Corpus Iuris Civilis

CORPUS

IURIS CIVILIS

EDITIO STEEEOTYPA QUINTA DECIMA

VOLUMEN PRIMUM

INSTITUTIONES

RECOGNOVIT

P A [ILUS KBUEGEB

DIGESTA

RECOGNOVIT

THEODORUS MOMMSEN

RETRACTAVIT

PAULUS KBUEGEB

REROLINI

APUD WE1DMANNOS

MCMXXVIII

£45 ..Sto

INDEX TITULORUM

INSTITUTIONUM DIGESTORUM CODICIS.

A.

de abigeis J3. 47, 14 C. 9, 37.
de generali abolitione G 9, 43
de abolitionibus C. 9, 42

ad senatus consultum Turpillianum et de abolitionibus
criminum I). 48, 16
de acceptilatione D. 46, 4
de acceptilationibus C. 8, 43

de accusationibus et inscriptionibus D. 4S, 2 C- 9, 2
acq. v. adq.

de actione exercitoria D. 14, 1
de actione rerum amotarum D. 2.r>, 2
de actione pigneraticia C ■ 4, 24
de actione tributoria D. 14, 4

de hereditate vel actione vendita T). 18, 4 C. 4, 39
de actionibus J. 4, 6

de actionibus empti et venditi D, 19, 1 C ■ 4, 49
de actionibus hereditariis C. 4, 16
de actore a tutore scu curatore dando C. 5, 61
de itinere actuque privato D. 43, 19
ad exhibendum X>. 10. 4 C. 3, 42
ad legem Aquiliam L>. 9, 2
ad legem Corneliam de falsis C ■ 9, 22
ad legem Corneliam de sicariis V. 9: 16
ad legem Corneliam de sicariis et veneficis £>. 48, 8
ad legem Fabiam C. 9, 20
ad legem Falcidiam D. 35, 2 C. 6, 50
ad legem Iuliam de adulteriis coercendis I). 48, 5
id legem Iuliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9
ad legem Iuliam de ambitu C. 9, 26

ad legem Iuliam de vi privata 1). 48, 7

ad legem Iuliam de t1 publica V. 48, 6

ad legem Iuliam de v. publica seu privata C. 9, 12
aa legem Iuliam maiestatis D. 48, 4 C. 9, 8

ad legem Iuliam peculatus et de sacrilegis et de resi-

duis D. 48, 13

ad legem Iuliam repetundarum C. 9, 27
ad legem Visclliam C. 9, 21
ad municipalem et de. incolis JD. 50, 1
ad senatus consultum Macedonianum C. 4, 28
ad senatus consultui, Orfitianum G. 6, 57
ad senatus consultum Tertullianum C. 6, 56
ad senatus consultum Tertullianum et Orfitianum D.3S
aa senatus consultum Trebellianum D. 36, 1 C. 6
ad senatus consultum Turpillianum C. 9, 45

sena is consultum Turpillianum et de abolitionib
criminum JJ. 48 16

ad senatus consultum Yelleianum D. 16, 1 C' 4
de in diem addictione D. l8, 2 ’ ’

de ademptione legatorum J. 2 21
de ademptione libertatis D. 40 6
de legitima adgnatorum successione J. 3, 2
de legitima adgnatorum tutela J. V, 15

“ Vel transf“ia legatis vel fideicommis

de adluvionibus et paludibus et de pascuis ad aliun
statum translatis G. 7, 41

de administratione et periculo tutorum et curatorum
qui gesserint vel non et de agentibus vel conve-
niendis uno vel pluribus D. 26, 7
de administratione rerum ad civitates pertinentium

D. 50, 8

de administratione rerum publicaram G. 11, 31
de administratione tutorum et curatorum et de pecunia
pupillari feneranda vel deponenda C. 5, 37
de adoptionibus J. 1, 11 C. 8, 47
de adoptionibus et emancipationibus et aliis modis qui-
bus potestas solvitur D, 1, 7
de adquirenda et retinenda possessione G. 7, 32
de iure deliberandi et de adeunda vel adquirenda he*
reditate C. 6, 30

de adquirenda vel amittenda possessione D- 41, 2
de adquirenda vel omittenda hereditate V. 29, 2
de adquirendo rerum dominio D- 41, 1
de adquisitione per adrogationem J. 3, 10
de adsertione tollenda C. 7, 17

de adsessombus et domesticis et cancellariis iutiicum

C. 1, 51

de officio adsessorum D. 1, 22

de adsignandis libertis C, 38, 4

de adsignatione libertorum J. 3, 8

ad legem Iuliam de adulteriis coercendis D. 48, 5

ad legem Iuliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9

adversus creditorem C. 7, 36

de advocatis diversorum iudiciorum C. 2, 7

[de advocatis diversorum iudicum C. 2, 7, 20]

de advocatis fisci (7. 2, 8

de aedificiis privatis C. 8, 10

de aediliciis actionibus C. 4, 58

de aedilicio edicto et redhibitione et quanti minoris

D. 21, 1

qui et a quibus manumissi liberi non fiunt et ad legem
Aeliam. Sentiam D. 40, 9
de aestimatoria D. 19, 3
de agentibus in rebus C. 12, 20

de agnoscendis et alendis liberis vel parentibus vel pa-
tronis vel libertis D. 25, 3
de agricolis censitis vel colonis C- 11, 48
de agricolis et. mancipiis dominicis vel fiscalibus sive
rei privatae C. 11, 68
de albo scribendo I>. 50, 3
de aleatoribus D. 11, 5
de aleae lusu et aleatoribus C. 3, 43
de alendis liberis ac parentibus C. 5, 25
de agnoscendis et alendis liberis vel parentibus vel pa-
tronis vel libertis I). 25, 3
de Alea-.andriae primatibus G. 11, 29
de alienatiorte indicii mutandi causa facta D. 4, 7
C. 2, 54

de alimentis pupillo praestandis C- 6, 50
de alimentis vel cibariis legatis D. 34, 1

a'

alluvionibus

COMITIBUS

IV

de alluvionibus ei paludibus st de pascuis ad alium
statum transistis 0. 7, 41
ad legem luliarn de ambitu C. 5), 26
de lege tulia ambitu» D. 48, 14
de adquirenda vel amittenda possessione It 41, 2
rerum amotarum G. 5, 21
de actione amotarum rerum it 25, '2
an per alium causae appellationum reddi possunt D-
49, 9

an servus ex suo facto post manumissionem teneatur

G 4, 14

de cursu publico angarii» et parangariis C 12, 5(1
de annali exceptione Italici contractus tollenda et de
diversis temporibus et exceptionibus et praescriptio-
nibus et interruptionibus earum C. 7, 40
de annuor- civilibus C. 11, 25

de annonis et capitu administrantium vel adseasorum
aliorumve publicas sollicitudines gerentium vel eorum
<jui aliquas consecuti aunt dignitates C. 1, 52
de annonis et tributis G. 10, 16
de annuis legatis et fideicommissis D. 33, 1
de apochi» publicis et descriptionibus curialium C. 10,22
de apostatis C. 1, 7

de apparitoribus comitis Orienti» C. 12, 56
de diversis officiis et apparitoribus iudicum et proba-
toriis eorum C ■ 12, 59

de apparitoribus magistrorum militum ct privilegiis
eorum C. 12, 54

le apparitoribus praefecti annonae C. 12, 59
de apparitoribus praefecti urbis C. 12, 53
de apparitoribus praefectorum praetorio et privilegiis
eorum C. 12, 52

de apparitoribus proconsulis et legati C. 12, 55
de appellationibus et consultationibus 0. 7, 62
de appellationibus et. reiationibus T), 49, 1
de avpellatwnibus recipiendis vel non D. 49, 5
apud eum a quo appellatur aliam causam agere com-
pellendum D. 49, 12
de servitutibus et de aqua C. 3, 34
de aqua cottidiana et aestiva D. 43, 20
de aqua et aquae pluviae arcendae D. 39, 1
de aquaeductu C. 1 1, 43
a. quibus appellari non licet D. 49, 2
de lege Aquilia J. 4, 3 C. 3, 35
ad legem Aquiliam D. 9, 2
arbitrium tutelae C. 5, 51
de arboribus caedendis D. 43, 27
arborum furtim caesarum I>. 47, 7
de susceptoribus praepositis et arcariis C. 10, 72
de comitibus et archiatris sacri palatii C. 12, 13
de argenti pretio quod thesauri* Infertur C- 10, 78
ass. v. o ds.
do athletis C. 10, 54

de Atiliano tutore vel eo qui ex lege Iulia *t Titia
dabatur J. 1, 20

de auctoritate ct consensu tutorum et curatorum D
26, 8

de auctoritate praestanda C. 5, 59
de auctoritate tmorum J. t, 21
de officio praefecti Augustalis D, 1, 17 C. 1, 37
de iure aureorum acutorum D. 40, 10 O. 6, 8
de auri publici prosecutoribus C. 10, 74
de auro argento mundo ornamentis unguentis veste vel
vestimentis et statuis legatis D. 34, 2
de «uro coronario C. 10, 70

B.

de bonis aoetoritate iudici» possidendi» seu venumdan-
dis et de separationibus C. 1, 72
de bonis damnatorum D. 48, 20
de ionts eorum qui ante sententiam vel mortem sibi
conseiverunt Te! accusatorem corruperunt 2? 48 21
de bonis mortem sibi conscientium C. 9, 50
de 6on« libertorum D. 38, 2
de bonis libertorum et de iure patronatus C. 6, 4
de bonis maternis et materni generis G. 6, 60
de fcoms proscriptorum seu damnatorum C. 9, 49

l

i

!

I

Je bonis quae liberis in potestate constitutis ei mairi-
mooio vel alia» ndquiruntur ct eorum adininistratioue

C. 6, 61 . .

da bonis vacantibus et de incorporatione G. 10, 10
de bonorum possessione contra tabulas D. 37, 4
de bonorum possessione contra tabulas liberti quae pa-
tronis vel liberis eoruui datur O. 6, 13
de bonorum possessione contra tabulas quam praetor
liberi» pollicetur C. 6, 1 2

de hortorum possessione ex testamento militi» O. 3 t , 13
de bonorum possessione furioso infanti muto surdo
cacco competente D. 37, 3
de bonorum possessione secundum tabulas C. 6, 1 1
de bonorum possessio uibus J, 3, 9 O 37, 1
de bonorum possessionibus secundum tabulas I). 37, li

C.

| de cadaveribus punitorum D. 48, 24
| de caducis tollendis O. 6, 5 1
i de calculi errore 0- 2, 5

■ de calumniatoribus D. 3, 6 O. 9, 46

j de adsessoribus et domesticis et cancellariis iudieum
C. 1, 41

| de canone frumentario urbis Romae C 11, 2.1
| de canone largitionalium titulorum G. 10, 23
de capiendis et distrahendis pignoribus tributorum citu*»

; C. 19, 21

de capitatione civium censibus exitnenda C. 11, 49
de capite minutis D. 4, 5
de capitis minutione J. 1, 16

de Capitinis et de postliminio et redemptis ab hostibus

A> 49, 15

de Carboniano edicto I). 37, 19 O. 6, 17
I de privatis carccribut inhibendis C. 9, 5
i de castrenst omnium palatinorum peculio C. 12, 30
1 Je castrensi peculio D 49, 17

: de castrensi peculio militum et praefectianorum C. 12. ilii
de castrensianis ct ministerianis C. 12, 25
da regula Catoniana D. 34, 7

nautae caupones stabularii ut recepta restituant I). 4, 9
furti adversu» nautas caupones stabularios D. 47, 5
: de causis, ex quibus infamia alicui inrogatur C. 2, 11

■ de censibus U. 59, 15

de censibus et censitoribus et peraequatoribus et in-
spectoribus G. 1 1, 58
de cessione bonorum II. 42, 3
de alimentis vel cibariis legatis D. 34, 1
: de classicis G. 11, 13
de SC. Claudiano tollendo C. 7, 24
de cloacis D. 43, 23
' de codicillis J. '2. 25 C. 6, 36
: de iure codicillorum D. 29, 7
de Iudaeis et caelicolis C. 1, 9

■ de successione cognatorum J. 3, 5

I de cohortalibus principibus corniculariis et primipila-
ribus C, 12, 57
| de collatione D. 37, 6
i de collatione aeris C. 10, 29
do dotis coi latione D. 37, 7
| de collatione donatorum ve! relevatortiiu *ut transla-
torum seu adaeratorum O. 10, 28
de eoliatmne fundorum fiscalium vel rei privatae vel
dominicae vel civitatum vel templorum O. 11, 74
j de cotlatinne fundorum patrimonialium et e rnphvteu fi-
corum C. 1 1, 65
de collationibus C. 6, 20

de collegiatis et chartopratii et nummulariis C. 11, 19

de collegiis et corporibus D. 47, 22

de collusione detegenda D. 40, 16 £?. 7, 20

de agricolis censitis vel colonis C. 11, 48

de colonu Dlvricianis C . 1 1, 53

de coionis Palaestinis C. 11, 51

de coltmis ThraeeDaibus C . 11, 52

de comitibus consistorianis C. 12, 10

de eoimfi&us et archiatris aaori palatii C. 12, 13

de comitibus et tribunis scholarum C. 12, 11

da comitibus qui provincias regunt C. 12, 14

C0M3TIBDS

y

DOMESTICIS

A* comitibus rei militari* C- VI, 12

de quaestoribus magistri* officiorum coebus «mera-um
largitionum et rei privatae O. Ii, o
de apparitoribus comitis Orientis ->

de officio comitis Orientis 0. 1, 3b
de officio comitis rerum privatarum C. 1, M
de officio comitis sacrarum largitionum C. lr 32
de officio comitis sacri patnmoml <7. I, 34
de eotrtmrafu 0. 12, 42

,u ,n.„imerciis et mercatoribus C. 4, 03 ,

epistulas programmata subscriptione,
auctoritatem rei mdicatae non habere G. 7, EO
de lege commissoria D. 18, 3
commodati vel contra D. 13, 6

de cantmodato 0 . 4, 23
communi dividundo D. 10, 3 <7. 3, 37

de eervo communi manumisso C. 7, 7
communia de legatis et fideicommissis et de ia rem
missione tollenda G. fi, 43
communia de manumissionibus G- 7, 15
communia de successionibus C . 6, 59
communia dfl usucapionibus C. 7, 30
communia praediorum tam urbanorum quam rusticorum

D. 8, 4 . ,

communia ntriusqno indicii tam familiae erciscunaae
quam communi dividundo C. 3, 38
de communium rerum alienatione <7. 4, 52
de compensationibus D. lfi, 2 (7. 4, 3 i

de concubinis D. 25, 7 <7. 5, 26

de coneusswnc D. 47, 13

de eondirtotuTiu* et demonstrationibus et causis et mo-
dis eorum quae in testamento scribuntur D. 35, 1
dt condicionibus insertis tam legatis quam fideicom-
missis et libertatibus C. fi, 46
de condicionibus institutionum D, 28, 7
de condictione causa data causa non secuta D. 12, 4
de condictione ei lege D. 13, 2

de condictione ex lege et sine causa vel iniusta causa
G, 4, 9

de condictione furtiva D. 13, 1 <7. 4, 8

de condictione indebiti D. 12, 6 C. 4, 5

de condictione, ob causam datorum O. 4, 6

de condictione ob turpem causam C, 4, 7

de condictione ob turpem vel Lniustam causam D. 12, 5

de condictione sine causa D. 12, 7

de condictione triticaria D. 13, 3

de conditis in publicis horreis G. 10, 28

de locutione et conductione J. 3, 24

locati conducti I). 19, 2

de iocato et conducto C. 4, 65

de Conductoribus et procuratoribus sive actoribus prae-
diorum fiscalium et domus Augustae G. ! 1, 72
de conductoribus vectigalium fisci G. 10, 57
de confessis D. 42, 2 C. 7, 59
de coufirmanao tutore C. 5, 29
de confirmando tutore vel curatore D. 26, 3
de co inungendis cum emancipato liberis eius D. 37, 8
de consensu obligatioue J. 3, 22
de consortibus eiusdem litis C. 3, qfi
do pecunia constituta D. 13, 5
de constituta pecunia C, 4, 18
de constitutionibus principum D. 1, 4
de legibus et constitutionibus principum et edictis C. 1, 14
de legibus^ senatusque consultis et longa consuetudine

quae Bii longa consuetudo C. 8, 52

e consulibus et nou spargendis ab his pecuniis et de

tle £f«efeCtlS et maSiatris militum et patriciis G. 12, 3
oe othcio consulis D. 1, 10

r)o ?JTe11llti[>uibus et consultationibus G 7, 62
Ue liti» contestatione C. 3, 9

6 et "inhiberi' iu^icum vel eorUin fiol »unt circa eos

administrati18 .doDatioDlt;iUa eos faciendis et ue

sinTsanetin ^ ProPHaa *edes aedificent

sine sanctione pragmatica C. 1, 53

* eT veiuliLremmi'tl0IJe 'l- de pacUs inter emptorem

™8,TP0“" * *"• •“

de contrahenda emptione C. 4, 38
de contrahenda et committenda stipulatione C. 8, 37
de contraria tutelae et utili actione D. 27, 4
de contrario iudicio G. 5, 58
de conveniendis fisci debitoribus G. 19, 2
de lege Cornelia de falsis et de senatus eonsulto I.ibo-
niano D. 48, 10

ad legem Corneliam de falsis <7. 9. 22
ad legem Corneliam de sicariis C. 9, 16
ad legem Corneliam de sicariis et veneficis D. 48, 9
de cohortalibus principibus corniculariis et primipila-
ribus C. 12, 57

creditorem evictionem non debere C. 8, 45
de crimine expilatae hereditatis G. 9, 32
de crimine peculatus G. 9, 28
de crimine sacrilegii C. 9, 29
de crimine stellionatus G. 9, 34

de cupressis ex luco Daphnensi vel Perseis per Aegyp-
tum non excidendis vel vendendis G. 11, 78
de curatore bonis dando D. 42, 7
de curatore furiosi vel prodigi C. 5, 70
de curatoribus J. 1, 23

de curatoribus furioso et aliis extra minores dandi.
D. 27, 10

de curiosis C. 12, 22

de cursu publico angariis et parangariis C. 12, 50
de custodia et exhibitione reorum D. 48, 3
de custodia reorum G. 9, 4

D.

de damno infectu et de suggrundis et protectionibus
D. 39, 2

debitorem venditionem pignoris impedire non posse
C. 8, 28

de debitoribus civitatum C. 11, 33
de, decanis C. 12, 26
de decretis ab ordine faciendis D. 59, 9
de decretis decurionum super immunitate quibusdam
concedenda C. 10, 47
de decui iis urbi» Romae C. 11, 14
de decurionibus et filiis eorum D. 50, 2
de dee-ur*0ni5«* et filiis eorum et qui decuriones ha-
bentur quibus modis a fortuna curiae liberentur
G. 10, 32

de decurionibus et silentiariis C. 12, 16

de dediticia libertate tollenda C. 7, 5

de procuratoribus et defensoribus D. 3, 3

de defensoribus civitatum C. 1, 55

de delatoribus C. 10, 11

depositi vel contra D. 16, 3 <7. 4, 34

de desertoribus et occultatoribus eorum O. 12, 45

de dignitatibus G. 12, 1

de dilationibus C. 3, 11

de feriis et dilationibus et diversis temporibus D. 2, 12
de discussoribus C. 10, 30
de distractione, pignorum G. 8, 27
de distractione pignorum et hypothecarum D. 20, 5
de diversis officiis et apparitoribus iudicum et proba-
toriis eorum C. 12, 59

de diversis praediis urbanis et ruBticis templorum et
civitatum et omni reditu civili C. 1 1, 70
de diversis regulis iuris antiqui D. 50, 17
de divertis rescriptis et pragmaticis sanctionibus C.
1, 23

dc diversis temporalibus praescriptionibus et de acces-
sionibus possessionum D. 44, 3
de dividenda tutela ct pro qua parte quisque tutorum
conveniatur C. 5, 52
de rerum divisione et qualitate J. ‘1, 1
de divisione rerum et qualitate D. 1, S
de divisione stipulationum J. 3, 18
de divortiis et repudiis D. 24. 2

divortio facto apud quem liberi morari vel educari de-
bent C. 5, 24

de doli mali et metus exceptione D. 44, 4
de dolo maJo D. 4, 3 C. 2, 20
da domesticis et protectoribus (7. 12, 17

/

DOMESTICIS

VI

pujo

de adsessoribus et domesticis et cancellariis nidicum
C. 1, 51

de adquirendo rerum dominio D. 41, 1
de donationibus J. 2, 7 7). 39, 5 C. 8, 53
de donationibus ante nuptias vel propter nuptias et
sponsaliciis C. 5, 3

de donationibus inter virum et tuorem D. 24, 1
de donationibus inter virum et uxorem et a parentibus
in liberos factis et de ratihabitione G. 5, 16
de donationibus quae sub modo vel condicione vel ex
certo tempore conficiuntur C. 8, 54
de mortis causa donationibus 1). 39, 6 C. 8, 56
de fundo dotali D. 23, 5 C. 5, 23
de pactis dotalibus D. 23, 4
de dote cauta et non numerata C. 5, 15
de dote praelegata D. 33, 4
de dotis collatione D. 37, 7

de dotis promissione vel nuda pollicitatione C. 5, 11
de iure dotium I). 23, 3 C. 5, 12
de rebus dubiis D. 34, 5
de duobus reis constituendis D. 45, 2
de duobus reis stipulandi et promittendi J. 3, 16
G. 8, 39

de evictionibus et duplae stipulatione D. 21, 2

E.

de edendo D. 2, 13 C. 2, 1

de legibus et constitutionibus principum et edictis C.
1, 14

de Carboniano edicto D. 37, 10 C. 6, 17
de successorio edicto D. 3S, 9 G. 6, 16
de aedilicio edicto et redhibitione et quanti minoris
D. 21, 1

de edicto divi Hadriani tollendo et quemadmodum scrip-
tus heres in pessessionem mittatur G. 6, 33
de effractoribus et expilatoribus D. 47, 18
de optione vel electione legata D. 33, 5
de adoptionibus et emancipationibus et aliis modis
quibus potestas solvitur D. 7
de emancipationibus liberorum C. 8, 48
de emendatione propinquorum C . 9, 15
de ejnendatione servorum C. 9, 14
de emphyteutico iure C. 4, 66
de actionibus empti et venditi D. 19, 1 C. 4, 49
de emptione et venditione J. 3, 23
de contrahenda emptione et venditione D. 18, 1 C. 4, 38
de eo cui libertatis causa bona addicuntur J. 3, 11
de eo per quein factum erit quo minus quis in iudieio
sistat 2>. 2, 10

de eo qui pro tutore negotia gessit C . 5, 45
de eo qui pro tutore prove curatore negotia gessit
D. 27, 5

de eo quod certo loco dari oportet D. 13, 4
de metatis et epidemeticis C. 12, 40
de episcopali audientia et de diversis capitulis quae ad
ius curamque et reverentiam pontificalem pertinent
C. i, 4

de episcopis et clericis et orphanotrophia et brepho-
trophis et xenodochis et asceteriis et monachis et
privilegio eorum et castrensi peculio et de redimen-
dis captivis et de nuptiis clericorum vetitis seu per-
missis C. 1, 3

de equestri dignitate G. 12, 31
de erogatione militaris annonae C. 12, 37
de errore advocatorum vel libellos seu preces conci-
pientium C. 2, 9
de calculi errore G. 2, 5

etiam ob chirographariam pecuniam pignus teneri C.

8, 26

etiam per procuratorem causam in integrum restitutio-
nis agi posse C. 2, 48
de evictionibus C. 8, 44

de evictionibus et duplae stipulatione D. 21, 2
eum qui appellaverit in provincia defendi D. 49 H
de eunuchis C. 4, 42

ex delictis defunctorum in quantum heredes convenian-
tur C. 4, 17

de causis, ex quibus Infamia alicui inrogatur C. 2, 11
ex quibus causis maiores viginti quinque annis in in-
tegrum restituuntur D- 4, 6
de exactionibus tributorum C. 10, 19
de exsecutoribus et exactoribus C. 12, 60
de exceptione rei indicatae I). 44, 2
de exceptione rei venditae et traditae D. 21, 3
de exceptionibus J. 4, 13

de exceptionibus praescriptionibus et praeiudiens It,
44, 1

de exceptionibus sive praescriptionibus C. 8, 35
de excoctione et translatione militarium annonarum
C. 12, 38

de excusatione veteranorum C. 5, 65
de excusationibus J, 1, 25 D. 27, 1
de excusationibus artificum C. 10, 66
de excusationibus et temporibus earum C. 5, 62
de excusationibus munerum G. 10, 48
de exercitoria actione D. 14, 1
de exercitoria et institoria actione G. 4, 25
de liberis et postumis heredibus instituendis vel ex-
keredandis D. 28, 2
de exheredatione liberorum J- 2, 13
de liberis praeteritis vel exheredatis C. 6, 28
de tabulis exhibendis D. 43, 5 C ■ 8, 7
de exhibendis vel transmittendis reis C. 9, 3
ad exhibendum D. 10, 4 G. 3, 42
de expensis publicorum Indorum G. 11, 42
expilatae hereditatis D. 47, 19
de crimine expilatae herediiatis G ■ 9, 32
de exsecutione rei iudicatae C. 7, 53
de exsecutoribus et exactoribus C. 12, 60
de variis et extraordinariis cognitionibus et si iudex
litem suam fecisse dicetur D. 50, 13
de extraordinarii* criminibus D, 47, 11

F.

de lege Fabia de plagiariis D. 48, 15
ad legem Fabiam C. 9, 20
de fabricensibus C. 11, 10
de lege Falcidia J. 2, 22
ad legem Falcidiam I>. 35, 2 C. 6, 50
de falsa causa adieeta legato vel fideicommisso O. 6, 44
de falsa moneta C. 9, 24
ad legem Corneliam de falsis G. 9, 22
de lege Cornelia de falsis et de senatus consulto Libo-
ni ano D. 48. 10

familiae erciscundae D. 10, 2 C. 3, 36
de famosis libellis C. 9, 36
de nautico fenore. D. 22, 2 C. 4, 33
de ferris C. 3, 12

de feriis et dilationibus et diversis temporibus D. 2, 12
de summa trinitate et fide catholica et ut nemo de ea
publice contendere audeat C. 1, 1
de fide et iure hastae fiscalis et de adiectionibus 6.
10, 3

de fide instrumentorum et amissione eorum D. 22, 4
de fide instrumentorum et amissione eorum et antapo-
chis faciendis et de his quae sine scriptura fieri
possunt G. 4, 21

de fideicommissaria hereditatis petitione I). 5, 6

de fideicommissariis hereditatibus J. 2, 23

de fideicommissariis libertatibus D. 40, 5 C. 7, 4

de fideicommissis C. 6, 42

de legatis et fideicommissis D. 30. 31. 32

de fideiussoribus J. 3, 20

de fideiussoribus et mandatoribus D. 46, 1 G. 8, 40
de fideiussoribus et nominatoribus et heredibus tuto-
rum et curatorum D. 27, 7
de fideiussoribus minorum G. 2, 23
de fideiussoribus tutorum seu curatorum C. 5, 57
de fiduciaria tutela J. 1, 19

de filiis familias et quemadmodum pro his pater tenea-
tur C. 10, 62

de filiis officialium militarium qui in bello moriuntur
O. 12, 47

de filio familias minore C. 2, 22

finium

VII

INGENUIS

finium regnndorum D. 10, 1 C. 3, 39
de fiscalibus usuris G. 10, b
de advocatis fisci G. 2, 8
de iure fisci JD. 49, 14 G- 1 >

de privilegio & "? 'flamine publico ripave eius

de fluminibus De qiuu in .£ v>

dat, quo peins^ navigetur D. 43, 12

t actionum sublatis <7. 2, 57 \

dt Lisdictione omnium iudicum et de foro competenti
/l o , ,

d usuris et frudibus et causis et omnibus accessionibus

et inora 2). 22, 1 „

fructibus et litis expensis C. tf *)1
de frumento Alexandrino G. 11, 2S
'de frumento urbis Constantinopolitanae C. 11, 24
de lege Fufia Caninia sublata J. 1, 7 C. 7, 3
de fugitivis D- 11, 4

de fugitivis colonis patrimonialibus et emphytenticis et
saltuensibus C- 11, 64

de fugitivis serviB et libertis mancipiisque civitatum
artificibus et ad diversa opera deputatis et ad rem
privatam vel dominicam pertinentibus C. 6, 1
de fundit et saltibus rei dominicae C. 11, 67
de fundis limitotrophis et terris et paludibus et pascuis
limitaneis vel castellorum C. 11, 60
de fundis patrimonialibus et saltuensibus et emphyteu-
ticis et eornm conductoribus C. 11, 62
de fundis rei privatae et saltibus divinae domus C.
11, 66

de fundo dotali D, 23, 5 <7. 6, 23

de furibus balneariis D. 47, 17

furti adversus nautas caupones stabularios 2). 47, 5
de furtis D. 47, 2

de furtis et de servo corrupto G. 6. 2

G.

de generali abolitione C . 9, 43
de gladiatoribus penituB tollendis C. 11, 44
de glande legenda 2). 43, 28
de gradibus cognationis J. 3, 6

de gradibus et adhnibus et nominibus eorum D. 38, 10
de grege dominico C. 11, 76

H.

de usu et habitatione J. 2, 5 D, 7, S
de usu. fructu et habitatione et ministerio servorum
C. 3, 33

de haereticis et Manichaeis et Samaritis C. 1, 5
de heredibus instituendis J. 2, 14 L>. 28, 5
de heredibus instituendis et quae personae heredes in-
stitui non possunt C. 6, 24
de heredibus tutorum C. 5, 54
de actionibus hereditariis C. 4, 16
de hereditate vel actione vendita D. 18, 4 C . 4, 39 j
de hereditatibus decurionum naviculariorum cohorta- •
Uum militum et fabricensium C. 6, 62
de hereditatibus quae ab intestato deferuntur /.31,
de petitione hereditatis C. 3, 31
de hereditatis petitione D. 5, 3
de fideicommissaria hereditatis petitione i». 5 6
e possessoria hereditatis petitione D. 5 5
V heredum qualitate et differentia J. 2. 19
de h„ p6r qu08 aSere possumus X 4, 10

psmduae(jeX^j)U^jJC* °°Uatione illata sunt non nsur-

^ scribuntur” delentUr “ducuntur vel in-
de Au quae reliDqnl7Iltuj 34, 6

relinquuntur g fi0™!1* “ testament0 vel codicillis

de Ai! quae mod^h?^ hab,en*ur D' U’ 8

quuntur C. 6, 45 1 gata Tel fideicommissa relin-

d« Ais quae vi m’etusye oanea ^

d* his quae ut indigni* auferuntur Tu,\ ’

de his qui a non domino manumissi sunt C. 7, 10
de his qui a principe vacationem acceperunt G. 10, 45
de his qui accusare non possunt C. 9, 1
de his qui ad ecclesias confugiunt vel ibi exclamant
G. 1, 12

de his qui ad statuas confugiunt C. 1, 25
de his qui ante apertas tabulas hereditates transmittunt
C. 6, 52

de his quibus ut indignis auferuntur et ad senatus con-
sultum Silanianum C. 6, 35
de his qui effuderint vel deieeerint 21. 9, 3
de. his qui ex officio quod administraverunt conveniun-
tur G. 11, 39

de his qui ex publicis rationibus mutuani pecuniam
acceperunt C. 10, 6

de his qui in ecclesiis manumittuntur (7. 1, 13
de his qui in exilium dati vel ordine moti sunt <7.
10, 61

de his qui in priorum creditorum locum succedunt £7.
8, 18

de his qui latrones vel in aliis criminibus reoB occulta-
verint <7. 9, 39

de his qui non impletis stipendiis sacramento soluti
sunt C. 10, 55

de his qui notantur infamia D. 3, 2
de his qui numero liberorum vel paupertate excusa-
tionem meruerunt C. 10, 52
de his qui parentes vel liberos occiderunt C. 9, 17
de his qui per metum iudicis non appellaverunt G. 1, 67
de his qui potentiorum nomine titulos praediis adfigunt
vel eorum nomina in lite praetendunt G. 2, 14
de his qui se deferunt C. 10, 13
de his qui sibi adseribunt iu testamento C. 9, 23
de Ais qui sponte munera susceperunt C. 10, 44
de Ais qui sui vel alieni iuris sunt J. 1, 8 D. 1, 6
de his qui veniam aetatis impetraverunt C. 2, 44
de homine libero exhibendo 27. 43, 29
de liberis exhibendis seu de ducendis et de homine
libero exhibendo C. 8, 8
de statu hominum D. 1, 5
de honoratorum vehiculis G. 11, 20
de honoribus et muneribus non continuandis inter pa-
trem et filium et de intervallis G. 10, 41
de pignoribus et hypothecis et qualiter ea contrahantur
et de pactis eorum D, 20, 1

I.

de lege Rhodia de tactu D. 14, 2

de iuris et facti ignorantia D. 22, 6 G. 1, 18

de iis per quos agere possumus J, 4, 10

de ii3 qui sui vel alieni iuris sunt J. 1, 8 D. 1, fi

de immunitate nemini concedenda C. 10, 25

de iure immunitatis C . 50, 6

de impensis in res dotales factis 1). 25, 1

de imponenda lucrativis descriptione G. 10, 36

de impuberum et aliis substitutionibus G. 6, 26

de incendio ruina naufragio rate nave expugnata £t.

de incertis personis C ■ 6, 48
de incestis et inutilibus nuptiis C. 5 6
ad municipalem et de incolis D. 50, 1
de incolis et ubi quis domicilium habere videtur et de
his qui studiorum causa in alia civitate degunt G.
10, 40

de condictione indebiti D. 12, 6 C. 4, 5
de indicta viduitate et de lege fulia Miscella tollenda
C. 6, 40

de indictionibus G. 10, 17
de in diem addictione 2). 18, 2

de praescriptis verbis ct in factum actionibus J>. 19, 5
de infamibus C. 10, 59

de infantibus expositis liberis et servis et de his qui
sanguinolentos emptos vel nutriendos acceperunt G.

8, 51

de infirmandis poenis caelibatus et orbitatis et de deci-
mariis sublatis <2. 8, 57
de ingenuis J. 1, 4

INGENUIS

LEGITIMA

V1U

do ingenuis manumissi» C. 7, 14
de ingratis liberi» C. 8, 49

de in integrum restitutione minorum viginti quinque
annis 0 .2, 21

in integrum restitutione postulata ne quid novi na
0. 2, 49

de m integrum restitutionibus 13. 4, 1

injuncti muneris sumptu» ad omne» collegas pertinere

C. 11, 3g

de iniuriis X. 4, 4 C - 9, 35

de injuriis et famosis libellis 1). 47, 10

de iniusto rupto irrito facto testameuto 1). 28, 3

de tr» ius vocando D. 2, 4 G. 2, 2

in ius vocati ut eant aut satis vel cautum dent D. 2, 6

de in litem dando tutore vel curatore C. 5, 44

de iit litem iuramlo D. 12, 3 C. 5, 53

de inofficiosis donationibus C. 3, 29

de inofficiosis dotibus C. 3, 30

de inofficioso testamento X. 2, IS D. 5, 2 C. 3, 28
m quibus causie cessat longi temporis praescriptio C.

7, 34

in quibus causis coloni eensiti domino» accusare pos-
sunt C. 11, 50

in quibus causia in integrum restitutio necessaria non
eat G 2, 40

tn quibus causis militantes fori praescriptione uti non
possunt C. 3, 25

in quibus causis pignus vel hypotheca tacite contrahi-
tur D. 20, 2 G. 8, 14

in quibus causis tutorem habenti tutor vel curator dari
potest C. 5, 36
de »*> rem verso D. 15, 3

de inspiciendo ventre custodiendoque partu D. 25, 4 j
de institoria actione V. 14, 3
de institoria et exercitoria actione C. 4, 25
de institutionibus vei substitutionibus seu restitutioni-
bus sub condicione factis C. 6, 25
de instructo vel instrumento legato D. 33; 7
de fide instrumentorum e.t amissione eorum JD. 22, 4 <
G. 4, 21

ititer alios acta vel iudicata alii» non nocere C. 7, 60
de interdictis X. 4, 15 C. 8, 1
de interdictis et relegatis et deportatis X>, 48, 22
de interdictis sive extraordinariis actionibus quae pro ■
his competunt 1). 43, 1

de interdicto matrimonio inter pnpillaui et tutorem seu
curatorem filiosque eorum 6'. 5, 6
de re iudicata et de effectu sententiarum at d» inter- '•
locutionibus J). 42, I

de sententiis et interlocutionibus omnium indicum C. 7, 45
de interrogationibus in iure faciendis et interrogatorii»
actionibus T). 11, 1

da inutilibus stipulationibus X. 3, 19 £7. 8, 38

de irenarchis C . 10, 77

de itinere actuque privato D. 43, 19

de Iudaeis et caelicolis C. 1, 9

indicatum solvi D. 46, 7

de iwdicit* C. 3, 1

de iudiciis et nbi quisque agere vel conveniri debeat

D. b.l

de lege Iulia ambitus D. 48, 14
de lege Iulia de annona D. 48, 12
de indicta viduitate et de lege Iulia Miscella tollenda
C. 6, 40

de lege Iulia repetundarum I). 48, 1 1
ad legera luliam de adulterii» coercendis D. 48, 5 ,

ad legem luliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9
ad legem luliam de ambitu C. 9, 26
ad legem luliam de vi privata D. 4S, 7

ad leerern luliam de vi publica D. 48. fi

ad legero luliam de vi publica seu privata G. 9 ] J

ad legem luliam maiestati* D. 48, 4 C 9, 8

ad legem luliam peculatus et de sacrilegia et de resi-
duis D. 48, 13

ad legero luliam repetundarum C. 9, 27
de iure aureorum anulorum D. 40, 10
de iure aureorum anulorum «t da natalibus restituen-
dis G 6, B

de iure codicillorum D. 29, 7
de iure deliberandi !>• 28, 8

de iure deliberandi et de adeunda vel adquirenda here-
ditate C. fi, 39 ,,,

de iure dominii imputrundo t-. o, o>.
de iure dotium D ‘23, 3 C- 5, 1 i
de emjdiylouUoo iure C. 4, t>f>
de iure fisci D. 49, 1*1 U- H-i 1
de tu re iunuunl tatis 59, &
de rebus creditis et de iureuirando C. 4, 1 ^
de iureiuraudo propter calumniam dando G- 2,. o» _
de «murando sive voluntario sive necessario sive itt-
diciali D. 12, 2
de jure liberorum C. 8, 58
de ture naturali et gentium et civili J. 1, 2
de iure patronatus D. 37, 14
de bonis libertorum e, de iure patronatus C. 6, 4
de ture personarum J. 1, 3
de iure rei publicae 0. 11, 30
de officio inridici D. 1, 2t)
de officio iurulici Alexartdriae C. 1, 57
de Mtmdttdumc U. 2, I

de iurisdic.tione omnium indicum et de foro competenti
G. 3, 13

de luru et facti ignorantia D. 22, C G 1. 18

de et iure X 1, 1 X>. 1, 1

I*

d» Latina libertate tollenda et per certos modos ia
civitatem Romanam transfusa G. 7, 6
de Icyatumibut D. 5U, 7 6’. 10, 65
de legatis J. 2, 20 O. fi, 37
de legatis et fideicommissi» D. 30. 31. 32
communia de legatis et fideicommissis C. 6, 43
de legatis praestandi» contra tabulas bouorum posses-
sione petita V. 37, 5
de lege Aquilia X. 4, 3 C. 3, 35
de lege commissoria D. 18, 3

[de coiiuuiBsoria lege in pignoribus rescindenda G. 8, 34]
de lege Cornelia de falsis et de senatus consulto Libo-
niuuo l>. 48, 10

de lege Fabia de plagiariis D. 48, 15
de Iryc Faleidia J 2, 22
de lege Fufia Canini» sublata J. 1. 7
de lege Fufia Caniuia tollentia C. 7, 3
de lege Iulia ambitus D. 48, 14
de tege iulia de annona D. 48, 12

rirticta viduitate et de lege Iulia Miscella tollenda
v 40

ae icye Iulia repetundarum D. 4S, 11
de iegt Pompeia de parricidii» t). 18, 9
de lege Rhodia de iactu b. 14, 2
ad legem Aquiliam f> 9, 2
ad legem Corneliam de falsis C. 9, 22
ad legem Corneliani de sicarii» C. 9, 16
ad legem Corneliam de sicarii» et veneficis D. 48 8
ad legem Fabiam C ■ 9, 20
ad legem Faleidiam D. 35, 2 C. 6, 50
ad legem luliam de adulteriis coercendis D. 43, 5
ad legem luliam dc adulteriis et de stupro G. 9, 9

ud legem luliam de ambitu O. 9, 26

ad legem luliam de vi privata D. 48, 1

ad legem luliam de vi publica b. 4S, 6

ad legem luliam de vi publica seu privata C . 9, 1J

ad legem luliam maiestutis D. 48, 4 C. 9, 8
ad legem Ini tam peculutua et de sacrilegis et de resi-
duis V 48, 13

ad legem luliam repetundarum G. 9, 27
ad legem Visclliam G 9, 21

de legibus et constitutionibus principutn et edictis fi.
1, 14

de legibus seaatusque consultis et longa consuetudine
D. 1, 3

de legitima adgnatoruin successione X. 3 J
de legitima adgnatorutu tutela X. 1 J6 '
do legitima parentium tutela X. J, 18
de legitima patronorum tutela X. 1, n

LEGITIMA

IX

NE

i Umtirna tutela G. 5, 30
td eUgitmi et unde cognati C. 0, 15

fl„de leqitimi V ■ 5», f
<!e legitimis teredibua 0. b o5

2>. 40, 6 (

de — "7 . apostoli dicuntur

rie hbelks dimissoriis “ i

de liberali causa 25. 40- 2 C. 7, 10

de liberatione legata 25. 54, d

»f tabulaT U-stamenti nullae extabunt unde liberi D.

de m'eX et postumis heredibus instituendis vel exhere-
dandis 25. 2S, 2

, exhibendis item ducendis 25. 43, 30

ie libens exhibendis seu de ducendis et de homine libero
exhibendo C. 8, 8

de Uberis praeteritis vel exheredatis C. 6, 28
de agnoscendis et alendis liberis vel parentibus vel
patronis vel libertis 1 1- 25, 3
de libertinis J ■ 1, 5 C ■ 10, 58
«e Ubertis et eorum liberis C. 6, 7
de libertis universitatum 25. 38, 3
de le-e Cornelia de falsis ei de senatus consulto Libo-
ruano l>. 48, 10
de litigiosis D ■ 44, 8 C. 8, 36
de litis contestatione C. 3, 9
de litorum et itinerum custodia C. 12, 44
de litterarum obligatione J. 3, 21
heaii conducti I). 19, 2
de locatione et conductione ./. 3, 24
de locatione praediorum civilium vel fiscalium sive tem-
plorum sive rei privatae vel dominicae G. 11, 71
de locato et conducto C. 4, 05
de locis ct, itineribus publicis 25. 43, 7
de. loco publico fruendo 25. 43, 9
de legibus senatusque consultis et longa consuetudine
D. 1, 3

quae git * longa consuetudo C. 8, 52
de longi temporis praescriptione quae pro libertate et
non adversus libertatem opponitur C. 7, 22
de lucris advocatorum et concussionibus officiorum sive
apparitorum C. 12, 6!
de luitione pignoris G. 8, 30

M.

de SC. Macedoniana 25. 14, 6

ru SC. Macedoni anum C. 4, 28

de magistratibus conveniendis 25. 27, 8 C. 5, 75

de magistratibus municipalibus C. 1, 56 1 u

de officio magistri militum C ■ 1, 29

de officio magistri officiorum C ■ 1, 31

de magistris scriniorum G. 12, 9

de maiuma G. 11, 46

«e maleficis et mathematicis et ceteris similibus C,
9, 18

de mancipiis et colonis patrimonialium et saltuensium
et empbyleuticorum fundorum C. 11, G3
de mandatis prineipum C. 1, 15
mundati vel contra D. 17, 1 G. 4, 35
de mandato J. 3, 26
de manumissionibus 25. 40, 1
communia de manumissionibus G. 7, 15
de manumissionibus quae servis ad universitatem per-
tinentibus imponuntur T>. 40, 3
de manumissis testamento D. 40, 4
de manumissis vindicta 75. 40, 2
e maleficis et mathematicis et ceteris similibus C.

9, 18

«e professoribus et medicis C. 10, 53
. mendicantibus validis C. 11, 26
*’ ™msor falsum modum dixerit D. 11, C

«e c. 12 27

de commerciis et mercatoribus C- 4, 63
e metallariis et metallis et procuratoribus metallorum
G. 11, 7

de metatis et epidemeticis C. 12 40
de metropoli Beryto C. 11, 22

de migrando D. 43, 32
de militari testamento J. 2, 11 D. 29, 1
dc militari veste C. 12, 39
de castrensianis et ministerianis C. 12, 25
de minoribus viginti quinque annis D. 4, 4
de modo multarum quae ab iudicibus infliguntur O.
1, 54

de monopoliis et de conventu negotiatorum ili icito vel
artificum ergolaborumque nec non balneatorum pro-
hibitis illicitisque pactionibus C. 4, 59
de usuris et fructibus et causis et omnibus accessioni-
bus et mora 29. 22, 1

de mortis causa donationibus et capionibus 29. 39, 6
de mortis causa donationibus C . 8, 56
de mortuo inferendo et sepulchro aedificando 25. 11, 8
de mulieribus in quo loco munera sexui congruentia
et honores agnoscant G. 10, 64
de mulieribus quae servis propriis se iunxerunt G. 9, 11
ut nemiui liceat in coemptione speciciuiu sc excusare
et de munere sitoniae C ■ 10, 28
de muneribus et honoribus 25. 50, 4
de honoribus et muneribus non continuandis inter pa-
trem et filium et de intervallis O. 10, 41
de muneribus patrimoniorum C. 10, 42
de municipibus et originariis C. 10, 39
de murilegulis et gynaeciariis et procuratoribus gynaecii
et de monetariis et bastagariis Q. 11, 8
de mutatione nominis C. 9, 25

N.

de natalibus restituendis D. 40, 11
de iure aureorum anulorum et de natalibus restituendis
C. 6, 8

de naturalibus liberis et matribus eorum et ex quibus
causis iusti efficiuntur C. 5, 27
de naufragiis C. 11, 6
dc navibus non excusandis <7. 11,4
de naviculariis seu naucleris publicas species transpor-
tantibus C. 11, 2

nautae caupones stabularii ut receptu restituant 25. 4, 9
furti adversus nautas caupones stabularios D. 47, 5
de nautico fenore L>. 22, 2 G. 4, 33
de nautis TiberiniB C. 11, 27

de necessariis et servis heredibus instituendis vel sub-
stituendis G. 6, 27

nc Christianum mancipium haereticus vel paganus vel
ludaeus habeat vel possideat vel circumcidat C . 1, 10
ne comitibus rei militaris vel tribunis lavacra paesten-
tur G. 1, 47

ne de statu defunctorum post quinquennium quaeratur
25. 40, 15 G. 7, 21

ne fideiussores vel mandatores dotium dentur C. 5, 20
ne filius pro patre vel pater pro filio emancipato vel
libertus pro patrono conveniatur G. 4, 13
ne fiscus rem quum vendidit evincat C. 10, 5
-ne fiscus vel res publica procurationem alicui patrocinii
causa in lite praestet C. 2, 17
negotiatores ne militent C. 12, 34
de negotiis gestis 25. 3, 5 C. 2, 18
ne liceat in una e.ademquc causa tertio provocare vel
post duas sententias iudicum quas definitio prae-
fectorum roboraverit eas retractare C. 7, 70
nc liceat potentioribus patrocinium litigantibus prae-
stare vel actiones in se transferre G ■ 2, 13
liemini licere signum salvatoris Christi vel in-siliee vel
in marmore aut sculpere aut pingere C. 1, 8
nc operae a collatoribus exigantur G. 10, 24
ne pro dote mulieri bona mariti addicantur C 5, 22
ne quid in flumine publico fiat, quo aliter uqua fluat.

atque uti priori aestate fluxit 25. 43, 13
ne quid in loco publico vel itinere fiat D. 43, 8
nc quid in loco sacro fiat D. 43, 6
«e quid oneri publico imponatur G. 11, 5
ne quis eum qui in ius vocabitur vi eximat D. 2, 7
ne quis in sua causa iudicet vel ius sibi dicat G. 3, 5
ne quis liber invitus actum rei publicae gerere cogatur
C. 11, 37

b

X

POSSESSIONE

ne rei dominicae Tei templorum vindicatio temporm
exceptione submoveatur C ■ 7, 38
ne rei militaris comitibus vel tribunis lavacra praesten-
tur C. 1, 47 .

[ne rusticani ad ullum obsequium devocentur C- 11, ooj
«e sanctum baptisma iteretur C. 1. 6
ne sine iussu principis certis iudicibus liceat confiscare
C. 9, 48

ne tutor vel curator vectigal conducat C . 5, 41
ne vis fiat ei qui in possessionem missus erit D. 43, 4
ne uxor pro marito vel maritus pro uxore vel mater
pro filio conveniatur C. 4, 12
nihil innovari appellatione interposita D. 49, 7
de Nili aggeribus non rumpendis C. 9, 38
non licere metrocomiae habitatoribus loca sua ad extra-
neum transferre G. 11, 56
de non numerata pecunia C. 4, 30
de novationibus et delegationibus D. 46, 2 C. 8, 41
(de novi operis nuntiatione G. 8, 10, 14]
de noxalibus actionibus J. 4, 8 L>, 9, 4 C. 3, 41

de nudo ex iure Quiritium tollendo C ■ 7, 25
nulli licere in frenis et equestribus sellis et in balteis
margaritas et smaragdos et hyacinthos aptare et de
artificibus palatinis C. 11, 12
de numerariis actuariis et chartulariis et adiutoribu3
seriniariis et exceptoribus sedis excelsae ceterorum-
que iudicum tam civilium quam militarium C. 12, 49
de nundinis D. 50, 11 C- 4, 60
de ritu nuptiarum 29. 23, 2
de nuptiis J. 1, 10 G. 5, 4

: oblatione votorum C. 12, 48
obligationibus J. 3, 13

obligationibus et actionibus D. 44, 7 G. 4, 10
obligationibus quae ex delicto nascuntur J. 4, 1
obligationibus quae quasi ex delicto nascuntur J. 4, 5
obligationibus quasi ex contractu J. 3, 27
obsequiis parentibus et patronis praestandis D. 37, 15
obsequiis patronis praestandis C. G, 6
officio adsessorum D. 1, 22
officio civilium iudicum C. 1, 45
officio comitis Orientis G. 1, 36
officio comitis rerum privatarum C. 1, 33
officio comitis sacrarum largitionum G. 1, 32
5 officio comitis sacri palatii G. 1, 34]
officio comitis sacri patrimonii C. 1, 34
officio consulis 29, 1, 10
officio diversorum iudicum C. 1, 48
officio eius cui mandata est iurisdictio D. 1, 21
officio eius qui vicem alicuius iudicis obtinet C.
1, 50

officio iudicis J. 4, 17
officio iudicum militarium C. 1, 46
officio iuridici 29. 1, 20
officio iuridici Alexandriae C. 1, 57
officio magistri militum C. 1, 29
officio magistri officiorum C. 1, 31
officio praefecti annonae C. 1, 44
officio praefecti Augustalis 29. 1, 17 C. 1, 37
officio praefecti praetorio D. 1, 11
officio praefecti praetorio Africae et de omni eius-
dem dioeceseos statu C. 1, 27
officio praefecti vigilum 29. 1, 15 C. i, 43
officio praefecti urbis J). 1, 12 C. 1, 28
officio praefectorum praetorio Orientis et Illyrici
C. 1, 26

officio praesidis 29. 1, 18

officio praetorum D. 1, 14 G. 1, 39

officio proconsulis et legati 1). 1, 16 C. 1, 35

officio procuratoris Caesaris vel rationalis D. 1 19

officio quaestoris 29. 1, 13 C. 1, 30

officio rectoris provinciae C. 1, 40

officio vicarii C. 1, 38

omni agro deserto et quando steriles fertilibus im-
ponuntur G. 11, 59
operibus publicis D. 50, 10 C. 8, 11

C. 1, 37

et Bucces-

de operis libertorum 29. 3S, 1 C, 6, 3
de operis novi nuntiatione 29. 39, 1
[de novi operis nuntiatione G. 6, 10, 14]
de operis servorum D. 7, 7
de optione vel electione legata D. „3, 5
de ordine cognitionum C. 7, 1 J
de ordine i udi ciorum C- 3, 8
de origine iuris et onmium magistratuum et
sioue prudentum V. 1, 2
de SC. Orfitiano J ■ 3, 4
ad SC. Orfitianum C. 6, 57
ad SC. Tertullianum et Orfitianum G. 38, 1<

de pactis D. 2, 14 C. 2, 3

de pactis conventis tam super dote, quam super dona-
tione ante nuptias et puraphernis C. 5, 14
de pactis dotalibus D. 23, 4

de pactis inter emptorem et venditorem compositis D.
18, 1 a 4, 54 .

de pactis pignorum et de commissoria lege in pigno-
ribus rescindenda C ■ 8, 34
de paganis et sacrificiis et templis C ■ 1,^1 1
de palatiis et domibus dominicis C. il, 77
de palatinis sacrarum largitionum et rerum privatarum
G. 12, 23

de partu pignoris et omni causa C- 8, 21
de pascuis publicis vel privatis C. 11, 61
de patria potestate J. 1, 9 C. 8, 46
de patribus qui filios distraxerunt C. 4, 43
de iure patronatus 29. 37, 14 C. 6, 4
de crimine peculatus C. 9, 28
de peculio D. 15, 1
de castrensi peculio 29. 49, 17
de peculio eius qui libertatem meruit C. 7, 23
de peculio legato 19. 33, 8
de pecunia constituta D. 13, 5
de constituta pecunia C. 4, 18
de pedaneis iudicibus C. 3, 3
de penu legata 29. 33, 9
de perfectissimatus dignitate C . 12, 32
de periculo eorum qui pro magistratibus intervenerunt
C. 11, 35

de periculo et commodo rei venditae D. 19, 6 C. 4, 48
de periculo nominatorum C. 11, 34
de periculo successorum parentia C. 10, 63
de periculo tutorum et curatorum G . 5, 38
de rerum permutatione D. 19, 4 C. 4, 64
de perpetuis et temporalibus actionibus et quae ad
heredes et in heredes transeunt J. 4, T2
per quas personas nobis adquiritur J. 2, 9 G. 4, 27
per quas personas nobis obligatio adquiritur J. 3, 28
de hereditatis petitione 15. 5, 3
de petitione hereditatis G. 3, 31
de petitionibus bonorum sublatis C. 10, 12
de actione pigneraticia G. 4, 24
de pigneraticia actione vel coutra D. 13, 7
de pignoribus C. 8, 13

de pignoribus et hypothecis et qualiter ea contrahantur
et de paetis eorum 29. 20, 1
de pistoribus C. 11, 16
de lege Fabia de plagiariis 29. 48, 15
[ad legem Fabiam de plagiariis C. 9, 20]
de plus petitionibus C. 3, 10

valere quod agitur quam quod simulate concipitur
G . 4, 22

de poena iudicis qui male iudicavit vel eius qui iudi-
cem vel adversarium corrumpere curavit O. 7 49
de poena temere litigantium X. 4 16 ’

de poenis D. 48, 19 C. 9, 47
poenis fiscalibus creditores praeferri C. 10 7
de pollicitationibus 29. 50, 12 '

de lege Pomqseia de parricidiis D. 48 9
de ponderatoribus et auri illatione G. 10 73
de popularibus actionibus D. 47; 23 ’

de adquirenda et reticenda possessione C. 7 32

- . , i,u»»irae o. i . di

de adqmrenda vel amittenda possessione D. 41, 2

POSSESSOEIA

XI

quemadmodum

«assessoria hereditatis petitione D. 5, 5

Optivi e et de postliminio et redemptio ab hostibus

n 49 15

(Jc postliminio et de redemptis ab hostibus C. 8, 50

T Msfurnl^ heredibus instituendis Tei exheredandis vel
praeteritis C. 6, 29 _

lotioribus ad munera nominandis C. 10, 6i
de Iraebendo salario G 10, 37

de praediis curialium sine decreto non alienandis C.

,le l^Mdiis naviculariorum C. 11, 3
. iraec!iui tamiacis et de his qui ex colonis dominicis
U aJiisque liberae condicionis procreantur C, 1 1, 69
de praediis vel aliis rebus minorum sine decreto non
alienandis vel obligandis C. 5, 71
de apparitoribus praefecti annonae C. 12, 58
de officio praefecti annonae C. 1, 44
<ie offieio praefecti Augustalis 22. 1, 17 C. 1, 37
de officio praefecti praetorio 22. 1, 11
de officio praefecti praetorio Africae C. 1, 27
de officio praefecti vigilum 22. 1, 15 0. 1, 45

de officio praefecti urbis 22. 1, 12 C. 1, 28
de praefectis praetorio sive urbi et magistris militum
in dignitatibus exaequandis G, 12, 4
de officio praefectorum praetorio Orientis et Illyrici

C. i, 26 . , .

]de praepositis agentium in rebus C ■ 12, 20, 5]
de praepositis labarum C. 12, 18

de praepositis sacri cubiculi et de omnibus cubicula-
riis et privilegiis eorum C. 12, 5
de praescriptione longi temporis decem vel vigiuti an-
norum C. 7, 33

de praescriptione triginta vel quadraginta annorum
C. 7, 39

de exceptionibus sive praescriptionibus C- 8, 35
de exceptionibus praescriptionibus et praejudiciis 2).

44, 1

de rerum permutatione et de praescriptis verbis actione
C. 4, 61

de praescriptis verbis et in factum actionibus 22. 19, 5
de officio praesidia 1). 1, 18
de probationibus et praesumptionibus 22. 22, 3
de praetoribus et honore praeturae et gleba et folii et
septem solidorum functione sublata C. 12, 2
de. praetorio pignore et ut in actionibus etiam debi-
torum missio praetorii pignoris procedat 6'. 8, 21
de officio praetorum 22. 1, 14 C. 1, 39
de praevaricatione D. 47, 15

de diversis rescriptis et pragmaticis sanctionibus G.
1, 23

de precario 22. 43, 26

de precario et de Salviano interdicto C . 8, 9
de precibus imperatori offerendis et de qnibus rebus
supplicare liceat vel non C. 1, 19
de primicerio et secundocerio et notariis
de primipilo C, 12, 62
«e principibus agentum in rebus C. 12, 21
de privatu carceribus inhibendis C. 9, 6
de privatis delictis 22. 47, 1
de privilegiis corporatorum urbis Romae C. _ ,,
de privilegiis domus Augustae vel rei privatae et qua-
ruta collationum excusationem habent C . 1 1, 75
** privilegiis eorum qui in sacro palatio militant C.
. 12, 28

de privilegiis scholarum C. 12, 29
e privilegiis urbis Constantinopolitanne C. 11, 21
c Primegro dotis C. 7 74
oe privilegio fisci C. l’ 73

de probationibus C.

G 12, 7

11, 15

a 4, 19

e pr obationibus et praesumptionibus
de apjmntonbus proconsulis et legati
ne oificio *** - °

D.

C.

16

3

proconsulis et legati V. 1
de procuratoribus C 12

de procuratoribus et defensoribus 22 3 3
pro derelicto I). 4j q -v- o, o

pro donato 22, 41 g
pio dote D. 41, 9

22,

12, 5!
27. 1,

35

pro emptore 22. 41, 4

pro herede vel pro possessore 22. 41, 5

pro legato D. 41, 8

pro quibus causis eervi praemium accipiunt libertatem
C. 7, 13

pro socio 22. 17, 2 C. 4, 37
[pro soluto 22. 41, 3, 461
pro suo 22. 41, 10
de professonbus et medicis C. 10, 53
de professoribus qui in urbe Constantinopolitana do-
centes ex lege meruerint comitivam C. 12, 15
comminationes epistulas programmata subscriptiones
auctoritatem rei iudicatae non habere C. 7, 57
de prohibita sequestratione pecuniae C. 4, 4
de domesticis et protectoribus C. 12, 17
de proxeneticis D. 50, 14

de proximis sacrorum scriniorum ceterisque qui in sa-
cris BCriniis militant C ■ 12, 19
publicae laetitiae vel consulum nuntiatores vel insi-
nuatores constitutionum et aliarum sacrarum vel
iudicialium litterarum ex descriptione vel ab invitis
ne quid accipiant immodicum C ■ 12, 63
de publicanis et vectigalibus et commissis D, 39, 4
de Publiciana in rem actione 22. 6, 2
de publicis iudiciis J. 4, 18 22, 48, 1

de pupillari substitutione J. 2, 16

Q.

de quadriennii praescriptione C. 7, 37
de quadrimenstruis tam civilibus quam militaribus bre-
vibus <7. 1, 42

quae in fraudem creditorum facta sunt, ut restituautur
22. 42, 8

quae res exportari non debeant C. 4, 41
quae res pignori obligari possunt vel non et qualiter
pignus contrahatur C. 8, 16
quae res pignori vel hypothecae datae obligari non
possunt D. 20, 3

quae res venire non possunt et qui vendere vel emere
vetantur C. 4, 40

quae sententiae sine appellatione rescindantur JD. 49, 8
quae sit longa consuetudo C- 8, 52
de quaestionibus D. 48, 18 G. 9, 41
de quaestoribus magistris officiorum comitibus sacrarum
largitionum et rei privatae C. 12, 6
de officio quaestoris D. 1, 13

quando appellandum sit et intra quae tempora 22. 49, 4
quando civilis actio criminali praeindicet et an utra-
que ab eodem exerceri potest C. 9, 31
quando curatores vel tutores esse desinant <7. 5, 60
q itando de peculio actio annalis est D. 15, 2
quando decreto opus non est G ■ 5, 72
quando dies legati vel fideicommissi cedit C. 6, 53
quando dies legatorum vel fideicommissorum cedat D. 36, 2
quando dies usus fructus legati cedat 22. 7, 3
quando ei quibus debetur quarta pars ex bonis deeu-
rionuni et de modo distributionis eorum C. 10, 35
quando ex facto tutoris vel curatoris minores agere
vel conveniri possunt 22. 26, 9 C. 5, 39
quando fiscus vel privatus debitoris sui debitores exi-
gere potest C. 4, 15

quando imperator inter pupillos vel viduas vel misera-
biles personas cognoscat et ne exhibeantur C ■ 3, 14
quando libellus principi datus litis contestationem fa-
ciat C. 1, 20

quando liceat ab emptione discedere C. 4, 45
quando liceat sine iudice unicuique vindicare se vel
publicam devotionem V. 3, 27
quando mulier tutelae officio fungi potest C. 5, 35
quando non petentium partes petentibus uderesount
C. 6, 10

quando provocare non est necesse C. 7, 64
de aedilicio edicto et redhibitione et quanti minoris
1). 21, 1

quarum rerum actio non datur D. 44, 5
quemadmodum aperiantur testamenta et inspiciuntur et
describantur D. 29, 3 C. 6, 32

b*

QUEMADMODUM

XII

MKPCDUS

quemadmodum civilia munera indicuntur C. 10, 43

quemadmodum servitutes amittuntur D. 8, 6
qui accusare non possunt C- 9, 1

qui admitti ad bonorum possessionem possunt et intr
quod tempus C. 6, 9
qui aetate C. 5, 6"
qui aetate se excusant C. 10, 50

qui bonis cedere possunt C. 7, 71 „

quibus ad conductionem praediorum fiscalium accedere

non licet C. 11, 13 , „

quibus ad libertatem proclamare non licet U. 40, 13
quibus ad libertatem proclamare non licet et de rebus
eorum qui ad libertatem proclamare non prohiben-
tur C. 7, 18

quibus alienare licet vel non J. 2, 8
quibus ex causis in possessionem eatur D. 42, 4
quibus ex causis maiores in integrum restituuntur C-
2, 53

quibus modis itis potestatis solvitur J. 1, 12
quibus modis obligatio tollitur Ji 3, 29
quibus modis pignus vel hypotheca solvitur D. 20, 0
quibus modis re contrahitur obligatio /.3, 14
quibus modis testamenta infirmantur J. 2, 17
quibus modis tutela finitur /. 1, 22
quibus modis usus fructus vel usus amittitur D.
7, 4

quibus muneribus excusantur ii qui post impletam mi-
litiam vel advocationem per provincias suis com-
modis vacantes commorantur et de privilegiis eorum
C. 10, 56

de quibus muneribus vel praestationibus 'nemini liceat
se excusare C. 10, 49

quibus non competit bonorum possessio D. 38, 13
quibus non est permissum testamenta facere J, '2, 12
quibus non obiciatur longi temporis praescriptio C.

7, 35

de quibus rebus ad eundem iudieem eatur D. 11, 2

quibus res iudicata non nocet C. 7, 56

qui dare tutores vel curatores et qui dari possunt C.

5, 34

qui dari tutores testamento possunt X 1, H
qui et adversus quos in integrum restitui non possunt
C. 2, 41

gui et a quibus manumissi liberi non fiunt et ad legem
Aeliam Sentiam 1). 40, 9

qui ex quibus causis manumittere non possunt J. 1, 6
qui facere testamentum possunt vel nou possunt C.

6, 22

qui legitimam personam in indiciis habent vel non
O. 3, 6

qui manumittere non possunt et ne in fraudem credi-
torum manumittatur C. 7, 11
gui militare possunt vel non et de servis ad militiam
vel dignitatem adspiruntibus et ut nemo dupiiei
militia vel dignitate et militia simul utatur C.
12, 33

qui morbo C. 5, 68. 10, 51

gui non possunt ad libertatem pervenire <7. 7, 12
qui numero liberorum se excusant C. 5, 66
qui numero tutelarum C. 5, 69
gui petant tutores vel o.uratores C. 5, 31
gui petant tutores vel curatores et ubi petantur D
26, 6

qui potiorea in pignore habeantur C. 8, 17
qui potiores in pignore vel hypotheca habeantur et de
his qui in priorum creditorum locum succedunt D
20, 4

gui pro sua iurisdictione iudices dare darive possunt
C- 3, 4

quis a quo appelletur 1). 49, 3

gui satisdare cogantur vel iurato promittant vel suae
promissioni committantur D. 2, 8
qui sine manumissione ad Ubertatem perveniunt T)
40, 8

quis ordo in possessionibus servetur D. 38 15
qui testamenta facere possunt et quemadmodum testa
menta fiant D. 28, 1

qui testamento tutores dari possunt Ji 1, 14

quod ouiuscumque universitatis nomine vel contra eam
agatur D. 3, 4

quod cum eo qui in aliena est potestate negotium
gestum esse dicitur, vel de peculio seu quod iu»*u
aut de in rem verso G. 4, 26
quod cum eo qui in aliena jjolestate est negotium gejj.

tum esse dicitur J 4, 7 D. 14, 5
quod falso tutore auctore gestum esse dicatur 1). 27, q
quod iussu T). 15, 4
quod legatorum D- 43, .1 .

quod metus causa gestum erit 1). 4, 4
quod quisque iuris in alterum statuerit, ut ipse e<>deitt
i ure utatur 1). 2, 2
quod vi aut clam D. 43, 24

quomodo et quando iudex sententiam proterre debet
praesentibus partibus vel una parte anseute C*.
7 43

quo quisque ordine conveniatur C. 11, 36
quorum appellationes non recipiamur C.

Kpiunnmi J). 4. i. "2 (J. 8. 2

6»

quorum

n.

de raptu virginum seu viduarum nec non sanctimosia-
lium O. 9, 13

ratam rem haberi et de ratihabitione D. 46, 8
1 de ratiociniis operum publicorum et de patribus »i vi-
tatum C. 8, 12

de officio procuratoris Caesaris rcl rationalis I). 1, 1 9
de tutelae et rationibus distrahendis et utili curationi»
causa actione D. 27, 3

de rebus alienis non alienandis et de prohibitu rerum
alienatione vel hypotheca C. 4, 51

■ da rebus auctoritate indicis possidendis seu vendendis

D. 12, 5

de rebus creditis et de iureiurando C. 4, 1
de rebus «reditis si certum petetur et de condictione
D. 12, 1

de rebus dubiis D. 34, 5

de rebus eorum qui sub tutela vel cura sunt sine de-
creto uon alienandis vel supponendis I). 27, 9
: de rebus incorporalibus J. 2, 2
de receptato}'ibus D. 47, 16
' de receptis C. 2, 55

de receptis qui arbitrium recc-pcrunt , ut sententiam
dicant V. 4, S

de captivis et de postliminio et de redemvtis ab hosti-
bus D. 49, 15 C. S, 50

de aedilicio edicto et redhibitione et quanti minoris
D. 21, 1

de regula Catoniana D, 34, 7

da diversis regulis iuris antiqui T/. 50, 17

de re indicata C. 7, 52

de re iudicata et de effectu sententiarum et de inter-
locutionibus D. 42, 1
- de reis postulatis C. 10, 60

■ de rei vindicatione V. 6, 1 O. 3, 32

. de rei uxoriae actione in ex stipulatu actionem trans-
fusu et de natura dotibus praestita C. 5, ! 3
de relationibus C. 7, 61
de appellationibus et relationibus D. 49, 1
de religiosis e.t sumptibus funerum C. 3, 44
de religiosis et sumptibus funerum et ut funus dae^re
j liceat D. 11. 7

rem alienam gerentibus non interdici rerum suarum
alienatione C. 4, 53
de re militari D. 49, 16 C. 12, 36
de remissione pignoris C. 8, 25
de remissionibus D. 43, 25

rem pupilli vel adulescentis salvam fore D, 46 g
ad legum Juliam repetundarum C. 9, 27
de lege lulia repetundarum D. 48, 11
de replicationibus J. 4, 14
de repudianda bonorum nousessione C. fi 19
de repudianda vel abstinenda hereditate ‘c C 31
de divortiis et repudiis D. 24, 2 ’

de repudiis et iudicio de moribus sublato C. 5, 17

reputationibus

XIII

SI

erHttatumilus quae fiunt in iudicio in integrum

* restituti0™8 C. 2, 47
, ,MUirendis C- 9, 40

“ Jluirendis vel absentibus damnandis D. 48, 17

ralilii amotarum C. 5,21
j «..Hnne rerum amotarum Id, i

rerum divisione et qualitate J, 2, 1 D. 1, S
de rerum permutatione D 19, 4

de rerum permutatione et de praescriptis verbis actione
C 4- 64

de rescindenda venditione C. 4, 44

de rescindenda venditione et quando licet ab emptione

discedere E. 18, 5 . .

, rest;tutione militum et eorum qui rei publicae causa

afuerunt 0. 2, 50

dc jn integrum restitutionibus JD. 4, 1
dc revocandis donationibus C. 6, 55
de revocandis his quae per fraudem alienata »uut C.
7, 75

dc lege Ehodia de iactu I). 14, 2
de ripa munienda E. 43, 15
de ritu nuptiarum D. 23, 2
de ricis D. 43, 21

S.

de crimine sacrilegii C. 9, 29

de sacrosanctis ecclesiis et de rebus et privilegiis ea-

rum C. 1, 2

de praebendo salario C. 10, 37

de salgamo hospitibus non praestando C. 12, 41

de Salviano interdicto !>■ 43, 33

de precario et Salviano interdicto 0. 8, 9

de satisdando C, 2, 56

de satisdatione tutorum et curatorum J. 1, 24
de satisdationibus J ■ 4, 11
de secundis nuptiis 0. 5, 9

de seditiosis et de hia qui plebem audent contra rem
publicam colligere C. 9, 30
de senatoribus E. 1, 9
dc senatus consultis C. 1, 16

de successionibus sublatis quae fiebant per bonorum ven-
ditionem et ex senatu s consulto Ctaudiftuo J. 3, 12
de senatus consulto Claudiano tollendo C ■ 7, 24
de lege Cornelia dc falsis et dc senatus consulto Libo-
niano D. 4S, 10

dc senatus consulto Mncedoniimo D. 14, 6
de senatus consulto Orfitiano J. 3, 4
de senatus consulto Silaniano et Claudiano quorum
testamenta ne aperiantur D. 29, a
de senatus consulto Tertulliano J. 3, 3
ad senatus consultum Macedonianum C. 4, 28
ad senatus consultum Olfit i anum O. 6, 57
de his quibus ut indiguis auferuntur et ad senatus
consultum Sileni anum C. 6, 35
ad senatus cousultum Tertullianum et Orfitianum I).
38, 17

ad senatus consultum Tertullianum C. 6, 50
ad senatus consultum Trcbellinuum i). 36, i C. 6, 49
ad senatus consultum Turpillianuin ct de abolitionibus
criminum D. 48, 16 C. 9, 45
ad senatus consultum Velleianum D. 16, 1 C. 4, 29
sententiam rescindi non posse C. 7, 50
dc sententiam passis et restitutis I). 48, 23 C. 9, 51
de sententia quae sine certa quantitate prolata est 'J.
7, 46

de sententiis adversus fiscum latis retractandis C. 10, 0
ds sententiis et interlocutionibus omnium iudicum C.

de sententiis
de sententiis
de sententiis
0. 7, 47

ex periculo recitandis G. 7, 44
praefectorum praetorio G. 7, 42
quae pro eo quod interest proferuntur

de separationibus I). 42, 6
de sepulch.ro violato U. 47, 12 G. 9, 19
[cie servili cognatione J. 3, g( jp! ’
de serns exportandi» vel si ita mancipium venierit ut
manumittatur vel contra 1). 18, 7

!

.

i

!

i

i

de fugitivis servis et libertis mancipiisque civitatum
artificibus et ad diversa opera deputatis et ad rem
privatam vel dominicam piertinentibus O. 6, 1
de servis rei publicae manumittendis C. 7, 9
de servitute legata D. 33, 3
de servitutibus J. 2, 3 -D. 8, 1

de servitutibus et de aqua C- 3, 34
de servitutibus praediorum rusticorum It. 8, 3
de servitutibus praediorum urbanorum 1). 8, 2
de servo communi manumisso C. 7, 7
de servo corrupto D. 11, 3
de furtis et de servo corrupto C. 6, 2
de servo pignori dato manumisso C. 7, 8
si adversus creditorem C. 2, 37
st adversus delictum suum C. 2, 34
si adversus donationem C. 2, 29
si adversus dotem 6' . 2, 33
si adversus fiscum G. 2, 36
si adversus libertatem C- 2, 30
ei adversus rem indicatam C. 2, 26
si advertus solutionem a debitore vel a se factam C.
2, 32

si adversus transactionem vel divisionem minor restitui
velit C. 2, 31

si adversus venditionem G. 2, 27
si adversus venditionem pignorum C. 2, 2S
si adversus usucapionem C. 2, 35
si ager vectigalis id est emphyteuticarius petatur D. 6, 3
si aliena res pignori duta sit G. 8, 15
si a non competenti iudiee indicatum esse dicatur C.
7, 48

si antiquior creditor pignus vendiderit, C ■ 8, 19
si a parente quis manumissus sit D. 37, 12
ad legem Corneliam de sicariis C. 9, 16
ad legem Corneliam de sicariis et veneficis D. 48, 8
si certum petatur G. 4, 2
si communis res pignorata sit G. 8, 20
si contra ius utilitatemve publicam vel per mendacium
fuerit aliquid postulatura vel impetratum C . 1, 22
si contra matris voluntatem tutor datus sit O. 5, 47
si cui piius, quam per legem Falcidiam licuerit, lega-
tum esse dicetur D. 35, 3

si curialis relicta civitate rus habitare maluerit G-
10, 38

si de momentaria possessione fuerit appellatum C. 7, 69
si dos constante matrimonio soluta fuerit C. 5, 19
si ex falsis instrumentis vel testimoniis indicatum erit
C. 7, 58

si ex noxali causa agatur, quemadmodum cavetur D
2, 9

si ex pluribus tutoribus vel curatoribus omnes vel unus
agere pro minore vel conveniri possuni O. 5, 49
si falsis ndlegationibus excusatus sit C. 5, 63
si familia furtum fecisse dicetur D. 47, 0
de verborum significatione E. 60, 16
de verborum et rerum significatione C. fi, 39
si in causa iudicati pignus captum sit G. 8, 22
si in communi eademque causa in integrum restitutio
postuletur C. 2, 25

si in fraudem patroni alienatio facta est C. 6, 5
si ingenuus esse dicetur D. 40, 14
si is qui testamento liber esse iussus erit post mortem
domini ante aditum hereditatem subripuisse aut cor-
rupisse quid dicetur D. 47, 4
de SC. Silaniano et Claudiano quorum testamenta n«
aperiantur It. 29, 5
de decurionibus et silentiariis C. 12, 16
si liberalitatis imperialis socius sine herede defecerit
C. 10, 14

si libertus aut servus ad decurionatum adspiraverit G.
10, 33

si maior factus ratum hubuerit C. 2, 45
si maior factus sine decreto factam alienationem rotam
habuerit C- 5, 74

si mancipium ita fuerit alienatum, ut manumittatur, vel
contra C. 4, 57

si mancipium ita venierit, ne prostituatur G. 4, 56
si mater indemnitatem promiserit C. 5, 46

ai mensor falsum modum dixerit D- 11, 6

[si minor ab hereditate se abstineat C. 2, 38]

ai minor se maiorem dixerit vel maior probatus tuent

C. 2, 42 ,

ti mulier ventris nomine in possessione calumniae causa
esse dicatur D. 25, 6

tine censu vel reliquis fundum comparari non posse

de singulis rebus per fideicommissum relictis D. 2, 24
ti non a competenti iudice iudicatum esse dicatur C.

7, 48

si nuptiae ex rescripto petuntur C. 5, 8
ai omissa sit causa testamenti C ■ 6, 39
si pars hereditatis petatur D . 5, 4
ai pendente appellatione mors intervenerit P. 49, 13
C. 7, 60

ti per vim vel alio modo absentis perturbata sit pos-
sessio G. 8, 5

ai pignoris conventionem numeratio secuta non est C.

8, 32

si pignus pignori datum sit G ■ 8, 23
ai plures una sententia condemnati sunt G. 7, 55
ai post creationem quis decesserit C. 10, 70
si propter inimicitias creatio facta sit C. 10, 6S
si propter publicas pensitationes venditio fuerit cele-
brata G. 4, 46

si quacumque praeditus potestate vel ad eum pertinen-
tes ad suppositarum iuridictioni suae adspirare
temptaverint nuptias C ■ 5, 7
ti quadrupes pauperiem fecisse dicitur J. 4, 9 i?, 9, 1
ai quid in fraudem patroni factum sit D. 38, 5
ai quis aliquem testari prohibuerit vel coegerit D. 29, 6
C. 6, 34

ti quis alteri vel sibi sub alterius nomine vel aliena

de societate /. 3, 25

pro socio D. 17, 2 C. 4, 3i

de solutionibus et liberationibus P. 46, 3 C. 8, 42
de solutionibus et liberationibus debitorum civitatis;

C. 11, 40 , ,

soluto matrimonio dos quemadmodum petatur /j. 24, 3

G. 5, 18 .

de spectaculis et scaenicis et lenonibus C. 11, 41
de sponsalibus D • 23, 1

de sponsalibus et urris sponsaliciis et proxeneticis C. 5, t
de sportulis et sumptibus in diversis iudieiis faciendi»
et de exsecutoribus litium C. 3, 2
de tractoriis et stativis C - 12, 51
de statu hominum D. 1, 5
de statuis et imaginibus C. 1, 24
de statuliberis G- 40, 1
stellionatus P. 47, 20
de crimine stellionatus G. 9, 34

de contrahenda et committenda stipulatione C. 8, 3 i
de stipulatione servorum /. 3, 17 P- 45, 3
de inutilibus stipulationibus J. 3, 19 G- 0, 38
de stipulationibus praetoriis P . 46, 5
dc divisione stipulationum J. 3, 18
de stratoribus C. 12, 24

de studiis liberalibus urbis Hornae et Constantiiiopoli-
tanae C . 11, 19

de suariis et susceptoribus vini et ceteris corporalis

C. 11, 17

de pupillari substitutione J. 2, 16
d? vulgari substitutione J. 2, 15
de vulgari et pupillari substitutione D. 28, 6
de iinpuberum et aliis substitutionibus C ■ 6, 26
de successione cognatorum J. 3, 5
de successione libertorum J. 3, 7

pecunia emerit C. 4, 50

1» quis cautionibus in iudicio sistendi causa factis non
obtemperaverit D. 2, 11

si quis eam cuius tutor fuerit corruperit G. 9, 10
si quis ignorans rem minoris esse sine decreto compa-
ravit C. 5, 73

si quis imperatori maledixerit C. 9, 7
ti quis in ius vocatus non ierit sive quis eum voca-
verit quem ex edicto non debuerit D. 2, 5
si quis ius dicenti non obtemperaverit D. 2, 3
si quis omissa causa testamenti ab intestato vel alio
modo possideat hereditatem D, 29, 4
si rector provinciae vel ad eum pertinentes sponsalicia
dederint G. 5, 2

si reus vel accusator mortuus fuerit C ■ 9, 6
si saepius in integrum restitutio postuletur O. 2, 43
si secundo nupserit mulier, cui maritus usum fructum
reliquerit C. 5, 10

si servitus vindicetur vel ad alium pertinere negetur
D. 8, 5

si servus aut libertus ad decnriomitum adspiraverit
O. 10, 33

si servus exportandus veneat C. 4, 55
si servus se emi mandaverit C. 4, 36
si tabulae testamenti extabunt 2>. 37, 2
si tabulae testamenti nullae extabunt, unde liberi D
38, 6

st tutor non gesserit G. 5, 55
si tutor rei publicae causa aberit C. 5, 64
si tutor vel curator intervenerit C. 2, 24
ai tutor vel curator magistratus creatus appellaverit
D. 49, 10

si vendito pignore agatur C. 8, 29
ai ventris nomine muliere in possessionem missa eadem
possessio dolo malo ad alium translata esse dicatur

D. 25, 5

ai unus ex pluribus appellaverit C. 7, 68
si unus ex pluribus heredibus creditoris vel debitoris
partem suam debiti solverit vel acceperit O. 8 31
si usus fructus petatur vel ad alium pertinere negetur
D. 7,6

« ut omissam hereditatem vel bonorum possessionem
vel quid aliud adquirat C. 2, 39
ai ut se hereditate abstineat O. 2, 38

]

de successionibus sublatis, qiiae fiebant per bonorum
venditionem et ex SC. Claudiano J. 3, 12
de successorio edicto D. 38, 9 6' . 6, 16
de suffragio C. 4, 3

de damno infecto et de suqrunilis et protectionibus
P. 39, 2

de suta et legitimis heredibus P, 38, 16
de suis et legitimis liberis et ex lilia, nepotibus ab in-
testato venientibus G. 6, 55
de summa trinitate et de fide catholica et ut nemo de
ea publice contendere audeat O. 1, 1
iniuncti muneris sumptus ad omnes collegas pertinere
C. 11, 38

de sumptuum recuperatione C. 10, 69
de supellectile legata D. 33, 10
de superexactionibus C. 10, 20
de superficiebus D. 43, 18
de superindicto C. 10, 18

de susceptoribus praepositis et arcariis C. 10, 72
de suspectis tutoribus et curatoribus J. 1, 26 D. 2(i 10
C. 5, 43

T.

de tabulariis scribis logographis et censualibus G. 10 71
de tabulis exhibendis P. 43, 5 C. 8, 7
de paganis et sacrificiis et templis C. 1 11
de temporibus in integrum restitutionis tam minorum
aliarumquo personarum quae restitui possunt quam
heredum eorum C. 2, 52

de temporibus et reparationibus appellationum seu con-
sultationum C ■ 7, G3
de termino moto D. 47, 21
de SC, Tertulliano J. 3, 3
ad SC. Tertullianum C. 6, 56
ad SC. Tertullianum et Orfitianum D. 38, 17
testamenta quemadmodum aperiantur inspieiautur et
describantur P. 29, 3
de testamentaria manumissione O. 7, 2
de testamentaria tutela P. 26, 2 G. 5 28
de testamentis ordinandis J. 2, 10
de testamentis quemadmodum testamenta ordinautur
C, 6j 23

de testamento militis D. 29, 1 C. 6, 21

testibus

XV

UT

de testibus B. 22, 5 C 4, 20
de thesauris C. 10, 15
de tigno iuneto 22. 47, 3
de tironibus C. 12, 43 _

de tollenda lustralis auri collatione 0. 11, 1
de tractoriis et stativis G 12, 51

de transactionibus D. 2, 15 u -b *

j SC. Trebellianum I>. 36, 1 <?. 6, 49

de comitibus et tribunis scholarum 0. 12, 11
de annonis et tributis C- 10, 16

de tributoria actione B. 14, 4 j

de tritico Tino vel oleo legato D. 33, 6 _

ad SC Turpdlianum et de abolitionibus criminum Jt. :

5 48 16 O. 8, 45 . . '

de tutelae et rationibus distrahendis et utili curationis

causa actione D. 27, 3
de contraria tutelae et utili actione D. 27, 4
de tutela testamentaria G. 5, 28
de tutelis J, 1, 13 B. 26, 1

de tutore vel ouratore qui satis non dedit C ■ 5, 42
de tutoribus et curatoribus datis ab his qui ius dandi
habent et qui et in quibus causis specialiter dari
possunt j 0. 26, 5

de tutoribus vel curatoribus illustrium vel clarissima-
rum personarum 0. 5, 33

TT

de vacatione et excusatione munerum B . 50, 5
de vacatione muneris C. 10, 46

de vanis et extraordinariis cognitionibus et *i iudex
litera suam fecisse dicatur B. 50, 13
«hi agi oportet de ratiociniis tam privatis quam publi-

cis C, 3, 21

ubi causa status agi debeat G. 3, 22
ubi causae fiscales vel divinae domus hominumque eius
agantur G. 3, 26

ubi conveniatur qui certo loeo dare promisit C. 3, 18

«hi de criminibus agi oportet C. 3, 15

ubi de hereditate agatur vel ubi scripti heredes in pos- ;

sessionem mitti postulare debent G . 3, 20
«hi de possessione agi oportet C. 3, 16
«hi et apud quem cognitio restitutionis agitanda sit
G. 2, 46

ubi fideicommissum peti oportet C. 3, 17
«hi in rem actio exerceri debet C. 3, 19
ubi petautur tutores vel curatores C. 5, 32
ubi pupilli educentur C . 5, 49

ubi pupillus educari vel morari debeat et de alimentis
ei praestandis 22. 27, 2

ubi quis de curiali vel cohortali aliave condicione con-
veniatur G. 3, 23

«hi senatores vel clarissimi civiliter vel criminaliter
conveniantur O. 3, 24
vectigalia nova institui non posse C- 4, 62
■de vectigalibus et commissis O. 4, 61
ad SC. Vellcianum B. 16, 1 C. 4, 29
de venatione ferarum C . 11, 45
de vendendis rebus civitatis C. 11, 32
de venditione rerum fiscalium cum privatis communium
G. 10, 4

ad legem Corneliam de sicariis et veneficis 22. 48, 8
de ventre in possessionem mittendo eteuratore eius 22.37,9
de verborum et rerum significatione C. 6, 38
de verborum obligatione J. 3, 15
de verborum, obligationibus 22. 45, 1
de verhorum significatione 22. 5»), 16
e vestibus holoveris et auratis et de intinctione sacri
muricis C. 11, 9

de veterani, J). 49, 18 C. 12, 46
de veteranorum et militum successione. 22. 38, 12
de veteri iure enucleando et auctoritate iuris prnden-
tinm qui in digestis referuntur O. 1, 17
de uctem numismatis potestate C. 11, 11
de via pubhea et itinere publico reficiendo 22. 43. 11

6 n* Tn ! !?a et “ 4u*d in ea factum esse dicatur
22. 43, 10

vi bonorum raptorum J. i 2 C. 9 33
vi bonorum raptorum et de' turba' 22. 47, 8

de vi et de vi armata 22. 43, 16
de officio vicarii G. 1, 38
de rei vindicatione 22. 6, 1 C. 3, 32
de vindicta libertate et apud consilium manumissione
C. 7, 1

ad legem Viselliam G. 9, 21

unde cognati D. 38, 8

unde legitimi B. 38, 7

unde legitimi et unde cognati G. 6, 15

unde liberi C. 6, 14

si tabulae testamenti nullae extabunt unde liberi 22.
38, 6

unde vi C. 8, 4

unde vir et uxor 22. 38, 11 C. 6, 18
de usucapione pro donato C ■ 7, 27
de usucapione pro dote G. 7, '28

de usucapione pro emptore vel transactione C. 7, 26
de usucapione pro herede G. 7, 29
de usucapione transformanda et de sublata differentia
rerum mancipi et nec mancipi G. 7, 31
communia de usucapionibus O. 7. 31
de usurpationibus et usucapionibus 22. 41, 3
de usucapionibus et longi temporis possessionibus J. 2,6
de usu et habitatione J. 2, 5 22, 7, 8

de ws« et usu fructu et reditu et habitatione et operis
per legatum vel fideicommissum datis 22. 33, 2
de usu fructu J. 2, 4
de usu fructu aderescendo 12. 7. 2
usufructuarius quemadmodum caveat B . 7, 9
de usu fructu earum rerum quae usu consumuntur vel
minuuntur 22. 7, 5

de «iu fructu et habitatione et ministerio servorum
G. 3, 33

de usu fructu et quemadmodum quis utatur frumor
22. 7, 1

de usuris C. 4, 32

de usuris et fructibus et causis et omnibus accessioni-
bus et mora 22. 22, 1

de usuris et fructibus legatorum seu fideicommissorum
G. 6, 47

de usuris pupillaribus G. 5, 56
de usuris rei iudicalae C. 7, 54
de usurpationibus et usucapionibus 22. 41, 3
ut actiones et ab herede et contra heredem incipiant

C. 4, 11

ut armorum usus inseio principe interdictus Sit G.

11, 47

ut causae post pubertatem adsit tutor C. 5, 48
ut dignitatum ordo servetur C. 12, 8
ut ex legibus senatusve consuitis bonorum possessio
detur 22. 38, 14

ut in flumine publico navigare liceat 22. 43, 14
ut in possessione legatorum vel fideicommissorum ser-
vandorum causa esse liceat 22. 36, 4
ut in possessionem legatorum vel fideicommissorum ser-
vandorum causa mittatur et quando satisdari debet
C. 6, 54

ut intra certum tempus criminalia quaestio terminetiu
G. 9, 44

uti possidetis 22. 43, 17 C. 8, 6

ut legatorum seu fideicommissorum servandorum causa
caveatur 23. 36, 3

ut lite pendente vel post provocationem aut definitivam
sententiam nulli liceat imperatori supplicare C.
1, 21

uf nemini liceat in coemptione specie.rum se excusare
et de munere sitoniae C. 10, 27
ut nemini liceat sine iudicis auctoritate signa imprimere
rebus, quas alius tenet C. 2, 16
ut nemo ad suum patrocinium suscipiat vicos ve! rusti-
canos eorum G. 1 1, 54

ut nemo invitus agere vel accusare cogatur C. 3, 7
ut nemo privatus titulos praediis suis vel alienis iia
ponat vel vela regalia suspendat C. 2, 15
ut nulli patriae suae administratio sine speciali per-
missu principis permittatur C. 1, 41
ut nullus ex vicanis pro alienis debitis vicanorum te-
neatur G. 11, 57

UT

XVI

UXORIBUS

ut omnes tam civiles quam militare» iudiees post ad-
ministrationem depositam per quinquaginta dies in
civitatibus vel certis locis permaneant C. 1, 4S)
ut qnae desunt advocationi partium, iudex suppleat
O. 2, 10

ut rusticani ad nullum obsequium devocentur C. 11, 55

de utrubi LK 43, 31

de vulgari et pupillari substitutione D, og, y
de vulgari substitutione J 2, 15
de uxoribus militum vel eorum qui rei publicae
absunt O. 2, 51

causa

IUSTTNIAHI

INSTITUTIONES

RucooKovrr

PAULUS KRUEGER

Iustinianarum institutionum editio opti-
morum librorum fide nititur, cum Baraber-
gensis et Taurinensis saec. IX vel X, quo-
rum ille integer, hic magna ex parte mutilus
est, tum legis Romanae canonice comptae
saec. IX, quae plus minus quartam institu-
tionum partem in se recepit cuiusque capita
duobus exceptis in collectionem anonym'
Anselmo dedicatam transscripta sunt.

Quorum librorum ea condicio est, ut lex
Romana, quam propter vetustatem emenda-
tionemque primo loco habui, proxime cog-
nata sit libro Bambergensi, Taurinensis vero
alius sit ordinis ad illius menda tollenda
plurimum proficiens, atque cum ex collatio-
nibus deteriorum librorum collegisse mihi
viderer in hos duos ordines discedere omnes,
curandum erat, ut in iis partibus, in quibus
Taurinensis deficit, alium eiusdem ordinis
codicem subrogarem, sed nec in reliqua in-
stitutionum parte omnino abstinere licuit a
recentioribus libris: in utrumque enim librum
non ita raro inculcatae sunt et emendationes
ex alterius ordinis libris petitae et inter-
polationes plerumque communes.

Quas ob causas quattuor praeterea ad-
hibui libros Bambergensem saec. XI vel XTI,
qui alterius Bambergensis ordinem sequitur,
Casinatem saec. XI et Parisiensem saec. XI
et Wallraffianum saec. XII, qui Taurinensis
ordini adscribendi videntur.

Constituto ex his libris contextu institu-
tionum in addenda diversitate scripturae ita
versatus sum, ut quae veteribus libris com-

munia essent, enotarem omnia, singularium
graviora tantum, Bononiensium librorum scrip-
turam ubi utile visum est indicarem.

Summae vero auctoritatis in eruenda vera
lectione habui tam Theophili parapbrasin
Graecam institutionum, quam ea quae super-
sunt librorum, ex quibus profecerunt tres
[ viri, quibus cura componendarum institu-
tionum iniuneta est. et quidem iuris con-
sultorum libri hi exscripti sunt: Gai libri
institutionum et rerum cottidianarum, Mar-
ciani Florentini Ulpiani libri institutionum:
his accesserunt Justiniani eodex prior et
digesta, sed quae ex veterum auctorum
libris exscripta sunt, exceptis iis quae exstant
in Gaianis institutionibus non nisi ex digestis
nobis innotuerunt, quare ut facilius dignos-
catur, unde sumpta sint quae ia digestis
redeunt, in his laudandis addidi legis in-
scriptionem, ut uncinis includerem aut diges-
torum locum , ubi institutionum verba ex
veteribus ipsis libris pendeant, aut librum
iuris consulti, quando ea ex digestis profecta
sint, quae vero ex Gaianis institutionibus,
quas Iustiniauarum fundamentum esse con-
stat, transscripta sunt, intra ipsum contextum
his signis ** distinxi : contra quae Iustinianis
debentur, ea quoad fieri potuit angulis his ' J
indicavi.

Citantur praeterea ad titulorum rubricas
Gai institutiones titulique digestorum et codicis
qui eiusdem argumenti sunt: nec minus suo
quoque loco indicantur constitutiones, ad quas
institutiones remittunt

SIGNORUM EXPLICATIO,

F=- codex bibliothecae capitularis Veronensis XXXVIII
(36), cui insunt varia opuscula Sulpicii Severi (v.
Reifferscheid, bibliotheca patrum p. 110). ad supplen-
dum huius libri hiatum postea adglutinata sunt tria
folia rescripta, quorum scriptura antiquior continet ex
Iustiniauis institutionibus indicem titulorum usque ad
3, 5 (= ind. F), prooemii finem inde a verbis § 5 ab im-
periali, libri primi titulum I et II inde a § 4 extr. j
scripta sunt litteris majusculis. contuli Veronae 1868. :

B = codex bibi. reg. Beroiinensis, olim Rosnyanus, Lat.
fol. n. 260 saec. IX, continens finem institutionum inde
a verbis 4, 18, 5 in, eos qui hominis, contuli ipse.

U Vercellensis 122 saec. IX vel X, qui continet pro- !
oemiuin. contuli Vercellis a. 1868.

A ■= lex Romana canonice compta (de qua ef. Maassen,
Ueber eine lex Romana canonice compta. Wien 1860.
8.) una eum collectione Ansclnio dedicata: illam con-
tinet codex Parisiensis 12448 (antea Harleianus 386)
saec, X (-= Ah, quem habui Berolini, huius adhibui
codices Vercellensem (—4*') et Bambergensem P I 12
saec. IX (= A*;'), quos ipse contuli, insunt huic col-
lectioni institutionum tituli I, 1 „4. 8. S). 10, 12; 2, 1.

2. 6 (titulos 3 et 6 om. Ans. ded.) 14 § 5..12; 3, 6 pr.

§ 9. 15. 19; 4, 1..4. 8. 9. 18.

B - codex bibliothecae publicae Bambergensis D II 3
saec. IX vei X, integrum institutionum corpus cou-
tiuens. contuli Berolini.

r= codex Taurinensis bibliothecae regiae Athenaei
D III 13 (olim H VI 4) saec. IX vel X. habet haec:

1, 3, 3 te. in patris .. 14, 3 posse dari, 19 med. post
obitum .. 25, 13 potest excusare, 26, 3 endum est quasi
- 2, 7, 3 nuptias appellabatur , 2, 8 pr. lex in soli ..

§ 2 fin. eandem summam, 9, 2 quod suiiuris .. 16, 1 fin. j
pupillaris sub, 8 usque cui .. !9, 6 divus quidem, 20, j
2 fin. cuius constitutionis .. 8 in. sive disiunctim, 23,

5 med. singulis quoque .. 3, 24, 5 in. omnia secundum,
25, 9 praevaluit .. 4, 1, 1G med. furem furti actionem.

inde a verbis 3, 23, 3 fin. nondum emptor manus prima
ob superinductionem saec. XIV ut videtur faciam saepe
incerta eat (eonf. Zeitschrift fur Rechtsgesehichte VII
pag. 45 sq.). contuli Berolini.

C= folia 21 libri institutionum saec. X vel XII, iam
dispersa in codicibus monasterii montis Casini n. 160.
169. 175. 200. 270. 295. 326. 394, quibus teguminis
loco addita sunt, continent 2, 5, 3 potest ad .. 6, 7
in. autem ad, 10, 12 fiat .. 16, 2 testamenta alterum,
22, 1 in. si Titii pars .. 23, 1 fin. ius diceret, 23, 9
med. an expediat .. 3, 1, 2 existimantur ut, 1, 13 in.
naturalis parentis .. 15 fin. patris sili, 23, 1 med. aesti-
! maverit sub .. 24 pr. quidem locati, 27, 7 in. ex quibus
causis . . 29, 2 med. res erit (et secundum Bluhmium
etiam 24 pr. .. 27, 7), 4, 1, 3 med. furtum manifestum ..
16 med. concedatur et adversus, 3, 9 occiderit qui
.. 6, 5 esset usu ceperit, coi lata aunt Sc.h rudero a
Bluhmio, mihi maiore ex parte a vv. dd. II. Schoene
et O. Hirsehfeld.

P = codex bibliothecae publicae Parisiensis 4421
saee. XI. contuli Berolini a. 1869.

E ~ codex bibliothecae publicae Bambergensis D II 4
saec. XI vel XII. contuli ipse.

W — codex bibliothecae civitatis Coloniae Agrippinae
X, 8, olim Wallraffianus, saec. XII. contuli ipse.

6 — Theophili paraphrasis Graeca institutionum.
dett. ~ libri deteriores, quorum lectiones laudantur in
editione Schraderi.
tine. = incerta lectio.

ind. -- index titulorum, qui ex tat in codicibus V et B.

Ubi librorum scriptura emendat» est, siglis eorum
ad indicandam emendationem litterulam 4 addidi; pri-
| mitiva scriptura bis locis litterula “ significatur, ubi
j in ipsis libris notatur diversitas scripturae, hanc signi-
ficavi litterula ”, contextum libri litterula interroga-
tionis signum librorum siglis additum semper ad proxime
praecedens referendum est.

IN NOMINE DOMINI NOSTRI JHESU CHRISTI

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANUS ALA MANNICUS GOTIHCUS
F5LANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS
PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS
OWIDAE LEGUM IUVENTUTI

Imperatoriam maiestatem non solum armis deco-
ratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut
utrumque tempus et bellorum e,t pacis recte possit
gubernari et princeps Romanus vietor existat non
solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos
tramites calumniantium iniquitates' expellens, et liat
tam iuris religiosissimus quam victis hostibus trium-
phator.

1 Quorum utramque viam cum summis vigiliis et
summa providentia* adimente deo perfecimus, et bel-
licos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub
iuga nostra deductae cognoscunt et tam Africa quam
aliae innumerosae1 * 3 provinciae post tanta temporum
spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis4
iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio
protestantur, omnes vero populi legibus iam a nobis

2 vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum
sacratissimas constitutiones antea confusas in lucu-
lentam ereximus consonantiam, tunc nostram exten-
dimus curam et ad immensa prudentiae veteris vo- |
lumina, et opus desperatum quasi per medium pro-
fundum euntes caelesti favore iam adimplevimus.

3 Cumque hoc deo propitio peractum est, Triboniano
viro magnifico magistro et exquaestore sacri palatii
nostn nec non Theophilo et Dorotheo viris illustribus
antecessoribus, quorum omnium6 sollertiam et legum
scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex
multis rerum argumentis accepimus, convocatis spe-
cialiter mandavimus, ut nostra auctoritate nostrisque
suasionibus componant institutiones: ut liceat vobis
pnma legum cunabula non ab antiquis fabulis discere
sed ab imperiali splendore appetere et tam aures

(1) sic PW cum O, iniquitatem BU (2) sic, PEW

eum «, diligentia BU (3) sic PE cum ' (-). numero-

sae BU (i) praestitae B (5) sic UPW* cum 0,

quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam
positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis
accipiant: et quod in priore tempore vix post qua-
driennium6 prioribus contingebat, ut tunc constitu-
tiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio
ingrediamini digni tanto honore tantaque reperti’
felicitate, ut et initium vobis et finis legum erudi-

4 tionis a voce principali procedat. Igitur post
libros quinquaginta digestornm seu pandectarum, in
quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem
virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros
illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor
libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint

5 totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus
breviter expositum est et _ quod antea optinebat et
quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali

6 remedio illuminatum est. Quas ex omnibus anti-
quorum institutionibus et praecipue ex commentariis
Gaii nostri tam institutionum quam rerum eottidia-
narum aliisque multis commentariis compositas cum
tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt8, et
legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum con-
stitutionum robur eis accommodavimus.

7 Summa itaque ope et alacri studio has leges
nostras accipite et vosmet ipsos sie eruditos ostendite,
ut spes vos pulcherrima foveat toto legitimo opere
perfecto posse etiam nostram rem publicam in partibus
eius vobis credendis3 gubernare.

Data undecimo10 kalendas Decembres Constanti-
nopoli domino nostro Iustiniano perpetuo Augusto
tertium consule.

omnem BW* (6) utret rnterij 0 (*) reperti

om. Ba contra 0 (8) sic BU cum 0, contui erunt V

(9) sic VJJP, credendam B (10) sic VPE x BU

I

H

m

rv

y

vi

VII

VIII
IX

X

XI

XII

XIII

XIV
XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV
XXV

XX VI

I

n

m

IV

v

VI

vn

vni

IX

x

XI

XII

XIII

XIV
XV

XVI

XVII

xvm

XIX

XX

XXI

xxn

XXIII

XXIV
XXV

LIBER PRIMUS.

De iustitia et iure.

De iure naturali et gentiuiu et civili.

De iure personarum.

De iDgenuis.

De libertinis.

Qui ex quibus causis manumittere non possunt.
De lege Fufia Caninia sublata.

De his qui sui vel alieni luris sunt.

De patria potestate.

De nuptiis.

De adoptionibus.

Quibus modis ius potestatis solvitur
De tutelis.

Qui dari tutores testamento possunt.

De legitima adgnatorura tuteia.

De capitis minutione.

De legitima patronorum tutela.

De legitima parentium tuteia.

De fiduciaria tutela.

De Atiliano tutore vel eo qui ex lege Iulia et
Titia dabatur.

De auctoritate tutorum.

Quibus modis tutela finitur.

De curatoribus.

De satisdatione tutorum et curatorum.

De excusationibus.

De suspectis tutoribus et curatoribus.

LIBER SECUNDUS.

De rerum divisione.

De rebus incorporalibus
De servitutibus.

Dc usu fructu.

De usu et habitatione.

De usucapionibus et longi temporis possessio-
nibus.

De donationibus.

Quibus alienare licet vel non.

Per quas personas nobis adquiritur.

De testamentis ordinandis.

I)e militari testamento.

Quibus non est permissum testamenta facere.
De exheredatione liberorum.

De heredibus instituendis.

De vulgari substitutione.

De pupillari substitutione.

Quibus modis testamenta infirmantur.

De inofficioso testamento.

De heredum qualitate et differentia.

De legatis.

De ademptione legatorum.

De lege Falcidia.

De fideicommissariis hereditatibus.

De singulis rebus per fideicommissum relictis.
De codicillis.

I

n

DI

rv

v

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

xm

XIV

XV

XVI

xvu

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI
XXVII

xxvrn

XXIX

I

n

m

rv

v

vi
vn

vm

IX

X

XI

xn

XTTT

XIV

XV
XVI

XVII

xvm

LIBER TERTIUS.

De hereditatibus quae ab intestato deferuntur-
De legitima adgnatorum successione.

De senatus consulto Tertulliano.

De senatus consulto Orfitinno.

De successione cognatorum.

De gradibus cognationis.

De successione libertorum.

De adsignatione libertorum.

De bonorum possessiouibus.

De adquisitione per adrogationem.

De eo cui libertatis causa bona addicuntur.
De successionibus sublatis, quae fiebant per
bonorum venditionem et ex senatus consulto
Claudiano.

De obligationibus.

Quibus modis re contrahitur obligatio.

De verborum obligatione.

De duobus reis stipulandi et promittendi.

De stipulatione servorum.

De divisione stipulationum.

De inutilibus stipulationibus.

De fidei ussoribus.

De litterarum obligatione.

De consensu obligatione.

De emptione et venditione.

De locatione et conductione.

De societate.

De mandato.

De obligationibus quasi ex contractu.

Per quas personas nobis obligatio adquiritur.
Quibus modis obligatio tollitur.

LIBER QUARTUS.

De obligationibus qnae ex delicto nascuntur.
Vi bonorum raptoruru.

De lege Aquilia.

De iniuriis.

De obligationibus quae quasi ex delicto nas-
cuntur.

De actionibus.

Quod cum eo, qui in aliena potestate est,
negotium gestum esse dicitur.

De noxalibus actionibus.

Si quadrupes pauperiem fecisse dicitur.

De his pier quos agere possumus.

De satisdationibus.

De perpetuis et temporalibus actionibus e*
quae ad heredes vel ia heredes transeunt.
De exceptionibus.

De replicationibus.

De interdictis.

De poena temere litigantium.

De officio iudieis.

De publicis iudiciis.

V

CORRIGENDA

Compendiis in pag. 958 compositis adde: Rivista = Privista Italiana delle scienze giuridielie.
Uncino Iis quibus in editione interpolationes Instinianorum inclusae sunt,
infra uncini [ ] substituts sunt,

AD INSTITUTIONES

1,28,12 (non 11) [vel curam]

2, i. 9 Alberiario Condomimo di sepolcro 5
3.27, i [ex contrario]

4, G,i9 Alberiario Svolgimento deW artio comm. div.
31

17 2, indicavit

AD DIGESTA

1, 9, 7 41 [nec ... nasceretur] Lenel

2, 4, s pr. Alberiario Costrupione nisi . . . tunc enim

12: liem ad 2, 7, 22. 4, 2, 8 pr. 4, 3, 40.
5, 2, 8. 5, 3, 13 § 12. 5, 3, 20 § 8. 9, 2, 7 § 1.'
23, s, 7 5 1. 28, 3, 2. 32, 7 pr. 33, 9, 3 4 s.
35, 1, 86 s 1

13, 2 [ideo seqq .]

14,7 § 6 [quod ... [utrumque dici seqq.]

S 18 [quia . . . fuerat]
pag. 9G0 versu 1 : 2, 14, 40 (pro 2, 13, 40)

3.31 pr. pag. 900 [boc si seqq.]

4, 2,H 4 2 [et sane ... debeat]

11 «6 [vel dilapidavit vel]

5, 2,15 pag. 604 ante [cum . . . solverit] Beseler 3, tg

supple 2, 5

3.20 4 3 [sed . . . possessoris accedunt] Lenel l. c.
27 5 5 [aut in area (non rem) . . . dixerunt]

8, 5, 1 inductum

2, 3 pr. per staturo] per statutum
4 1 possint® ( pro possint/*)

10, 3,12 pag. 964 aut (pro ait)

H pag. 964 § 1 ( pro § 2)

11, 3, 9 pr. jin. corrige suum recipit

12, 1,37 pag. 965 corrige ignoret pro tenere
2,42 pr. pag. 966 V assalli ’

12, 4, s pr. pag. 149 n. 17 corrige 4 3, 4 iere lusi.
24. 25 noi. 20 pertinet ad l. 25

16, 3, 1 4 h pag. 9(5g quid ( pro quod)

17, i,5G 5 3 pag. 968 constituat ( pro constituisset)

2.31 intercedit (pro intervenit)

1.21 pr. Ebrard Digeslenjragmenie 47: item 20,
b is § 1. 20, 6, 4 pr.

2>i3 4 7 resistit50 teneri
2o § 1 in propriam
’’15 5 1 conventionem
b18 pr. ceteris

31

41

48

2.25
51

3.25

22, 1,6
23, 2,45
57

5 21 quae magis
fin. tolle virgulam

4 5 noi- 7 ptrlinei ad
cuius

5 2 proprietatem

5 2 Hn. solvisse
5 1 Severus
5 5 idcirco
tibi

5 e

4

.

I

i

66 ca-que

23, 3,39 (pag. 971) debetur

44 § 1 [promittebatur]

22 matri mulieris
5 noi. 16 : Sab. I. *2. 3. 5. *6 ... 9

24, 1,11 § 4 pag. 345 fieri

25, 2 pag. 365 margo dexter u. 1 735, 33

26, 4,io pr. propior

7, 1 43 absentibus

23, 3,46 pr. Berger Bulletin de Vacademie de Cracovie

24, 3,22 pag. 972 u. 18 ante [de dote repetenda]

supple 4 11

25, 2, s fs pag. 972 (pro 5 s) [recte]

26, 2,29 ... [curatorem]

7,25 pr. ante quin (pro qui) supple 28 4 1
30 corrige 31

26, 7, 3 § 4 postea

27, 1,45 pag. 974 4 2 [sive ventri]

27, 9, 5 4 11 4 1 pag. 974 [vel curatoribus ...

4 15 (pro 14) [sive curatores]

28, 1,17 pag. 974 Fiiting

30,8i 5 3 pag. 975 Lusignani

108 4 2 (pro 3) pag. 975
32,55 4 5 [quicl seqq.]

34, 4,is pag. 977 alii donaverit

9,22 pag. 977 [sed cogente . . . instantibus]

37, 1,14 noi. 9 [licet seqq.]

38, 1, 6 pag. 978 [ceteraeque]

i/, 1 § 11 [circa Tertullianum]

39, 2,15 § 35 [si quidem . . - fecit] . . . [qnod — eumj
fi, 42 pr. [utrum . . . haberet]

40,12,18 § 3 [hoc] (pro [hic])

41, t,40 pag. 980 ante [sed seqq.] supple 45

42, 1,15 4 3 pag. 981 (si creditor ... contentus]

43, 3, 1 pag. 981 ante [quia seqq.] supple 4 •*>

16, 1 § 4 [et generaliter . . - erit] (pro est])

44, 7,43 pag. 983 [ante vel damnum supple 46
45,i,uu pag. 983 Pacchioni

132 pr. [qui haec . . . supervacuo]

47, 2,17 § 2 pag. 984 adde-, nos . . . cum (pro esso)
Just.

10, 1 5 4 pag. 985 [bonorum ve possessores]

Biondi

50, 8,13 pag. 986 [qnod . . . debere] ( Beseler 2. no)
insere post 12, 11

VI

NOVA SUPPLEMENTA ADNOTATIONUM
AD DIGESTA

UncinuKs qui in editione interpolationes Iustinianorum circumscribunt,
infra uncini f 1 substituti sunt.

], i « i Iiist. (Beseler 4, 23-)

■_>, 1 s -tn >1. :m aut p. c. p. marcum ilollc t ulli uni)
F bis

§ 43 [Massurius seqq.] Lencl
5 4fl post inris ius- auctorum
s,28 [in toto paene] Albertario Conceptus 5
o, 3 pr. [et maritus et] Beseler 2, 'i. 3, 139
7,17 pr. [item seqq.] Beseler 4, ufi

5 i non est Ulpiani? Lencl Z. 39, 121
s. 4 [quia . . . mare] Beseler 2, 3

6§4 [sed . . . inferre] Albertario Appunti
sui condomimo 5

9 5 3 [sanctione . . . consecratum] Albertario
Z. 32, 31.4, 2

9, 7 51 [nec . . . nasceretur] Lenel
in, i si [infirmitate . , . impeditus] Donatuti
Iasius 44

21,4 § l [aut ventris . . . mulier] Solani Dote
e nase. 315

2, i,ii pr. [indicantis]: fuit duoviri Lenel

5 i [eundem indicem] Lenel
? 2 [cira . . . cognoscit.] Beseler 3, 44
n [maxime seqq. ] Donatuti I ustus 45

2, i § i qui . . . decernetur et 5 'i quod . . ,

praeeat non sunt verba edicti ( Lenel)

3, i pr. [ ]? Beseler I, 47

4, K> 5 3 [quamvis . . . habet] Francisci Libera

iest. factio 20 ( ?)

ia [uel praesidi] Betkniann-Holkeeg Civil-
pro^ess 2, 713, 88

3, 2 pr. [ut seqq.] Bescler 4, H7

7, 4 § 2 [nam seqq.] Donatuti Justus 30
s, 8 § 2 [fortasse seqq. ] Faber
ii, 9 5i [verum seqq. ] Arno
13, 7 pr. [maiore] . . . [nam seqq.] Kr.

s pr. [sed seqq.] Pernice Labeo 2, 2, 1 77, 7
14,27 5 2 [contractibus]: judiciis Paulus (di
Mario, Bonfanic, de Francisci)

27 5 io [noniinatim] . . . [sed sft#.] Rotondi
Peiciun de n. petendo 27
33 [promisit] Cuiacius
54 [item seqq.] Beseler 4, 22 ( ?)
is, 8 § in [nam seqq.] Albertario Terminologia 300

3, 1, 1 5 n [de quibus ... diximus] N iedermeyer

in schedis

3, 2, i adde: cf. Biondi Indicia bon. fid. 67

[mandatu domini] ... 5 1 [vel o. r. v. unius
rei] . . . [unius rei ru. suscipiente] . . .
[sod. sr^.] Albertario Procurator u. rei 3
45 5 5 [contrario] Biondi Indicia b. f. 71

4, t § 3 [universitatem] . . . [universitatis]

Albertario Actio de universitate

10 [lucrum vero seqq. ] Beseler 4, 201
12 [decem tamen seqq.] Faber

15 [aliquid]) procurator Paulus (Peters Z. 3-,
265)

[nisi seqq.] Peroqqi Qbbhgap-oni 3 i n.
is 5 2 [erit igitur seqq.] Rtrcobouo Dirilto 021

32 [et ... gessit] Riccobono Dirilto 90, 32

33 [maxime . . . apparebit] Solani Cur. uiip.

158 not.

35 [nostram] V Kr.

[sed seqq.] Riccobono Dirilto 521
4« [negotiorum ... sit] Riccobono Drriito 87
6, 8 [secundum • • - dicerentur] Faber
4, 1, 3 [scilicet seqq.] Donatuti Insius 47
2, 8 5 2 [cum seqq. ] Beseler 2, 88

957 [si pecunia . . . condemnandum]

Biondi Actiones arbitrariae 45, 73 ( ?)

5 8 [nec . . . coerceat] Eisele Z. 30, 1 0«

12 pr. [et omnem causam] Lrcy Z. 39, 136
14 § 2 [ideo seqq.] Peroni Isi- 4, «4
5 4 Gradeusuiir Iuterpolationen 99 (?)

§ 5 cf. Segri Actio confessoria 61 Biondi
Actiones arbiir. 53/4 Recensioni 21
5 6 [non etiam reus] Lencl Z. 39. 188
5 15 [si quidem ... restituerit] ... [sed et
si id non ... quadruplum] Biondi
Actiones arbiir. 44, cf. Peroni /st. 2,
113 u. Bonfanic Solidarield 8
4, 2,iG 5 i [sive rem . . . praestiterit] Biondi Ad.
arbiir. 44

§ 2 [quoniam rei h. persecutionem] Alber-
tario Rcsponsabiliid 462
19 [eatenus] . . . [quatenus ad e. pervenerit]
Albertario l. c. 461/2

23 5 1 et 2 videntur partes rescriptorum esse (Kr.)

5 3 [iudiois] . . . [index] . . . [quod seqq.]
Biondi Actiones arb. 75, 4
3,5 debere ... habere] debere ei ... dari
Ulpianus (Beseler 4, so) ?

[plane seqq.] Pringsheim Z. 41, 253, 257

759 [quia n. e. solvendo] Pringsheim L c.
255, 260

h § 3 [vel si seqq.] PriitgsJieiin 1. c.

4,11 5 2 cf. Sotadi Curator imp. 21. 2
4,13 pr. [cau3a seqq.] IVlassak Provin:ialbro?ess
76, 49 ?

5 1 [etiam seqq.] Pringsheim Z. 41, 243 ?
14 [ ] Pringsheim l. n.

25 % 1 [ ] ? Vassalli Miscellanea 1, 33 Alber-
tario Actio deumv. 34 Procur. n.rei 8, 2
s, 2 pr. [ceterum seqq.] Coli Capitis deminutio 50

-552 cf. Coli l. c. 45

6 [capitis] enim [minutio] Coli. I. c.

7 pr. [capitis minutio]: capite minutus Paulus

( Coli l. c.)

§ 1 lusi. (IVissenbach)

DOMINI NOSTRI IUSTINIANI PERPETUO AUGUSTI

INSTITUTIONUM SIVE ELEMENTORUM

COMFO SITORUM PER TRIBONIANUM VIRUM EXCELSUM MAGISTRUM ET EX QUAESTORE
SACRI PALATU IURISQUE DOCTISSIMUM ET THEOPHILUM VIRUM MAGNIFICUM IURIS PERITUM
ET ANTECESSOREM HUIUS ALSIAE URBIS ET DOROTHEUM SURUM MAGNIFICUM
QUAESTORIUM IURIS PERITUM ET ANTECESSOREM BERYTENSIUM

INCLITAE CIVITATIS «

LIBER PRIMUS,

i2

DE IUSTITIA ET IURE.

'Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum

1 cuique tribuens. luris prudentia est divinarum at-
que humanarum rerum notitia, iusti atque iuiusti
scientia.

2 His generaliter cognitis et incipientibus nobis
exponere iura populi Romani ita maxime videntur
posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici,
post deinde diligentissima atque exactissima interpre-
tatione singula tradantur, alioquin si statim ab initio
rudem adime et infirmum animum studiosi multitii-
diue ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum
aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno
labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerum-
que iuvenes avertit 4, serius ad id perducamus 5, ad
quod leniore ® via ductus sine magno labore et sine
ulla diffidentia maturius perduci potuisset.

3 1 luris praecepta sunt haec: honeste vivere, al-

4 terum non laedere^ suum cuique tribuere. 'Huius
studii duae sunt positiones, publicum et privatum,
publicum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat,
privatum, quod ad singulorum utilitatem pertinet,
dicendum est igitur de iure privato, quod est triperti-
tums: collectum est enim ex naturalibus praeceptis
aut gentium aut civilibus.

II “

DE IURE NATURALI ET GENTIUM ET CIVUJ.

"Ius naturale est, quod natura omnia animalia do-
cuit. nam ius istudnonhumanigenerisproprium est. sed
•mnium animalium, quae in caelo, quae in terra, quae
in mari nascuntur12, hinc 13 descendit maris atque
feminae coningatio, quam nos matrimonium appellamus,
kinc liberorum procreatio et educatio: videmus etenim
eetera quoque .animalia istius iuris peritia censeri.
1 Tus autem civile vel gentium ita di vidi turi: 14 'omnes
'populi, qui legibus et moribus reguntur, partim suo
'proprio, partim communi omnium hominum iure utun-
'fcnr: nam quod quisque populus ipse sibi ius consti-
'tait, id ipsius proprium civitatis est voeaturque ius
'ei vile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero
'saturatis ratio inter omnes homines constituit, id apud
'eurinos populosperaeque custoditurvoeaturque ius gen-
ium, quasi quo iure omnes gentes utuntur, et populus
'itaque Romanus partim suo proprio, partim communi

'omnium hominum iure utitur, quae singula qualia

2 'sunt, suis locis proponemus.1 Sed ius quidem
civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Athe-
niensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis
leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit,
sie enim et ius, quo populus Romanus utitur, ius
civile Romanorum appellamus: vel ius Quiritium, quo
Quirites utuntur: Romani enim a Quirino Quirites
appellantur14, sed quotiens non addimus, cuius sit
civitatis, nostrum ius significamus: sicuti cum poetam
dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Graecos
egregius Homerus, apud nos Vergilius, ius autem
gentium omni humano generi commune est. nam usu
exigente et humanis necessitatibus gentes humanae
quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt et
captivitates secutae et servituteB, quae sunt iuri na-
turali contrariae, iure enim naturali ab initio omnes
homines liberi nascebantur, ex hoc iure gentium et
omues paene contractus introdneti sunt, ut emptio
venditio, locatio conductio, societas, depositum, mu-
tuum et alii innumerabiles.

3 •* ' lcConstat autem ius nostrum aut ex scripto aut
ex non scripto, ut apud Graecos: rmv ? 6umv ol fihv
tyyoarjm , vl (ii Aygagoi 17. Scriptum ius est lex18,
plebi scita, senatus consulta, prlncipum placita, ma-

4 gistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est,
quod populus Romanus senatore magistratu interro-
gante, veluti consule, constituebat.* plebi scitura est;
quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti
'tribuno, eonstituebat. "plebs autem a populo eo
differt, quo species a genere: nam appellatione
populi universi cives significantur connumeratis
etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appella-
tione sine patriciis et senatoribus ceteri cives signi-
ficantur. sed et plebi scita lege Hortensia lata nou

5 minu3 valere quam leges coeperunt. 20 'Senatus
'consultum est, quod senatus iubet atque constituit.1
nam cum auctus est populus Romanus in eum mo-
dum, ut difficile sit in unum cum convocare legis
sanciendae causa, aequum visum est senatum vice

6 populi consuli. i1 Sed et quod principi placuit,
legis habet vigorem,* cum lege regia, quae de imperio
eius lata est, populus ei et in eum omne suum im-
perium et potestatem ‘concessit*. quodemnque igitur
imperator per epistulam constituit vel cognoscens de-
crevit vel edicto praecepit, legem esse constat: haec22
sunt, quae constitutiones appellantur, plauc ex Bis
quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum

(l) Hanc inscriptionem restitui ex HA (2) cf Dig. 1, 1
(3) W- § 1 cf. Ulp. I. i reg. ( Dig . 1, 1, 10 j >r. $ 2; (I) sic

VA&, evertit B (5) sic VAH, perducemus B cum 0
(6) sic VA, leniori P, leviore B (7) § 3 cf. Ulp. I. c.
(Dig. 1, 1, 10 SI) (8) § 4 cx Ulp. 1 1 inst. (. Dig ■ 1, 1, 1 § 2)
(*) sio G, est tripertitu V, eat tripertite ABP, tripar-
titum est Dig. (10) cf. Qai. 1, 1..8 Big- F '1 O1) Pr-

Ulp. I. i inst. {Dig. 1, i, i § s) (12) animalium, quae

in terra, quae in mnri nascuntur, avium quoque commune
est Dig. (13) hinc BB Dig., hinc enim A (14) Gai. 1, 1
(Dig. 1, 1, 0) (15) sic BG, appellabantur AB E

(16) § 3 in. ex Ulp. I. 1 inst. (Dig. 1, 1, 6. § l) (17) id est
legum aliae scriptae aliae non scriptae (is) lex] BEG,
leges AB (19) plebs .. ceteri cives significantur simii.

Gaio 1, 3 (20) Gai. 1, 4 (21) § C ex Ulp. I. 1 inst.

(Dig. 1, 4, 1) (22) liaec] AB Dig., hae V, hee P

d

INST. I 2—5

DE IURE PERSONARUM

2

trahuntur, ‘quoniam non hoc princeps vult5: nam quod
alicui ob merita Lndulait, vei si cm poenam irrogavit,
vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egre-
ditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul

7 dubio tenent. Praetorum quoque edicta non mo-
dicam iuris optinent auctoritatem, haec etiam ius
honorarium solemus appellare, quod qui honores
gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iun de-
derunt. proponebant et aediles curules edictum de
quibusdam casibus, quod edictum imis honorarii

8 portio est. 1 'Responsa prudentium sunt senten-
tiae et opiniones eorum, quibus permissum 'erat’ 2
'iura condere -V nam antiquitus institutum erat, Ut
essent qui iura publice interpretarentur, quibus a
Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti
appellabantur, quorum omnium sententiae et opinio-
nes eam auctoritatem tenent, ut iudici recedere a

9 responso eorum non liceat, ut est constitutum. Ex
non scripto ius venit, quod usus comprobavit, nam

\diotuini mores consensu utentium comprobati legum ;

10 imitantur. Et non ineleganter in duas species 1
ius civile distributum videtur, nam origo eius ah
institutis duarum civitatium, Athenarum scilicet et i
Lacedaemonis, fluxisse videtur: in his enim civitati- r
bus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem :
magis ea, quae pro legibus observarent, memoriae '
mandarent. Athenienses vero ea, quae in legibus ;
scripta reprehendissent’, custodirent.

11 Sed naturalia quidem iura, quae apud omnes
gentes peraeque servantur, divina quadam providentia
constituta semper firma atque immutabilia permanent: '
ea vero, quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, j
saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia 1
postea lege lata.

* 12 s 'Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas :
‘pertinet vel ad res vel ad actiones, ac prius dc per-
bonis videamus.' nam parum est ius nesse, si personae,
quarum eausa statutum est, ignorentur.

m°

DE IURE PERSONARUM.

’ 'Summa ‘itaque5® divisio dc iurc personarum haec
’est quod omnes homines aut liberi sunt aut servi/

1 sEt libertas quidem est, ex qua etiam liberi vo-
cantur, naturalis facultas eius quod euique facere
2_ libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. Ser-
vitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis

3 dominio alieno contra naturam subicitur. Servi
autem ex eo appellati sunt, quod imperatores captivos
vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent,
qui etiam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus

4 manu capiuntur. ' Servi autem aut nascuntur aut
fiunt, nascuntur ex ancillis nostris: fiunt aut iure
gentium, id est ex captivitate, aut iure eivilri cum
homo liber maior vigint.i annis ad pretium partici- 1
pandum sese venumdari 'passus est. in servorum

5 condicione nulla differentia est 10. In liberis mul-
tae differentiae sunt, aut enim ingenui sunt aut
libertini.

IY'1 t

DE INGENUIS.

. Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est,
sive ex_ duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex
libertinis, sive ex altero libertino altero ingenuo. Bed

et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, in-
genuus nihilo minus nascitur: quemadmodum qui ex
matre libera et incerto patre natus eat, quoniam vulgo
conceptus est. “sufficit ‘autem5 liberam fuisse matrem
eu tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit, et
ex contrario ei lilicra conceperit, deinde ancilla facta
pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia
non debet calamitas matris ei nocere, qui m utero
est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans
manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit.
liberum an cervum pariat? et Marcellus probat liberum
nasei: sufficit enim ei qui in ventre est liberam
matrem vei medio tempore habuisse: quod et veram
1 est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non
officit illi in servitute fuisse et postea manumissum
esse: saepissime enim constitutum est natalibus non
officere manumissionem.

y ia

DE LIBERTINIS.

11 'Libertini sunt, qui ex iusta servitute manumissi
'sunt.* 13 manumissio autem est datio10 libertatis;
nara quamdiu quis in servitute, est, manui et potes-
tati suppositus est, et manumissus liberatur potestate,
quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote.
cura iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset
nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed
posteaquam ime gentium servitus invasit, secuturo
est beneficium manumissionis, et cum uno communi 11
nomine homines appellaremur18, iure gentium tria
genera hominum esse coeperunt, liberi et his contra-
rium servi et tertium gemis libertini, qui desierant

1 esse servi. ‘Multis autem modis manumissio pro-
cedit: aut enim ex sacris constitutionibus in sacro-
‘sanctifi ecclesiis aut vindicta1® aut inter amicos aut
per epistulam aut per testamentum aut aliam quum-
Tibet ultimam voluntatem, sed et aliis inultis modis li-
liertas servo comp etere p otest, qui tam ex veteribus quam

2 ‘nostris constitutionibus introducti sunt.5 20‘Sr-rvi
"Tero5 a dominis semper manumitti solent: adeo ut
'vel in transitu manumittantur, veluti cum praetor
'aut proconsul ‘aut praeses5 in balneum vel in ttiea-
'trum eat.*

3 - ‘Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat :
‘nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam
libertatem consequebantur ct fiebant cives Romani,
hnodo minorem et Latini ex lege Iunia Norbana fic-
‘bant, modo inferiorem et fiebant ex lege Aelia Sentia
‘dediticiorum numero, sed dediticiorum quidem pessima
‘condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem
‘abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur:
Tdeoque nostra pietas omnia augere et in meliorem
‘statum reducere desiderans in duabus constitutio-
‘ri ibus 21 lioe emendavit, et in pristinum statum reduxit,
‘quia ct a primis urbis Romae cunabulis lina atque
‘simplex libertas competebat, id est eadem, quam
‘habebat manumissor, nisi quod scilicet libertinus fit*4
‘qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et
‘dediticios quidem per23 constitutionem expulimus,
‘quam promulgavimus inter nCEtras decisiones, per
‘quas suggerente nobis Triboniano viro excelso quaes-
tore antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos
‘autem Iunianos et omnem quae circa eos fuerit ob-
servantiam 24 alia constitutione per eiusdem quaestoris
‘suggestionem correximus, quae inter imperiales radiat

(1) Gai. 1, 7 (2) erat] VAE, est B Oai. (3) conce-
dere >'P (4) sic VA, invenissent B, comprehendis-
sent PE (5) Oai. 1, g (6) Of. Dig. 1, 5

(7) Gai. 1, .fi (Dig. 1, 5, 3) (s) sic B Dig, 0, itaque om.

AP, et quidem summa Gai. (0) § 1..3 ex Flor. I. 9 inst.
(Dig. 1, e, 4) (10) sic BPE, nullae differentiae sunt A

(11,1 Cf. Oai. 1, 11 (12) pr. fin. ex Marciani 1. 1 inst.

(Dig. 1, E, S § 2. 3) (13) Cf. Om. 1, 11..34 Dig. 40, 1 seqq.

(11) Gai. 1, 11 (Dig. 1, 5, C) (15) pr. fin.
cx Olp. I. 1 mst. (Dig. 1, i, 4) (10) sic PEG Dig., do-

, natio R (17) communi] PE, naturali Dig. 9, om. B
(18) sto PE Dig., appellemur B» (10) vindicta] PE,
• vmd. manumittuntur B (20) Oai 1 20
■ 7' 5' 6 (22) fit3 BP> sit E ««»»’ (23) per]

l E9, et per B (21) omnem . . observantiam] PEG,
1 omnes quae fuerant observantia (om, circa cos) B

QUI EX QDIB. CAU8, MANTTMITT. NON POSS.

IN ST. I 5—8

'i

‘sanctiones, et omnes libertos nullo nec aetatiB manu-
missi nec dominii1 manumissoris nec in manumissio-
nis modo discrimine habito, sieuti antea observaba-
mur, civitate Romana donavimus: multis additis mo-
‘dis, per quos possit libertas servis cum civitate Ro-
‘nnuia, quae sola in praesenti est, praestari/

VI2

QUI 3 * EX QUIBUS CAUSIS MANUMITTERE NON
POSSUNT.

4 'Non tamen cuicumque volenti manumittere licet,
‘nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil

1 'agit., quia lex Aelia Sentia impedit libertatem/ Licet
anteni domino, qui solvendo non est, testamento ser-
vum suum cum libertate heredem instituere, ut fiat
liber beresque ei solus et necessarius, si modo nemo
alius ex eo 5 * testamento heres extiterit, aut quia nemo
heres scriptus sit, ant quia is qui scriptus est qua-
libet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege
Aelia Sentia provisum est et recte: valde enim pro-
spiciendum erat, ut egentes homines, quibus alius
heres extaturus non esset, vel servum suum neces-
sarium heredem habeant, qui satisfacturus esset cre-
ditoribus; aut hoc eo non faciente creditores res
hereditarias servi nomine vendant, ne iniuria defunc-

2 tus afficiatur. Tdemque i uris est et si sine liber-
‘tate servus heres institutus est. quod nostra consti-
'tutio0 non solum in domino, qui solvendo non est,
‘sed generaliter constituit nova humanitatis ratione,
“ut ex ipsa scriptura institutionis etiam libertas e.i
‘competere videatur, cum non est verisimile eum, quem
“heredem sibi elegit, si praetermiserit libertatis da-
■“tionem, servum remanere voluisse et neminem sibi

3 “heredem fore/ 7 * *In fraudem autem creditorum
manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo
manumittit solvendo non est, vel qui datis libertati-
bus desiturus est solvendo esse, praevaluisse tamen
videtur, nisi animum quoque fraudandi manumissor
habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius
creditoribus non sufficiant: saepe enim de facultati-
bus suis amplius quam in his est sperant homines,
itaque t.unc intellegimus impediri libertatem, cum
utroque modo fraudantur creditores, id est et con-
silio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non
suffectura sunt creditoribus.

4 8 'Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis
'viginti non aliter manumittere permittitur, quam si ;
‘vindicta apud consilium iusta causa manumissionis ;

5 'adprobata fuerint manumissi0. l0Iustae autem ■
'manumissionis causae sunt, veluti si quis patrem •
'a, ut matrem aut filium filiamve aut fratrem soro- ■
'remve naturales aut paedagogum nutricem educato- ■
'rem aut alumnum alumnamve aut collactaneum i
'manumittat, aut servum procur atoris habendi gratia, 1
'ant ancillam matrimonii causa/ dum tamen intra sex !
menses uxor ducatur, nisi iusta causa impediat' *, et i
qui manumittitur procuratoris habendi gratia ne mi-

6 nor septem et decem 12 annis manumit tatur. Semel
autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non .
retractatur.

7 13 Cum ergo w certus modus manumittendi mi-
noribus viginti armis dominis per legem Aeliam Sen-
'tiam constitutus sit, eveniebat, ut, qui quattuordecim
'annos aetatis expleverit, licet testamentum facere
'possit et in eo heredem sibi instituere legataque, re-
linquere possit, tamen, si adhuc minor sit annis vi-
'ginti, libertatem servo dare non poterat/ “quod

(1) sic &, domini libri (2) Cf. Gai. 1, 19.. 21. 36.. 42. 47 3

Dig. 40, 2. 8 Cod. 7, 1. 11 (3) qui] ind. V, qni et B index i

B<-/, om. E (4) Gai. 1, 36. 37 (5) eo] BE, om. PO

<(;) Cod. C, 27, 5 (7) § 3 in ex Gai. I. 1 rer. coit. ( Dig.

40, 9, 10) (8) Gai. 1, 38. 19 (9) fuerint manumissi]

sic dett., fuerit man. BPE, fuerit (om. manumissi) Gai.:

fuitne quam vindicta, ei ap, cons. i. c. m. adpr. fuerit

(Savigny)? (10) Cf. Gai. 1, 39. 19 (11) sic PE&,

impediatur B (12) sic libri cum decem et octo

I“non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in
“testamento dispositio data erat, uni servo libertatem
■ ‘dare non permittebatur, quare nes’5 similiter ei
; “quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima
“voluntate disponere quemadmodum voluerit permitti-
“mus, ut et libertatem eis possit praestare, sed cum
‘libertas inaestimabilis est et propter hoc ante vicesi-
“mum aetatis annum antiquitas libertatem servo dari
“prohibebat: ideo nos mediam quodammodo viam eli-
. “gentes non aliter minuri viginti annis libertatem in
‘testamento dare servo suo concedimus, nisi septimum
‘et decimum annum impleverit et octavum decimum
‘tetigerit, cum enim antiquitas huiusruodi aetati et
“pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iu-
“rlicii stabilitas ita eos adiuvare credatur , ut et ad
“libertates dandas servis suis possint pervenire 1G/

Vll 11

DE LEGE FURIA CANINIA SUBLATA.

18 'Lege Fufia Caninia certus modus constitutus erat
'in servis testamento manumittendis/ “quam quasi liber-
tatibus impedientem et quodammodo invidam tollen-
Matn esse censui mus. cum satis fuerat inhumanum
“vivos quidem licentiam habere totam suam familiam
“libertate donare, ni i alia causa impediat libertati,
“morientibus autem huiusmodi licentiam adimere/

vm 19

DE HIS QUI SUI VEL ALIENI IURIS SUNT.

20 'Sequitur de iure personarum alia divisio, nam
j 'quaedam personae sui iuris sunt, quaedam alieno
| 'imi subiectae sunt: rursus earum, quae alieno iuri
'subiectae sunt, aliae in potestate “parentum, aliae in
'potestate dominorum5 sunt, videamus “itaque5 de his
'quae alieno iuri sublectae sunt: nam si cognoveri-
; 'mus, quae istac personae sint, simul intellegemus,
'quae sui iuris sunt, ac prius dispiciemus de his qui
'in potestate “dominorum5 sunt.

1 'In potestate itaque dominorum sunt servi, quae
'quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes
'peraeque gentes animadvertere possumus dominis in
'servoB vitae necisque potestatem esse: et quodeum-
'que per servum adquiritur, id domino adquiritur.
2 'Sed hoc tempore “nullis5 hominibus, qui sub 21 im-
perio ‘nostro5 sunt, licet sine causa legibus cognita5
'et supra modum in servos suos saevire, nam ex
'constitutione “divi Pii5 Antonini qui sine causa ser-
'vum suum occiderit, non minus puniri iubetur, quam
'qui servum alienum occiderit, sed et maior asperitas
'dominorum eiusdem principis constitutione coercetur,
'nam consultus a quibusdam praesidibua provincia-
lium de his servis, qui ad “aedern sacram5 vel ad sta-
'tuas prineipum confugiunt, praecepit ut, si intolera-
'bilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos
'“bonis condicionibus5 vendere, ut pretium dominis
'daretur/ et recte: ‘expedit enim rei publicae, nequis
“re sua male utatur/ 22 cuius rescripti ad Aelium
Marcianum emissi verba haec sunt: ‘Dominorum qni-
‘dem potestatem in suos servos illibatam esse oportet
‘nec cuiquam hominum ius suum detrahi, sed domi-
niorum iuterest, ne auxilium contra saevitiam vel
‘famem vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui
‘iuste deprecantur, ideoque cognosce de querellis
‘eorum, qui ex familia Tnlii Sabini ad statuam con-
fugerunt, et23 si vel durius habitos, quam aequum
“est. vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube,

Dig. 40, 2, 13 (13) Gai. 1, 40 (14) sic PE Gai.,

autem B (15) nos] B, non PE (m) sic PE*, in-
venire B , provenire Ea

(17) Cf. Gai. 1, 42, .46. Cod. 7, 3 (lS) Gai. 1, 42
(19) Cf. Dig. 1, 6 (20) Gai. 1, 48.. 63 {Dig. 1, 6. l)

(21) sub huc B (22) § 2 fin. ex Dig. 1 , 6, 2 (Ulp. I. 8
de off. proc., cf. Coli. I. Hos, 3, 3) (23) etl ut B

d*

INST. I 8—10

4

DE PATRIA POTESTATE

‘ita ut in potestatem domini non revertantur, qui
‘Sabinus1 *, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet
‘oie3 * admissum severius exsecuturum.'

IX3

DE PATRIA POTESTATE.

J ‘In potestate nostra sunt liberi nostri, quos ex

1 ‘i ustis nuptiis procreaverimus.'' _ Kuptiae nutem
sive matrimonium est viri et mulieris. coniunctio, in-

2 dividuam consuetudinem vitae continens. 3 'lus ‘au-
‘tem potestatis, quod in liberos habemus,5 * * * proprium
‘est civium Romanorum : nulli enim alii sunt humi-
lies, qui talem iu liberos habeant potestatem, qna-

3 ‘lem nos habemus/ °Qiti igitur ex te et uxore
tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio
tuo et uxore eius nascitur, id est nepos tuus et nep-
tis, aeque in tua sunt potestate, et pronepos et pro-
neptis et deinceps ceteri, qui tamen ex filia tua nasci-
tur, in tua potestate non est, sed in patris cius.

X '

DE NUPTES.

Instas autem nuptias inter se cives Romani con-
trahunt, qui secundum praecepta legum coeunt, mas-
culi quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive
patres familias sint sive filii familias, dum tamen lilii
familias et consensum habeant parentum, quorum in
potestate sunt, nam hoc fieri debere et civilis et na-
turalis ratio suadet in tantum, ut iussum parentis
praecedere debeat unde quaesitum est, an furiosi
filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possit»
‘cumque super filio variabatur, nostra processit de-
cisio3, qua permissum est ad exemplum filiae furiosi
Tbium quoque posse et sine patris interventu nmtri-
‘moniuin sibi copulare secundum datum ex coustitu-
‘tione modum/

1 B 'Ergo non omnes nobis uxores ducere licet:
'nam qnaruadam nuptiis abstinendum est10, inter eas
‘enim personas, quae parentum liberorumve locum
'inter se optinent, nuptiae contrahi non possunt, veluti
'iutcr patrem et .tiliam vel avum et neptem vel ma-
‘trem et filium Vel aviam et nepotem et usque ad
'infinitum5: et si tales personae inter se coierint, ne-
farias atque, incestas nuptias contraxisse dicuntur,
'et hacc adeo ita sunt, ut, quamvis per adoptionem
'parentum liberorumve loco sibi esse coeperint, non
‘possint "inter se matrimonio iungi in tantum, ut etiam
'dissoluta adoptione idem iuris maneat: itaque eam,
'quae tibi per adoptionem filia aut neptis esse coe-
gerit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam eman-
cipaveris.

2 0 'Inter eas quoque personas, quae ex transverso
'gradu cognationis 12 iunguntur, est quaedam similia
'observatio, sed non tanta, sane enim 13 inter fratrem
'sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ‘ab5 eodem
'patre eademque matre nati fuerint, sive ‘ex5 alterutro
'eorum, sed" si qua per adoptionem soror tibi esse
'coeperit, quamdiu quidem constat adoptio, sane inter
'te et eam nuptiae consistere non possunt: cum vero
'per emancipationem adoptio dissoluta sit, peteris
'eam uxorem ducere: sed et si tu emancipatus fueris
'nihil est impedimento nuptiis/ et ideo constat, si
quis generum adoptare velit, debere eum ante filiam
suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare,

3 debere eum ante filium emancipare. "Fratris ver
sororis filiam uxorem ducere non licet, sed nec nep-
tem 'fratris vel5 sororis ducere quis potest, quamvis

quarto gradu sint15: cuius enim filiam uxorem du-
cere non licet, eius neque neptem permittitur, eius
vero mulieris, quam pater tuus adoptavit, fiiiaiu non
videris impediri uxorem ducere, quia neque, naturali

4 neque civili iure tibi co inungitur. Duorum autem
fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi

5 possunt Ilcai amitam licet adoptivam uxorem
ducere non licet, item materteram, quia parentum
loco habentur18, qua ratione verum est magnam quo-
que amitam et materteram magnam prohiberi uxorem
0 ducere. Adfinitatis quoque veneratione" quarum-
dam nuptiis abstinere nceessc est. ut coce privignam
aut nurum uxorem ducere nou licet, quia ulnuvpie
filiae loco sunt, quod scilicet ita accipi debeat, si
fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id
est si adhuc nupta est filio Ino’*, alia ratione uxo-
rem eam ducere nou possis, quia eadem duobus nupta
esse non potest: item si adhuc privigna tua est1'*, id
est si mater eius tibi nupta est, ideo eam uxorem
ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore
7 habere nou licet. Socrum quoque et novercam
prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco soni,
quod et ipsum dissoluta demum adlin itate procedit;
alioqnin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri

i tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere,

| quia eadem duobus nupta esse, non potest: item si
: adhuc socrus est, id est si adhuc filia eius tibi nupta
est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores ha-
\ 8 here non possis. Mariti tamen filius ex alia uxore
I ct uxoris filia ex alio marito vel contra matrimonium
recte contrahunt, licet habeant fratrem sororem ve ex

9 matrimonio postea contracto natos. Si uxor tua
I post divortium ex alio filiam procreaverit, haec nou
■ est quidem privigna tua: sed Julianus10 huiusmodi

nuptiis abstinere debere ait: nam nec sponsam filii
nurum esse nec patris sponsam novercam esse, rectius
tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se

10 abstinuerint. Illud certum est serviles quoque
cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater

11 et filia aut frater et soror manumissi fuerint. "Sunt
‘et aliae personae, quae propter diversas rationes nup-
tias contrahere prohibentur, quas iu libris digesto-
rum seu pandectorum ex veteri iure collectarum ciih-
‘merari permisimus/

12 Si adversus ea quae diximus aliqui coierint,
nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium neo
dos intellegitur. 41 'itaque ii, qui ex co coitu nascuntur,
'in potestate patris non sunt, sed tales sunt,' quantum
ad patriam potestatem pertinet-, 'quales sunt ii, quo*
'mater vulgo concepit, nam nec hi patrem habere
‘intelleguntur, eum is etiam incertus est: unde so-
lent filii spurii appellari, vel a Graeca voce quasi
'aTzoQaSrjv concepti vel quasi sine patre filii/ sequi-
tur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni
locus sit. ‘qui autem prohibitas nuptias coeunt, et
‘alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus
‘continentur/

13 -- ‘Aliquando autem evenit, ut liberi, qui stati ut
‘ut,23 nati sunt in potestate parentum nou fiant, postea
'tamen*4 redigantur in potestatem/ "qualis est is. qui,
‘dum naturalis fuerat, postea curiae datus potestati
‘patris subicitur. nec non is, qui a muliere libera
‘procreatus, cuius matrimonium minime legibus inter-
‘dietuin fuerat, sed ad quam pater consuetudinem
'habuerat, postea ex nostra constitutione. 15 dotalibus
"instrumentis compositis in potestate patris efficitur:
‘quod et aliis, si ex eadem matrimonio 30 fuerint pr«-
‘creati, similiter nostra constitutio21 praebuit/

(l) sabinus dei. cum Dig. Coli, (2) rnej E Dig. Coli., me

hoc AP, me adversum se B (2) Cf. Dig, 1, 6 Cod. 8,

46 (47) (4) Gai. 1, 55 (Dig. 1, B, 3) {5) Oai. I. c.

(6) § 3 ex Ulp. I. 1 imt. (Dig. 1, $, 4) (7) Cf. Gai. 1, 5C..G5

Dig. 23, 2 Cod. 5, 4 (8) Cod. 5, 4, 25 (9) Gai. 1, 5S..61

(10) sic BPE, abstinere debemus AGai. (11) possint] A,

possunt IIP Gai. (12) cognatione Gai. (13) enim

om. Gai. (14) sed] APG Gai., sed et DE (15) sic PO,

I quartus gradus sit AB, quarto gradu sit E

(16) sic. deti. cum &, habetur ABPE (17) ratione
■ deli., sed alSol rrjs dy^tarcias Q (is) tuo] PE eius A,
1 om. B (19) tua est] PE, mevii est A, om. B (20) cf
| Dig. 23, 2, 12 § 3 (21) Gai 1, 64 (22) Gai. 1, 65

1 (23) ut] PE cum 0, om. AJi (24) tamen] Gai., autem

libri (25) Cod. 5, 27, 10 (2C) si ex e. m.] A, ex e. m.

si BP , qui ex e, m. E (21) Cod. 5, 27, 11

DE ADOPTIONIBUS

5

INST. I 11. 12

XI1 *

DE ADOPTIONIBUS.

lhNon solum tamen naturales liberi secundum ea
quae diximus in potestate nostra sunt, veram etiam

1 , ‘ii quos adoptamus. Adoptio autem duobus mo-
'dis fit, aut principali rescripto1, aut imperio magistra-
tus. 'imperatoris5 auctoritate adoptamus eos 'ens ve5,
‘qui. 'quaeve5 sui iiiris sunt, quae species adoptionis
‘disitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos
' eas ve5, qui ‘quaere5 iu potestate parentium sunt, sive
‘primum gradum liberorum optineant, qualis est filius
‘filia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pro-

2 ‘nepos proneptis/ '3 Sed bodie ex nostra consti-
tutione, cum filius familias a patre naturali extra-
<neae personae in adoptionem datur, iura potestatis
"naturalis patris minime dissolvuntur nec quicquam
'ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius
‘est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis
'tributa sunt, si vero pater naturalis non extraneo,
'sed avo filii sui materno, vel si ipse pater naturalis
‘fuerit emancipatus, etiam paterno, vel proavo simili
‘modo paterno vel materno filium suum dederit in
'adoptionem: in lioc casu, quia in unam personam
'concurrunt et naturalia et adoptionis iura, manet
‘stabile ius patris adoptivi et naturali vinculo copu-
Taturn et legitimo adoptionis modo constrictum, ut et
'in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi

3 'sit/ Cum autem impubes 'per principale rescriptum5
adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et ex-
quiritur causa adregationis4, an honesta sit expediat-
que pupillo et cum quibusdam condicionibus adro-
gatio fit, id est ut caveat adrogator personae publi-
cae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus
decesserit, restituturum se bona illis, qui, si adoptio
facta non esset, ad successionem eius venturi essent,
item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi
causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc5
sua bona eis reddat, sed ct si decedens pater eum
exheredaverit vel vivus sine iusta causa eum emanci-
paverit, iubetur quartam partem ei suorum honorum
relinquere, videlicet praeter bona, quae ad patrem
adoptivum transtulit et quorum commodum ei ad-

4 quisivit postea. Minorem natu non posse maio-
rem adoptare placet,: adoptio enim naturam imitatur
et pro monstro est, ut maior sit filius quam pater,
debet itaque6 is, qui sibi per adrogationem vel adop-
tionem filium facit, plena pubertate, ‘id est decem

5 ‘et octo annis5 praecedere. Licet autem et in lo-
cum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis7 vel
proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis
0 non habeat. Et tam filium alienum quis in lo-
cum. nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum
2 filii, Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi
ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex
illo, quem naturalem in sua potestate habet: in eo
casu et filius consentire debet, ne ei invito suus he-
res adgnascatur8. sed ex contrario si avus ex filio
nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium

8 consentire. In plurimis autem causis adsimilatur
is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legi-
timo matrimonio natus est. etideo 9‘si quis 'perimpera-
Torem5 sive apud praetorem vel apud praesidem pro-
'vinciae.'non extraneum5 adoptaverit, potest eundem

9 ‘alii in adoptionem dare! Sed et 9 ‘illud utriusque
'adoptionis commune est, quod et hi, qui generare
‘non possunt, quales sunt spadones, adoptare pos-

10 ‘sunt, castrati autem non possunt. Feminae ‘quo-
que5 adoptare non possunt, quia nec naturales libe-

(l) Cf. Gai. 1, 97..107 Dig. 1, 7 Cod. 8, 47 (48) (2) Gai.

1, 97-99 (Dig. 1, 7, 2) (3) § 2 Cod. 8, 47 (48), 10

(4) adoptionis B (5) tune] P, tunc ut B E (e) itaque]

PE, ovi. B (7) neptis vel in locum pronepotis]

P euan 0, in locum (loco E) neptis B E (s) sic E,

agnoscatur P, nascatur B (9) Gai. 1, 103. 103. 104 (Dig.

1, 7, 2 § 1) (10) Gai. 1, 107 (Dig. 1, 7, 2 § 2) (11) sic

Gai. Dig., in potestate libri (12) sic enim et] P E,

‘ros in potestate sua habent': 'sed ex indulgentia prin-
cipis ad solacium liberorum amissorum adoptare pos-

11 'sunt.5 10 ‘Illud proprium est illius adoptionisj quae
‘per ‘sacrum oraculum5 fit, quod is, qui liberos m po-
‘testate liabct, si se adrogaudum dederit, non solum
‘ipse potestati 11 adrogatoris subicitur, sed etiam liberi
‘eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes.'
sic enim et12 divus Augustus nou ante Tiberium
adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut proti-
nus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti ne-

12 pos esse. ‘Apud Catonem bene scriptum refert
‘autiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc
"ipso posse liberari, unde et nos eruditi in nostra
'constitutione 13 etiam eum servum, quem dominus
'actis intervenieutibus filium suum nominaverit,, libe-
rum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipien-
dum ei non sufficit.5

UT»

QUIBUS MODIS IUS POTESTATIS SOLVITUR I5.

10 ‘Videamus nunc, quibus modis ii, qui alieno imi
‘subiecti sunt, eo iure liberantur, et quidem servi
'quemadmodum potestate liberantur, ex his intellegere
'possumus, quae de servis manumittendis superius
'exposuimus, hi vero qui in potestate parentis sunt,
‘mortuo eo 6ui iuris fiunt, sed hoc distinctionem re-
cipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve
'sui iuris efficiuntur, mortuo vero avo non omnimodo
'nepotes nejptesque sui iuris fiunt, sed ita, si post
‘mortem avi in potestatem patris sui recasuri non
‘sunt: itaque si moriente avo pater eorum et vivit et
‘in potestate patris sui est, tunc post obitum avi in
'patris sui potestate fiunt: si vero is, quo. tempore
‘avus moritur, aut iam mortuus est aut exiit de po-
'testate patris, tunc bi, quia in potestatem eius ca-

1 ‘dere non possunt, sui iuris fiunt. 10 Cum autem is,
Kqui5 ob aliquod maleficium 'in insulam deportaturi,
'civitatem amittit, sequitur ut, quia 17 eo modo ex nu-
'mero civium Romanorum tollitur, perinde aesi mor-
'tuo eo desinant liberi in potestate eius esse, pari
‘ratione et si 'is5, qui in potestate parentis sit, In in-
fulam deportatus5 fuerit, desinit18 in potestate pa
'rentis esse/ sed si ex indulgentia principali restituti

2 fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt. 19Re-
legati autem patres in insulam in potestate sua libe-
ros retinent: et e contrario liberi relegati in potes-

3 tate parentum remanent. Poenae servus effectus
filios in potestate habere desinit, servi autem poenae
efficiuntur, qui in metallum damnantur et qui bestiis

4 subiciuntur. Filius familias si militaverit, vel si
senator vel consul fuerit factus, manet in patris po-
testate. militia enim vel consularia20 dignitas patris
potestate filium non liberat, 'sed ex constitutione
'nostra21 summa patriciatus dignitas ilico ab impe-
rialibus. codicillis praestitis a patria potestate liberat,
'quis enim patiatur patrem quidem posse per eman-
cipationis modum suae potestatis nexibus filium re-
'laxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere
'eum quem sibi patrem elegit ab aliena eximere po-

5 'testate?5 22 ‘Si ab hostibus captus fuerit parens,
‘quamvis servus hostium fiat, tamen pendet ius libe-
rorum propter ius postliminii: quia hi, qui ab hosti-
bus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina iura
‘recipiunt, idcirco reversus et liberos habebit in po-
' testate,', quia postliminium fingit eum qui captus est
semper in civitate fuisse: si vero ibi decesserit, ex-
inde, ex quo captus est pater, filius sui iuris fuisse
videtur, ‘ipse quoque filius ueposve si ab hostibus
'captus fuerit, similiter dicimus 23 propter iuspostliminii

sed et B (13) Cod. 7, fi, 1, 10 (14) Cf. Gai.

1, 1 24-141 Dig. 1, 7 Cod. 8, 43 (49) (lK) sic ind. V,

dissolvitur ABEO (lG) Gai. 1, 124. 126-128 (17) quia]

BE, qui AP Gai. (is) sic dett. &, desint E, desiit
ABP (19) § 2 in. ex Marciani l. 2 in st. (Dig.

48, 22, 4) (20) sic APE, consularis B (21) S 4

fin. ex Cod. 12, 3, fi (22) Gai. 1, 129 (23) dice-

mus Gai.

INST. I 12—15

I)E TUTELIS

'ius quoque potestatis parentis in suspenso esse,'1
dictum est autem postliminium a limine et post,
Ut* eum, qui ab hostibus captus2 iu linea nostros
postea pervenit, postliminio reversum recte dicimus,
nam limina sicut in domibus tincm queudam faciunt,
sic et imperii finem liinen esse veteres voluerunt,
hinc ct linies dictus est quasi finis quidam et termi-
nus. ab eo postliminium dictura, quia eodem limine
revertebatur-, quo amissus erat. 3 sed et qui victis
hostibus recuperatur, postliminio redi isse existimatur,
ti ^Praeterea emancipatione quoque desinunt liberi
'in potestate parentum esse.* 'sed ca emancipatio an-
'tea quidem vel per antiquam legis observationem pro-
cedebat, quae 5 per imaginarias venditiones et inter-
cedentes manumissiones celebrabatur, vel ex imperiali
‘rescripto, nostra autem providentia et hoc in melius
'per constitutionem6 reformavit, ut fictione pristina
‘explosa recta via apud competentes judices vel ma-
gistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel
‘nepotes vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent,
'ct tunc ex edicto praetoris in Imius filii vel filiae,
'nepotis vel neptis bonis, qui vel quae a parente
'manumissus vel manumissa fuerit, eadem rura prae-
stantur parenti, quae tribuuntur patrono in bonis
‘liberti: et praeterea si impubes sit filius vel filia vel
‘ceteri, ipse parcus ex manumissione tutelam eius
7 ‘nanciscitur.1 7'Admoncndi autem sumus liberum
'esse arbitrium ei, qui filium et ex co nepotem vel
'neptem in potestate habebit, filium quidem de potestate
'dimittere, nepotem vero vel neptem in potestate8 reti -
'nere: et ex diverso filium quidem in potestate retinere,
'nepotem vero vel reptem manumittere (eadem et: de
'pronepote vel pronepte dicta esse intellegantur), vel
b 'omnes sui iuris efficere.' ‘Sed et si pater filium,
‘quem in potestate habet, avo vel proavo naturali se-
cundum nostras constitutiones® super his habitas in
‘adoptionem dederit, id est si hoc ipsum actis inter-
venientibus apud competentem iudieem manifestavit,
‘praesente eo qui adoptatur- et non contradicente nec
‘non eo qui adoptat, solvitur quidem ius potestatis
‘patris naturalis, transit autem in huinsmorii parem
‘tem adoptivum, in cuius persona et10 adoptionem

9 ‘plenissimam esse antea diximus.’ Illud autem scire
oportet, quod, si nurus tua ex filio tuo conceperit ct
filium postea emancipaveris vel in adoptionem dederis
praegnante nuru tua, nihilo minus quod ex ea nasci-
tur in potestate tua nascito: quod si post emanci-
pationem vel adoptionem fuerit conceptum ll, patris
sui emancipati vel avi adoptivi potestati subicitur:

10 et quod neque naturales liberi neque adoptivi
ullo paene modo possunt cogere parentem de. potestate
sua eos dimittere.

XIII12

DE TUTELIS.

13 'Transeamus nunc ad aliam divisionem, nam ex
'his personis, quae in potestate non sunt, quaedam
'vel in tutela sunt vel in curatione, quaedam neutro
'iure^ tenentur, videamus igitur de his, quae iu tutela
'vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras ,
'personas, quae neutro iure tenentur, ac prius dispi- :

1 'ciamus de his quae in tutela sunt.' y 11 Est ‘au- I
tem’ tutela, ut Servius definivit, ius 15 ac potestas in
capite libero ad tuendum eum, qui propter aetatem
se defendere uequit, iure civili data ac permissa,

2 Tutores autem sunt,- qui eam vim ac potestatem |

(I) ut) A‘BP, et A“ A1" (2) captus] B &, om. AP

(3) § 6 fiu. ex Flor. I. 6 msf. {L>aj. 49, 15, 26) (4) Gai. 1,

132 (5) quae] AP, om. B (o) Cod. 8, 4S (40), 6

(7) Gai. 1, 133 rest. (Dtp. 1, 28) (s) in potestate]

A Dig., om. BPE (o) Cod. 8, 47 (48), n (io) in c.
persona (-nam E) et] AE, in e. persona P, c. persone B

(II) sie ABa Pa, conceptus TP pi>E

(12) Cf. Gai 1, 142. .154 Dig. 26, 1..3 Cod. 5, 28. 29
(13) Gai. 1, 142. 113 (14) § 1. 2 e® Dig. 25, 1, 1 (Paui. I. SS

aded.) (16) vi a. Dig. (16) sic Dig. 6, ipsum B, ipsi PE

' habent-, ex qua re ipsa19 nomen ceperunt, itaque
appellantur tutores quasi tuitores atque defensores.

3 sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur. 11 'Per-
bnissum est itaque parentibus liberis impuberibus,
‘quos in potestate habent, testamento tutores dare.'
‘et hoc 18 in filio filiaque omnimodo procedit’; lu’uepo-
'tibus tamen neptibusque ita demum 'parentes' pns-
‘sunt testamento tutores dare, si post mortem eorum
'in patris sui potestatem recasuri non surit, itaque si
'filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit,
'nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem
'habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet
'quia mortuo tc in patris sui potestatem recasuri'

4 'sunt. “Cum ‘autem’ iu compluribus aliis causis
'postumi pro iam natis habentur, et in hae. causa
'placuit non minus postumis quam iam natis testa-
"mento tutores dari posse, si modo in ea causa sint,
'ut, si vivis ‘parentibus’ nascerentur, sui et iu po-

5 'testate eorum fierent..’ Sed si emancipato fili"
tutor a patre testamento datus Fuerit, confirmandus
est ex sententia praesidia omnimodo, id est sine in-
quisitione.

XIV21

QUI DAEI TUTORES TESTAMENTO POSSUNT.

Dari autem potest tutor non solum pater familias,

1 sed etiam filius familias. Sed et servus proprius
testamento cuir. libertate recte- tutor dari potest,, sed
sciendum est eum ct sine libertate tutorem datum
tacite et libertatem directam accepisse videri et per
hoc recte tutorem esse, plane si per errorem quasi
liber tutor datus sit, aliud dicendum est. servus au-
tem alienus pure inutiliter datur testamento tutor,
sed ita :cum liber erit’ utiliter datur, proprius «u-

2 tem servus inutiliter eo22 modo datur tutor. Fu-
riosus vel ‘minor viginti quinque annis’ tutor testa-
mento datus tutor erit, cum compos montis aut ‘maior
vigiuti quinque annis’ fuerit factus.

3 Ad certum tempus ct23 ex certo tempore vel
sub condicione vel ante heredis institutionem posse

4 dari tutorem non dubitatur. Certae autem rei
vel causae tutor dari non potest, 21quia personae,
non causae vel rei datur.

b 25 Si quis filiabus suis vel liliis tutores dederit,
etiam postumae vel postumo videtur dedisse, quia
filii vel filiae appellatione et postumus et postuma
continento, quid26 si nepotes sint, an appellatione
filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendum est, ut
ipsis quoque, dati videantur, si modo liberos dixit,
ceterum si filios, non continebuntur: aliter enim filii,
aliter nepotes appellantur, plane si postumis dederit,
tara filii postumi quam ceteri liberi eoutinebuntur.

XV21

DE LEGITIMA ADG NATORUM TUTELA.

28 'Quibus ‘autem’ testamento tutor datus non sit,
'his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tut-o-
1 'res, qui vocantur legitimi. Sunt autem adguati 29
'per virilis sexus cognationem30 coniuncti, quasi a
‘patre cognati, veluti frater eodem patre natus, fra-
'tris filius neposve ex eo, item patruus et patrui filius
'neposve ex eo. at qui per feminini sexus personas
'cognatione iuuguutur, nou sunt adguati, sed alias
'naturali iure cognati, itaque amitae tuae filius non

(17) Gai. I, in (is) hoc P*-, haec B E (io) Gai. 1, ws

(20) Gai. 1, H7 (21) Cf. Dig. 26, 2 Cod. 5, 28 (22) eoj

J3&, eodem T (23) etl TQ. ut B, seu P (24) quia.. datur
ex Marciani l. 2 inst.. [Dig. 26, 2, ll) (25) § 6 cx Dig.
26, 2, 6. 6 (Ulp. I. ID. 39 ad Sab.) (26) quid] E» Dig.,
qui B, quod PE“

(27) Cf. Gai. 1,155-158 Dig. 20, 4 Cod. 5, 30 (:’S) Gai.

1, 155. 156 (Dig. 26, i, 7) (29) adguati] Gai. Dig. <9, ad-

gnati cognati libri, cf. 3, 2, 1 (ao) cognationem] BP,
cognatione E, personas cognatione Gai. Dig.

DE CAPITIS MINUTIONE

1

INST. I

24—26

'est tibi adgnatus, sed cognatus (et invicem scilicet
'tu illi eodem iure coniungeris), quia qui nascuntur

2 'patris, non matris familiam sequuntur." Quod au-
tem lex ab intestato vocat ad tutelam adgnatos, non
hanc habet significationem, si omnino non fecerit
testamentum is qui poterat tutores dare, sed si
quantum ad tutelam pertinet intestatus decesserit,
quod tunc quoque accidere intellegitur, cum is qui

3 datus est tutor vivo testatore decesserit. 1 'Sed ad-
'gnationis quidem ius 'omnibus modis> capitis deminu-
tione "plerumque' perimitur": nam adgnatio2 iuris est
nomen, 'cognationis vero ius non "omnibus modis' com-
mutatur, quia civilis ratio civilia quidem iura cor-
rumpere potest, naturalia vero non "utique'.'

XVI3

DE CAPITIS MINUTIONE. 4

5 'Est autem capitis deminutio prioris status com-
mutatio. eaque tribus modis accidit: nam aut maxima
'est capitis deminutio aut minor, quam quidam me-

1 'diam vocant, aut minima. 5 Maxima est capitis
'deminutio, cum aliquis simul et civitatem et liber-
tatem amittit, quod accidit' 'in his, qui servi poenae
‘efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut iugrati
"circa patronos condemnati, vel qui ad pretium par-

2 "ticjpandum se venumdari pa66i sunt’. 5 'Minor sive
'media est capitis deminutio, cum civitas quidem
'amittitur, libertas vero retinetur, quod accidit ei,
'cui aqua et ignic interdictum fuerit", "vel ei, qui in

3 insulam deportatus est". 4 'Minima est capitis derni-
' initio, cum et civitas ct libertas retinetur, sed status
'hominis commutatur, quod accidit in his, qui", "cum
"sui iuris fuerunt, coeperunt alieno iuri subjecti esse,
■1 "vel contra". Servus autem manumissus capite

5 non minuitur, quia nullum caput habuit. Quibus
autem dignitas magis quam status permutatur, capite
non minuuntur: et ideo senatu motos7 capite non
minui constat.

6 Quod autem dictum est manere cognationis ius
et post capitis deminutionem, hoc ita est, si minima
capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio,
nam si maxima capitis deminutio incurrat, ius quo-
que cognationis perit, utputa servitu le alicuius cognati,
et ne quidem, si manumissus fuerit, recipit cogna-
tionem. eed et si in insulam deportatus quis sit,

7 cognatio solvitur. 8 'Cum autem ad3 adgnatos tu-
‘teia pertineat, nou simul ad omnes pertinet, sed ad
'eos tantum, qui proximo ’° gradu sunt", vel, si eius-
dem gradus sint, ad omnes.

XVU;l

DE LEGITIMA PATRONORUM TUTELA.

12 'Ex eadem lege duodecim tabularum libertorum
'et libertarum tutela ad patronos liberosque eorum
'pertinet, quae ct ipsa legitima tutela vocatur: non
'quia nominatim ea lege de bac tutela cavetur, sc.d
'quia perinde, accepta est per interpretationem, atque
'si verbis lejris introducta esset, eo enim ipso, quo 13
'hereditates libertorum libertarumque, si intestati de-
cessissent, iusserat lex ad patronos liberosve eorum
'pertinere, crediderunt veteres voluisse legem etiam
'tutelas ad cos pertinere, cum et adgnatos, quos ad
'hereditatem vocat, eosdem et tutores esse jussit' rt 11
quia plerumque , ubi successionis est emolumentum,
ibi et tutelae onus esse debet, ideo autem diximus
plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur,
ipsa ad hereditatem vocatur, cum alius est 11 tutor.

xvm!3

DE LEGITIMA PARENTIUM TUTELA.

divi

-;s

ii

Exemplo patronorum recepta est et alia tut 'll'
quae ct ipsa legitima vocatur, nam si quis filiurd'tua
filiam, nepotem aut neptem ex filio et demce!eIcu'
puberes emancipaverit, legitimus eorum tutor una a

XTX 17

DE FIDUCIARIA TUTELA.

tur:

Est et alia tutela, quae fiduciaria appellatur, nam
si parens filium vel filiam, nepotem vel neptem ct 10
deinceps impuberes manumiserit, legitimam nancisci"
tur eorum tutelam: quo defuncto si liberi vitili-''
sexus extant, fiduciarii tutores filiorum suorum - 111
fratris vel sororis et ceterorum efficiuntur. ataU"
patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque eiif'
legitimi sunt tutores: quoniam filius quidem defini cA'4"
si non esset a vivo patre emancipatus, post obitVa"
cius sui iuris efficeretur ncc in fratrum potestati,. ,
recideret ideoque nec in tutelam, libertus autem
servus mansisset, utique eodem iure apud liberos ch1'
mini post mortem eius futurus esset, "ita tamen i;.'
'tutelam vocantur, si perfectae aetatis sint, quod
"constitutio 13 generaliter in omnibus tutelis p deuent

"tionibus observari praecepit.' 1,3 , a,1

L tfuno ti<)

XX-“ 'entfibi-

aihum

DE ATILIANO TUTORE VEL EO QUI EX Itamen,
IULT.A ET TITIA DABATUR. e minus

21 ‘Si cui nullus omnino tutor fuerat, ei d&h™r
'urbe quidem Roma a praetore urbano et Pm * fieri
'parte tribunorum plebis tuter ex Allita. . I

^Trirkrtvic» n -ni-ca rwi iKhrt C TIlTiTH n Pl fl UH TT1 PV IfVi1 wL&lti-

'vinciis vero a praesulibus provinciarum ex leg
1 'et Titia. 'Sed' et si testamento tutor sub i

.atorem
011 co-

cione aut die certo datus fuerat, quamdiu coi A 1"
'aut dies pendebat, 'ex isdem legibus’ tutor daieA ’
'terat, item si pure datus fuerit2'*, quamdiu nemQ".11"
'testamento' 23 heres existat, tamdiu ex isdem leg.^f ‘
'tutor petendus erat, qui desinebat tutor esse, ‘sfcnem
'dicio existeret aut dies veniret aut heres existcr

2 'Ab hostibus quoque tutore- capto ex his Jegiim
‘tutor petebatur, qui desiliebat esse Lator, gi is qui
'captus erat in civitatem reversus fuerat: mvn rc-

3 'versus recipiebat tutelam iure postliminii, l •
ex his legibu - pupillis tutores desierunt dari, pr 1
quam primo consules pupillis utriusque sexus t jrr ‘
ex inquisitione dare coeperunt, deiude practci-
constitutionibus, nam supra scriptis legibus . ,8' ; s"
de cautione a tutoribus exigenda rem salvam p®'

fore neque de compellendis tutoribus ad tntebAT I- ™

4 ministrationem quidquam cavetur. Sed hin - , bl-
atimur, ut Romae quidem praelectus urbis’ vel J.

tor secundum suam jurisdictionem, in provincii-
tern praesides ex inquisitione tutores crearen -enu}us
magistratus iussu praesidum, si non sint •rem,°,-n8

5 pupilli facultates. "Nos autem per constir11 P®?315'1"

"nostram24 et huiusmodi difficultates h.ombj.\PuDllcam
"cantes nec exspectata iussioue pracsiduV:i;erj’- qnin
"mus, si facultas pupilli vel adulti usque . divorum
"tos solidos valeat, defensores civitatum un3 P1^416 ne^
‘dem civitatis religiosissimo antistite vel • Puta
"publicas personas, id est magistratus, - 3t soror; „
'Alexandrinae civitatis tutores vel cuni,.perpansa,nl
'legitima cautela secundum eiusdem const. m eg1-.6 - n~
‘mam praestanda, videlicet eorum nericluare imunain
'accipiant.’ tionem. Im-

(l) Gai. 1, 158 (2) adgnatio] PEO, om. B (3) Gf.

Gai. 1, 159. .1G4 Dig. 4, 5 (4) sic index V index B,

deminutione BEO (S) Gai. 1, 159 .162 (6) ignis

BPoE (7) senatu motos (uel mot.ns) Pb, a sen. mo-

tus E, statu mutatos B, senatum motum P° (S) Gai.

1, 164 (9) P Gai., et ad B, et E (10) sic B Gai.,

proximiore PE cum O (11) Cf. Gai 1, 165..1G7 Dig.

20, 4 (12) Gai. 1, 165 (13) q«od dett. (14) e;] B,

om. PE (15) est] B, erit PE ex Marciani

(19) Cf. Gai 1, 175 Dig. 26, 4, 3 § 10 (I7)qm em,n 5

I, 1QG. 175 Dig. 26, 4, 3. 4 (18) et] BP, yc-1 .

(19) Cod, 5, 30, 5 (20) Cf. Gai. 1, 185.. 191 D.\,p „ •'*

Cod. 5, 31 (21) Gai. 1, 1S5..1S7 (22) sic ID ‘ paje

fuerat BaTP (23) ex testamento om. Gai. 121)

J, 4, 30 (2o) apud] B, avvdrrotv 0, om. i 4 J e

apud cum & et Cod. scr. *

Dig

INST.

I 20—24

8

DE AUCTORITATE TUTORUM

impuberes ‘aut-cm* in tutela esse naturali iuri 2
'conveniens est, ut is qui perfectae aetatis non sit
11 j 'alterius tutela regatur.1 ‘Cum igitur* “'pupillorum i
ut 'pillarumque tutores negotia 'gerunt*, post puberta- .
post tutelae iudicio rationem reddunt4.’
nani

eie e' AXI *

hinc DE AUCTORITATE TUTORUM.

11 '"Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis ne-
cessaria. pupillis est, in quibusdam non est necessa-
ria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur u, non est
necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupilli
promittant, necessaria est: namque placuit meliorem
quidem suam condicionem licere eis facere etiam sine
putoris auctoritate7, deteriorem vero non aliter quam
*Cltore auctore® unde in his causis, ex quibus mn-
‘rt'ae obligationes nascuntur, in emptionibus venditio- :
*.'iibus, locationibus conductionibus, mandatis, deposi- |
pis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem
S ii cum his 11 contrahunt obligantur, at invicem pu-
p1' pilli non obligantur. 10Ncque tamen hereditatem
edire neque bonorum possessionem petere neque he-
,L'‘<Utatcm ex fideicommisso suscipere aliter possunt
cm;J tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque
‘staiK’ium damnum habeat11. Tutor autem statiro in
Uberti .gotio praesens debet anetor fieri, si hoc pu-
cctcri, jdesse existimaverit, post tempus vero aut per
7 hiant .fdam interposita auctoritas 12 nihil agit. ,2Si
esse 'tutorem pupillumve iudicium agendum sit, quia
nepte^utor in rem suam auctor esse non potest, non
dmiit.,rius t,utor ut clim constituitur, sed curator in
’ncre:f eins datur, quo interveniente iudicium peragi-
nepotc etJ i, praelo curator esse desinit,
proncp

S 'oiui XXH 14

'quem QUIBUS MODT3 TUTELA EINTTUR.
ciindipij]i pnpillaeque 13 ‘cum puberes esse coeperint,
adoptt liberantur’, 'pubertatem autem veteres quidem
tcuk solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in
Tr;lLcnlis aestimari volebant, nostra autem maiestas
f-ojinum esse castitate temporum nostrorum bene pu-
TaVit: quod in feminis et13 antiquis impudicum esse
teisum est, id est inspectionem habitudinis corporis,
y noc 11 etiam in masculos extendere: et ideo sancta
■'constitutione prorculgaia18 pubertatem in masculis
fiost 'quartum decimum annum completum ilico ini-
Pr;lim accipere disposuimus, antiquitatis nonnam in
tur irinis personis bene positam suo ordine relin-
P . oD‘es, ut post duodecimum annum completum viri-
«ui em tentes esse credantur.* ,9Item finitur tutela, si
, e_ ti sint adhuc impuberes vel deportati: item si
ullo pa-vitntem pupillus redigatur20 vel ab hostibus
sua ccerji captus. 21 Sed et si usque ad certam con-
lera datus sit testamento, aeque evenit, ut desi-
at esse tutor distente condicione. Siniili modo

a i tur tutela morte vel tutorum vel pupillorum. Sed
is «Tv't'1? d™>nu,’ione tutoris, per quam libertas vel
rra>,jug amittitur, omnis tutela perit, minima au-
, I Pergitis deminutione tutoris, veluti si se in adop-
vei m ln^-itim a tantum tutela perit, ceterae

nire_ tenento.. ge(^ pUpj]]i et pupillae capitis demi-
vei in euratej. minima sit, omnes tutelas tollit. Prae-
personas, q’jj celqum tempus testamento dantur t.u-
1 ciamus njj.0 e(J flep0I1UEt, tutelam. Desinunt au-
tem nitela, -ores_ qui vel removentur a t-utela ob id
capite noero j gunt, vel22 ex iusla causa sese
se defendere ;

|

excusent et onus administrandae23 tutelae deponunt
secundum ea quae inferius proponemus.

xxiii24

DE CURATORIBUS.

Masculi puberes et feminae viripotentes usque ad
vicesimum quintum annum completum curatores ac-
cipiunt: qui, licet puberes sint, adhuc tamen huius

1 aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint 20 Dan-
tur autem curatores ab isdem magistratibus, a qui-
bus et tutores, sed curator testamento non datur,
sed datus confirmatur decreto praetoris vel praesulis.

2 Item inviti adulescentes curatores holi accipiunt prae-
terquam in litem: curator enim et ad certam causam

3 dari potest. Euriosi quoque et prodigi, licet maiores
vigiriti quinque annis sint, tamen in curatione sunt
adgnal.oruin ex lege duodecim tabularum, sed solent
Romae praefectus 26 urbis vel praetor et in provin-
ciis27 praesides ex inquisitione eis dare curatores.

-I Sed et mente captis et surdis et mutis et qui
morbo perpetuo laborant, quia rebus suis superc-.se
5 non possunt, curatores dandi sunt. Interdum au-
tem et pupilli curatores accipiunt, ut puta si legi-
timus tutor non sit idoneus, quia habenti18 tutorem
tutor dari non potest, item si testamento datus tu-
tor vel a praetore vel a praeside idoneus nou sit ad
administrationem nec tamen fraudulenter negotia ad-
ministrat, solet ei curator adiungi. item in locum
tutorum , qui non in perpetuum , sed ad tempus a
tutela excusantur, solent curatores dari.

(5 Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessi-
tate impeditur, quo minus negotia pupilli administrare
possit, et pupillus vel absit vel iufans sit, quem velit
actorem periculo ipsius 22 praetor vel qui provinciae
praeerit decreto constituet.

XXIV30

DE SATISDATIONE TUTORUM ET CURATORUM.

31 'Ne tamen pupillorum 'pupillariimve* et eorum, qui
"qua e ve’ in curatione sunt,, negotia a tutoribus cura-
‘toribusvc consumantur aut deminuantur 3i, curat prae-
‘tor, ut et tutores et curatores co nomine satisdent,
'sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento
“dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et
'diligentia ab ipso testatore probutn est’: item ex in-
quisitione tutores vel curatores dati satisdatione non

1 onerantur, quia idonei electi sunt. Sed et si ex
testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint,
potest unus offerre satis de indemnitate pupilli 'vel
adulescentis* et contutori 'vel concuratori* praeferri,
nt sulus administret, vel ut contutor satis offerens
praeponatur ei, ut.33 ipse solus administret itaque
per se non potest petere satis a contutore ‘vel con-
curatore* suo, sed offerre debet, ut electionem det
contutori suo, utrum velit satis accipere an satis
dare, quodsi nemo eorum satis offerat, si quidem
adseriptuin fuerit a testature, quia gerat, ille gerere
debet: quodsi non fuerit adseriptuin, quem maior
pars elegerit, ipse gerere debet, ut edicto praetoris
cavetur, sin autem ipsi tutores dissenserint circa eli-
gendum eum vei eos qui gerere debent, praetor par-
tes suas interponere debet, idem et in pluribus ex
inquisitione datis probandum est, id est ut maior
pars eligere possit, per quem administratio fieret.

2 34 Sciendum autem est non solum tutores vel cu-
ratores pupillis et adultis ceterisque personis ex ad-

2 Tutores a 1Sg ^ iuri] PG, iure BT , rationi Gai. |
ET ’ , psl (<) sic TGai, reddent B (5) Cf, Dig. 20, 8

(1) ut, A B «e dett., stipuletur BTP (;) sic B&, tu- ■
(3) § 6 fm. j.e rp ^ {A B, tutoris auctoritate (-tatis T°) T 1
*32 . um his] TG, cum quo B (lo) §1.2 similes Dig. 20,

J /V * (Gai. I. 12 ad ed. prov.) (ll) sic BDig. <9, habeant T j
A jiori tasj B, tutoris auct. T, eius auci. Diy. (13) § 3 ;
PeӤi*m?e Gaio 1, 184 (14) Cf. Gai. 1, no. 173. 182. 1S7. 184.

iU 6 pia 2S>i, 12. 14.. n CW. 5, 60 (15) Gai. 1, 100 (16) et] B,
U-.t' 7 7) hoc* T, h. nos B (is) Cod. 5, 60, 3 (19) § 1 ■

(13) &u.. n, 2f, J H pr. §1. 2(l/?p. I. 37 ad Sab.) (20) sic P, j
ad ea.) (1

ut ingratus a patrono add. cum G post redigatur T, post
servitutem B (21) § 2 similis Dig. 26, 1, 14 § 5 (Uip. I. 37
ad Sab.) (22) vel, dett. cum G, vel quod BT (23) sic T,
administratae B (24) Cf. Gai. 1, t97. 198 Dig. 26, 5

(25) possunt libri (26) sic 0, praefecti libri

(27) sic O, provincia libri (2S) quia habenti] qui

habet B (29) ipsius] B, ipsius tutoris T (30) Cf.
Dig. 27,7. 46, fi Cod. 5, 42., 57 (3:) Gai . 1,109.203

(32) aut dem,] dett. cum Gai., vel deni. 5PP*, om. BB“

(33) ut] B, et T (34) §2, .4 fere Justinianorum esse
vidit Kttebltr

DE EXCUSAT. TUTORUM VEL CURAT.

9

INST. I 24—26

miuistratione teneri, sed etiam in eos qui satisdatio-
nes1 accipiunt subsidiariam actionem esse, quae
ultimum eis praesidium possit aiferre. subsidiaria
autem actio datur in eos, qui vel omnino a tutoribus
vel curatoribus satisdari nou curaverint aut non ido-
nee passi essent caveri, quae quidem tam ex pru-
dentium responsis quam ex constitutionibus impe-

3 rialibus et in heredes eorum extenditur. 2 * * Quibus
constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant
tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur.

4 - Neque autem praefectus urbis ueque praetor ne-
que praeses provinciae neque quis alius cui tutores
dandi ius est hac actione tenebitur, sed hi tantum-
modo qui satisdationem exigere solent.

XXV

DE EXCUSATIONIBUS.

Excusantur autem tutores vel curatores variis ex .
causis: plerumque autem propter liberos, sive in po-
testate sint sive emancipati, si enim tres liberos quis
superstites Romae habeat vel in Italia quattuor vel
in provinciis quinque, a tutela vel cura possunt ex-
cusari exemplo ceterorum munerum: nam ct tutelam
et* emam placuit publicum munus esse, sed adoptivi
liberi non prosunt, in adoptionem autem dati natu-
rali patri prosunt, item nepotes ex filio prosunt, ut
in locum patris succedant, ex filia non prosunt, filii
autem superstites tantum ad tutelae vel curae mu-
neris excusationem prosunt, defuncti nou prosunt, sed
si in bello amissi eunt, quaesitum est, an prosint, "et
'constat eos solos prodesse qui in acie amittuntur:
Tii enim, quia pro re publica ceciderunt, in perpe-

1 'tuum per gloriam vivere intelleguntur.* Item divus
Marcus in semestribus rescripsit eum, qui res fisci
administrat, a tutela vel cura quamdiu administrat

2 excusari posse. Item qui rei publicae causa ab-
sunt5, a tutela et cura excusantur, sed et si fuerunt
tutores vel curatores, deinde rei publicae causa ab-
esse coeperunt, a tutela et cura excusantur, quatenus
rei publicae causa absunt, et interea curator loco
eorum datur, qui si reversi fuerint, recipiunt onus
tutelae nec anni habent vacationem, ut Papinianus
responsorum libro quinto scripsit: nam hoc spatium

3 habent ad novas tutelas vocati. Et qui potesta-
tem aliquam habent, excusare se possunt, ut divus
Marcus rescripsit, sed coeptam tutelam deserere non

4 possunt. 9 Item propter litem, quam cum pupillo
'vel adulto tutor vel curator' babet, excusare se 'nemo*
potest: nisi forte de omnibns bonis vel hereditate

5 controversia sit. Item tria onera tutelae non af-
fectatae vel curae praestant vacationem, quamdiu
administrantur: ut tamen plurium pupillorum7 * tutela
vel cura eorundem bonorum, veluti fratrum, pro una

6 computetur. Sed et propter paupertatem excu-
sationem tribui tam divi fratres quam per se divus
Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuncto

7 possit docere. Item propter adversam valetudi-
nem, propter quam ncc suis quidem negotiis interesse

8 potest, excusatio locum habet. Similiter eum
qui litteras nesciret excusandum esse divus Pius re-
scripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad

9 admiuistrationem negotiorum sufficere. Item si
propter inimicitiam 6 aliquem testamento tutorem pater
dederit, lioc ipsum praestat ei excusationem: sicut
per contrarium non excusantur, qui se tutelam patri

10 pupillorum administraturos promiserant. Non
esse autem admittendam excusationem eius, qui hoc

solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, diyi

11 fratres rescripserunt. Inimicitiae9, quas quis
cum patre pupillorum vel adultorum 10 exercuit, si
capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tu-

12 tela11 solent excusare12. Item si quis13 status
controversiam a pupillorum patre passus est, excu-

13 satur a tutela. Item maior septuaginta annis a
tutela vel cura se potest excusare, 'minores autem
'viginti ct quinque annis olim quidem excusabantur:
'a uostra autem constitutione1* prohibentur ad tute-
'lam vel curam adspirare, adeo ut ncc excusatione
'opus fiat, qua constitutione 18 cavetur, ut nec pu-
gillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum
'erat incivile eos, qui alieno auxilio in rebus suis ad-
ministrandis egere noscuntur et sub aliis reguntur,

14 ‘aliorum tutelam vel curam subire*. Idem et in
milite observandum est, ut nec volens ad tutelae mu-
lo nns 16 admittatur. Item Romae grammatici rhe-
tores et medici et qui in patria sua id 17 exercent et
intra numerum sunt, a tutela vel cura habent vaca-
tionem.

13 lsQui autem se vult excusare, si pigres habeat
excusationes et de quibusdam non probaverit, aliis
nti intra tempora non prohibetur, qui10 excusare se
volunt, non appellant: sed intra dies quinquaginta
continuos, ex quo cognoverunt, excusare se debent
(cuiuscumque generis sunt, id est qualitercumque dati
fuerint tutores), si intra centesimum lapidem sunt ab
eo loco, ubi tutores dati sunt: si vero ultra centesi-
mum habitant, dinumeratione facta viginti milium
diurnorum et amplius triginta dierum, quod tamen,
ut20 Scaevola dicebat, sic debet computari, ne minus

17 sint quam quinquaginta dies. Datus autem tutor

1 8 ad universumpatrimonium datus esse creditur. Qui
tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdem fieri
nou compellitur, in tantum ut, licet pater, qui testa-
mento tutorem dederit, adiecit se eundem curatorem
dare, tamen invitum eum curam suscipere nou co-
gendum divi Severus et Antoninus rescripserunt.

19 Idem rescripserunt21 maritum uxori suae cura-
torem datum excusare se posse; licet se immisceat.

20 Si quis autem falsis allegationibus excusationem
tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae.

XXVI22

DE SUSPECTIS TUTORIBUS ET CURATORIBUS.

23 Sciendum e6t suspecti crimen e lege duodecim

1 tabularum descendere. Datum est autem ius re-
movendi suspectos tutores Romae praetori et in pro-

2 vinciis praesidibus-earum et legato proconsulis. Os-
tendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc
videamus, qui suspecti fieri possunt. Et quidem
omnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive
non, sed1* alterius generis tutores, quare et si legi-
timus sit tutor, accusari poterit, quid25 si patronus?
adhuc idem erit dicendum: dummodo meminerimus
famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus

3 fuerit. Consequens est, ut videamus, qui possint
suspectos postulare, et sciendum est quasi publicam
esse hanc actionem, hoc est omnibus patere, quin
immo et mulieres admittuntur ex rescripto divoram
Severi et Antoniui, sed26 hae solae, quae pietatis ne-
cessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater:
nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed
et si qua mulier fuerit, cuius praetor perpensam 27
pietatem intellexerit non sexus verecundiam egredien-
tis, sed pietate productam28 non continere iniuriam

4 pupillorum, admittit eam ad accusationem. Im-

(1) sic T, satisdationem B6 (2) c f. p. 8 not. 34 (3) Cf.

Dig. 27, 1 Cod. 5, 62..G9 (4) et] Tf), vel B (5) sic Tb 0, cau-

eain assumunt 2?, causa ab»»»untT“ (6) § 4 ex Marciani 1.

2 inst. {Dig. 27,l,21j3r.) (7) pupillorum dei. (b) sic B, in-

imicitias T (9) sic T, inimicitias B (10) sic TO, pupilli vel

adulti-B (11) sicBO, a tut. vel cura T (12) sic T, excusari B

(13) sic 9, si qui B , is qui T (14) Cod. 5, 30, B (15) sic

P, cui constitutioni BE (ib) sic PEb, onus B, in unius

E% (17) id] PE0, artem B (18) § 1G in. esc Marciani

l. 2 inst. (Dig. 27, 1, 21 § 1) (10) qui PEa, qui enim B

(20) ut om. B (21) idem rescr. om. B
(22) Cf. Dig. 26, 10 Cod. 5, 43 (23) pr. § 3 ex Dig.

26, 10, 1 § 2. .7 (Vlp. I. 35 ad ed.) (24) non sed] BP, n. b.
sint Dig., om. E (25) quid] Dig., quod BaPaE

(26) sed] P Dig. 0, sed et BT (27) sic libri cum Dig
(28) sic P Dig., producta BT

INST. I 26-11 1

DE RERUM DIVISIONE

10

puberes non possunt tutores suos suspectos _ postu-
lare: puberes autem curatores suos ex consilio ne-
cessariorum suspectos possunt arguere: et^ ita divi
5 Severus et Antoninus rescripserunt. Suspectus
■est autem, qui nou ex fide tutelam gerit, licet sol-
vendo est, ut. et Iulianus quoque scripsit, sed et 1 *
ante, quam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum
quasi suspectum removeri idem Iulianus scripsit et
ti secundum eum constitutum est. Suspectus autem
remotus, si quidem ob dolum, famosus est: si ob
7 culpam, non aeque. Si quis autem suspectus pos-
tulatur , quoad cognitio finiatur, interdicitur ei ad-
ii ministratio, ut Papiniano visum est. Sed si su-
specti cognitio suscepta fuerit posteaque tutor vel
y curator decesserit, extinguitur cognitio suspecti. Si
quis tutor copiam sui non faciat, ut alimenta pupillo
decernantur, cavetur epistula divorum Severi et An-
tonini3, ut ia possessionem bonorum eius pupillus

mittatur: et quae mora deteriora futura sunt, dato
curatore distrahi iubentur. ergo ut suspectus rem,>-

10 veri poterit qui non praestat alimenta. Sed si
quis praesens negat propter inopiam alimenta pcs.se
decerni, si hoc per mendacium dicat, remittendum
eum esse ad praefectum urbis puniendum placuit,
sicut illo remittitur, qui data pecunia ministerium

11 tutelae redemit. 3 Libertus quoque, si fraudu-
lenter gessisse tutelam filiorum vel nepotum patroni
probetur, ad praefectum urbis remittitur puniendus.

12 Novissime sciendum est eos, qui fraudulenter tu-
telam vel curam administrant, etiamsi satis offerant,
removendos a tutela, 4 * * * * * quia satisdatio prupositum tu-
torie malevolum'' non mutat, sed diutius grassandi in

13 re familiari facultatem praestat. “Suspectum 'enim'
eum putamus, qui moribus talis est, ut suspectus sit:
enimvero tutor Vel curator1 quamvis pauper est, fidelis
tamen et diligens, removendus non est quasi suspectus.

LIBER SECUNDUS.

n

DE RERUM DIVISIONE

* 'Superiore libro dc iure personarum exposuimus:
'modo videamus de rebus, quae vel in nostro patri-
'inonio vel extra nostrum patrimonium habentur.'1
“quaedam enim naturali iure communia sunt omnium,
quaedam publica, quaedam universitatis, quaedam
nullius, pleraque singulorum, quae variis ex causis
cuique adquinmtur, sicut ex subiectis apparebit.

1 3Et quidem naturali iure communia sunt omnium
haec: aer et aqua profluens et mare et per hoc litora
maris, nemo igitur ad litus 10 maris accedere prohi-
betur, dum tamen villis et monumentis et aedificiis
abstineat, quia non sunt iuris gentium, sicut et mare.

2 "Flumina autem omnia et portus publica sunt:
ideoque ius piscandi omnibus commune est in portu-

3 bus 11 fluminibusque. Est autem litus maris, quate-

4 nue hibernus fluctus maximus excurrit. 12Riparum
quoque usus publicus est iuris 13 gentium, sicut ipsius
fluminis: itaque navem14 ad eas appellere15, funes
ex arboribus ibi natis religare, onus aliquid in his
reponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen
navigare, sed proprietas earum illorum16 est, quo-
rum praediis haerent.17: qua de causa arbores quo-

5 que in isdem natae eorundem sunt. Litorum quo-
que usus publicus iuris gentium est, sicut ipsius ma-
ris: et ob id quibuslibet liberum est casam ibi im-
ponere, in qua se recipiant, sicut retia siccare et ex ■
mare deducere, proprietas autem eorum potest in-
tellegi nullius esse, sed eiusdem iuris esse cuius et :
mare et quae subiacent mari, terra vel li arena.

6 18 Universitatis sunt, non singulorum veluti quae
in civitatibus sunt, ut18 theatra 6tadia et similia et
si qua alia sunt communia civitatium.

7 Nullius autem sunt res sacrae et religiosae et
sanctae: quod enim divini iuris est, id nullius in bo-

8 nis est. Sacra sunt, quae rite et per pontifices

deo consecrata sunt, voluti aedes sacrae et dona,
quae rite ad ministerium dei dedicata sunt, ‘quae
‘etiam per nostram constitutionem 50 alienari et obli-
‘gari prohibuimus, excepta causa redemptionis capti-
' vorum.' 21 si quis vero auctoritate sua quasi sacrum
sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum, lo-
cus autem, in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam
diruto aedificio adhuc sacer manet, ut et Papinianus
{I scripsit. 22 “Religiosum locum unusquisque sua
voluntate facit, dum mortuum infert iu locum suum,
in communem autem locum purum invito socio in-
ferre non licet: "in commune vero sepulcrum etiam
invitis ceteris licet, inferre*, item si alienus usus fruc-
tus est, proprietarium placet nisi consentiente usu-
fructuario locum religiosum non facere, in alienum
locum concedente domino licet inferre: et licet postea
ratum habuerit*4, quam illatus est mortuus, tamen

10 religiosus locus fit. “'Sanctae quoque res, veluti
'muri et portae, quodammodo divini iuris sunt et
'ideo nullius in bonis sunt.' ideo autem muros sanctos
dicimus, quia poena capitis constituta sit in eos, qui
aliquid in muros deliquerint, ideo et legum eas par-
tes, quibus poenas constituimus adversus cos qui
contra leges fecerint, sanctiones vocamus.

11 “Singulorum autem hominum multis modis res
fiunt: quarundam enim rerum dominium nanciscimur
iure naturali, quod, sicut diximus, appellatur ius
gentium, quarundam iure civili, commodius est ita-
que a vetustiore iure. incipere, palam est autem ve-
tustius esse naturale ius, quod cum ipso genere hu-
mano rerum natura prodidit: civilia enim iura tunc
coeperant esse27, cum et civitates condi et magistra-
tus creari et leges scribi coeperunt.

12 “Ferae igitur bestiae et volucres et pisces, id
est omnia animalia, quae in terra mari caelo20 nas-
cuntur30, simulat, que ab aliquo capta fuerint, iure gen-
tium etalim illius esse incipiunt: quod enim ante nul-
lius est, id naturali ratione occupanti conceditur.

(1) sic 6, et om. libri (2) Cf. Dig, 26, 10, 7 § 2 (a) § 11

ex Dig, 26, 10, 2 (Ulp. I. 1 de omnib. trib.) (1) quia...

praestat ex T>ig. 26, 10, G (Callistr. I. 4 de cogn.) (5) male

voluntatis 2? (6) § 13 ex Dig. 26, 10, 8 (Vlp. I. Gi ad ed.)

(7) Cf. Qai. 2, 1..11. 19. ,21. 41. G5..79, Dig. 1, 8. 41, 1

■(%) Qai. 2, 1 (9) pr, fin. § 1. 2 ex Marciani l. 3 in at. (Dig.

1, 8, 2. 4) (10) sic A Dig. O, litora Ai' (11) sic A9, portu

BT (12) § 4. 5 ex Qai. 1. 2 rer. cott. (Dig. 1, 8, 5) (13) iure

Dig. (u)sicA Dig. 0, naves-BU (id) sk A Dig. 9, appli-

care BT (iG) earum illorum] dett., eorum illorum .4, illo-

rum eorum B, illarum eorum T, illorum Dig. (n) sin A
Dig., adhaereat BT (18) § 6 ex Marciani l. 3 inst. (Dig. 1,
8, 6 § l) (19) Ut om. Dig. 9 (20) Cod. 1, 2, 21 (21) § 8 fin.

ex Marciani l. 3 inst. (Dig. 1, 8, 6 § 3) (22) Dig. 18, 1, 7J

pr.) (23) § 9 ex Mare. I. c. (Dig. 1,R,6 6 4) (24) sic A Dig.
0, non habuerit BT (25) Qai. 2, S. 9 (Dig. 1, s, 1 pr.)
(2G) § 11 in. similis Dig. 41, 1, l pr. ( Gai l. 2 rer. cott.)

(27) esae] T, om. AB (23) § 12.. 17 ex Gai l. 2 rer. cott,
(Dig. 41, 1, 1. 3. 5. 7 pr.) (29) sic AMAp Dig., eaeloque
AlBT (30) sic et 0, capiuntur Dig.

DE RERUM DIVISIONE

ti

INST. II 1

nec intexest, Ieras bestias et volucres utrum m suo |
inudo quisque capiat, an in alieno: plano qui in
alienum fundum ingreditur venandi aut aucupandi
gratia, potest a domino, si is providerit, prohiberi ne
ingrediatur, quidquid autem eorum ceperis, eo us-
que tuum esse intellegitur, donec tua custodia coer-
cetur: cum vero evaserit custodiam tuam et m na-
turalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et j
rursus occupantis Iit. naturalem autem libertatem re- ;
cinere, intellegitur, cum vel oculos tuos effugent vel .
ita sit in conspectu tuo , ut difficilis sit eius perse-

13 cutio. 1 Illud quaesitum est, au, si fera bestia ita
vulnerata sit, ut capi possit, etatim tua esse intelle-
gatur. ‘quibusdam’ placuit statim tuam esse et eo us-
que tuam videri, donee e ain persequaris2, quoqsi dc-
sieris persequi, desinere tuam esse et rursus neri
occupantis, ‘alii’ non aliter putaverunt tuam esse,
quam si ceperis, ‘sed posteriorem sententiam nos
confirmamus’, quia multa accidere ‘solent’, ut eam non

14 capias. ‘Apium queque natura fera est. itaque
quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo
includantur, non magis tuae esse intelleguntur, quam
volucres, quae in tua arbore nidum fecerint : ideoque
6i alius eas incluserit, is earum dominus erit, favos
quoque si quos hae fecerint3, quilibet eximere potest,
plane integra re si provideris ingredientem in fun-
dum tuum, potes eum iure prohibere ne ingrediatur,
examen, quod ex alveo tuo evolaverit, eo usque tuum
esse intellegitur, donec in conspectu tuo est nec dif-
ficilis eius persecutio est: alioquin occupantis fit.

15 ‘Pavomim et columbarum fera natura est. nec
ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare 4 et
revolare solent: nam et apes idem faciunt, quarum
constat feram esse naturam: cervos quoque ita qui-
dam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire so-
leant, quorum5 et ipsorum ieram esse naturam nemo
negat, in his autem animalibus, quae ex consuetu-
dine abire et redire solent, talis regula comprobata
est, ut° eo usque tua esse intellegantur, donec ani-
mum revertendi habeant: nam7 ‘si revertendi animum
habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt
‘occupantium, revertendi autem animum videntur de-
linere habere, cum revertendi consuetudinem dese-

16 ‘ruerint.' 1 Gallinarum et anserum non est fera
natura idque ex eo possumus intellegere, quod aliae
eunt gallinae, quas feras vocamus, item alii anseres,
quos feros appellamuB. ideoque si anseres tui aut
gallinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evo-
laverint, licet conspectum tuum effugerint, quocum-
que tamen loco sint, t.ui tuaeve esse’ intelleguntur:
et qui lucrandi _ anirao ^ ea animalia retinet, furtum
11 committere intellegitur. 2 Item ea, quae ex hosti-
bus capimus, iure gentium statim nostra fiunt.: adeo
qrndem, ut et liberi homines in servitutem nostram
deducantur, qui tamen, si evaserint nostram potesta-
tem et ad suos reversi fuerint, pristinum statum re-
is cipiunt._ 8Item lapilli gemmae et cetera, quae in
io* eveniuntur, ‘"re naturali statim ‘inventoris’
mv t-nt‘ °^em ea> Quae ex animalibus dominio tuo
«miectis nata sunt, eodem iure tibi adquiruntur.

T v^terea qnod per alluvionem agro tuo flu-
alir, . . eElt> iure gentium tibi adquiritur. est autem
^e^ementum latens11, per alluvionem autem id
leo™ a(Rci, quod ita paulatiin adicitur, ut intel-
21 nJ?on ,P<,.9sia> quantum quoquo momento tem-
ouam 3? a^101atur. 10 Quodsi vis fluminis partem ali-
appulerit Prae<^° detraxerit et vicini praedio
longiore « est, ea7n taaru pcrmanere. plane si
quas secnm '?!)ore. fundo vicini haeserit arboresque,
_ __Q_^errt, m eum fundum radices egerint^

persequamur ^AeumDia^' ^S’41’ 1,5 § n.7.7) (2) sic B.
Dig. , effecerint libri J&o H (3) hae. fecerint]
niinl AT «m ' ^ABDig. 01, advolare T {&) quo-

(S) esse] B2\om. A (a)i 18 ® ut]“t e\T . (7> 0 “*• %
et 41, 1 6) (10) 5 20 2 4 M fW ; ex*lor-1-* mst- (JJi9- 1,8,3

ex eo tempore videntur vicini fundo adquisitae 13 esse.

22 10 Insula quae in mari nata est, quod raro acci-
dit occupantis fit: nullius enim esse creditur, at in
flumine nata, quod frequenter accidit, si quidem me-
diam partem fluminis teneat^ communis est eorum,
qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia
possident, pro modo latitudinis cuiusque fundi, quae
latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proxi-
mior sit, eorum est tantum, qui ab ea parte prope
ripam praedia possident, quodsi aliqua parte divisum
flumen, deinde infra unitum agrum alicuius_ in ior-
mam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager,

23 cuius et fuerat. 10 Quodsi naturali alveo in uni-
versum derelicto alia parte fluere14 coeperit, prior
quidem alveus eorum est, qui prope ripam cius prae-
dia possident, pro modo scilicet latitudinis cuiusque
agri, quae latitudo prope ripam sit, novus autem al-
veus eius iuris esse incipit, cuius et ipsum flumen,
id est publicus 15. quodsi post aliquod tempus ad
priorem alveum reversum fuerit flumen, rursus novus
alveus eorum esse incipit, qui prope ripam cius prae-

24 dia possident. 10 Alia sane causa est, si cuius to-
tus ager inundatus fuerit, neque enim inundatio spe-
ciem fundi commutat et oh id, si recesserit aqua,
palam est eum fundum eius manere, cuius et fuit.

25 10 Cum ex aliena materia species aliqua facta sit
ab aliquo, quaeri solet, quis 17 eorum naturali ratione
dominus sit, utrum is qui fecerit, an ille potius qui
materiae dominus fuerit: ut ecce si quis ex alienis
uvis aut olivis aut spicis vinum aut oleum aut fru-
mentum fecerit aut ex alieno auro vel argento vel
aere vas aliquod fecerit, vel ex alieno vino et meile
mulsum miscuerit, vel ex alienis medicamentis em-
plastrum aut collyrium composuerit, vel ex aliena
lana vestimentum fecerit, vel ex alienis tabulis navem
vel armarium vel subsellium fabricaverit, ‘et post
‘multas Sabinianorum et Proculianorum ambiguitates
‘placuit media sententia existimantium’, si ea species
ad materiam reduci 13 possit, eum videri dominum
esse, qui materiae dominus fuerat, si non possit, re-
duci, eum potius intellegi dominum qui fecerit; ut
ecee vas conflatum potest ad rudem massam aeris
vel argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleum
aut frumentum ad uvas et olivas et spicas reverti
non potest19 ac ne mulsum quidem ad vinum et mei
resolvi potest. _ quodsi partim ex sua materia, partim
ex aliena speciem aliquam fecerit quisque, veiuti ex
suo vino et alieno meile mulsum aut ex suis et alie-
nis medicamentis emplastrum aut collyrium aut ex
sua et aliena lana vestimentum fecerit, dubitandum
non est hoc casu eum esse dominum qui fecerit:
cum non solum operam suam dedit, sed et partem

26 eiusdem materiae praestavit. Si tamen alienam
purpuram quis intexuit suo vestimento, licet pretio-
sior est purpura, accessionis viec cedit vestimento:
et qui dominus fuit purpurae, adversus eum qui sub-
ripuit habet furti actionem et condictionem, sive, ipse
eet qui vestimentum fecit, sive alius, nam ’20extin-
'ctae res licet vindicari non possint, condici tamen a
‘ furibus et21 a quibusdam aliis possessoribus pos-
21 ‘sunt." Si duorum materiae ex voluntate domi-
norum confusae sint, totum id corpus, quod ex con-
fusione fit, utriusque commune est22, veiuti si qui
vina sua confuderint aut massas argenti vel auri con-
flaverint. sed23 si diversae materiae sint et ob id
propria species facta sit, forte ex vino et meile mul-
sum aut ex auro et argento electrum, idem iuris est:
nam et eo casu communem esse speciem non dubi-
tatur. quodsi fortuitu et non voluntate dominorum
confusae fuerint vel diversae materiae vel quae eius-

AB (is) sic T&, videtur ... adquisita Dig., videntur ..adqui-
aita AB (14) sic ADig. 0, defluere UT (15) sic (pubi icis A'1}
Dig., publicum libri, publici legisse videtur 0 (ic) § 25
similis Dig. 41, 1, 7 § 7 (Gai. I. c.) (n) quis BT‘, uter AT”

(18) redigi 2? (19) sic A£ k/, reduci non possunt T (20 ) Gai.
2,79 (21) bi}AD0Gai., vel T (22) est) AT) fit 2? (23) sed]

libri cum &: fuit ne vvd et (edd.)i

INST. II 1

12

DE RERUM DIVISIONE

2fi dem generis sunt-, idem iitria esse placuit. Quodsi
frumentum Titii tuo frumento mixtam fuerit, si qui-
dem ex voluntate vestra, commune erit, quia singula
corpora, id est singula grana, quae cuiusque propria
fuerunt, ex consensu vestro communicato sunt, quodsi
casu id mixtum fuerit vel Titius id miscuerit sine
voluntate tua, uon videtur commune esse, quia sin-
gula corpora in sna substantia durant nec magis j
fstis casibus commune fit frumentum, quam grex ;
communis esse intellegitur, si pecora Titii tuis peco-
ribus mixta fuerint: sed si ab _ alterutro vestrum id
totum frumentum retineatur, in rem quidem _ actio
pro modo frumenti cuiusque competat, arbitrio au-
tem indicis continetur, ut is1 aestimet, quale cuius-

29 que frumentum fuerit. 2 Cum in euo solo ali-
quis aliena materia aedificaverit, ipse dominus intel- j
legitur aedificii, quia omue quod inaedificatur solo
cedit, nec tomen ideo is, qui materiae dominus fue-
rat, desinit eius dominus esse: sed tantisper neque
vindicare eam potest neque ad exhibendum de ea re
agere propter legem duodecim tabularum, qua cave- i
tur, ne quis tignum alienum aedibus suis inunctum I
eximere cogatur, sed duplum pro eo praestet per
actionem quae vocatur de tigno iuncto (appellatione
autem tigni omnia materia significatur, ex qua3 aedi- I
ficia fiunt): qnod ideo provisum est, tae aedificia J
rescindi necesse sili, sed si aliqua ex causa dirutum ■
sit aedificium, poterit materiae dominus, 'si non fuerit I
duplum iam persecutus1 *, tunc eam vindicare et ad

30 exhibendum agere*. 2 Ex diverso si quis in alieno !
solo sua materia domum aedificaverit, illius fit do- .
mus, cuius et solum est. sed hoc casu materiae do- j
minus proprietatem eius amittit, quia voluntate eius
alienata intellegitur, utique si3 non ignorabat in alieno
solo se aedificare: et ideo, licet diruta sit domus,
vindicare materiam non possit9, certa illud constat,
si iu possessione constituto aedificatore soli dominus
petat domum suam esse nec solvat pretium materiae
et mercedes fabrorum, posse eum per exceptionem
doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit
qui aedifieasset: nam scienti alienum esse solum pot-
est culpa obici, quod temere aedificaverit in eo solo,

31 quod intellegeret alienum esse. 2Si Titius alienam
plautam in suo solo posuerit, ipsius erit: et ex di-
verso si Titius suam plantam in Maevii solo po-
suerit, Maevii planto erit, si modo utroque casu ra-
dices egerit, antequam autem radices egerit, eius
permanet, cuius et fuerat, adeo autem ex eo, ex7
quo radices agit planta, proprietas cius commutatur,
ut, si vicini arborem ita terra* Titii presserit4, ut in
eius fundum radices ageret, Titii effici arborem dici-
mus10: rationem etenim non permittere ", ut alterius
arbor esse intellegatur, quam cuius in fundum ra-
dices egisset. et ideo prope confinium arbor posita
si etiam in vicini fundum radices egerit, communis

32 fit» 12 Qua ratione autem plantae, quae terra
coalescunt, solo cedunt, eadem ratione frumenta quo-
que, quae sata sunt, solo cedere intelleguntur, ce-
teram sicut is qui in alieno solo aedificaverit, si ab
eo dominus petat aedificium, defendi potest per ex-
ceptionem doli mali secundum ea quae diximus: ita
eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest is, qui
alienum13 fundum sua impensa1* bona fide ccnse.vit,

33 12 Litterae quoque, licet aureae sint, perinde char-
tis raembranisque cedunt, aesi 13 «olo cedere solent ea
quae inaedificantur aut inseruntur: ideoque si in
chartis inembranisve tuis carmen vel historiam vel

orationem Titius scripserit ; huius corporis non Ti-
tius, sed tu dominus esse indiceris la. sed si a Titio
petas tuos libros tuasve membranas esse nec impen-
sam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius
defendere per exceptionem doli mali, utique si bona
fide earum chartarum membranarumve possessionem

34 nanctus est. Si quis in aliena tabula pinxerit,
'quidam putant1 tabulam picturae cedere: 'aliis' videtur
picturam 17, qualiscumque sit, tabulae cedere, 'sed
'nobis videtur melius esse tabulam picturae cedere:
ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii1’
Til accessionem vilissimae tabulae cedere, unde1 14 "si
'a domino tabulae imaginem possidente is qui pinxit
'eam petat nec solvat pretium tabulae, poterit per
'exceptionem doli mali summoveri: at si is qui pinxit
'possideat, consequens est, ut utilis actio domino
‘tabulae adversus eum detur, quo casu, si non solvat
'impensam picturae, poterit per exceptionem doli mali
'repelli, utique si bona fide possessor fuerit 'ille qui
‘picturam imposuit1, illud 'enim1 palum est, quod, sive
"is qui pinxit1 subripuit tabulas sive alius, competit
“domino tabularum1 furti actio.'

35 Si quis a non domino, quem dominum esse
crederet, bona fide fundum emerit vel ex donatione
aliave qua iusta causa aeque bona fide acceperit:
naturali ratione placuit fructus quos percepit eius
esse pro cultura et cura, et ideo si postea dominus
supervenerit et fundum viudicet, de fructibus ab eu
'consumptis1 agere non potest, ei vero, qui sciens
alienum fundum possederit, non idem concessum est.
itaque cum fundo etiam fructus, 'licet consumpti sint ,-0

36 cogitur restituere. Is, ad quem usus fructus
fundi pertinet, non aliter fructuum dominus efficitur,
quam si eoa ipse perceperit, et ideo licet maturis
fructibus, nondum tamen perceptis decesserit, ad
heredem eius non pertinent, sed-1 domino proprie-
tatis adquiruntur. eadem fere et de colono dicuntur.

37 24 In pecudum fructu etiam fotus est, sicuti lac
et pilus et lana: itaque agni et haedi et vituli ct
equuli23 statim naturali iure dominii-* sunt fructua-
rii, partus vero ancillae in fructu non est itaque ad
dominum proprietatis pertinet: absurdum enim vide-
batur hominem in fructu esse, cum omnes fructus

38 rerum natura hominum gratia comparavit. Sed
si gregis usum fructum quis habeat, in locum de-
mortuorum capitum ex fetu fructuarius snmmittere
debet, ut et Iuliano visum est, et in vinearum de-
mortuarum vel arborum locum alias debet substi-
tuere, recte enim colere debet et quasi bonus pater
familias uti debet25.

39 Thesauros, quos quis in suo loco invenerit,
divus Hadrianus naturalem aequitatem secutus ei
concessit qui invenerit, idemque statuit, si quis in
sacro aut in religioso loco fortuito casu invenerit,
at si quis in alieno loco non data ad hoc opera, sed
fortuitu invenerit, dimidium domino soli concessit,
et convenienter, si quis in Caesaris loco invenerit,
dimidium inventoris, dimidium Caesaris esse statuit,
cui conveniens est, ut, si quis in publico loco vel
fiscali invenerit, dimidium ipsius esse2", dimidium fisci
vel civitatis.

40 27Per traditionem quoque iurc naturali-8 res
nobis adquimntur: nihil enim tam conveniens est
naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis
rem suam in alium transferre, ratam haberi, 'et ideo
'cuiuscnmqne generis sit corporalis res, tradi potest-4
‘et a domino tradito alienatur, itaque stipendiaria

(l) is] A, id B, ipse T (2) § 29.. 31 ea? Gai l. 2 rer. r.ott.
(Dig. 41, 1, t § 15. 12. 13) (3) sic AT ( sed significat T),

onmcs materiae significantur ex quibus (ex qua B) B Dig.
(4) agere] Dig. &, de ea re (re om. Ta) ag. AT, de eis ag. B

(3) si om. Ta (g) sic A, potest BT (i) ex om. A

(8) terram BT et in Dig. F 1 (0) Titius presserit ex-

pertes : presserim Dig., ut cogitandum sit de arbore pro-

pagata, gua de re cf. Plin, h. n. 17, 13 Dig. 43, 21, 22 pr.

(10) dicamus edd. (11) sic ATDig., ratio enim non per-

mittit B (12) 5 32. 33 ex Gai l. c. (Dig. 41, 1, 9 pr. § 1)

(13) sic AT, in alienum BDig. • (14) suam impensam B
(15) ac Dig. (15) sic AB, videris T, intellegeris Dig.
(n) sic ATa, pictura BT* (18) parrasis libri (19) tfai.
2, 73 (20) " Justinianis tribuit Pernice (21) sed;

AB 9, sed omnino T (22) § 37 ex Gai l, 2 rer. coit. [Dig.
22, 1, 28) (23) et equuli) T9, et equulei A, et equi B,

om. Dig. (21) sic AT, dominio B, om. Dig. (25) uti
debet] AT, om. B (26) sic BT, esset A (27) 6 45
t». ex Gai l. c. (Dig. 41,1, 9 § 3) (23) iure naturali)

naturalem B (29) sic T, possit AB

DE REBUS INCORPORALIBUS

INST. II 1—4

13

■'quoque et tributaria praedia eodem modo alienantur,
‘vocantur autem stipendiaria et tributaria praedia,
‘quae in provinciis sunt, inter quae nec non Italica
‘praedia ex nostra constitutione 1 nulla difiereima est.

41 Sed si quidem ex causa donationis aut (lotis aut
qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio trans-
feruntur: veuditae vero et traditae non aliter emp-
tori adquiruntur, quam ei is venditori pretium sol
verit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore
aut pignore dato, quod cavetur quidem etiam le*e
duodecim tabularum: tamen recte dicitur et lure
gentium, id est2 iure naturali, id effici, sed st \b qui
vendidit fidem emptoris secutus fuerit3, dicendum

42 est4 statim rem emptoris fieri. ‘Nihil aute.m m-
terest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an vo-

43 luntate eius alius 5 Qua ratione, si cui 7 libera ne-
gotiorum8 administratio a domino permissa fuerit is-
que ex liis negotiis rem vendiderit et tradiderit, facit

44 eam accipientis. ‘Interdum etiam sine traditione
nuda voluntas sufficit domini ad rem transferendam,
veluti ei rem, quam tibi aliquis commodavit aut lo-
cavit aut apud te deposuit, vendiderit tibi8 aut do-
naverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam non
tradiderit, eo tamen ipso, quod patitur tuam esse,
statim adquiritur tibi proprietas perinde ac si eo no-

45 mine tradita fuisset. ‘Item si quis merces in
horreo depositas vendiderit, simul atque claves horrei
tradiderit emptori, transfert proprietatem mercium ad

46 emptorem. 6 Hoc amplius in terdum. et in incertam
personam collocata10 voluntas domini transfert rei
proprietatem : ut ecee praetores vel consules, qui missi-
lia iactant in vulgus, ignorant, quid eorum quisque
excepturus sit, et tamen, quia volunt quod quisque
exceperit eius esse, statim eum dominum efficiunt.
41 Qua ratione verius esse videtur et, si rem pro
derelicto a domino habitam occupaverit quis, statim
eum dominum effici, pro derelicto autem habeto,
quod dominus ea mente abieeerit, ut id rerum sua-
rum esse nollet, ideoque statim dominus esse desinit.
48 "Alia causa est earum rerum, quae in tem-
pestate maris levandae navis causa eiciuntur. hae
enim dominorum permanent, quia palam est eas non
eo animo eici, quo12 quis eas habere non vult, sed
quo magis cum ipsa nave periculum maris effugiat:
qua. de causa si quis cas fluctibus expulsas vel etiam
in ipso mari mactus lucrandi animo abstulerit, furtum
committit, nec longe discedere videntur ab bis, quae
de rheda currente13 non intellegentibus dominis ca-
dun t.

n

DE REBUS INCORPORALIBUS.

14 'Quaedam praeterea res corporales sunt, quae-
} fdam incorporales. Corporales hae sunt, quae sui
natura tangi possunt: veluti fundus homo vestis au-
rum argentum et denique aliae res innumerabiles,
r hmorp orales autem sunt, quae tangi non possunt,
qualia sunt ea, quae in iure consistunt: sicut here-
unas, ususfructus15, obligationes quoquo modo con-
i actae, nec ad rem pertinet, quod in hereditate res
corporales continentur: nam et fructus, qui ex fundo
corporales spnt et id, quod ex aliqua
'vehito1™,? U?.blS debe-tur.> plerumque corporale est,
'tic if. us .mo pecunia: nam ipsum ius heredita-
3 1US uten<ii Luendi ct ipsum ius obli-

_ _ ius incorporale est. Eodem numero sunt iura

fuerit"! Bn p1’ 1 * ld est] et -B (3) secutus

em ji ’ 8e,c?t'fus (secutus A‘) est A (4) dic. est
« i i) o? V 42"4fi ex 0ai l- 2 rer. coti. (Dio. 41, i, 9
eius rei perni^8-/^’ aliquis ■*%, alius aut possessio

em. B (10) 8{c Amf’ "“""«r neg‘ AT (5) tibi
I 2 «r. Juma 41 <«?. § 48 «

ente] AT. om B ' ’ ® 5 8) (i2> quod

rente] AT, om. B *’ " S *> ^ quod Di9- O3) eur-

(14) Gai. 2, 12, .14 Dia. 1, g

ususfructus usus libri rLi t,.-?13.-1 ,l-c ~al.' T*!g'

tiu) successionis Gat. Dig.

'praediorum urbanorum et rusticorum', quae etiam
servitutes vocantur.

ni17

DE SERVITUTIBUS

13 Rusticorum praediorum iura sunt haec: iter actus
via aquae ductus, iter est ius euudi ambulandi ho-
mini, non etiam iumentum agendi vel vehiculum :
actus est ius agendi vel iumentum vel vehiculum,
itaque qui iter habet, actum non habet. _ qui actum
habet, et 19 iter habet eoque uti potest etiam sine iu-
mento. via est ius eundi et agendi ‘et ambulandi':
nam et iter et actum in se via continet, aquae ductus

1 est ius aquae ducendae per fundum alienum. “Prae-
diorum urbanorum sunt servitutes, quae aedificiis in-
haerent, ideo urbanorum praediorum dictae, quoniam
aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in
villa aedificata sunt, item praediorum urbanorum
servitutes sunt hae: ut viciniis. onera victo sustineat:
ut in parietem cius liceat vicino tignum immittere:
ut stillicidium vel flumen recipiat quis in aedes suas
vel in aream21, vel non recipiat: et ne altius tollat

2 quis aedes suas, ne luminibus vicini oifieiato. 22 In
rusticorum praediorum servitutes 23 quidam computari
recte putant aquae haustum, pecoris ad aquam ad-
pulsum, ius pascendi, calcis coquendae, liarenae fo-
diendae.

3 22Ideo autem hae servitutes praediorum appellan-
tur, quoniam sine praediis constitui non possunt,
nemo enim potest servitutem adquirere urbani vel
rustici praedii, nisi qui habet praedium, nec quis-

4 quam debere, nisi qui habet praedium. Si quis
velit vicino aliquod ius constituere, pactionibus at-
que stipulationibus id efficere debet. 24potest etiam
iu testamento quis heredem suum damnare, ne altius
tollat23, ne luminibus aedium vicini officiat: vel nt
patiatur eum tignum in parietem immittere vel stilli-
cidium habere: "vel ut patiatur eum per fundum ire
agere aquamve ex eo ducere.

IV 23

DE USU FRUCTU.

27 Usus fructus est ius alienis rebus utendi frueudi
salva rerum substantia, est enim ius in corpore: quo

1 sublato et ipsum tolli necesse est. Usus frucius
a proprietate separationem recipit idque plurimis 24
modis accidit, ut ecce si quis alieni usum fructum
legaverit: nam heres nudam habet proprietatem,
legatarius usum- fructum : et contra si fundum lega-
verit deducto usu fructu, legatarius nudam habet
proprietatem, heres vero usum fructum: item alii
usum fructum, alii deducto eo fundum legare potest.
20 sine testamento vero si quis velit alii usum fructum
constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere
debet, ne tamen in universum inutiles essent, pro-
prietates semper abscedente usu fructu, placuit cer-
tis modis extingui usum fructum et ad proprietatem

2 reverti. Constituitur autem usus fructus non tan-
tum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et
iumentis cetcrisque rebus exceptis his quae ipso usu
consumunto: nam eae30 ueque naturali ratione ne-
que civili reeipiunt usum fructum, quo numero sunt
vinum oleum frumentum vestimenta, quibus proxima
est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua

(lf) Of. Dig. 8 Cod. 3, 34 (18) pr. ex Utp. I. 2 imt.

(Dig. 8, 3, 1 pr.) (19) et] T Dig. &, om. B (20) § 1 *w.
ex Ulp. I. c. (Dig. 8, i, 1 pr.)? (21) sic BT^S, vel in

cloacam add. dett. (22) $ 2. 3 ex TJlp. I. c. (Dig. 8, 3, 1 j i
et 8, 4, 1 § 1) (23) sic TQ, servitute B (24) § 4 [in. ex

Gai l. 2 rer. cott. (Dig. 8, 4, 1G) (25) tollat] BT*. aede»

suas tollat Dig.

(2G) Cf. Gai. 2, 30. 33 Dig. 7, 1, 4. 5; 33, 2 Cod. 3, 33 (27) pr.
ex Dig. 7, 1, 1. 2 (Paul. 1. 3 ad Vitell. et Ceis. I. is dig.) (23) sic
BT, pluribus dett., nolloli & (29) $ 1 firi. § 2 in. ex Gai
l. 2 rer. cott. (Dig. 7, 1, 3 pr. § 1) (30) eae] B, eae res T

IXST. 11 4—6

I'E USU ET HABiTATlONS

14

jj emutatione quodammodo extinguitur. sed utilitatis
tausa senatus censuit posse etiam carum rerum usum
fructum constitui, ut tameu eo nomine heredi utiliter
caveatur, itaque si pecuniae usus fruetus legatus sit,
ita datur legatario, ut eius fiat, et legatarius satisdat
heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut
capite minuetur, ceterae quoque res ita traduntur
legatario, ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur,
ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecuuia
restituatur, quanti eae fuerint aestimatae, ergo se-
natus non fecit quidem earum rerum usum fructum
(nec enim poterat), sed per cautionem quasi usum

3 fructum constituit. linitur autem usus fructus i
morte fructuarii et 'duabus capitis deminutionibus, ■
maxima et media', et non utendo 'per modum et tem- j
'pus. quae omnia1 nostra statuit constitutio1', item
finitur usus fructus, si domino proprietatis ab usu- ■
fructuario cedatur (nam extraneo cedendo nihil agi- ■,
tur): vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei
ailquisierit, quae res consolidatio appellatur, eo am-
plius constat, si aedes incendio consumptae fuerint
vel etiam terrae motu aut vitio suo corruerint, ex-
tiiigui usum fructum et ne areae quidem usum fructum

4 deberi. Cura autem finitus fuerit usus fructus,
revertitur scilicet ad proprietatem et ex eo tempore
nudae proprietatis dominus incipit plenam habere in
re potestatem.

V2 * * *

DIC USU ET HABITATIONE.

‘Isdem istis modis, quibus usus fructus constituitur,
etiam nudus usus constitui solet isdemque illis modis

1 finitur, quibus et usus fructus desinit. Minus au-
tem scilicet iuris in usu est quam in usu fructu,
namque is, qui fundi nudum usum habet, niliil ulte-
rius nabere intellegitur, quam ut oleribus pomis flo-
ribus feno stramentis lignis ad usum cottidianum
utatur: °in coque fundo hactenus ei inorari licet, ut
neque domino fundi molestus sit neque his, per quos
opera rustica fiunt, impedimento sit: nec ulli alii iuB
quod habet aut vendere aut locare aut gratis con-
cedere potest, 'cum is qui usum fructum habet potest

2 haec omnia facere*6. Itera is, qui aedium usum
habet, hactenus iuris habere intellegitur, ut ipse tan-
tum habitet, nec hoc ius ad alium transferre potest:
et vix receptum videtur, ut hospitem ei recipere li-
ceat. et cum uxore sua liberisque suis, item libertis
"nec non aliis liberis personis, quibus non minus quam
servis utitur1, habitandi ius habeat, et convenienter
si ad mulierem usus aedium pertineat, cum marito

3 ei 7 * habitare liceat. Item is ®, ad quem servi usus
pertinet, ipse tantum operis9 atque ministerio eius
uti potest: ad alium vero nullo modo ius suum trans-
ferre ei concessum est. idem scilicet iuris est et in

4 mmento. Sed 19 si pecoris vel ovium usus legatus
fuerit, neque lacte neque agnis neque lana utetur
usuarias, quia ea in fructu sunt, plane ad sterco-
randum agrum suum pecoribus uti potest.

b Se.d si cui habitatio legata 'sive aliquo modo
constituta* sit, neque usus videtur neque usus fractus
sed quasi proprium aliquod ius. ‘quam habitationem
‘habentibus propter rerum utilitatem secundum Mar-
‘celli sententiam nostra decisione 11 promulgata 12 per-
‘misimus non solum in ea degere, sed etiam aliis lo-
‘careJ*

t> Haec de servitutibus et usu fructu et usu et
habitatione dixisse sufficiat, de hereditate autem et
de obligationibus suis locis proponamus, exposuimus
summatim, quibus modis iure gentium res adquirun-

tur: modo videamus, quibus modis legitimo et civili
iure adquiruntur.

VI n

DE USUCAPIONIBUS KT LONGI TEMPORIS
POSSESSIONIBUS.

Tnre civili constitutum fuerat, ut, qui bona fide ab eo,
'qui dominus non erat, cum crediderit eum dominum
‘esse, rem emerit vel ex donatione aliave qua insta
'causa acceperit, is eam rem, si mobilis erat, anno
‘ubique, si immobilis, biennio tantum in Italico solo
'usucapiat, ne rerum dominia in incerto _ essent, et
‘cum luic placitum erat, putantibus antiquioribus 14
‘dominis sufficere ad inquirendas res suas praefata
‘tempora, nobis melior sententia resedit 16, ne demini
‘maturius suis rebus defraudentur neque certo loco
'beneficium hoc concludatur, et ideo constitutionem 1C
‘super hoc promulga vimu3 , qua cautum est, ut ree
'quidem mobiles per triennium usucapiantur, imirio-
‘biles vero per longi temporis possessionem, id est
Inter praesentes decennio, inter absentes viginti annis
'•usucapiantur et his modis non solum in Italia, sed
‘in omni terra, quae nostro imperio gubernatur, do-
‘minium rerum insta causa possessionis praecedente,
‘adquiratur.*

1 17 Sed aliquando etiamsi maxime quis buna fide
rem possederit, non tamen illi usucapio 11110 tempore*
procedit, veluti si quis liberum hominem vel rem
sacram vel religiosam vel servum fugitivum possideat.

2 Furtivae quoque res et quae vi possessae sunt,
nee si 'praedicto longo tempore* bona fide possessae
fuerint, usucapi possunt: nam furtivarum rerum lex
duodecim tabularum ct lex Atinia 18 inhibet usucapio-

3 nem, vi possessarum lex Iulia et Plautia. 19 'Quod
“autem* dictum est furtivarum et vi possessarum rerum
'usucapionem per legem20 prohibitam esse, non eo-
'pertinet, ut ne ipse fur quive per vim possidet usu-
capere possit: nam his alia ratione usucapio non
'competit, quia scilicet mala fide possident: sed ne
'ullus alius, quamvis ab eis bona fide emerit ‘vel ex
'alia causa acceperit,* usucapiendi ius habeat21, unde
'in22 rebus mobilibus non facile procedit, ut bonae
'fidei possessori 13 usucapio competat, nam qui alic-
’nam rem vendidit ‘vel ex alia causa* tradidit, furtum

4 'eius committit. 19 Sed tamen id aliquando aliter se
'habet, nam si heres rem defuncto commodatam aut
'locatam vel apud eum depositam existimans here-
'ditariam esse ‘bona fide accipienti* vendiderit aut do-
ta averi t' aut dotis nomine dederit, quin is qui acce-
perit usucapere possit, dubium non est, quippe ea
res in furti vitium non ceciderit, ‘cura utique heres,
‘qui bona fide tamquam suam alienaverit, furtum non

5 ‘committit* **. 25 'Item si is, ad quem ancillae usus
'fructus pertinet, partam suum esse credens vendi-
'derit aut donaverit, furtum non committit: furtum

6 'enim sine affectu furandi non committitur. 20 Aliis
'quoque modis accidere potest, ut quis sine vitio furti
'rem alienam ad aliquem transferat et efficiat, ut a

7 'possessore usucapiatur.' Quod autem ad eas res.
quae solo continentur28, expeditius procedit, ut27
quis luci vacantis possessionem propter absentiam
aut neglegentiam domini, aut quia sine successore
decesserit, sine vi nanciscatur. 28 qui quamvis ipse
mala fide possidet, quia intellegit se alienum fundum
occupasse, tamen, si alii bona fide accipienti tradi-
derit, poterit ‘ei longa possessione res adquiri’, quia
neque furtivum neque vi possessum ‘accepit*, abolita
est enim quorundam veterum sententia existimantium
etiam fundi locive furtum fieri ‘et29 eorum, qui res

(1) quae omnia] T&, quod B (2) Cod. 3, 33, 10 (3) Dig.

7, 8; 33, 2 Cod. 3, 33 (4) pr. simile Dig. 7, i, 3 § 3

(<?«>. I. 2 rer. coit.) (s) § i fin. ex Oai l. 2 rer, cott.

(Dig. 7, 8, 11) (8) ‘* luslinianis tribuit Ferrini (7) ei]

P, om. BT*, deficit 1° (s) is] ei libri (9) .ne 'JPO,

opere BT* (10) sedJRO®, sed et TG“ (11) Cod.

3, 33, 13 (12) promulgatam B (13) Oai 2, 41 „«1 ;

Dig. 41, 3. .10; 44, i Cod. 7, 26., 40 (14) «« A2Y7, anti- \

quissimis B (1B) sit B, resederit TC*, sederit AC0 \

(16) Cod. 7, 81, 1 (17) § 1 in. simile Gaio % 45 (18) Arihoc
rot/os (■) (13) Oai. 2, 49. 50 (20) sic .4.2« per legas

BTCb, per lege]»] XII tabularum Oai. (21) sic Oai.,
habet libri (22) in] ATC Oai., et in B (22) pos-
sessoribus T* (24) ‘* Iustinianis adseriprit Kuebler
(25) Oai. 1, 50 (26) sic AT°, pertinet add. BT *

(27) ut] A, ut si BT (2S) qui .... furtum fieri

ex Oai l. 2 rer. cott. (Dig. 41,3, ss) (29) et] AB,

om. T

DE DONATIONIBUS

INST. II 6. 7

15

<aoli possident., principalibus constitutionibus prospici-
mur ne cui longa et indubitata possessio aufern de-
■8 “beat/ Aliquando etiam furtiva vel vi possessa rea
usucapi potest: veluti si in domini potestatem reversa
fuerit, tunc enim vitio rei purgato procedit eius usu-

9 capio. Ecs fisci ”1106131’ usucapi non potest, sed
Papinianus Bcribit1 bonis vacantibus fisco- nondum
nuntiatis bona fide emptoreni sibi traditam rem ex
his bonis usucapere posse: et ita divus Pius jCt dmio

10 Severus et Antoninus rescripserunt. Novissime
sciendum est rem talem esse debere , nt in _se non
habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi possit
vel qui ex alia insta causa possidet.

11 Error autem falsae causae usucapionem non
parit. veluti si quis, cum non emerit, emisse se existi- -
mans possideat4: vel cum ei donatum non fuerat, _
quasi ex donatione possideat.

12 “Diutina possessio’, quae prodesse coeperat de-
functo, et heredi et bonorum possessori continuatur, 1
licet ipse sciat praedium alienum : quodsi ille initium
iustuin non habuit, heredi et bonorum possessori
licet ignoranti possessio non prodest, “quod nostra j
“constitutio 5 similiter et in usucapionibus observari 1

13 “constituit, ut tempora continuentur.’ Inter ven-
ditorem quoque et emptorem coniungi tempora divus
Severus et Antoninus rescripserunt.

14 Edicto divi Marci cavetur eum, qui a fisco
rem alienam emit, si post venditionem quinquennium
praeterierit, posse dominum rei per exceptionem® re-
pellere. “constitutio autem divae memoriae Zenonis 7
“bene prospexit his, qui a fisco per venditionem vel
“donationem vel alium titulum aliquid accipiunt, ut
“ipsi quidem securi statim fiant ct victores existant,
“sive conveniantur sive experiantur: adversus sacra-
tissimum autem aerarium usque ad quadriennium li-
beat intendere his, qui pro dominio vel hypotheca
“earum rerum, quae alienatae sunt, putaverint sibi
‘quasdam competere actiones, nostra autem divina
‘constitutio8, quam nuper promulgavimus, etiam de
“his, qui a nostra vel venerabilis Augustae domo ali-
quid acceperint, haec statuit, quae in fiscalibus alie-
nationibus praefatae Zenonianae constitutioni 9 con-
cinentur’

VII 10

I)E DONATIONIBUS.

_ Est etiam aliud genus adquisitionis donatio, dona-
tionum autem duo genera sunt: mortis causa et non
1 mortis causa. Mortis causa donatio est, quae
propter mortis fit suspicionem1^ cum quis ita donat,
ut, si quid humanitus ei contigisset, haberet is qui
-accepit: sin _ autem supervixisset qui donavit, reci-
peret, vel si eum donationis paenituisset aut prior
decesserit is cui donatum sit. “hae 12 mortis causa
^donationes ad exemplum legatorum redactae sunt per
omnia, nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum
donationis an legati instar eam optinere 13 oporteret w,
et utriusque causae quaedam habebat insignia et alii
w- is “ senus eaid retrahebant: a nobis constitutum
'r>r« 'a”! per omma fere le£atIs connumeretur et sic
quemadmodum eam nostra formavit con-
,1™. et m ™nma mortis causa donatio est,

1 “ “"ls.9f quis velat habere, quam eum cui do-
sic et ST® eura cui donat> Tuam heredem suum.

2 d H.ome™u Telemachus donat Piraeo. 17

do,lationcs sunt, quae sine ulla
_ agitatione fiunt, quas inter vivos appellamus.

(i)

rlt 9^5) BrV* <2> et f' *

7 n i te.\ ’ P°S6idet Ba, possule.a* * fr>)

i: Sl ,6>SATfr."1Tir?tl;r'1B «

A25219 fml r/ t,? (9) «e 21» constitut

8, 53.. 56 fti) sic » *•’ 5' 6 :

r> (H) «tc .8, suspectionem T (u)
^ U ponere B {U) oj

(15) Cod. 8, 56, 1 (I6) 5 1 fin. L Lar

“quae omnino non comparantur legatis: quae si fua-
Vint perfectae, temere revocari non possunt, per-
ficiuntur autem, cum donator suam voluntatem scrip -
<tia aut sine scriptiB manifestaverit: et ad exemplum
‘venditionis nostra constitntio 18 eas etiam in se ha-
“bere necessitatem traditionis voluit, ut, et si non tra-
dantur, habeant plenissimum et. perfectam robur et
“traditionis necessitas incumbat donatori, et cum retro
“principum dispositiones insinuari eas actis interveni-
entibus volebant, si maiores ducentorum fuerant soli-
dorum, nostra constitutio 16 et quantitatem usque ad
“quingentos solidos ampliavit, quam stare et sine in-
sinuatione statui!., et quasdam donationes invenit,
“quae penitus insinuationem fieri minime desiderant,
“sed in se plenissimam habent- firmitatem, alia insuper
“multa ad uberiorem exitum donationum invenimus,
“quae omnia ex nostris constitutionibus, quas super
“his posuimus, colligenda sunt, sciendum tamen est,
“quod, etsi plenissimae sint donationes, tamen si in-
arati existant homines, in quos beneficium collatum
“est, donatoribus per nostram constitutionem20 lieeu-
“tiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne,
“qui suas res in alios21 contulerunt, ab his quandam
“patiantur iniuriam vel iacturarn, secundum euumera-

3 “tos in nostra constitutione modos. Est et aliud
“genus inter vivos donationum, quod veteribus qnidem
'prudentibus penitus erat incognitum, postea autem a
limioribus divis principibus introductum est, quod
“ante nuptias vocabatur et tacitam in se condicionem
“habebat, ut tunc ratum esset, eum matrimonium fue-
“rit22 insecutum: ideoque ante nuptias appellabatur,
“quod ante matrimonium efficiebatur et nusquam post
“nuptias celebratas talis donatio procedebat, sed pri-
mus quidem divus lustinus pater noster, cum augeri
“dotes et post nuptias fuerat permissum, 6i quid tale
“evenit, etiam ante nuptias donationem augeri ct con-
stante matrimonio sua constitutione23 permisit: sed
“tamen nomen inconveniens remanebat, cum ante nup-
“tias quidem vocabatur, post nuptias autem tale ac-
cipiebat incrementum, sed nos plenissimo fini tradere
‘sanctiones cupientes ct- consequentia nomina rebus
‘esse studentes constituimus24, ut tales donationes
“non augeantur tantum, sed et constante matrimonio
“initium accipiant ct non ante nuptias, sed propter
“nuptias vocentur et dotibus in hoc exaequentur, ut,
“quemadmodum dotes et constante matrimonio non
“solum augentur, sed etiam fiunt, ita et istae dona-
“tiones, quae propter nuptias introductae sunt, non
“solum antecedant matrimonium, sed etiam eo con-
“traeto et augeantur et constituantur.

4 “Erat olim ct alius modus civilis adquisitionis
“per ius adcrescendi, quod est tale : si communem ser-
“vuin habens aliquis cum Titio solus libertatem ei im-
posuit vel vindicta vel testamento, eo casu pars eius
“amittebatur et socio adcrescebat. sed cum pessimo
“fuerat exemplo25 et libertate servum defraudari et
“ex ea humanioribus quidem dominis damnum inferri,
“severioribus autem lueram adcrescere: hoc quasi in-
sidiae plenum pio remedio per nostram constitutio-
nem20 mederi necessarium duximus etinvenimusviam,
per quam et manumissor et socius eius et qui liberi
“tatem accepit nostro fraantur beneficio, libertate cum
‘effectu procedente, (cuius favore efc antiquos legis-
latores multa et contra communes regulas statuisse
“manifestissimum est) et eo qui27 eam imposuit suae
liberalitatis stabilitate gaudente et socio indemni con-
servato pretiumque servi secundum partem dominii,
“quod nos definivimus, aecipiente.’

I. i) inxt. (Diy. 39, fi, 1) (17) Homeri versu* Od. 17,

78 83 hic inserviti edd. (tS) Cod. 8, 63, 35 i 5

(10) Cod. fi, 53, 35 (20) Cod. 8, 55, 10 (21) tnc

TO, alienos B (22) sic T, fuerat B (23) Cod,

3> 19 (24) Cod. 5, 3, 20 (25) sic BW«, pessi-

mum f. exemplo IV9, pessimum f. exemplum B, x/£-
r.Kirov fjt, Tuvro TiaodSrtuua & (2C) Cod. 7, 7, 1

(27) quia B

IN ST. II 8. 9

16

QUIBUS ALIENARE LICET VEL NON

VIII1 *

QUIBUS ALIENARE LICET VEL NON.

3 'Accidi! aliquando, ut qui dominus sit alienare
'non possit et contra qui dominus non3 sit alienan-
dae rei potestatem linbeat. nam dotate praedium
'maritus invita muliere per legem Iuliam prohibetur
'alienare, quamvis ipsius sit dotis causa ei datum.'
'quod nos legem Iuliam corrigentes in meliorem sta-
‘tum deduximus4, cum enim lex in soli tantummodo
‘rebus locum habebat, quae Italicae fueraut, et alie-
‘nat.iones inhibebat, quae invita muliere fiebant, liypo-
‘thecas autem earum etiam volente: utrisque5 * reme-
dium imposuimus, ut etiam in eas res, quae iu pro-
vinciali solo“ positae sunt, interdicta fiat alienatio
'vel obiigatio ct neutrum eorum neque consentientibus
'mulieribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in

1 ‘perniciem substantiae earum converteretur.' 7Con-
'tra autem' 'creditor pignus ex pactione, quamvis eius
'ca res non sit., 'alienare potest..' sed hoc forsitan ideo
'videtur fieri, quod voluntate debitoris intellegitur
'pignus alienare8 *, qui 'ab initio contractus’ pactus est,
'ut liceret creditori pignus vendere, si pecunia non
'solvatur.' ‘sed ne creditores ius suum persequi im-
pedirentur neque debitores temere suarum rerum do-
minium amittere videantur, nostra constitutione1' cou-
'sultum est et certus modiis impositus est, per quem
‘pignorum distractio possit procedere, cuius tenore
'utrique parti creditorum ct debitorum satis abunde-

2 ‘que provisum est.' 10 'Nunc admonendi sumus nc-
'que pupillum 'neque pupillam' ullam rem sine tutoris
'auctoritate alienare posse, ideoque si mutuain pecu-
'niiun alicui sine tutoris auctoritate dederit, non con-
'traliit obligationem, quia peeuuiam non facit acci-
pientis. ideoque vindicare nummos possunt, sicubi
'extent': sed si nummi, 'quos mutuos dedit11, ab eo
'qui accepit' bona fide consumpti sunt, condici pos-
sunt, si mala fide, ad exhibendum de his agi potest,
at ex contrario omnes res pupillo et pupillae sine
tutoris auctoritate recte duri possunt, ideoque si de-
bitor pupillo solvat, necessaria est12 tutoris auctori-
tas: alioquin non liberabitur, 'sed etiam hoc eviden-
'tissima ratione statutum est in constitutione, quam
'ad Gaesarecnses 13 advocatos ex suggestione Tribo-
‘niani viri emiaentissimi quaestoris sacri palatii nostri
promulgavimus14, qua dispositum est ita licere tutori
Vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut piius
‘sententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc
permittat, quo subsecuto, si et iudex pronuutiaverit
‘et debitor solverit; sequitur15 huiusmodi solutionem
plenissima 10 securitas, sin autem aliter quam dispo-
‘suimus solutio facta fuerit et pecuniam salvam ha-
'beat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc ean-
dem summam pecuniae petat, per exceptionem doli
'mali summoveri poterit: quodsi aut male consumpserit
'aut, furto amiserit, nihil proderit debitori doli mali
Vxecptio, sed nihilo minus damnabitur, quia temere 1
Vine tutoris auctoritate et non secundum nostram
‘dispositionem solverit.' sed ex diverso pupilli vel pu-
pillae solvere sine tutore auctore non possunt, quia id
quod solvunt non fit. accipientis, cum scilicet 17 'nullius
rei alienatio eis sine tutoris auctoritate concessa est.'

IX

PER QUAS PERSONAS NOBIS AD QUERITUR, i

10 'Adquiritur nobis20 non solum per nosmot ipsos,
'sed etiam per eos quos iu potestate habemus: item

'per eos servos, in quibus usum fructum habemus:
'item per homines liberos ct servos alienos quos
‘bona fide possidemus, de quibus singulis diligentius

1 'dispiciamus. 19Igitur liberi vestri Titriusque sexus,'
'quos iu potestate habetis,' 'olim quidem, quidquid a.d
‘eos pervenerat (exceptis videlicet castrensibus peeu-
'liis) , hoc parentibus suis adquirebant sine ulla dis-
'tinctione: ct hoc ita parentum fiebat, ut esset eis
‘licentia, quod per unum vel unam eorum adquisitum
'est, alii21 vel extraneo donare vel vendere ycl quo-
‘cumquc modo voluerant applicare, quod nobis lnlui-
‘manum visum est et generali constitutione 12 emissa
‘et liberis pepercimus et patribus debitum reservavi-
‘nius2-’. sancitum etenim a nobis est, ut, si quid ex
Ve patris ei obveniat, hoc secuudum antiquam obser-
vationem totum parenti adqnirat (quae euim invidia
‘est, quod ex patris occasione profectum est, hoc ad
‘eum reverti?): quod autem ex alia causa sibi filius.
‘familias24 adqnisivit. huius usura fructum quidem
‘patri ad quiret, dominium autem apud eum rema-
‘nent, n e, quod ei suis laboribus vel prospera fortuna
‘accessit, hoc in alium perveniens luctuosum ei. pro-

2 ‘cedat. Hocque a Dobis dispositum est et in ea.
‘specie, ubi parens emancipando liberum25 ex rebus
‘quae adquisitionem effugiunt sibi partem tertiam re
‘tiuere si voluerat licentiam ex anterioribus constitn-
‘tiouibusliabebat quasi pro pretio quodammodo emanci-
pationis ct inhumanum quid20 accidebat, ut filius
‘rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro
‘parte defraudetur et, quod honoris ci ex emancipa-
tione additum est, quod sui iuris effectus est, hoc
per rerum deminutionem decrescat, ideoque statui-
‘mus, ut parens pro tertia bonorum parte dominii,
‘quam retinere poterat, dimidiam non dominii rerum,
‘sed usus fructus retineat: ita etenim et res intactae
‘apud filium remanebunt ct pater ampliore sumina

3 'fruetur pro tertia dimidia potiturus' 27Ttem vobis
'adquiritur , quod servi vestri ex traditione naueis-
'cuutur sive quid stipulentur vel ex2s qualibet alia
'causa adquirunt.' hoc enim vobis et ignorantibus et
invitis obvenit, 'ipse eniin 'servus' qui in potestate
'alterius est nihil suum habere potest, ‘sed' si lieres
‘institutus sit, ‘non alias' nisi iussu vestro hereditatem
'adire potest: et si iuhentihus vobis adierit, vobis
'hereditas adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes
'instituti essetis, et convenienter scilicet, legat, uni per
'eos vobis adquiritur. t non solum autem proprietas
'per cos quos in potestate habetis ad.quiritur vobis,
'sed etiam possessio: cuiuscumque enim rei posses-
sionem adepti fuerint, id vos possidere videmiui. unde
'etiam per eos usucapio Vel longi temporis possessio

4 Vobis' accedit29. 27 De his autem servis, in quibus
'tantum usum fructum habetis, ita placuit, ut, quid-
quid ex re vestra vel ex operibus30 suis adquirant, id
Vobis adiciatur, quod vero extra cas causas perse-
'cuti sunt, id ad dominum proprietatis pertineat, ita-
que si is servus lieres institutus sit legatumve quid
'ci aut donatum fuerit, non usufructuario, sed do-
'mino proprietatis adquiritur. idem placet et31 de eo,
'qui a vobis bona fide possidetur, sive is liber sit
'sive alienus servus: quod enim placuit de usufruct.ua-
‘rio 3S, idem ‘placet’ et de bonae, fidei possessore, ita-
que quod extra duas istas causas adquiritur, id vel
'ad ipsum pertinet, si liber est,, vel ad dominum, si
'servus est. sed bonae fidei possessor cum usuceperit
'servum, quia eo modo dominus fit, ex omnibus cau-
cis per eum sibi adquirere potest: fructuarius veru

(l) Cf. Gai. 2, 62..G4. 80. .65 (2) Gai. 2, 62. 63 (3) non i

om. B (i) God. 5, 13, l § 15 (5) sic B, utriusque Ta 1

(6) provinciali solo] T, provincia B (7) Gai. 2, 64 :

(8) sic BT alienari Tb Gai. (9) Cod. $, 33, 3 i

(10) Gai. 2, 80.. 82 (11) dedit] BT>>, minor d. P» "

(12) eat] P», eat debitori BTb (13) Caesarenses BT

(H) Cod. 5, 37, 25 (15) sic B Cod,, aequatur BT

(16) plenissimam B (17) Gai. 2, 84 (ib) Cf. Gai.

2, 86. ,160 Dig. 41, 1 Cod. 4, 27 (19) Gai. 2, 86. 87 (Dig.

41, 1, 10) (20) vobis et similiter deinceps PE (21) alii]

P, id est filio alii B, filio alii E (22) Cod. 6, 61, a
(23) sin B, servavimus PE (24) familias] PTiti,

filiave B (25) liberum] PE, 1. suum B, rdv nalSa
G (26) sic B&, quidem PE (27) Gai. 2, 87. 89. 91. .93
{Dig. 41, 1, 10) (28) vel ex] Gai. Dig. ctm 6, vel

ex donatione et legato ex B , vel ex don. leg. vel
ex P» (29) vobis accedit] BTb, vobis accidit T° P,
procedit Gai. Dig. (30) operis Gai. Dig. & (31) et]

BTb&, om. P» Gai. Dig. (32) sic F Gai. Dig., fruc-
tuario BT

DE TESTAMENTIS ORDINANDIS

17

INST. II 9. 10

'usucapere non potest, primum quia non possidet, sed
'habet ius utendi fruendi, deinde quia scit servum
'alienum esse." ‘non solum autem proprietas per eos
‘servos, in quibus usum fructum habetis vel quos
'bona fide possidetis, vel per liberam personam, quae
bona fide vobis servit, adqvuritnr vobis1, sed etiam
Tiossessio’: s ‘loquimur autem in utrmsque persona
secundum definitionem, quam proxime exposuimus,
'id est si ‘quam possessionem’ ex re vestra vel ex
5 'operibus suis ‘adepti fuerint’. 2Ex Ius itaque ap-
paret per liberos homines, quos neque luri vestro
'subicetos habetis neque bona fide possidetis, item
'uer alienos servos, in quibus neque, usum fructum
‘habetis neque iustam possessionem, nulla cx causa
‘vobis adquiri posse, et hoc est, quod dicitur per
‘extraneam personam nihil adquiri posse": excepto
eo, quod per liberam personam voluti per procura-
torem placet non solum scientibus, sed etiam igno-
rantibus vobis adquiri possessionem secundum divi
Severi constitutionem3 * * et per hanc possessionem etiam
dominium, si dominus fuit qui tradidit, vel usucapio-
nem aut longi temporis praescriptionem, si dominus
non sit.

b ‘ Hactenus tantisper admonuisse sufficiat, quem-
Vulmcdum singulae res adquirunttir: nam legatorum
‘ius, quo et ipso6 singulae res vobis adquirnutur,
“item fideicommissorum, ubi singulae res vobis rclin-
‘quntur’, opportunius ‘inferiori’ loco referemus, videa-
‘mus itaque nunc, quibus modis per universitatem
‘res vobis adquirnntnr. si cui ergo heredes facti sitis
'sive cuius bonorum possessionem petieritis* ‘vel si 6
‘quem adrogaveritis vel si cuius bona libertatum con-
servandarum causa vobis addicta fuerint’, ‘eius res
‘omnes ad vos transeunt, ac prius de hereditatibus
‘dispieiamns, quarum duplex condicio est: nam vel
‘ex testamento vel ab intestato ad vos pertinent, et
'prius est, ut de his dispiciamus, quae vobis ex testa-
mento obveniunt," ‘qua in re necessarium est initio7 *
de ordinandis testamentis exponere’

X'

DE TESTAMENTIS ORDINANDIS.

Testamentum ex eo appellatur, quod testatio mer
lis est.

1 ‘Sed ut nihil antiquitatis penitus ignoretur, scier
'dum est olim quidem duo genera testamentorum i
'usu fuisse, quorum altero in pace et in otio utebar
‘tur, quod calatis comitiis appellabatur1*, altero, cui
rin proelium 10 exituri essent, quod procinctum 11 dies
‘liatur, accessit deinde tertium genus testa inentorun
'quod dicebatur per aes et libram, scilicet quia pe
‘emancipationem, id est imaginariam quandam vendi
Donem, agebatur quinque testibus et libripende civi
bus Romanis puberibus praesentibus et eo qui fami
<i,ae emptor dicebatur, sed illa quidem priora du
^genera testamentorum ex veteribus temporibus in de
Mie^udinem abierunt: qued vero per aes et librai
licet diutius permansit, attamen partim ct ho
m usu esse desiit. Sed praedicta quidem nnmin
Ramentorum ad ius civile referebantur, postea ver
•f nn. • * praetoris alia forma faciendorum testamen
'1'i‘nnH est: lnre enim honorario nulla emac

2“.° desiderabatur ‘3, sed septem testium sjgn
3 Want’- Cl™ civili signa testium non eran
‘mim ™ 8*m‘ Sed ™^.Paulatim tam ex usu horni
‘in “ es constitutionum emendationibus coepi
'constitutum1180? autiam *us c'yllft ct praetorium iungi
esD ut uno eodemque14 tempore, quo

‘ius civile quodammodo exigebat, septem testibus ad-
bibitis et subscriptione testium, quod ex constitutio-
nibus inventum est, et ex edicto praetoris signacula
Testamentis imponerentur: ut hoc ius tripertitum esse
‘videatur, ufc testes quidem et eorum praesentia uno
'contextu testamenti celebrandi gratia 14 a 111 iure civili
‘descendant ”, subscriptiones autem testatoris et tc.s-
‘tium ex sacrarum constitutionum observatione adlii-
Tieantur, signacula autem et numerus testium ex edicto

4 ‘praetoris. Sed his omnibus ex18 nostra consti-
‘tutione 1!l propter testamentorum sinceritatem, ut nulla
fraus adhibeatur, hoc additum est, ut per manum
‘testatoris vel testium nomen heredis exprimatur et
‘omnia secundum illius constitutionis tenorem pro-
‘cedant.’

5 Possunt autem testes omnes et uuo anulo signare-
testamentum (quid euim, si septem anuli una sculptura
fuerint?) secundum quod Pomponio20 visum est. sed

6 et alieno quoque anulo licet signare. Testes au-
tem adhiberi possunt ii, cum quibus testamenti factio
est. sed neque mulier neque impubes neque servus
neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui
bonis interdictum est nec is, quem leges iubent im-
probum intestabilemque esse, possunt in numero tes-

7 tium adhiberi, Sed cum aliquis ex testibus testa-
menti quidem faciendi tempore liber existimabatur,
postea vero servus apparuit, tam divus Hadrianus
Catonio Vero21 quam postea divi Severus et Antoni-
nus rescripserunt subvenire se ex sua Iiberalilate
testamento, ut sic habeatur, atque si ut oportet factum
esset, cum eo tempore, quo testamentum signaretur,
omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit nec
quisquam esset, qui ei status quaestionem moveat.

8 “Pater nec non is, qui in potestate eius est, item
duo fratres, qui in eiusdem patris potestate sunt,
utrique23 testes in unum testamentum fieri possunt:
quia nihil nocet ex una domo plures testes alieno

9 negotio adhiberi. •* Tn testibus autem oon debet
‘esse qui in potestate testatoris est, sed si filius fa-
'milias de castrensi peculio post missionem faciat
‘testamentum, ncc pater eius recte testis adhibetur
‘nec is qui in potestate eiusdem patris est: reproba-
‘tum est ‘enim’ in ea re domesticum testimonium."

10 'Sed neque heres scriptus neque is qui in po-
festate eius est neque pater cius qui habet eum in
■potestate neque fratres qui in eiusdem patris potes-
‘tate sunt testes adhiberi possunt’, 24 ‘quia totum hoc
‘negotium, quod agitur testamenti ordinandi gratia,
‘creditur" ‘hodie inter heredem et testatorem agi. licet
‘enim totum ius tale conturbatum fuerat et veteres,
‘qui familiae emptorem et eos, qui per potestatem ei
‘coadunati fuerant, testamentariis testimoniis repelle-
bant, heredi et his, qui coniuncti ei per potestatem
fuerant, concedebant testimonia in testamentis prae-
stare, licet hi, qui id permittebant, hoc iure minime
‘almti debere eoB suadebant: tamen nes eandem ob-
servationem con-igcntce ct, quod ab illis suasum est,
Tn legis necessitatem transferentes ad imitationem
‘pristini familiae, emptoris merito nec heredi, qui ima-
ginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis
‘personis, quae ei ut dictum est coniunctae sunt, li-
bentiam concedimus sibi quodammodo testimonia prae-
stare: ideoque nec einsrnodi veterem constitutionem

11 'nostro codici inseri permisimus. Legatariis au-
‘tem et fideicommissariis, quia26 non iuns 26 succes-
‘sores sunt, et aliis personis eis conjunctis testium-
‘nhim non denegamus, immo in quadam nostra con-
stitutione 21 et hoc specialiter concessimus, et multo
‘magis his, qui in eorum potestate sunt, vel qui eos
‘habent, in potestate, luiiusmodi licentiam damus,’

(i) vobis om. T“

(i/ Gai. 2, 97. .loo
(fi) sil si cuius B
(S) Cf. Gai. 2, mu.
appellabant B
procinctu B (12)
T&, desideratur B

(2) Gai 2, 04. 95 (3) Coti. 7, 32, l

(fi) ipso] Gai. 0, ipso iure libri

(7) sic B< 9, initium T

108. na Dig. 28, i Cod. 6, 23 (9) sic

.(10) Sic T, proelio B (n) sic T9 ,

sic J3Ti‘Ql mancipatio Ta (is) sic

(h) eod^mque] T(-)r oo quidem IS

(15) celebrandi gratia] T, celebranda B (lf>) a om. li'1'
(17) descendat BT (is) ex] T0, a B (l») Cod. (i,
23, 29 (20) sic BO, papiniauo 2’ (21) Cod. 6,23, 1

(22) § s = Vip. I. sing. reg. 20, 6 ( Dig . 22, 5, 17) (23) utrius-

que B (24) Gai. 2, 105. 100 (23) quia] B&, qui T

(2C) sic T‘@. iure BT‘ (27) hanc constitutionali Codicis
lilii nc n servarunt

f

inst. ii 10—12

18

DE mUTAKi TE«tajsiEjxtu

12 Nihil autem in teres t, testamentum in tabulis
an in chartis membranisve. vel in alia materia liat.

13 ‘Sed et unum testamentum pluribus codicibus
conticere 2 quis potest, 'secundum optinentem tamen
observationem omnibus factis", quod interdum et ne-
cessarium est, si quis navigaturus et secum fcire et
domi relinquere iudiciorum suorum contestationem
velit, 'vel propter alias innumerabiles causas, quae

14 "Immanis necessitatibus imminent. Sed haec qnl-
'dera de testamentis, quae in scriptis conficiuntur, si
'quis autem voluerit sine scriptis ordinare iure civili
'testamentum, septem testibus adhibitis et sua volun-
'tale coram eis nuncupata sciat hoc perfectissimum
'testamentum iure civili firmumque constitutum".

XI3

DE MILITARI TESTAMENTO.

* 'Supra dicta diligens observatio in ordinnudis testa-
Tuentis militibus propter nimiam imperitiam consti-
‘tutiouibus principalibus remissa est. nara quamvis
'hi neque legitimum numerum testium adhibuerint
"neque 'aliam testamentorum sollemnitatem obBerva-
"verintf, recte nihilo minus testantur." Videlicet cum in
'expeditionibus occupati sunt: quod merito nostra con-
stitutio5 induxit, quoquo enim modo voluntas eius
'suprema sive scripta inveniatur sive sine scriptura,
'valet testamentum cx voluntate eius, illis autem tem-
poribus, per quae citra expeditionum necessitatem in
'aliis locis vel iu snis sedibus0 degunt, minime ad
Vindicandum tale privilegium adiuvantur: sed testari
'quidem et si filii familias sunt propter militiam con-
ceduntur, iure tamen communi, eaT observatione et
'in eorum testamentis adhibenda, quara et in testa-

1 'mentis paganorum proxime exposuimus". 8 Plane
de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo
ita rescripsit: '.Id privilegium, quod militantibus da-
‘tum est. , ut quoquo modo facta ab his testamenta
‘rata sint, sic intellegi debet, ut utique prius con-
stare debeat testamentum factum esse, quod et sine
‘scriptura a non militantibus quoque fieri potest, is
‘ergo miles, de cuius bonis apud te quaeritur, si con-
vocatis ad hoc hominibus, ut voluutatem suam tes-
‘taretur, ita locutus est, ut declararet® quem vellat
‘sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest
‘videri sine scripto hoc modo esse testatus et volun-
‘tas eius rata habenda est. ceterum si, ut plerum-
que sermonibus fieri solet, dixit alicui: ‘ego te lierc-
‘dem facio' aut ‘tibi bona mea relinquo', non oportet j
‘hoc pro testamento observari, nec ullorum magis :
‘intereat quam ipsorum, quibus id privilegium datum
‘est, eiusmodi exemplum non admitti: aiioquin non
‘difficulter post mortem alicuius militis testea existe- "
‘re.nt qui adfirmarent se audisse dicentem aliquem ’
■relinquere se bona, cui visum sit, et per hoc iudicia I

2 Vera subvertantur/ Quin immo et mutus et sur- !

3 dus miles 11 testamentum facere possunt. Sedhacte- !
nus hoc illis a principalibus constitutionibus conce- j
ditur, quatenus militant- et iu castris degunt: post !
missionem vero veterani vel extra castra si faciant
adlinc militantes testamentum, communi omnium ci-
vium Romanorum iure facere debent, et quod in !
castris fecerint testamentum non communi iure, sed
quomodo voluerint, _ post missionem intra annum tan-
tum valebit, quid igitur, si intra annum quidem de-
cesserit, condicio autem heredi adseripta post annum
extiterit? an quasi militis testamentum valeat? et :

4 placet valere quasi militis. Sed et si quis12 ante

<1) § 13 similis Dig. 2S, 1, 21 (Flor. I. tfj inst.) (■>) sic \
BC, perficere T

(3) Gf. Gai. % 100. .111 Dig. 29, 1 ; 37, 13 Cod. (j, 21 (1) Gea. '

2, 109 (5) Cod. 6, 21, 17 (0) sic U(-), edibus TG

(7) ea] BTaC, 'eadem Tt> (s) § 1 ex Flor. 1. 10 inst. (Dig.
29, 1, 24) (9) sic Dig. 0, declaret libri (10) sic Dig.,

existent libri (11) sic BGQ, muti et «urdi milites T
(12) guis] TC, quod B (IS) § i similia Dig. 29, l, 22

Olarcian. I. 4 init.) (ll) quasi] dett. raro <-), om. libri

militiam non iure fecit testamentum et miles factus
et iu expeditione degens resignavit illud et quaedam
j adierit sive detraxit vel alias manifesta est miLitis
voluntas hoc valere volentis, dicendum est valere
1 5 testamentum quasi ex nova militis voluntate. 13De-
i ni que et si in a (Vagationem dalus fuerit miles vel
filius familias emancipatus est, testamentum eius quasi
militis ex nova voluntate valet nec videtur capitis
deminutione irritum fieri.

6 'Sciendum tamen est, quod ad exemplum castren-
sis peculii tam anteriores leges quam principales con-
'st-itutioces quibusdam quasi 1,1 castrensia dederint pe-
'culia, quorum15 quibusdam permissum erat etiam in
'potestate degentibus testari, quod nostra constitu-
'tio10 latius extendens permisit omnibus in his tan-
'tummodo peculiis testari quidem, sed iure communi:
‘cuius constitutionis tenore perspecto17 licentia est
‘nihil coram quae ad praefatum ius pertinent ignorare."

XII 15

QUIBUS NON EST PERMISSUM TESTAMENTA
FACERE 19

28 Non tamen omnibus licet facere testamentum,
statim enim hi. qui alieno iuri subrecti sunt, testa-
menti21 faciendi ius non habent, adeo quidem nt,
quamvis parentes eis permiserint, nihilo magis iure
testari possint22: exceptis his quos antea enumera
vimus et praecipue militibus qui in potestate paren -
tum sunt, quibus de eo quod in castris adquisicrint
permissum est ex constitutionibus priucipum testa-
mentum facere, quod quidem initio23 tantum mili-
tantibus datum est tam cx auctoritate divi Augusti
quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani,
postea vero subscriptione divi Hadriani etiam dimissis
militia, id est veteranis, concessum est. itaque si
quidem fecerint de castrensi peculio testamentum,
pertinebit- hoc ad eum quem heredem reliquerint: si
vero intestati decesserint nullis liberis vel fratribus
superstitibus, ad parentes21 eorum iure communi per-
tinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris
adquisicrit miles, qui in potestate patris est, neque
ipsum patrem adimere posse neque patris creditores
id vendere vel aliter inquietare neque patre mortuo
cum fratribus esse commune, sed Bciliect proprium
eius esse id quod in castris adquisicrit, quamquam
iure civili omnium qui in potestate parentum sunt
peculia perinde in bonis parentum computantur, a esi
servorum peculia in bonis dominorum numerantur:
‘exceptis videlicet Iris, quae ex sacris constitutionibus
'et praecipue nostris propter diversas causas nou ad-
'quLrunturf. praeter hos igitur, qui castrense peculium
'vel quasi castrense" habent, si quis alius filius fami-
lias testamentum fecerit, inutile est, licet suae poto-

1 statis factus decesserit. Praeterea testamentum
facere non possunt impuberes, quia nullum eorum
animi indicium est: item furiosi, quia25 ruente ca-
rent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes
factus aut furiosus postea compos mentis factus fue-
rit ct. decesserit, furiosi autem si per id tempus
fecerint testamentum, quo furor eorum intermissus
est, iure testati esse videntur, 'certe eo quod ante
'furorem fecerint testamento valente": nam neque testa-
menta recte facta neque aliud ullum negotium recti1

2 gestum postea furor interveniens peremit. Item
prodigus, cui bonorum suorum administratio inter-
dicta est, testamentum facere non potest, sed id quod
ante fecerit, quam 'interdictio ei bonorum fiat20", ratum

(15) quorum] C*, cx quorum B, et quorum TP, inc, C*
(1G) Cod. 3, 28. 37 § 1' 6, 22, 12 (17) prospecto BT

(18) Cf. Gai. 2, lll. .114 Dig. 2S, 1 Cod. 6, 22 (19) sic O et
indd. VB, testamentum faeeret C, facere testamentum BT

(20) J >r. in. simile Dig. 28, 1, 8 pr. (Gai. I. 17 aded. pro v:t

(21) sic BDiy., testamentum T (22) possunt libri (23) in-
itio] B0, ius initio T, initio ius C (24) sic 0 , parente B,
parentem TC (25) qui B (20) bonorum fiat] C cum e,
bonorum suorum fiat T, bonorum ma bonorum B »

DE EX HEREDATIONl LIBERORUM

19

INST. II 12. 13

$ est. Item mutue et surdus bion semper’1 facere
testamentum possunt, utique autem de eo surdo loqui-
mur. qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit,
iram et mutus is intellegitur, qui eloqui nihil potest, non
qui tarde loquitur, ‘saepe autem etiam .litterati et eru- ,
'diti homines variis casibus et audiendi et loquendi fa- j
'eult&tera amittunt: unde nostra constitutio etiam n.s 1
'subvenit, ut certis casibus et modis secunuuru nor-
‘mara eius possint testari aliaque facere quae eis per-
'missa sunt’, •''sed si quis post testamentum factum
valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus
esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testa- .

4 mentum. ‘Caecus autem non potest facere testa-
‘mentum nisi per observationem, quam lex4 divi Iustini

5 ‘patris mei introduxit5. s Eius, qui apud hostes est,
testamentum quod ibi fecit non valet, quamvis red-
i (ji.it: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive red-
ierit, valet i ure postliminii, sive illic decesserit, valet
ex lege Cornelia.

xin°

DE EXHEREDATIONE LIBERORUM.

7 'Non tamen, ut ‘omnimodo5 valeat testamentum,
'sufficit haec observatio, quam supra exposuimus.
"sed5 qui filium in potestate habet, curare debet, ut
'eum heredem instituat vel ‘exheredem5 nominatim <fa-
'eiat5: alioquin si eum silentio praeterierit, inutiliter
'testabitur, adeo quidem ut, etsi vivo patre filius ‘mor-
‘tuus5 sit, nemo ex eo testamento heres existere pos-
cit, quia scilicet ab initio non constiterit' ‘testamen-
tum. sed non ita de8 filiabus vel aliis per virilem
‘sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat
antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes
'scripti seriptaove vel exheredati exheredataeve, testa-
‘mentum quidem non infirmabatur, ius autem adore-
'scendi eis ad certam portionem® praestabatur, sed
'nec nominatim eas personas exheredare parentibus
‘necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere5.
1 10 'Nominatim autem exheredari quis videtur, sive

'ita exheredetur ‘Titius filius meus exheres esto’, sive
'ita ‘filius meus exheres esto’ non adiecto proprio
'nomine', ‘scilicet si alius filius nonextet5. "'postumi
'quoque liberi vel heredes institui debent vel exhere-
dari. et in eo par omnium condicio est, quod et in
filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis sive
'feminini sexus sive masculini praeterito 12 valet qui-
dem testamentum, sed postea adgnatione postumi
'sive postumae rumpitur et ea ratione totum infirma-
ntur: ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma
sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est
scriptis heredibus adhereditatem adeundam, sed femi-
nim quidem sexus personae vel nominatim vel inter
'eeteros exheredari solebant, dum tamen, si inter ce-
teros exheredentur, aliquid eis legetur, ne videantur
per oblivionem praeteritae esse, masculos vero postu-
rnos , ni est filium et deinceps,5 placuit non aliter
recte exheredari, hiisi5 nominatim exheredentur, hoc
scilicet modo: ‘quicumque mihi filius genitus fuerit,
rL- ™f®e8 e.s*0’- "Postumorum autem loco sunt et
, 'J*1,1.1 heredis locum succedendo quasi adgnas-
►filinm (uld ParentibuB Bui heredes, ut ecce si quis
■beat nnLe?rft0 nei’°tem ^eptemve in potestate ha-
dieredis mw118 gTad.u Praece>Ht, is solus iura sui
•in eadem mf’ (f\amvl8 tnc'P08 quoque et neptis ex eo

►moriatur aut* Sfid Bl eius vivo eo

_ ut qualibet alia ratione exeat de potestate

M*} r§rWG ■ , (2) CJld- 6’ 10 ' W S 3

6 •>•> s to k * • 1 1 ■ 11 ad ed- P, ov-) (l) Cod.

(C Cf. Gai 1 , “ Dl°- '28> 8 pr. (Ok l. V)

UB 123 *' (8) delV^i3 TmJ?' 28> 2\3 Cod- 29 (?) Gai- %

(10) Gai 2 fi i (») sic TC, eis certe portionis J3

S&ilWMr xfit2L-7t-

28,3,13 (14) iolia C“Q i

C'A .«« Gai. fi, instituantur

'eius, incipit nepos neptisve in eius locum succedere
►et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione
'nanciscuntur, ne ergo eo modo rumpatur eius testa-
mentum. sicut ipsum filium vel heredem instituere
'vel nominatim exheredare debet testator, ne non i uve
‘faciat testamentum, ita et nepotem nepteinve ex filio
‘necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare,
'ne forte vivo co filio mortuo, succedendo in locum
‘eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testa-
mentum. idque lege limia14 Vellae a provisum est,
‘in qua simul exheredationis modus' ‘ad similitudinem

3 postumorum demonstratur.5 15 'Emancipatos liberos
'iure civili neque heredes instituere neque exheredare
‘uecesse est, quia non sunt sui heredes, sed praetor
'omnes tam feminini quam masculini sexus, si heve-
'des non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus
'nominatim, feminini ‘vero et5 inter eeteros. quodsi
'neque heredes instituti fuerint neque ita ut diximus
'exheredati10, promittit praetor eis contra tabulas

4 'testamenti bonorum possessionem.' Adoptivi liberi
quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem
iuris habentur, cuius sunt iustis nuptiis i quaesiti: ita-
que heredes instituendi vel exheredandi sunt secun-
dum ea quae de naturalibus exposuimus: 17 'emanci-
pati vero a patre adoptivo neque iure civili neque
'quod ad edictum praetoris attinet inter liberos nu-
merantur. qua ratione accidit, ut ex diverso quod
‘ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint
'in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur ,
ut eos neque heredes instituere neque exheredaro
necesse sit: ‘cum vero emancipati fuerint ab adop-
tivo patre, tunc incipiant in ea causa esse, in qua
‘futuri essent, si ab ipso naturali patre emancipati

5 'fuissent.' ‘Sed haec vetustas introducebat, nostra
‘vero constitutio 18 inter masculos et feminas in hoc
‘iure nihil interesse existimans, quia utraque persona18
‘in hominum procreatione similiter naturae officio fun-
ditur et lege antiqua duodecim tabularum omnes simi-
liter ad successiones ab intestato vocabantur, quod
‘et praetores postea secuti esse videntur, ideo20 sim-
plex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ec-
‘teris descendentibus21 per virilem sexum personis
‘non solum natis, sed etiam postumis introduxit'-2, ut
‘omnes, sive sui sive emancipati sunt, et23 nominatim
‘exheredentur et eundem habeant effectum circa testa-
‘menta parentum suorum infirmanda et hereditatem
‘auferendam, quem filii sui vel emancipati habent, sive
‘iam nati sunt sive adhuc in utero constituti postea
'nati sunt, circa adoptivos autem certam induximus
‘divisionem, quae constitutioni nostrae21, quam super

6 ‘adoptivis tulimus, continetur5. Sed si 'expeditione
occupatus5 miles testamentum faciat et liberos suos
iam natos vel postumos nominatim non exheredaverit,
sed silentio praeterierit non ignorans, an habeat libe-
ros, silentium eius pro exheredatione nominatim facta

7 valere constitutionihuspriflcipumcautum est.29 Mater
vel avus maternus necesse non habent liberos suos
aut heredes instituere aut exheredare, sed possunt
eos omittere, nam silentium matris aut avi materni
eeterorumque per matrem ascendentium tantum facit,
quantum exheredatio patris. 2S‘neque enim matri filium
'filiamve neque avo materno nepotem nepteinve ex
‘filia, si eum eamve heredem nou instituat, exhere-
'dare necesse est, sive de iure civili quaeramus, sive
'de edicto praetoris, quo20 praeteritis liberis contra
'tabulas honorum possessionem promittit', ‘sed aliud
‘eis adminiculum servatur, quod paulo post27 vobis
‘manifestum fiat28'.

BTC* (17) Gai. 2, 130. 137 (is) Cod. 6, 28, 4 (id) sic
CE, utraeque personae B, in utramque personam T>>, inc.
Ta (20) ideo] i?, et i. T (21) sic T, descendentium Tt
(22) introduximus T (23) et] BC, aut. heredes insti-

tuantur aut T&WE, inc , fTa, ut tamen appareat afuisse
verla. aut lier. in&t. (24) Cod. 8, 47, 10 (25) Gai.

3,71 (20) quo] BT* Gai 3, 71, uuod Ta f27> nos!,!

P, om. BTC (es) 2, IS (29) Cod. 6, 21, 9. 10

INST. II 14. 15

DE HEREDIBUS DESTITUENDIS

20

XIV' 1

DE HEREDIBUS INSTITUENDIS.

Heredes instituere permissum est tam /iberos ho-
mines quam servos tain proprios quam 2 alienos, pro-
prios autem ‘olim quidem secundum plurium senten-
tias' nou aliter quam cum libertati? recte instituere
licebat, “hodie vero e.tiam sine libertate? es nostra
‘constitutione 3 * heredes eos instituere permissum est. •
‘quod non per innovationem induximus, sed quoniam .
‘et aequius erat et Atilicino placuisse Paulus suis
■'libris, quos tam ad Massurium Sabinum quam ad
‘Piantium scripsit, refert, proprius autem servus etiam
is intellegitur, in quo undam proprietatem testator
habet, ‘alio usum fructum habente", ‘est autem casus,
in quo nec cum libertate utiliter servus a__ domina
Jieres instituitur, ut constitutione divorum Severi et
Xiitoiiini cavetur, cuius verba haec sunt: ‘Servum
‘adulterio maculatum non iuxe testamento manumis-
sura ante sententiam ab ea muliere videri, quae rea
‘fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est: quare
‘sequitur, ut in eundem a domina eollata institutio 5 *
‘nullius momenti habeatur.’ alienus servus etiam is
intellegitur, in quo usum fructum testator habet.

1 “Servus autem a domino suo /heres institutus, si
'quidem iu eadem causa ‘manserit", fit es testamento
'liber heresque necessarius, si vero a vivo testatore
'manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem
'potest', ‘quia non fit necessarius, cum utrumque cx
domini testamento non consequitur, 'quodsi alienatus
'fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et
'ea ratione per eum dominus fit heres: nam ipse ‘alie-
natus’ neque liber neque lieres esse potest1, ‘etiamsi
‘cum libertate heres institutus fuerit: destitisse eteuim
‘a libertatis datione videtur dominus qui eum alie-
Tiavit". 'alienus quoque servus heres institutus si in
‘eadem causa duraverit, iussu domini7 adire heredi-
'tatem debet, si vero alienatus ab eo 8 * fuerit aut vivo
‘testatore aut post mortem eius antequam ‘adeat?, debet
'iussu novi domini ‘adire", at si manumissus est ‘vivo
testatore, vel mortuo antequam adeat", suo arbitrio

2 'adire hereditatem potest'. Servus alienus post ;
domini mortem recte heres instituitur, quia et eum
hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim
adita. hereditas personae vicem sustinet, non heredis j
futuri, sed defuncti, cum et eius, qui in utero est, ;

3 . servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum .
quibus testamenti fac.tio est, ab extraneo institutus I
heres unicuique dominorum, cuius iussu adierit, pro ■
portione dominii adquirit hereditatem.

4 Et unum hominem et plures in infinitum0, quot

A quis 10 velit, heredes facere licet. ‘‘Hereditas ple-
rumque dividitur in duodecim uncias, quae assis ap-
pellatione continentur11, hahent autem et hae partes
propria nomina ab uncia usque ad assem, ut puta
haee: sextans13, quadrans, triens, quincunx, semis,
septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non autem
utique duodecim uncias esse oportet, nam tot un-
ciae assem efficiunt '4, quot testator voluerit, et si
unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem
scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem
ex parte. testatus et ex parte intestatus decedere pot-
-e st, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando
spectatur, et e contrario potest quis in quantascum-
que voluerit plurimas’ uncias suam hereditatem divi-
5- • tei PlurRS instituantur, ita demum partium

distributio necessaria. est, si nolit15 testator eos ex

aequis partibus heredes esse: satis enim constat nullis
partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes
esse, partibus autem in quorlindam personis expres-
sis si quis alius sine parte nominatus ent, si quidem
aliqua pars assi deerit,. ex ea parte heres fit: et si
plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte
concurrent, si vero totus as completos sit, in par-
tem dimidiam vocatur 10 et ille vel illi omnes in alte-
ram dimidiam, nec interest, primus ap medius au
novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data

7 intellegitair quae vacat. Videamus, si pars aliqua
vacet nec=tamen quisquain sine parte heres institutus
sit, quid luris sit? veluti si tres ex quartis partibus
heredes scripti sunt, et constat vacantem partem
singulis tacite pro hereditaria parte accedere et per-
inde haberi, ac si ex tertiis partibus heredes scripti
essent: et ex diverso si plus iu portionibus sit17, ta-
cite singulis decrescere, ut, si verbi gratia quattuor
ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde ha-
beantur, ac si unusquisque ex quarta parte scriptus

8 fuisset. Et si plures unciae quam duodecim dis-
tributae sunt, is, qui sine parte institutus est, quod
dipandio deest habebit: idemque erit, si dipoudius
expletus sit. quae omnes partes ad assem postea re-
vocantur, quamvis sint plurium unciarum.

9 lieres et pure et sub condicione institui potest,
ex certo tempore aut ad certum tempus non potest,
veluti ‘post quinquennium quam moriar7 vel ‘ex tra-
dendis illis’ aut ‘usque ad talendas illas lieres esto’:
diem que 18 adiectum pro supervacuo haberi placet et

10 perinde esse, ac si pure heres institutus esset. Im-
possibilis condicio in institutionibus ct legatis nec
non iu 19 fideicommissis et libertatibus pro non scripto

11 habetur10. Si plures condiciones institutioni ad-
scriptae sunt, si quidem coniunctim, ut puta ‘si illud
‘et illud factum erit’, omnibus parendum est: si se-
pararim, veluti ‘si illud aut illud factum erit’, cuilibet
obtemperare satis est.

12 Hi, quos iram quam testator vidit, heredes in-
stitui possunt, veluti si fratris filios peregri natos
ignorans qui essent heredes instituerit: ignorantia
enim testantis inutilem institutionem non facit.

XV21

DE VULGARI SUBSTITUTIONE.

22Potest autem quis in testamento suo plures gra-
dus heredum facere, ut puta ‘si ille heres non erit,
‘ille lieres esto’: ct deinceps in quantum velit testa-
tor substituere potest et novissimo loco in subsidium

1 vel servum necessarium heredem instituere. 22Et
plures in unius locum possunt substitui, vel unus in
plurium, vel singuli singulis2-1, vel invicem ipsi qui

2 heredes instituti sunt. Et Bi ex disparilius parti-
bus heredes scriptos invicem substituerit et nullam
mentionem in substitutione habuerit partium, eas vi-
detur partes in substitutione dedisse, quas m insti-

3 Ultione expressit: et ita divus Pius rescripsit24. Sed
si instituto lieredi et coheredi suo substituto dato
alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus
sine distinctione rescripserunt ad utramque partem

4 substitutum admitti. Si servum alienum quis pa-
trem familias arbitratus heredem scripserit ct, si he-
res non esset, Maevium ei substituerit isque servus
iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partem
admittitur, illa enim verba ‘si heres non erit’ in e»
quidem, quem alieno iuri subiectum esse testator scit,

(1) Cf. Gai. 2, 185. .190 Dig. 28, 5 Cod. 6, 24 (2) tam I

pr. quam] tam pr. quamque T, pr. vel fi, et tam pr.quam 0 ■

{&) Cod. 6,27, 5 5 1* (4) pr. fin. ex Marciani l. i inst, (Dig.

■20i 6, 49 § 2) (5) iustitutioj C7“ JAtry., hereditas inst fi,

hereditatis inst. TCbP (fi) Gai. 2, 188. 189 (7) do-

mini] 6 ai., eius domini CP, domini eius BT (s) ab eo]

TC Gai., om. B& (9) infinito BTC° (io) quot

(quod C») quis] CT», quo quis fi, ** 'fio (n) § 5 in.

simile Dig. 28, 5, 51 § 2 (Ulp. lib. 6 reg.) (i2) sic TC Dig.,

--continetur AB (13) sextans] AB Dig., sexvuix vei sextans

T», secunx sextans G (14) sic T", efficerent AB, efficere
C“, eflioint T° (15) sic AB, noluerit T (io) sic ABC,
vocantur T (17) sic A, si plus in p. sint -B, si plureB ia
p. sint (sit C) TC (18) sic BTC, denique A (19) uea
nou in] AC, vel BT (20) sic fi, habeatur AT, haben-
tur Ca

(21) Cf. Gai. 2, 174. .178 Dig. 28, f. Cod. 6, 26 (22) pr.

§ 1 ex Marciani l. 4 inst. {Dig. 28, 6, 36) (23) singuli in

singulis libri (24) Cod, 6, 26,' 1

DE PUPILLARI SUBSTITUTIONE

21

INST. II 15 — J'

siutruiis autem liberis vel qui eorum novissimus im-
pubes morietur substitui potest, singulis quidem, si
neminem eorum intestato decedere voluit, novissimo,
esse aronniwirs>muu ~ """A-d. non | Ei iU3 legitimarum hereditatum integrum inter eos

cive , ciuus luri postea suhiectus e«t coeptr | ? ^istodiri velit. Substituitur autem impuberi 15 aut

adquisierit. ldquc Tiberius Caesari P ■ nomiDatim. veluti ‘Titius’, aut generaliter ‘quisquis"1

■sic accipiuntur: si neque ipse heres erit neque ahura
heredem effecerit: in eo vero, quem patrem familias
esse arbitratur, illud significant1: si hereditatem .sibi

adquisierit. 2idquc
thenii servi sui constituit.

XVI4

DE PUPILLARI SUBSTITUTIONE.

5 'Liberis suis impuberibus, quos in potestate quis
■'habet, non solum ita ut supra diximus substituere
'potest, id est ut, si heredes ei non astiterint, alma
‘ ei sit heres, sed eo ara piius ut et, si heredes ci ex-
'titerint et adhuc impuberes mortui fuerint, sit cis
'aliquis heres, veluti 'si quis dicat’ hoc modo: 'Titius
"filius meus heres mihi esto: si filius meus heres
"mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur, quam
"in suam tutelam venerit' “{id est pubes factus sit)’,
“tunc Seius heres esto.’ quo casu si quidem nou ex-
'titerit heres filius, tunc substitutus patri fit heres:
'si vero extiterit heres filius et ante pubertatem de-
'cesserit, ipsi filio Iit heres substitutus.' nam mori-
bus6 institutum est, ut, cum eius aetatis suut, in qua
ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes

1 eis faciant. ‘Qua ratione excitati etiam constitu-
tionem7 in nostro posuimus codice, qua prospectum
‘est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel
‘pronepotes eumscumqne sexus vel gradus, liceat eis,
"etsi puberes sint, ad exemplum pupillaris substitu-
tionis certas personas substituere: sin autem resi-
luerint, eandem substitutionem infirmari, ct hoc ad
‘exemplum pupillaris substitutionis, quae postquam

2 ‘pupillus adoleverit infirmatur. Igitur in pupil-
‘lari substitutione secundam praefatum modum ordi-
‘nata’ 9 'duo quodammodo sunt testamenta, alterum pa-
'tris, alterum filii, tamquam si ipse filius sibi here-
‘dem instituisset: aut certe unum est testamentum

3 'duarum causarum, id est duarum hereditatum.' Sin
autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius
eius pupillus adhuc ex eo, quod palam substitutum
accepit,, post obitum eius periculo insidiarum subi-
ceretur9: 10 'vulgarem quidem substitutionem palam
'facere' et in. primis testamenti partibus debet, 'illam
‘autem substitutionem, per quam et si heres extiterit
'pupillus et intra pubertatem decesserit substitutus
'vocatur, separatim in inferioribus partibus’ scribere
“camque partem’ proprio lino propriaque cera con-
signare11 ct. in ‘priore parte’ testamenti cavere, ne
‘inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere ape-
Ti.antur.' illud palam est non ideo minus valere sub-
stitutionem impuberis filii, quod in isdem tabulis scripta
sit, quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis

4 hoc pupillo .periculosum sit. 12 'Non solum autem
heredibus institutis impuberibus liberis ita substi-
.tuere parentes possunt, ut et 13 si heredes cis extite-
Jint ct ante, pubertatem mortui fuerint, sit eis heres
, quem ipsi voluerint, sed etiam exheredatis, ita-
que eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve
, „ conationibus propinquorum atque amicorum ad-
. -tumhientadomne ad substitutum pertineat, quae-
'rnm 'Loi lxim c5c. substitutione impnberum libero-

5 ^ institutorum vel exheredatorum,

autem de Postl}mis “teUegirntu.* Liberis

sibi faciat"- testament™ facere nemo potest, nisi et
quela eRtt-n ,Jdm. PuPiIIare. testamentum pars et ee-
« iei ? testamenti, adeo ut, si patris testa-
D noD Vale^, ne hhi quidem valebit. u Vel

(l) Significat _r tx* ao t \ >.

fi ULi’ i f •' “ (” “ B D,s-

«iiC,, tL28’* <■> o”i-

«. 20, 9 (8) Gai. 2 ISO i % a “““nbu. B (t) Cnd.

icitur E (10) G«. 2,181 T" ^ BUb*

BE (12) (! ai 2 N» m, >llf c P cum Gaw< signare

.... , =

ampuberibua B } 6> 37) U*) sicPEti,

mihi 11 heres erit': quibus verbis vocantur ex sub-
stitutione impubere filio mortuo, qui etls scripti
sunt heredes et extiterunt, et pro qua parte heredes

8 facti sunt. Masculo igit-ur usque ad quattuordecim
annos substitui potest, feminae usque ad duodecim
annos: et si hoe tempus excesserit, substitutio eva-

9 nescit. 19 'Extraneo vero vel filio puberi heredi19
'instituto ita substituere nemo potest, ut, si heres
'extiterit et intra aliquod tempus decesserit, alius ei
'sit heres: sed hoe solum permissum est, ut eum per
'fideicommissum testator obliget alii hereditatem eius
'vel totam vel pro parte restituere: quod itis quale
'sit, suo loco trademus'21

XVil54

QUIBUS MODIS TESTAMENTA INFIRMANTUR.

Testamentum iure factum usque, eo valet, donec

1 rumpatur irritumve fiat. Rumpitur autem testa-
mentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius
testamenti iue vitiatur. 23 'si quis ‘enim’ postfactum
'testamentum adoptaverit sibi filium ‘per imperatorem’
'eum, qui sui iuris est, aut per praetorem ‘secundum
'nostram constitutionem’ eum, qui in potestate paren-
'tis fuerit, testamentum eius rumpitur quasi adgna-

2 'tioue sui heredis. ^Posteriore quoque testamento,
'quod iure ‘perfectum’ est, superius rumpitur, nec in-
'terest, an extiterit aliquis heres ex eo, an non ex-
'titerit: hoe enim solum spectatur, an ‘aliquo casu’
'existere potuerit25, idcoque si quis aut noluerit lie-
'res esse, aut vivo testatore aut post mortem eius
'antequam hereditatem adiret decesserit, aut condi-
V.ione, sub qua heres institutus est, defectus sit, ‘in-
'his’ casibus pater familias intestatus moritur: nam
'et prius testamentum non valet ruptum a posteriore
'et posterius aeque nullas vire.fi habet, cum ex eo

3 'nemo heres extiterit.' 26 Sed si quis priore testa-
mento iure ‘perfecto’ posterius aeque iure fecerit, etiamsi
ex certis rebus in eo heredem instituerit, superius
testamentum sublatum esse divi Severas et Antoninus
rescripserant, cuius constitutionis inseri verba Tussi-
mus27’, cum aliud quoque praeterea in ea constitu-
tione expressum est. ‘Imperatores Severas et An-
‘toninus Cocceio Campano. Testamentum secundo
‘loco factum, licet in eo certarum rerum heres scri-
ptus sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta
‘non esset, sed teneri heredem scriptum, ut conten-
tus rebus sibi datis aut suppleta quarta ex lege Fal-
‘cidia hereditatem restituat his, qui in priore testa-
mento scripti fuerant, propter inserta verba secundo
‘testamento, quibus ut valeret prius testamentum ex-
pressum est, dubitari non oportet.’ ‘et ruptum qui-

4 deni testamentum hoc modo efficitur’. 28 'Alio quo-
'que modo testamenta iure facta infirmantur, veluti
'cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit.
quod quibus modis accidit, primo libro rettulimus31.

5 M 'Hoe autem casu irrita fieri testamenta dicuntur,
'cum alioquin et quae rumpuntur irrita fiant et quae
'statim ab initio mm iure fiunt irrita sunt: et29 ea,
‘quae iure facta sunt30, postea31 propter capitis demi-
'nutionem irrita fiunt, possumus ninilo minus rupta
'dicere, sed quia sane commodius erat singulas cau-

(lf>) quisquis] B, ut quisquis PE (n) mihi] B,

patri PE (is) et] BPf\ ei E (19) Gai 2, 184
(20) sic Tb Oai. f), pubere herede BTa (21) 2, 23

(22) C'/'. Oai. 2, 133 .. l.-il Big. 28, 3 (23) Gai. 2, 13*

(24) Oat. 2, 144 (25) $ic Gai., poterit BT (20) § 3 M

Marciani l. 4 inst. (Diq. 36, 1, 30) (27) inseri verba

iussimus] B, ve.rba inserimus T (2S) Gai. 2, 143. 14S
(29) sint: sed et scr. (30) sunt dei. (31) postea] T ,
om. B , deficit Gai. Veron, (32) 1, 18

IX ST. II 17—19

22

DE INOFFICIOSO TESTAMENTO

'eas singulis appellationibus distingui, ideo quaedam
'non iure. facta dicuntur, quaedam i ure facta rumpi

6 (5) ‘vel irrita fieri. ‘Non tamen per omnia inutilia
‘sunt ea testamenta, quae ab initio iure facta.‘p7opter
'capitis deminutionem' irrita facta sunt, nam si septem
‘testium signis signata sunt, potest scriptus heres se-
'cundum tabulas testamenti bonorum possessionem .
"agnoscere', si modo defunctus et civis Romanus et
‘suae potestatis mortis tempore fuerit: nam si ideo
'irritum factum sit testamentum, quod civitatem vel
‘etiam libertatem testator amisit, aut quia in adoptio-
'nem se dedit et mortis tempore in adoptivi patris
'potestate sit, non potest scriptus heres secundum ■

7 (0) ‘tabulas bonorum possessionem petere. 2Bx ^
‘eo autem solo non potest infirmari testamentum, quod
‘postea testator id noluit valere: usque adeo ut' et, i
si quis post factum prius testamentum posterius fa- |
cero coeperit et aut mortalitate praeventus, aut quia
eum eius rei paenituit, id3 non perfecisset, divi Ter- I
tinacis oratione cautum est} ne alias tabulae priores
jure factae irritae fiant, nisi sequentes iurc ordina-
tae et perfectae4 fuerint, nam imperfectum testa-

8 (7) mentum sine dubio nullum est. Eadem ora-
tione expressit non admissurum se hereditatem eius,
qui litis causa principem heredem reliquerit, neque
tabulas non legitime factas, in quibus ipse ob eam
causam heres institutus erat, probaturum neque ex
nuda voce heredis nomen admissurum neque cx ulla ;
scriptura, cui iuris auctoritas desit, aliquid adeptu- ,
rum. secundum haec divi quoque Severus et Anto- .
ninus saepissime rescripserunt: ‘licet enim’ inquiunt ,
'legibus soluti sumus, attamen legibus vivimus’.

x v m s

DE INOFFICIOSO TESTAMENTO

Quia plerumque parentes sine causa liberos suos
vel exheredant vel omittunt, inductum est, ut de in-
officioso testamento agere possint liberi, qui querun-
tur aut inique se exheredatos aut inique praeteritos,
6iioe colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum
testamentum ordinarent, sed hoc dicitur, nou quasi
vere furiosus sit, sed recte quidem fceit testamen-
tum, non autem ex officio pietatis: nam si vere fu-

1 nosus est, nullum est testamentum. Non tantum
autem liberis permissum est parentum testamentum
inofficiosum accusare, verum etiam’ parentibus libe-
rorum. ‘soror autem et frater turpibus personis scri-
ptis heredibus ex sacris constitutionibus * praelati sunt:
'non ergo contra omnes heredes agere possunt, ultra
Tratres et sorores cognati nullo modo aut agere pos-

2 ‘sunt aut agentes vincere'. Tam autem naturales
liberi, ^quam ‘se.cundum nostrae constitutionis9 divi-
sionem’ adoptati ita demum de inofficioso testamento
agere possunt, si nullo alio iure ad bona defuncti
venire possunt, nam qui alio iure veniunt, ad totam
hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non
possunt, postumi quoque, qui nullo alio iiue venire

3 possunt, de inofficioso agere possunt. 'Sed hacc
‘ita accipienda sunt, si nihil eis penitus a testatori-
nus testamento relictum est. quod nostra constitutio 10
nd verecundiam naturae introduxit, sin vero quanta-
rum que pars hereditatis vel res eis fuerit relicta de
‘inofficiosi querela quiescente id quod eis deest usque
ad, quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit

4 adiectum boni viri arbitratu debere eam repleri’. Si
tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testa-
mento patris sui legatum aeeeperit, cum nihil erat
ipsi tutori relictum a patre suo, nihilo minus possit i
nomine suo. de inofficioso patris testamento agere.

5 Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil re-

lictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est,
inse quod sibi in eodem testamento legatum relictum

6 est non amittit. Igitur quartam quis debet ha-
bere ut dc inofficioso testamento agere non possit,
sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi,
‘vel si mortis causa ci quarta donata fuerit, vel inter
‘vivos in his tantummodo casibus, quorum nostra
‘constitutio mentionem facit, vel aliis modis qui con-

7 <stitutionibus conticentur*. Quoti autem de quarta,
diximus, ita intellegendum est,, ut, sive unus fuerit
sive plures, quibus agere de. inofficioso testamento
permittitur, una quarta eis dari possit, ut pro rata
/lishrihii:ir.nr cis. id est nro virili portione quarta.

XIX 11

DE HEREDUM QUALITATS ET DIFFERENTIA.

12 'Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et

1 'necessarii aut extranei. Necessarius heres est
'servus heres institutus: ideo sic appellatus13, quia,
'sive velit sive nolit, omnimodo post mortem testa-
'toris protinus liber et necessarius 14 heres fit. unde
'qui facultates suas suspectas habent, solent servum
'suum primo aut secundo vel etiam ulteriore gradu
‘heredem instituere, ut, si creditoribus satis non fiat,
'potius eius heredis bona quam ipsius testatoris' ‘a
‘creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter
‘eos dividantur', 'pro hoc tamen incommodo illud ei
'commodum praestatur, ut ea, quae post mortem pa-
troni sui sibi adquisierit, ipsi reserventur: et quain-
'vis ‘non sufficiant 15 bona defuncti creditoribus', ite-
Tum ex 'ea' causa 'res eius, quas sibi adquisierit', non

2 'veneunt. 16 Sui autem et necessarii heredes sunt
'voluti filius filia nepos neptisque ex filio et deinceps
'ceteri Tiberi', qui modo in potestate monentis fue-
'rirnt. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non
'sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore
'fuisse, sed opus est, ut pater eius vivo patre suo
'desierit suus heres esse aut morte interceptus aut
'qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim
'nepos neptisve iu locum patris sui succedit, sed sui
'quidem heredes ideo appellautur, quia domestici he-
'redes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini
'existimantur, unde etiam, si quis intestatus mortuus
'sit, prima causa est in successione liberorum, ne-
cessarii vero ideo dicuntur, quia omnimodo, sive
'velint sive nolint, tam ab intestato quam ex testa-
mento heredes fiunt, sed his praetor permittit vo-
lentibus abstinere se ab hereditate, ut potius paren-
tis ‘quam ipsorum' bona ‘similiter a creditoribus pos-
sideantur'.

3 17 'Ceteri, qui testatoris iuri subiecti non sunt,

'extranei heredes appellantur, itaque liberi quoque
'nostri, qui in potestate nostra non sunt, heredes a
‘nobis instituti extranei heredes videntur, qua de
'causa et qui heredes a matre instituuntur, eodem
'numero sunt, quia feminae in potestate liberos non
‘Labent, servus quoque a domino heres institutus et
'post testamentum factum ab eo manumissus eodem
4 'numero habetur.' 18In extraneis heredibus illud
observatur, ut sit cum eis testamenti factio, sive ipsi
heredes instituantur sive hi qui in potestate eorum
sunt, et id duobus temporibus inspicitur, testamenti
quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero
testatoris, ut effectum habeat, hoc amplius et cnm
adit hereditatem, esse debet eum co testamenti factio,
sive pure sive sub condicione heres institutus sit:
nam ius heredis eo vel maxime tempore inspiciendum
est, quo19 adquirit hereditatem, medio autem tem-
pore inter. factum testamentum et mortem testatoris
vel condicionem institutionis existentem mutatio iuris

(l) Qai. 2, 147 (2) <7 ai. 2, 151 (g) sic scripsi sec. 6>, peni-

tui »• set id Ta, penituit se id T1, id om. S f.j) sic B &
factae T

(5) Cf. Dig. 5, 2 Coi. 3, 2S (c) pr. fin. ex Marciani
l. 4 inst. (Dig. 5, 2, 2) (v) etiam et BT (g) Coi.

3 , 28, 27 (9) Cod. 8, 47, 10 (lo) Coi. 3, 29, 30

(11) Cf. Qai. 2, 152.. 173 Dig. .29, 2 Coi. 0. 30. 31 (12) Qai.

12, 162. .155 (13) sic dett, Gai. <9, appellatur BT (14) ne-

cess. tuetur 0, om. Gai. (15) sufficiunt/;!1, (is) Gai. 2,
156. 168 (17) Gai. 2, 161 (18) § 4 in. ex Flor. 1. 10 inst.

j (•£%. 28, 5, 50 § 1) (19) quod BT‘

DE LEGATIS

INST. II 19. 20

23

heredi non nocet, quia ut diximus tria tempora in-
spici debent testamenti autem factionem non solum
is habere videtur, qui testamentum facere potest, sed.
etiam qui ex alieno testamento vel ipse capere po-
test vel alii adquirere, licet non potest facere testa-
mentum. 2 et ideo et3 furiosus et mutus et postu-
mus et infans et filius familias et servus alienus e-
stamenti factionem habere dicuntur: dicet emm testa-
'ment.nm facere non possunt, attamen ex testamento

5 Vel sibi vel alii adquirere possunt. Extraneis
'autem heredibus deliberandi potestas est dc adeunda
'hereditate vel non adeunda, sed sive is_, cui absti-
nendi potestas est, immiscuerit se bonis hercdita-
'riis5, sive 'extraneus5, cui de adeunda hereditate de-
liberare lieet, adierit, postea relinquendae hereditatis
'facultatem non habet, nisi minor sit annis .viginti
'quinque: nam huius aetatis hominibus sicut in cete-
'ris omnibus causis deceptis, ita et si temere dam-
nosam hereditatem susceperint, piaetor succurrit.

6 'Sciendum tamen est divumHadrianuro etiam maiori
'viginti quinque annis veniam dedisse, cum post adi-
bam hereditatem grande aes alienum, quod aditae.
'hereditatis tempore latebat', emersisset. ‘sed hoc di-
Vus quidem Hadrianus speciali beneficio cuidam prae-
stitit: divus autem Gordianus postea in militibus
(G) tantummodo hoc extendit: sed nostra benevolen-
tia commune omnibus subiectis imperio nostro hoc
'praestavit beneficium et constitutionem tam aequissi-
<mam quam nobilem scripsit6, cuius tenorem si ob-
servaverint homines, licet eis adire hereditatem et in
tantum teneri, in7 quantum valere bona hereditatis
'contingit8: ut ex hac causa neque deliberationis
'auxilium eis fiat uecessarium , nisi omissa observa-
tione nostrae constitutionis et deliberandum existi-
maverint et sese veteri gravamini aditionis supponere

7 ‘maluerint. Item extraneus5 9'heres testamento5 in-

'stitntus aut ab intestato 'ad legitimam hereditatem5
'vocat-us potest aut pro herede gerendo vel etiam
'nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri.’
pro herede autem gerere quis videtur, si rebus here-
ditariis tamquam heres utatur vei vendendo res he-
reditarias aut praedia colendo locandove et quoquo
modo si voluntatem suam declaret vel re vel verbis
dc adeunda hereditate, dummodo sciat cum, in cuius
bonis pro herede gerit, testato intestatove obiisse et
se ei heredem esse, pro herede enim gerere est pro
domino gerere: veteres enim heredes pro dominis
appellabant. 10 'sicut autem nuda volnntate ‘extraneus5
neres fit. ita et contraria destinatione stati m ab he-
're ditate repellitur.' eum, qni mutus vel surdus natus
est vel postea factus, nihil prohibe.t pro herede ge-
rere et adquirere sibi hereditatem, si tamen intrtlerit
quod agitur. °

XX 11

de legatis.

w .iPust liae<? Adeamus de legatis, quae pars iu
- ia propositam quidem materiam videtur: n;
^oqiumur de his iuris_ figuris, quibus per universi
.-110 , adquiruntur. sed cum omnino
deque heredibus qui testamento ins
2\locB l fumus, non sino causa sequenti h
potest hacc ruris materia tractari.'

‘2 rei i Aaqne est donatio quaedam a defun

‘Quattnnr* “ •°Hia T.ndem erant legatorum geni
‘nendi moCn T vlndlcationem, per damnationem,
'verba cuiaiie^f Inceptionem : et certa quaedi
‘quae ein<nil& I?*611 \®Satorum adsignata erant, ]
‘ex conStJn ' significabantur,
ex constitutiombus^ divorum princfpum13 sollemni

ISH om. T U) dii 1 -

tatis libri ) (f) 'Cod r 1“ ^ *iC ' he‘

eu eoa, e. ao, 22 h\ ini P

om S (8) fic Pm contigit S M cl 9
(10) Qai. 2, 16S, 169 <0) 0at' 2

‘liuiusmodi verbonim penitus sublata est. nostra autem
'constitutio14, quam cum ni ngna fecimus lucubratione,
‘defunctorum voluntates validiores esse cupientes et
‘non verbis, sed voluntatibus eorum faventes, dispo-
‘suit, ut omnibus legatis una sit natura et, qui-
‘buscumque verbis aliquid derelictum sit, liceat le-

i ‘gatariis id persequi non solum per actiones per-
sonales, sed etiam per in rem et per hypothecariam:
‘cuius constitutionis perpensum modum cx ipsiu3 te-

3 ‘nore perfectissime accipere possibile est. Sed
“non usque ad eam constitutionem standum esse ex-
istimavimus. cum enim antiquitatem invenimus legata
‘quidem stricte concludentem, fideicommissis autem,
‘quae ex voluntate magis descendebant defunctorum,
‘pinguiorem naturam indulgentem: necessarium esse
‘duximus15 omnia legata fideicommissis exaequare,
iit nulla sit inter ea differentia, sed quod deest lega-
bis hoc repleatur ex natura fideicommissorum et, si
‘quid amplius est in legatis, per hoc crescat fidei-
commissi natura, sed ne in primis legum cunabulis
‘permixte de his exponendo studiosis adulescentibus
'quandam introducamus difficultatem, operae pretium

• ‘esse duximus interim separarim prius de legatis et

■ “postea de fideicommissis tractare, ut natura utrius-
'que iuris cognita facile possint permixtionem eorum
‘eruditi snptilioribus auribus accipere.5

4 Non solum autem testatoris vel heredis res. sed
et aliena legari potest: ita ut heres cogatur redimere
eam et praestare vel, si non potest redimere, aesti-
mationem eius dare, sed si talis res sit. cuius non

! est commercium, nec aestimatio eius debetur, sicuti

: si 1(1 campum Martium vel basilicas vel templa vel
quae publico usui destinata sunt legaverit: nam nul-
lius momenti legatum est. quod autem diximus alie-
nam rem posse legari, ita intellegendum est, si de-
functus sciebat alienam rem esse, non et17 si igno-
rabat: forsitan enim, si scissct alienam, non legasset,
et ita divus Pius rescripsit. 18 et verius est 19 ipsum
qui agit, id est legatarium, probare oportere scisse
alienam rem legare20 defunctum, non heredem pro-
bare oportere ignorasse alienam, quia semper neces-

5 sitas probandi incumbit illi qni agit. Sed et si
rem obligatam creditori aliquis legaverit, nccesse ha-
bet heres luere, ct hoc quoque casu idem placet,
quod in re aliena, ut ita demum luere necesse ha-
beat heres, si sciebat defunctus rem obligatam esse:
et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt, si
tamen defunctus voluit legatarium luere et hoc ex-

6 pressit, non debet heres eam luere. Si res aliena
legata fuerit et eius vivo testatore legatarius domi-
nus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex
testamento actione pretium consequi potest: si vero
ex cau3a lucrativa, ve-luti ex donatione vel ex alia
simili causa, agere non potest, nam traditum est
duas lucrativas causas in eundem hominem et in
eandem rem concurrere non posse, hac ratione si
ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur,
interest, utrum rem an aestimationem ex testamento
consecutus est: nam si rem, agere non potest, quia21
habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere

7 potest 22 'Ea quoque res, quae in rerum natura
‘non est, si modo futura est, ‘recte legatur5, voluti
‘fructus qui in ilio fundo nati erunt, aut quod ex

8 'illa aucilla natum erit-.' Si eadem res duobus
legata sit sive coniunetim sive disinnetim, si ambo
perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum:
si alter deficiat, quia aut spreverit legatum aut vivo
testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit,
totum ad collegatarium pertinet, coniunetim autem

1 legatur veluti 'si quis dicat ‘Titio et Seio hominem

•' ‘Stichum do lego': disiunctim ita ‘Titio hominem

(11) Cf. Qai. 2, 191. ,223. 229. .345 Big. 30.. 22 Cod. 6, 37. 44
(12) G ai. 2, 191 (13) Cod. 6, 37, 21 (14) Cod. 6, 43, 1

(15) Cod. 6, 43, 2 (lfi) si om. BT (l?) etl B, om. T

(18) § 4 fin. tx Marciani l. e inst. (Big. 22> 3, 21)

(19) est] T eu?n (9, esse B (20) sic B Big., legasse T,
(21) quia] T, qui B (22) Qai. 2, 203

INST. II 20

24

DE LEGATIS-

‘Stichum do lego, Scio Stichum do lego’. sed ct 1 si ex-
presserit ‘eundem hominem Stichum’, aeque dis-

9 iuuetim legatum intellegitur. Si cui fundus alie-
nus legatus fuerit et emerit proprietatem detracto2
usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et
postea ex testamento agat, recte eum agere ‘et fun-
dum petere5 Iulianus3 ait, ‘quia usus fructus in peti-
tione servitutis locum opimet4: sed officio indicis con-
tineri, frit deducto usu fructu iubeat aestimationem

10 praestari55. Se.d si rem legatarii quis ei legaverit,
inutile, legatum est, quia quod proprium est ipsius, |
amplius eius fieri nou potest: ct licet alienaverit ;

11 eam, uon delietur nec ipsa nec aestimatio eius. Si
quis rem suam quasi alienam legaverit, valet lega-
tum: r.am plus valet, quod in veritate est, quam
quod in opinione, sed et si legatarii putavit, valere
constat, quia exitum voluntas defuncti potest habere.

12 Si rora suam legaverit testator posteaque eam
alienaverit, Celsus existimat, ei uon adimendi animo
vendidit, nihilo minus deberi, idque divi Severus et
Antoninus rescripserunt, idem rescripserunt6 cum,
qui post testamentum factum praedia quae legata
erant pignori dedit, ademisse legatum nou videri et
ideo legatarium eum herede agere posse, ut praedia
a creditore luantur, si vero quis partem rei legatae
alienaverit, pars quae ren est alienata omnimodo
debetur, pars autem alienata ita debetur, si uon adi-

13 mendi animo alienata sit. Si quis debitori suo
liberationem legaverit, legatam nlile est et neque ab
ipso debitore neque ab herede eius potest heres pe-
tere nec ab alio qui heredis loco est: sed ct potest
a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem

14 quis vel ad tempus i ubere, ne heres petat. Ex
contrario si debitor creditori suo quod debet lega-
verit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato
quam in debito, quia nihil amplius habet per lega-
tum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei
pure legaverit, utile est legatum propter repraesen-
tationem: quodsi vivo testatore dies venerit aut con-
dicio exti terit, Papinianus scripsit.7 utile esse nihilo
minus legatum, quia semel constitit, ‘quod et verum
est: non enim placuit sententia existimantium5 cx-
tinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit,

15 a qua incipere non potest. Sed si uxori mari-
tus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est
legatum quam frle dote’ actio, sed si quam non ac-
ceperit dotem legaverit, divi Severus et Antoninus '
rescripserunt, si quidem simpliciter legaverit, inutile ■
esse legatum: sivero certa pecunia* vel certum cor- i
pus aut instrumentum dotis in praelegando demon- ■

16 strata sunt, valere legatum. Si res legata sine ■
facto heredis perierit, legatario decedit-, et "si servus ,
alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, ■
non tenetur heres, si vero heredis servus legatus
fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum Iulianus
scripsit, anec intereat10, scierit an ignoraverit a se
legatum esse, sed et si alii donaverit servum et is
cui donatus11 est eum manumiserit, tenetur heres,
17. quamvis ignoraverit a se eum legatum esse. Si
quis ancillas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae
mortuae fuerint, partus legato cedunt, idem est,, si
ordinarii, servi cum vicariis legati fuerint, ut, licet
mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant'2,
sed si scitus cum peculio fuerit legatus, mortuo
teryo vel manumisso vel alienato et peculii legatum
extinguitur. idem est, si fundus instructus vel eiun
instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et

1 8 instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus
fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod su-
perfuerit vindicari potest. Grege autem legato etiam

(1 } et 0, om. libri (2) detractio B, ded neto 0 (9) Di g. 30, 82 § 2 " "
(4) 'Justinianorum esse vidit Longo (?) "Ius t. (Faber col-
latal. 82 §2«'f.) (6) Cod. G, 37, 3 ' (7) Dig. 35, 2.5 (Pap. 1. 5

resp) (s) sic PE, certam pecuniam 7? (<j) § ex 71/a r-
ciani l.Ginst. (Dig. 30,112 § l) (io) sic 'tori /do., interesee
BPE (11) sic E* Dig. 0, donatum BJC^ donatur P (n) ut
...cedant] scripsi: ...cedant (om, ut) B, et.. .cedunt PE
(13) esse] BE», est EA* (14) adita] BP<t. ab ad pi>E (ls)pe- j

eas oves quae post testamentum fr.ctain. giegi adi-
chintur legato cedere Iulianus ait: esse13 enim gre-
gis umim corpus ex distantibus capitibus, sicuti ae-
ditru nnura corpus e&t ex cohaerentibus lapidibus v

19 ' aedibus denique legatis coiumuas et marmora,,
quae post testamentum factum ad lecta sunt, legato

20 ’ cedere. Si peculium legatum fuerit, siue dubio
quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore,
le<ralarii lucro vel damno est. quodsi post mortem
testatoris ante aditum hereditatem servus adquisierit,
Iulianus ait, si quidem ipsi manumisso peculium le-
gatum fuerit, omne, quod ante luiitam. hereditatc-im
adquisitum est, legatario cedere, quia dies huius le-
gati adita11 hereditate cedit: sed si extraneo pecu-
lium legatum fuerit, non cedere ea legato, nisi cx
rebus peculiaribus auctum fuerit peculium18, pecu-
lium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debe-
tur, quamvis si vivus manumiserit, sufficit, si nor.
adimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescrip-
serunt. idem rescripserunt22 peculio legato non videri
id relictum, ut petitionem habeat pecuniae, quam ir.
rationes dominicas impendit, idem rescripserunt pe-
culium videri legatum, cum rationibus redditis liber

21 esse iussus est ct ex co. reliquas inferre. . Tam
autem corporales res quam incorporales legari pos-
sunt. et ideo et16 quod defuncto debetur, potest ali-
cui legari, ut actiones suas heres legatario praestet,
nisi exegerit vivus testator pecuniam: r.am hoc rasa
legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘dam-
mas :7 esto heres domum illius reficere’ vel ‘illum.

22 ‘aere alieno liberare'. Si generaliter servus vel
alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud te.sta-

23 tor dixerit. Optionis legatum, frd est ubi testa-
fr.or ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium
Tusserat, habebat in se condicionem, et ideo nisi ipse
Togatarius vivus optaverat, ad heredem legatum non
‘transmittebat, sed ex constitutione nostra16 et hoc
‘in meliorem statum reformatum est et data est licen-
‘tia et heredi legatarii optare, licet vivus legatarius,
‘hoc non fecit, et diligenliore tractatu habito ct ltoc
Tn nostra constitutione additum est, ut, sive plure»
Togatarii existant, quibus optio relicta est, et dmsen-
‘tiant in corpore eligendo, sive unius legatarii plure*
“heredes, et inter se circa optandum dissentiant alio
‘aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum
‘(quod plerique prudentium contra bcnivolentiain in-
troducebant) , fortunam esse huius optionis indicem
‘ct sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors per-
veniat, illius sententia in optione praecellat.’

21 Legari autem illis solis potest, cum quibus-
25 testamenti factio est. Incertis vero personis ne-
que legata neque fideicommissa ‘olira’ relinqui 'con-
cessum erat,’: nam nec miles quidem incertae perso-
nae poterat relinquere, ut divus Hadrianus rescrip-
sit. 19'ineerta autem persona videbatur, quam in-
‘certa opinione animo suo testator subieiebat, veluti
“si quis ita dicat.’: ‘quicumque filio meo in matrimo -
“nium filiam suam collocaverit20, ei heres meus illuni
“fundum dato’: illud quoque, quod his relinquebatur,
‘qui post testamentum scriptum primi consules dei
‘signati erunt, aeque incertae personae legari vide-
batur: et denique multae, aliae huiusmodi species,
‘sunt, libertas quoque non videbatur posse incertae
'personae dari, quia ‘placebat’ nominarim servos libe-
'rari. tutor quoque certus dari debebat21, sub certa
'vero demonstratione, ‘id est cx certis personis in-
certae personae’, recte legabatur, veluti lex cognati*
“meis qui nunc sunt ‘si quis filiam meam uxorem
“duxerit', ei heres ir.eus ‘illam rem’ dato’, incertis
autem personis legata vel fideicommissa relicta et

eulhiml PE , om. B (te) et] J3, om.PE (it) damnatus B

(IS) Cod. (i, 43, 3 (19) Gm. 2, 238. .240 ? (20) collocaverit j Giii. | de-
derit idest collocaverit libri (21) tutor q.c.d. debebat] TV*
Gai,,om.BPEW b cum 0, qui tamen consulto ea omisisse vi-
detur suae expositioni non congrua raviet tz&vtcc

xaTei rd miLaidr) neque hoc quidem loco apte retenta c 1
compilatoribus 22) cf. Dig, 33, s, 6 § 4

CE ADEMPTIONE LEGATORUM

INST. II 20 — 22

25

per errorem soluta repeti non posse sacris constitu-
20 tionibus cautum erat 2 'Postumo quoque alieno
'inutiliter legabatur: est autem alienus postumus, qui
'natus inter suos heredes testatoris futurus non est.
'ideoque ex emancipato filio conceptus nepos ext.ra-

27 'nens erat postumus aro." ‘Sed nec huiusmocu
species penitus est sine iusta emendatione derelicta,
"eum in nostro codice constitutio3 posita est, per
'quam et huic parti medevimus1 non solum in here-
ditatibus, sed etiam in legatis et fideicommissis, quod
‘evidenter ex ipsius constitutionis lectione, clarescit,
‘tutor autem nec per nostram constitutionem incertus
‘dari debeat, quia certo iudicio debet quis pro t-utela

28 ‘suae posteritati cavere. Postumus autem alienus
Teres institui et antea poterat et nunc potest, msi
‘iu utero eius sit, quae iure nostra5 uxor. esse non

29 'potest/ Si quid6 in nomine cognomine prae-
nomine legatarii erraverit testator, si de persona con-
stat, nihilo minus valet legatura: idem in heredibus
servatur et recte: nomina enim significandorum ho-
minum gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo

30 intellegantur, nihil interest. Huic proxima est
illa iuris regula falsa demonstratione legatum non
peremi, veluti si quis ita legaverit ‘Sticlmm servum
'meum vernam do lego’: licet enim non verna, sed
emptus sit, de servo tamen constat, utile est lega-
tum. et convenienter si ita demonstraverit ‘Stichum
‘servum, quem a Selo emi’, sitque ab alio emptus,

31 utile legatum est, si de servo constat. Longe
magis legato 7 falsa causa non nocet, veluti cum ita
quis dixerit: ‘Titio, quia8 absente me negotia mea
‘curavit, Stichum do lego’, vel ita: ‘Titio, quia pa-
trocinio eius capitali crimine liberatus suni, Stichum
‘do lego’: licet enim neque negotia testatoris um-
quam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus
est, legatum tamen valet, sed si condicionaliter enun-
tiata fuerit causa, aliud iuris est, veluti hoc modo:
‘Titio, si negotia mea curaverit, fundum do lego’.

32 An servo heredis recte, legamus, quaeritur, et
•constat pure inutiliter legari nec quicquam proficere,
si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia
quod inutile foret legatum, si statim post factum
testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo
valere, quia diutius testator vixerit, sub condicione
vero recte legatur,. ut requiramus, an quo tempore

33 dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex
diverso herede instituto servo quin domino recte etiam
sine condicione legetur, non dubitatur, nam et si
statim post factum testamentum decesserit testator,
non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere
intellegitur, cum hereditas a legato separata sit et ,
possit per eum_ servum alius heres effici, si prius, I
quam iussu domini adeat, in alterius potestatem trans- j
latus sit, yel manumissus ipse heres efficitur: quibus
casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa
permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit lega-
1* ,um' 0 'Ante, heredis institutionem inutiliter an-

i atU^’ scilicc,.t' quia testamenta vim ex insti-
‘rmo f16 ,, m um accipiunt et ob id veluti caput at-
'dbf ;,!T,a^'nnirQ intellegitur totius testamenti liere-
'i n st itiit in *10' ,pa.rl ratione nec Mertas ante heredis
'nutavi I'or,.eTat-' <E.ecl quia incivile esse

ivnt-ix ’ _ DCU qui*

‘lBsiaSnli116? quidem scripturae sequi (quod et
"autem t«raiatl- Vltul)eraildum fuerat visum), sperni
‘tionemw et w vnatatem: ¥er. nostram constitu-
ente herexlt wrl r ' emendavimus, ut liceat et
'institutiones t''on1e.m et lnter medias heredum
'35 ‘tatem rehnquere et multo magis liber -

'tem tuioaue a^BUS faT0rabili0T C8t-> 11 ‘Dos
Tte/ sjmili n!odo

lie ni forabilior est/ 11 'Post mor-

Crabainr-r sl'Si leTi(;arh simili modo innti-
oanatux. ‘veluti S1 quis ita dicat": ‘cum heres

O^enu] BE est fs« 0 (2) Gai. % 2«. 241 (3) Cod.

nostro BP (6) q^idl „ (5> nostrai E'

PE 6, legatum B * 1 " qU>H E f> W

■ ' - , . <8) qmaj m 0, qui BPEW“

(10) Cod. (j, 23, 24 (11) Gai. 2, 232

do) Gai. 2, 229. 230

“meus mortuus erit, do lego’ : 'item" ‘pridie quam heres
'“aut legatarius" morietur’/ ‘sed simili modo et hoe
‘correximus 12 firmitatem huiusmodi legatis ad fidei-
‘commissorum similitudinem praestantes, ne vel in lioc
‘casu deterior causa legatorum quam fideicommisso-
36 Tum inveniatur/ 13 'Poenae quoque nomine in-
'utilitcr legabatur et. adimebatur vel transferebatur,
'poenae autem nomine legari videtur, quod coercendi
'heredis causa relinquitur, quo magis is 14 aliquid faciat
'aut non faciat: veluti 'si quis ita scripserit": ‘heres
“meus si filiam suam in matrimonium Titio colloca-
verit’ (vel ex diverso ‘si nou collocaverit ), ‘dato de-
meem ‘aureos’ Seio”, aut si ita scripserit ‘heres meus
‘si servum Stichum alienaverit’ (vel ex diverso ‘si
‘non alienaverit’), “Titio decem ‘aureos’ dato”, et in
tantum haec regula observabatur, ut 'perquam pluri-
bus’ principalibus constitutionibus significetur nec
principem quidem agnoscere, quod ei poenae nomine
legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia
legata valebant, quamvis aliae 16 militum voluntates in
ordinandis testamentis valde observantur, quin etiam
nec libertatem poenae nomine dari posse placebat,
eo amplius nec heredem poenae nomine, adici posse
Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘Titius
‘heres esto: si Titius filiam suam Seio in matrimo-
nium collocaverit, Seius quoque heres esto': nihil
enim intererat, qua ratione Titius coerceatur, utrum
legati datione an coheredis adiectione. ‘at huiusmodi
‘scrupulositas nobis non placuit et generaliter ea quae,
‘relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel
‘adempta vel in alios10 translata, nihil distare a ce-
‘teris legatis constituimus 17 vel in dando vel in ad-
imendo vel in transferendo: exceptis his videlicet,
‘quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias
‘probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones
Valere secta temporum meorum non patitur/

XXI 18

DE ADEMPTIONE LEGATORUM ET TRANS-
LATIONE.

Ademptio legatorum, sive eodem testamento adiman-
tur sive codicillis, firma est, ‘sive" contrariis verbis fiat
ademptio, veluti si, quod ita quis legaverit ‘do lego',
ita adimatur ‘non do non lego’, ‘sive non contrariis,
1 Id est aliis quibuscumque verbis". Transferri quo-
que legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita
dixerit: ‘hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do
‘lego’, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc
fecerit: quo casu simul Titio adimi videtur et Seio dari,

XXH10

DE LEGE FALCIDIA.

Superest, ut de lege. Falcidia dispiciamus, qua mo-
dus novissime legatis impositus est. cum enim olim
lege duodecim tabularum libera erat legandi potestas,
ut .liceret vel totum patrimonium legatis erogare
(quippe ea lege ita cautum esset: ‘uti legassit suae
'rei , ita ius esto’) : visum est hanc legandi licentiam
coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum
est ob id, quod plerumque intestati 10 moriebantur,
recusantibus scriptis heredibus pro nullo aut minimo
lucro hereditates adire, et cum super hoc tam lex
Furia, quam lex. Voconia latae sunt., quarum neutra
sufficiens ad rei consummationem videbatur: novis-
sime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus le-
gare liceat, quam dodrantem totorum bonorum, id
est ut, sive unus heres institutus esset sive plurcs,

1 apud enm eosve pars quarta remaneret. Et cum
quaesitum esset, duobus heredibus institutis, veluti

(12) Cod. 8, 37, 11 (13) § 36 in. similis Gaio 2, 235

(m) is] B, heres Gai., om. PE (15) alius dett. cum CV
(10) sic W* cum (-), alio BEW* (17) Cod. 0, 41, 1

(is) Cf. T)ig. 34, 4 (io) Cf. Gai. 2, 221..228 I>ig. 35, 2
Cod. 6, 50 (20) sic E(~), intestato BP

a

INST. II 22. 23

26

PE FIDEICOMMISSARIIS HEREDITATIBUS

Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit le-
gatis, quae nominarim ah eo data sunt, aut supra
modum onerata, a Seio vero ant nulla relicta sint
legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem
dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem to-
tius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex le-
gatis, quae ab eo relicta sunt, retinere liceret: pla-
cuit retinere licere, ut quartam partem 6uae partis
salvam habeat1: 2 *ctenim in singulis heredibus ratio
2 legis Falcidiae ponenda est. "'Quantitas autem
patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur,
mortis tempore spectatur, itaque si verbi gratia is,
qui centum 'aureorum’ patrimonium habebat, centum
Tturccs’ legaverit, nihil legatariis prodest, si ante ad-
itum hereditatem per servos hereditarios aut cx partu
ancillarum hereditariarum aut ex fetu jecorum tan-
tum accesserit hereditati, ut centum ‘aureis’ legatorum
nomine erogatis heres quartam partem hereditatis
habiturus sit, sed neeesse est, ut nihilo minus quarta
pars legatis detrahatur, ex diverso si septuaginta
quinque legaverit et ante aditum hereditatem in tan-
tum decreverint bona incendiis forte aut naufragiis
aut morte servorum , ut non amplius quam septua-
ginta quinque 'aureorum' substantia vel etiam minus
relinquatur, solida legata debentur4 5, nec ea res dam-
nosa est heredi, cui liberum est non adire heredita-
tem: quae res efficit, ut neeesse sit legatariis, ne
destituto testamento nihil consequantur, cum herede
3 in portione pacisci. Cum autem ratio legis Fal-
cidiae ponitur, ante deducitur aes alieuuin, item fu-
neris impensa et pretia 6crvonun manumissorum,
tnue deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo
quarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes
inter legatarios distribuantur, pro rata scilicet por-
tione eius, quod cuique eorum legatum fuerit, ''ita-
que si fingamus quadringentos ‘aureos’ legatos esse et
patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari opor-
tet, quadringentorum osse, quarta pars singulis le-
gatariis detrahi debet, quodsi trecentos quinquaginta
legatos fingamus, octava debet detrahi, quodsi quin-
gentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi
debet: ante enim detrahendum est, quod extra bo-
norum quantitatem est, deinde quod cx bonis apud
heredem remanere oportet.

XX1116

DE FIDEICOMMISSARIIS HEREDITATIBUS.

’'Nunc transeamus ad fideicommissa, et prius de
'hereditatibus ‘fideicommissariis’ videamus.''

3 _ Sciendum itaque est omnia fideicommissa pri-
mis temporibus infirma esse, quia nemo invitus coge-
batur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim
non poterant hereditates vel legata relinquere, si re-
linquebant, fidei committebant eorum, qui capere ex
testamento poterant: et ideo fideicommissa appellata
sunt, quia nullo vinculo iuris, sed tantum pudore
ecuum qui rogabantur continebantur, postea primus
divus Augustus semel iterumque gratia personarum
rootus, vel quia per ipsius salutem rogatus quis di-
ceretur, aut ob insignem quoruttdam perfidiam iussit
consulibus auctoritatem suam interponere, quod quia

1 ustum videbatur et populare orat, paulatim conver-
sum est in adsiduam iurisdictionem: tantusque favor
eorum factus^ est, ut paulatim etiam praetor proprius
crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fidei-
commissarium appellabant.

2 8 'Iu primis igitUT sciendum est opus esse, ut
aliquis recto iure testamento heres instituatur eius-
'que fidei committatur, ut eam hereditatem alii resti-
'tuafc: alioquin inutile est testamentum, in quo nemo

'heres instituitur, eum igitur aliquis scripserit: ‘Lu-
scius Titius heres esto, potent adLeere. rogo te,
"Luci Titi, ut cum primum possis hereditatem meam
“adire, eam (i aio Scio reddas restituas . potest au-
teni quisque et de parte restituenda heredem rogare :
'et liberum est vel pure vel sub eondieione relinquere
'fideicommissum vel cx dic certo.

3 a 'Restituta autem hereditate is quidem qui re-
stituit nihilo minus heres permanet: is vero qui re-
'cipit hereditatem aliquando heredis aliquando lega-

4 'tarii loco ‘habebatur. ICEt. in sSerems quidem
temporibus’ 'Trebellio Maximo et Annaeo beneca con-
sulibus 11 senatus consultum facturu est, quo cautum
'est, ut. si 12 hereditas ex fideicommissi causa resti-
tuta sit, omnes actiones, quae iure civili heredi et
hLn heredem competerent, ei et in eum darentur,
'cui ex fideicommisso restituta esset 13 hereditas, post
'quod senatus consultum praetor utiles actiones ei et
'in eum qui recepit hereditatem quasi heredi ct in

5 ‘heredem dare coepit. Sed quia heredes scripti,
'cum aut totam hereditatem aut paene totam ple-
'rumque restituere rogabantur, adire hereditatem oh
'uni Ium vel minimum lucrum recusabant atque ob id
'extinguebantur fideicommissa: postea ‘Vespasiani Au-
' gusti temporibus’ Pegaso et Pusione consulibus14
'senatus censuit ls, ut ei , _ qui rogatus esset, heredita-
tem restituere, perinde liceret quartam partem reti-
Tiere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conce-
ditur. ex singulis quoque rebus, quae per fideicom-
missum relinquuntur, eadem retentio permissa est.
'post quod senatus consultum ipse lieres onera here-
ditaria sustinebat: ille autem , qui ex fideicommisso
'recepit partem hereditatis, legatarii partiarii loco
'erat, id est eius legatarii, cui pars bonorum lega-
'batur. quae species legati partitio vocabatur, quia
'cum herede legatarius partiebatur hereditatem, unde
'quae solebant stipulationes inter heredem et partia-
Tiura legatarium interponi, eaedem interponebantur
'inter cum, qui ex fideicommisso recepit hereditatem,
'et heredem, id est ut et lucrum et damnum heredi-

6 ‘tarium pro rata parte inter eos commune sit. Ergo
'si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scrip-
'tns heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano
'senatus consulto restituebatur hereditas ct in utrum-
’que actiones hereditariae pro rata parte dabantur:
'in heredem quidem iure civili, in eum vero qui re-
'cipiebat hereditatem ex seuatus consulto Trebelliano
'tamquam in heredem. atIG si plus quam dodrantem
'vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit,
'locus erat Pegasiano senatus consulto, ‘et heres,’ qui
'semel adierit hereditatem, si modo sua voluntate
'adierit, sive retinuerit quartam partem sive noluerit
'retinere, ipse universa onera hereditaria sustinebat,
'sed 17 quarta quidem retenta quasi partis et pro parte
'stipulationes interponebantur tamquam inter partia-
lium legatarium et heredem: si vero totam heredi -
'tatem restituerit, 19 emptae et venditae hereditatis
'stipulationes interponebantur, sed si recuset scrip-
'tus heres adire hereditatem ob id, quod dicat cam
'sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pega-
‘siano senatus consulto, ut desiderante eo, cui resti-
’ tuere rogatus est, iussu praetoris adeat et restituat
'hereditatem perindeqne ei et in eum qui recipit he-
reditatem actiones dentur, aesi iuris est ex Trebel-
liano senatus consulto: quo casu nullis stipulationi-
'hus opus est, quia simul et huic qui restituit secu-
ritas datur et actiones hereditariae ei et in eum
'transferantur qui recipit hereditatem', Titroque sena-
J Tus consulto iu hae specie concurrente. Sed quia
‘stipulationes ex senatus _ consulto Pegasiano descen-
dentes et ipsi antiquitati displicuerant et quibusdam

(1) placuit ret. lic. ut... habeat] scripsi, plac. ret. lio.

om. B, placuit ut ...habeat et pl. posse ret. GPE (i) §i

fin. similis Dig. 35, 2, 77 (3) § 2 similis IHg. 35, 2, 73 pr

(Gai. I. is ad ed. prov.) (4) sic Dig., dentur libri

(5) cf. Dig. 35, 2, 73 § 5 [Qai. I. e.) Ili) Cf. Gai. 2, 246.. 1>59

Dig. 36, i Coi. 6, 49 (7) Gai. 2, 246. 247 (s) Gai.

. 2, 248. 250. 251 (9) Gai. 2, 251 (10) Gai. 2, 253 ..258-

(11) anno p. Chr. 56 ? (12) si] si cui Gai. 9 (13) sic Gai.,

est hbn (h) anno incerto (16) rtc Gai. PE, conati-
tintjS (16) at] T*PQai. B, ao B, aut Tb, inter alia om. T°
(17) sed] TGai., sed si B (18) sic libri cum €>, ad exem-
plum ins. Gai.

DE SING. EEB. PEE ETDEIC. EEL.

27

INST. II 23. 24

"casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus
"appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam
‘difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam
"similitudinibus quam differentiis utriusque senatus
"consulti placuit exploso senatus consulto Pegasiano,
"quod postea supervenit, omnem auctoritatem irebel-
liano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicom-
missariae hereditates restituantur, sive habeat heres
'ex voluntate testatoris quartam sive plus sive minus
"sive penitus nihil, nt tunc, quando vel nihil vel mi-
"nus quarta apud eum remaneat, liceat ei vel quar-
tam vel quod deest ex nostra auctoritate retinere vel
"repetere solutum, quasi ex Trebelliano senatus con-
sulto pro rata portione actionibus tam in heredem
'quam in fideicommissarium competentibus, si vero
"totam hereditatem sponte restituerit, omnes heredi-
'tariae actiones fideicommissario et adversus eum
"competunt, sed etiam id, quod praecipuum Pegasiani
'senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres
‘scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei
"imponeretur totam hereditatem volenti fideicommis-
sario restituere et omnes ad eum. et contra eum
"transire1 actiones, et hoc transponimus ad Benatus
"consultum TrebeUianum , ut ex hoc solo et necessi-
"tas heredi imponatur, si ipso nolente adire fideicom-
missarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo
"nec damno nec commodo apud heredem manente’

8 2 'Nihil autem interest, utrum aliquis ex asse he-
res institutus aut totam hereditatem aut pro parte
restituere rogatur, an ex parte heres institutus aut
totam eam 3 partem aut partis partem restituere ro-
gatur: nam et hoe casu" "eadem observari praecipi-
mus, quae in totius hereditatis restitutione diximus’

9 Si quis una aliqua re deducta sive praecepta,
quae quartam continet, veluti fundo vel alia re ro-
gatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Tre-
helliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac
si quarta parte retenta rogatus esset reliquam here-
ditatem restituere, sed illud interest, quod altero
casu, id est cum deducta sive praecepta aliqua re
restituitur hereditas, in solidum ex eo senatus con-
sulto actiones transferuntur et res quae remanet
apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum
manet quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu,
id est cum quarta parte retenta rogatus est heres
restituere hereditatem et restituit, scindantur actiones
et pro dodrante quidem transferantur ad fideicom-
missarium, pro quadrante remaneant apud heredem,
quin etiam licet in una re, qua deducta aut prae-
cepta restituere aliquis hereditatem rogatus est,
maxima pars hereditatis contineatur, aeque in soli-
dum transfeiimtrar actiones et4 seeum deliberare de-
bet is, cui restituitur hereditas, an expediat sibi re-
stitui. eadem scilicet, interveniunt et si duabus pluri-
busve rebus deductis praeceptisve restituere heredi-
tatem rogatus sit. sed et5 si certa summa deducta
piaeceptave, quae quartam vel etiam maximam par-
em hereditatis continet, rogatus sit aliquis heredi-

resbtaere, idem i uris est. quae diximus de eo
.L , asse heres institutus est, eadem transferimus
ad cum qui ex parte heres scriptus est.

rm?ar(.rae»t^reaoinfcestatl186 1l,0<iue moriturus potest
honorsr;«m’ bona sua vel legitimo iure vel

fotam n *ertlnei:e intellegit, ut hereditatem suam
hominem f™vu-ciua a,at r?m aliquam, veluti fundum

11 le<ratsP»™man?’ ,allcm restituat: cum alioquin

que t,vtarrK'nto non valeant. Eum quo-

alii’ totum autnm^^T’ P?tes.t ro"are> llt id n,rsUM

12 stituat 0 ?artc. vel etiam aliud aliquid re-
"bula a fide heredi* pnma fideicommissorum euna-

"substanSam eVam “

-ceperunt et ideo divus Augustus ad

250 (3) eam] T»,

et] TbC, sed B et T* fsf’ i'lc-Ta W et],sed B (F.)

"necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos eundem
"principem superare contendentes ex facto, quod Tri-
"bonianus vir excelsus quaestor sacri palatii sugges-
sit, constitutionem 8 fecimus, per quam disposuimus:
"si testator fidei heredis sui commisit, ut vel heredi-
tatem vel speciale fideicommissum restituat, et neque
"ex scriptura neque ex quinque testium numero, qui
"in fideicommissis legitimus esse noscitur, res possit
"manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo
"penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis
"sive alius quicumque sit, qui fidem elegit heredis et
"ab eo aliquid restitui voluerit, si heres perfidia ten-
tus adimplere fidem recusat negando rem ita esse
"subsecutam, si fideicommissarius. iusiurandum ei de-
tulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse
"eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale
"a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi
"vel universitatis vel specialis solutionem coartari, ne
"depereat ultima voluntas testatoris fidei heredia com-
"missa. eadem observari0 censuimus et si a legatario
"vel fideicommissario aliquid similiter relictum sit.
"quod si is, a quo relictum dicitur, confiteatur qiii-
"dem aliquid a se relictum esse, sed ad legis suptili-
"tatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere.’

XXTV10

DE SINGULIS EEBUS PEE FIDEICOMMISSUM
EELICTIS,

11 'Potest autem quis etiam singulas res per fidei-
commissum relinquere, veluti fundum hominem vestem
'argentum pecuniam numeratam, et vel ipsum here-
'dem rogare, ut alicui restituat, vel legatarium, quamvis

1 'a legatario legari non possit. “Potest autem non
'solum proprias testator res per fideicommissum re-
linquere, sed et heredis aut legatarii "aut fideicom-
missarii’ aut cuiuslibet alterius, itaque et legatarius
Ket fideicommissarius’ non solum de ea re rogari po-
test, ut eam alicui restituat, quae ei "relicta’ sit, sed
'etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum
'observandum est, ne plus quisquam rogetur alicui
'restituere, quam ipse ex testamento ceperit: nam
'quod amplius est, inutiliter relinquitur, cum autem
'aliena res per fideicommissum relinquitur, necesse
'est ei qui rogatus est aut ipsam redimere et praestare

2 'aut aestimationem eius solvere. “Libertas quoque
'servo per fideicommissum dari potest, ut heres eum 12
'rogetur manumittere vel legatarius ‘vel fideicommis-
sarius.’ nec interest, utrum de suo proprio servo
‘testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut lega-
tarii vel etiam extranei sit. itaque 13 alienus servus
'redimi et manumitti debet: quod si dominus eum
'nou vendat", 14 "si modo nihil ex iudicio eius qui reli-
quit libertatem percepit, non statim extinguitur fidei-
commissaria libertas, sed differtur, quia possit tem-
"pore proeedente, ubicumque occasio redimendi servi
tuerit, praestari libertas.’ 15 'qui autem ex causa fidei-
commissi manumittitur, non testatoris fit libertus,
'etiamsi testatoris semis sit, sed eius qui manumittit:
'at is, qui directo testamento liber esse iubetur, ipsius
'testatoris fit libertus", qui etiam orcinus appellatur,
'nce alius ullus directo ex testamento libertatem ha-
Cere potest, quam qui utroque tempore testatoris
'fuerit, et quo faceret testamentum et quo morere-
tur." directo autem libertas tunc dari videtur, cum
non ab alio servum manumitti rogat, sed velut ex

3 ^ suo testamento, libertatem ei competere vult.

Verba autem fideicommissorum haec maxime in usu

'habeantur: peto, rogo, volo, mando, fidei tuae com-
mitto. quae perinde singula firma sunt, atque si
'omnia in unum congesta essent."

(10) Cf. Gai. % 260..26T Cod. 6, 42 («) Gai. 2, 2G8..265

(12) heres eum BTC, eum heres P, vel heres Gai. (13) ita-
que] libri cum G, itaque et dett. cum Gaio (14) sequentia
ex Cod. 7, 4, 8 addita sunt (15) Gai. 2, 266 (16) Gai. 2, 24»

2*

INST. II 25— III 1

28

DE CODICILLIS

XXV1 *

DE CODICILLIS

Ante Angusti tempora constat ius codicillorum non
fuisse, sed primus Lucius Lentulus, ex cuius persona
etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit,
nam cum decederet in Africa -, scripsit codicillos testa-
mento confirmatos, quibus ab. Augusto petiit per
fideicommissum, ut faceret aliquid: et cum divus
Augustus voluntatem eius implesset, deinceps reliqui
auctoritatem cius secuti fideicommissa praestabant ct
filia Lentuli legata, quae iure non debebat, solvit,
dicitur Augustus convocasse prudentes, inter quos
'lYoba tium 'quoque, cuius tunc auctoritas maxima
erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans
a iuris ratione codicillorum usus esset: et3 Treba-
tium suasisse Augusto, quod diceret utilissimum et
necessarium lioc civibus esse propter magnas et longas
peregrinationes, quae apud veteres fuissent4, ubi, si
quis testamentum facere non posset, tamen codicillos
posset, post quae, tempora cum et Labeo codicillos

fecisset, iam nemini dubium erat, quin codicilli iure
odh mo admitterentur.

1 Non tantum autem testamento facto potest quis
codicillus facere, sed et5 intestatus quis decedens
Sfc miK codicillis potest, sed cum ante testa-
mentum factum codicilli facti erant, Papinianus' 6 ait
non aliter vires habere, quam si speciali postea vo-
luntate confirmentur, sed divi Severus et Antoninus
rescripserunt ex liis codicillis qui. testamentum prae-
cedunt posse fideicommissum peti, si appareat eum,,
qui postea testamentum fecerat, a voluntate quam

2 codicillis expresserat non recessisse. Lodiculis
autem hereditas neque dari neque adimi potest,, ^ne
contundatur ius testamentorum ct codicillorum, et meo
nec exheredatio scribi, directo autem hereditas codi-
cillis neque dari neque adimi potest: nam per fidei-
commissum hereditas codicillis iure relinquitur. 7nec
condicionem heredi instituto codicillis «.dicere neque

3 substituere directo potest. Codicillos autem, etiam

pluxes quis facere potest: ct nullam sollemnitatem

ordinationis desiderant’.

LIBES TERTIUS.

i»

DE HEREDITATIBUS QUAE AB INTESTATO
DEFERUNTUR

Intestatus decedit, qui aut omnino testamentum
non fecit aut non iure fecit3 aut id quod fecerat
ruptum irrkumve factum est aut 10 nemo ex eo heres
extitit.

1 11 Intestatorum autem hereditates ex lege duo-
decim tabularum primum ad suos heredes pertinent.

2 'Sui autem heredes existimantur, nt ct supra dixi-
'rans,s, qui in potestate monentis fuerunt: velnti
filius filia, nepos neptisve. ex filio, pronepos pro-
'neptisve ex nepote filio nato, prognatus prognntave.
'nec interest, utrum naturales sunt liberi an adoptivi.'
2 a ‘Quibus connumerari necesse est etiam eos, qui
'ex legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti,
'curiis, tamen civitatum dati secundum divalium con-
stitutionum, quae super his positae sunt, tenorem
'suorum iura nanciscuntur: nec non eos, quos nostrae
‘amplexae sunt constitutiones13, per quas iussimus.
u‘Bi quis mulierem in suo contubernio copulaverit
non ab initio affectione maritali, eam tamen, cum
‘qua poterat habere coniugium, et- ex ea liberos sus-
‘Tulerit, postea vero affectione procedente etiam nup-
‘tialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias
'habuerit: non solum eos liberos, qui post dotem editi
dunt, iustos et in potestate esse patribus, sed etiam
anteriores,, qui et lns.1'’ qui postea nati suut occa-
sionem legitimi nominis praestiterunt: quod opt.inere
'consuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale
Ynstramentnm confectum liberi vel etiam nati ab hac
2o duce .subtracti fuerint.’ 16>Ita demum tamen ne-
pos neptisve et pronepos proneptisve suorum here-
dum numero sunt, si praecedens persona desierit in
potestate parentis esse, sive morte id acciderit sive,
alia, ratione , voluti emancipatione! nam si per id
'tempus, quo quis moreretur, filius in potestate eius

(1) Cf. Dig. 29, 7 Cod. 0, ss (2) sic. U cum 0, qui

codicillos mortis tempore in Africa factos fingit, africam T

(3) esset et] esset J?, est et TC (4) crebuissent ecr., cf. G

omexfK ifoav (similiter Euschkc) (5) sed et] 0, sed libri

(6) Dig. 29, 7, 5 (Pap. I. 7 resp.) (7) § 2 fin. 3 ex Mar-

ciani l. 7 inst. (Dig. 29, 7, 6 pr. 5 1)

'sit. nepos ex co suus heres esse non potest, idqne
'et in ceteris deinceps liberorum p.crsonis dictum in-
tellegemus. postumi quoque, qui, si vivo parente nati
'essent, in potestate futuri forent, sui heredes sunt.-

3 Sui autem etiam ignorantes fiunt heredes et, licet
furiosi sint, lieredes possunt, existere: quia quibus ex
causis ignorantibus adquiritur nobis, ex his causis et
furiosis adquiri potest, et stati m morte parentis quasi
continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctori-
tate opus est in pupillis, cum etiam ignorantibus ad-
quiritur suis heredibus hereditas: nec. curatoris con-

4 sensu adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum
autem, licet in potestate mertis tempore suus heres
non fuit, tamen suus heres parenti efficitur, velnti ei
ab hostibus quis reversus fuerit post mortem patris

5 sui: ius enim postliminii hoc facit. Per contra-
rium evenit ut, lieet quis in familia defuncti sit mor-
tis tempore, tamen suus heres non fiat, velnti si post
mortem suam pater indicatus fuerit reus perduellio-
nis ac per hoe memoria eius damnata fuerit: suum
enim heredem habere non potest, cum fiscus ei suc-
cedit. sed potest dici ipso iure esse suum heredem,
P sed desinere. 17 'Cum filius filia. ve et ex altero
'filio nepos neptisve extar.t, pariter ad hereditatem
'vocantur nec qui gradu proximior est- ulteriorem ex -
'eludit: aequum enim essevideturncpot.es neptesque
'in patris sui locum succedere, pari ratione et si ne-
'pos neptisque sit ex filio et ex nepote pronepos pro-
'neptisve, simul vocantur, et quia placuit nepotes
'neptesque, item pronepotes proneptesque in parentis
'sui locum succedere, conveniens esse visum est non
'in capita, sed in stirpes hereditatem dividi, ut filius
'partem dimidiam hereditatis habeat ct ex ait, ero filio
'duo pluresve nepotes alteram dimidiam, item si ex
^duobus filiis nepotes extant et ex altero unus forte
‘aut duo, ex altero tres aut quattuor, ad unum aut
'duos dimidia pars pertinet, ad tres vel ad quattuor
7 'altera dimidia.' Cum autem quaeritur, an quis

(s) Cf. Gai. 3, 1..S Dig. 3S, ir, Cod. 6, 55 (9) facit

B, testamentum fecit TCa (10) aut] 370», aut si B<>
(11) Gai. 3, 1. 2 (12) 2, 19, 2 (13) Cod. 5, 27, 10. U

(14) si qms... fuerint ex Cod. 5, 27. 11 (15) qui et his]

B@Cod„ quia et his T (m) Gai. 3, 2. 4 (17) Gai.

3, 7. 5

DE HEREDITAT. QUAE AB Es TE ST. DEFER.

29

INST. III 1

suus heres existere potest: eo tempore quaerendum
est, quo certum est aliquem sine testamento deces-
sisse: quod accidit et1 destituto testamento, li-ie
ratione si filius exheredatus fuerit et extraneus heres
institutus est, filio mortuo postea certum fuerit heie-
dem institutum ex testamento non fieri heredem, aut
quia noluit esse heres aut quia non potuit, nepos
avo suus heres existet, quia quo tempore certum est
intestatum decessisse patrem familias, solus mveni-
8 tur nepos, et hoc certum est. Et licet post mor-
tem avi natus sit, tamen avo vivo, conceptus, mortuo
patre eius posteaque deserto avi testamento suus
Ir-res efficitur, plane si et conceptus et natus fuerit
post mortem avi, mortuo patre suo desertoque postea
avi testamento suus heres avo non existit,. quia, nullo
iure cognationis patrem sui patris tetigit, sic ncc
ille est inter liberos avo, quem filius emancipatus
adoptaverat, lii autem cum non sunt quantum ad
hereditatem liberi, neque bonorum possessionem pe-
tere possunt quasi proximi cognati, haec de suis
heredibus. ....

Vl Emancipati autem liberi iure civili nihil mris
habent: neque enim sui heredes sunt, quia in potes-
tate esse desierunt parentis, neque alio ullo iure per
legem duodecim tabularum vocantur, sed praetor na-
turali aequitate motus dat eis bonorum possessionem
unde liberi, perinde ac si in potestate parentis mor-
tis tempore fuissent, sive soli sint sive cum suis he-
redibus concurrant, itaque duobus liberis extantibus,
emancipato et qui mortis tempore in potestate fuerit,
sane quidem is qui in potestate fuerit solus iure ci-
vili heres est, id est solus suus heres est: sed curn
emancipatus benefieio praetoris in partem admitti-

10 tur2, evenit, ut suus heres pro parte heres fiat. At
hi, qui emancipati a parente in adoptionem se dede-
runt, non admittuntur ad bona naturalis patris quasi
liberi, si modo cum is moreretur in adoptiva familia
sint, nam vivo eo emancipati ab adoptivo patre per-
inde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si
emancipati ab ipso3 essent neo umquam in adoptiva
iamilia fuissent: et convenienter quod ad adoptivum
patrem pertinet extraneorum loco esse incipiunt, post
mortem vero naturalis patris emancipati ab adoptivo
et quantum ad hunc aeque extraneorum loco fiunt
et quantum ad naturalis parentis bona pertinet nihilo
magis liberorum gradum nanciscuntur: quod ideo sic
placuit, quia iniquum erat esse in potestate patris
adoptivi, ad quos bona naturalis patris pertinerent,

11 utram ad liberos eius au ad adgnatos. Minus
ergo iuris habent adoptivi quam naturales, namque
naturales emancipati beneficio praetoris gradum libe-
rorum retinent, licet iure civili perdunt: adoptivi vero
emaneipati et iure civili perdunt gradum liberorum
et a praetore ^nen adiuvanturh et recte: naturalia
enim iura civilis ratio peremere non postest nec, quia
desinunt sui heredes esse, desinere possunt filii filiaeve
aut nepotes neptesve esse: adoptivi vero emancipati

loco incipiunt esse, quia ius nomenque
mu hiiaeve, quod per adoptionem consecuti sunt,
io tti1 riltioue, id est emancipatione, perdunt,
fcatiem haec observantur et in ca bonorum pos-

nwrft’ qranJ- C0I*ra tabuias testamenti parentis
.... s Praeteritis, id est neque heredibus institutis

cnrnnml°rort-t- exherc(la-tis, praetor pollicetur, nam
fuevunt en'f’ qlU ln- Potcst'ate parentis mortis tempore
! emancipatos vocat praetor ad eam bono-

fuenmt nerTe"V e°S vcro’ qui in aft«lhiva familia
seretur reuehhC umpUS,i qu.° naturalis parens mo-
ab adoptivo patre St- emancipatos

contra tabulas ut.*lb ,lntestato. ita longe minus
. . 'S testamenti ad bona eius admittit, quia

13 desinunt in liberorum numero esse. Admonendi
tamen sumus eos, qui in adoptiva familia sunt quive
post mortem naturalis paicntis ab adoptivo patre
emancipati fuerint, intestato parente naturali mortuo
licet ea parte edicti, qua liberi ad bonorum posses-
sionem vocantur, non admittantur, alia tamen parte
vocari, id est qua. cognati deluncti vocantur, ex qua
parte ita admittuntur, si neque sui heredes liberi ne-
que emancipati obstent neque adgnatus quidem ullus
interveniat: ante enim praetor liberos vocat tam suos
heredes quam emancipatos, deinde legitimos heredes,

14 deinde proximos cognatos. ‘Sed ea omnia anti-
quitati quidem placuerunt: aliquam autem emenda-
tionem a nostra constitutione 5 acceperunt, quam
'super his personis posuimus, quae a patribus suis
'naturalibus iu adoptionem aliis dantur, invenimus
'etenim nonnullos casus, in quibus filii et naturalium
'parentum successionem propter adoptionem amitte-
bant et adoptione facile per emancipationem soluta
'ad neutrius patris successionem vocabantur, hoc so-
Tito more corrigentes constitutionem scripsimus, per

quam definivimus, quando parens naturalis filium
'suum adoptandum alii dederit, integra omnia iura ita
'servari, atque si in patris naturalis piotestate per-
'mansisset ncc penitus adoptio fuerit0 subsecuta: nisi
'in hoc tantummodo casu, ut possit ab intestato ad
'patris adoptivi venire successionem, testamento an-
'teni ah eo facto neque iure civili neque praetorio
'aliquid ex hereditate cius persequi potest neque con-
't-ra tabulas bonorum^ possessione agnita neque in-
'officiosi querella instituta, cum nec necessitas patri
'adoptivo imponitur vel heredem eum instituere vel
'exheredatum facere utpots nullo naturali vinculo
'copulatum, neque si ex Afiniano7 senatus consulto
'ex tribus maribus fuerit adoptatus: nam et in huius-
'modi casu neque quarta ci servatur ncc ulla actio
'ad eius persecutionem ei competit, nostra autem con-
stitutione exceptus est is, quem parens naturalis
'adoptandum susceperit: utroque enim iure tam natu-
‘rali quam legitimo in hanc personam8 concurrente
‘pristina iura tali adoptioni0 servavimus, quemadmo-
dum si pater familias sese dederit adrogandum. quae
'specialiter et singillatim ex praefatae constitutionis
'tenore possunt colligi/

15 Ttem vetustas cx masculis progenitos plus dili-
dens solos nepotes vel neptes, qui ex virili sexu
'descendunt, ad suorum vocabat successionem ct iuri
'adgnatorum eos anteponebat: nepotes autem, qui ex
Tiliabus nati sunt, et pronepotes ex neptibus cogna-
torum loco numerans post adgnatorum lineam eos
'Tocabat tam in avi vel proavi materni quam in aviae
'vel proaviae sive paternae sive maternae successio-
nem. divi autem principes10 non passi sunt talem
'contra naturam iniuriam sine competenti emendatione
‘relinquere: sed cum nepotis et pronepotis nomen
'commune est utrisque u, qui tam ex masculis quam
'ex feminis descendunt, ideo eundem gradum et ordi-
hmrn successionis eis donaverunt: sed ut aliquid am-
‘plius sit eis, qui non solum naturae, sed etiam vete-
'ris iuris suffragio muniuntur, portionem nepotum ct
'neptium vel deinceps, de quibus supra diximus, paulo
'minuendam esse existimaverunt, ut minus tertiam
‘partem 12 acciperent, quam mater eorum vel avia
‘fuerat acceptura, vel pater eorum vel avus paternus
‘sive maternus, quando femina mortua sit. cuius de
liereditate agitur, hisque, licet13 soli sint, adeuntibus
‘adgnatos minime vocabant, et quemadmodum lex
‘duodecim tabularum filio mortuo nepotes vel neptes1*
‘vel pronepotes et proneptes in locum patris sui ad 15
‘successionem avi10 vocat: ita et principalis disposi-
‘tio 17 in locum matris suae vel aviae eos cum iam

0) et] T>' P cum 0, ex B, »,,, (vel et?) , 2) •

B, in parte admittatur r ,,, V , b ’ l

* ““S (v sic P cum &, adoptione

BTG (io) Cod. 6, 55, 9 fu) sic C, utviusque BTa
(12) sic TO, tertia parte B (13) hisque licet] C, his qui
licet It, hisquilicetsi(si add. jnan.2?) 2’« hisque scilicet Tb'
(u) nepotem vel nepotes BTa, nepotes vel neptem O
(15) adj P, et B, et ad T (ie) avi] P, avi sui T (17) Vocl^,
G, 55, 9

INST. III 1. 2

30

de legit, adgnat. successione

16 ‘designata partis tertiae deminutione vocat. Sed
'nos, cum adime dubitatio manebat inter adgnatos et
‘memoratos nepotes, partem quartam defuncti sub-
stantiae adguatis sibi vindicantibus ex cuiusdam con-
stitutionis 1 auctoritate, memoratam quidem constitu-
tionem a nostro codice segregravimus neque inseri
'eam ex Theodosiano codice in eo concessimus, nostra
'autem constitutione5 promulgata toti i uri eius dero-
gatum est: et sanximus talibus nepotibus cx filia vel
‘pronepotibus ex nepte et deinceps superstitibus ad-
unatos uullam partem mortui suceessionis sibi vindi-
‘care, ne hi, qui ex transversa linea veniunt, potiores
'his habeantur, qui recto iure descendunt, quam con-
stitutionem nostram optincre secundum sui vigorem
'et tempora et nunc sancimus: ita tamen ut3, quem-
admodum inter filios et nepotes ex filio antiquitas
'statuit non in capita sed in stirpes dividi heredita-
tem, similiter nos inter filios et nepotes ex filia distri-
butionem fieri hibernus, vel inter omnes nepotes et
'neptes* et alias deinceps personas, ut utraque pro-
genies matris suae vel patris, aviae vel avi portio-
‘uem sine ulla deminutione consequantur, ut, si forte
‘unus vel duo ex una parte, ex altera tres aut quat-
tuor exlent, unus aut duo dimidiam, alteri 5 tres aut
'quattuor alteram dimidiam hereditatis habeant.’

II6

DE LEGITIMA ADGNATOKUM SUCCESSIONE.

tuntur, si neque adguatus ullus nec proxmnor cogua-
3« tus interveniat. ‘Et haec quidem lex duodecim
tabularum nullo modo introduxit, sed simplicitatem
le-ribus amicam amplexa simili modo omnes adgnatos
'sive masculos sive feminas cuiuscumque gradus ad
'similitudinem suorum invicem ad successionem voca-
bat- media autem iurisprudentia, quae erat lege qui-
'dem duodecim tabularum iunior. imperiali autem
‘dispositione anterior, suptilitate quadam excogitata
‘praefatam differentiam inducebat et penitam eas a
‘successione adgnatortim repellebat, omni aha succcs-
‘sione incognita, donec praetores, paulatim asperitatem
‘iuris civilis corrigentes sive quod deest adimplentes,
bumano proposito alium ordinem suis edictis addi-
derunt et cognationis linea proximitatis nomine intro-
'ductaper bonorumpossessionem eas adiuvabant et pol-
licebantur his bonorum possessionem, quae unde cognati
37j 'appellatur. Nos vero legem duodecim tabularum
‘sequentes et eius vestigia iu hae parte conservantes
‘laudamus quidem praetores suae _ humanitatis, non
'tamen eos in plenum causae mederi invenimus: quare
'etenim uno eodemque gradu naturali concurrente et
'adgnatiouis titulis tam in masculis quam in feminis
‘aequa lance constitutis masculis quidem dabatur ad
successionem venire omnium adgnatorurn, ex adgnatis
‘autem mulieribus nullis penitus nisi soli sorori ad
'adgnatorurn successionem patebat aditus? ideo in
'plenum omnia reducentes et ad ius duodecim tabu-

rl icnncif.irmPTn PYnonn nnf.AK nnRiira.

Si nemo suus heres ‘vel eorum, quos inter suos lie- I
redes praetor vel constitutiones vocant’, extat 'et7
successionem quoquo modo amplectatur’: tunc ex lege
duodecim tabularum ad adgnatum proximum heredi-

1 tas pertinet. Sunt autem adgnati, ut primo quo-
que libro8 tradidimus, cognati per virilis sexus per-
sonas cognatione iuncti, quasi a patre cognati. 0 ita-
que eodem patre nati fratres adgnati sibi sunt, qui
‘et consanguinei vocantur, nec requiritur, an etiam
‘eandem matrem habuerint, item patruus fratris filio
‘et invieoni is illi adgnatus est. eodem numero sunt
‘fratres patrueles, id est qui ex duobus fratribus pro-
‘ereati sunt, qui etiam consobrini vocantur, qua ra-
‘tione etiam ad plures gradus adgnationis pervenire
‘poterimus,- hi quoque, qui post mortem patris nas-
cuntur, nanciscuntur consanguinitatis ittra. 10‘nonta-
‘men omnibus simul adguatis dat lex hereditatem, sed
‘his, qui tunc proximo gradu sunt, cum certum esse

2 'coeperit aliquem intestatum decessisse.' Per adop-
tionem quoque adgnationis ius consistit, veluti inter
filios naturales et eos quos pater eorum adoptavit
',nee dubium est, quin proprie consanguinei appel-
lentur); item si quis ex ceteris adgnatis tuis u, veluti
frater aut patruus aut denique is qui longiore gradu
est, aliquem adoptaverit, adgnatos inter suos 12 esse

3 non dubitatui'. Ceterum inter masculos quidem
adgnationis iure hereditas etiam longissimo gradu
ultro citroque capitur, quod ad feminas vero ita
placebat, ut ipsae consanguinitatis iure tantum ca-
piant hereditatem, si sorores sint, ulterius non ca-
piant: masculi vero ad earum hereditates, etiam si
longissimo gradu sint, admittantur, qua (le eausa
fratris tui aut patrui tui filiae vel amitae tuae here-
ditas ad te_ pertinet ‘3. tua vero ad illas non pertine-
bat. quod ideo ita constitutum erat, quia commodius
videbatur u ita iura constitui, ut plerumque heredi-
tates ad masculos confluerent, sed quia sane in-
iquum erat in universum eas quasi extraneas repelli,
praetor eas ad bonorum possessionem 15 admittit 16
ea parte, qua proximitatis nomine bonorum posses-
sionem pollicetur: ex qua parte ita scilicet admit-

‘stitutione 17 sanximus omnes legitimas personas, iil
‘est. per virilem sexum descendentes, sive masculini
‘sive feminini generis sunt, simili modo ad iura suc-
‘cessionis legitimae ab intestato voeari secundum gra-
‘dus sui praerogativam nec ideo excludendas, quia
‘consanguinitatis iura sicuti germanae non habent.’

4 ‘Hoc etiam addendum nostrae constitutioni existi-
‘mavimus, ut transferatur unus tantummodo gradus a
‘iure cognationis in legitimam successionem , ut non
‘solum fratris filius et filia secundum quod iam defi-
Tiivimus ad successionem patrui sui vocentur, sed
‘etiam germanae consanguineae vel sororis uterinae
‘filius et filia soli et non deinceps personae una cum
‘his ad iura avunculi sui perveniant et mortuo eo, qui
‘patruus quidem est fratris sui liliis 18, avuuculus au-
‘tem sororis suae suboli l(i, simili modo ab utroque
‘latere succedant, tamquam si omnes ex masculis
‘descendentes legitimo iure veniant, scilicet ubi frater
‘et soror superstites non sunt (his etenim personis
‘praecedentibus et successionem admittentibus ceteri
‘gradus remanent penitus semoti): videlicet hereditate

5 ‘non ad20 stirpes, sed in capita dividenda.’

Si plures sint gradus adgnatorurn, aperte lex duo
dccim tabularum proximum vocat; itaque si verbi
gratia sit frater defuncti et alterius fratris filius aut
patruus, frater potior habetur, et quamvis singulari
numero usa lex proximum vocet, tamen dubium non est,
quin et, si plures sint eiusdem gradus, omnes admittan-
tur: nam et proprie proximus ex pluribus gradibus
intellegitur et tamen dubium non est, quin, licet unus
sit gradus adgnatorurn, pertineat ad eos hereditas,

6 Proximus autem, si quidem nullo testamento facto
quisque decesserit, per hoc tempus requiritur, quo
mortuus est is cuius de hereditate quaeritur, quod
si facto testamento quisquam decesserit, per hoc
tempus requiritur, quo certum esse coeperit nullum
ex testamento heredem extaturum: tum enim pro-
prie quisque intellegitur intestatus21 decessisse, quod
quidem aliquando longo tempore declaratur: in quo
spatio temporis saepe accidit, ut proximiore mortuo
proximus esse incipiat, qui moriente testatore non

•0) «0« extat (I) Cod. 6, 55, 12 (3) ut dei. Huschke

(4) omnes nepotes et neptes] W&, nepotes vel inter ne-
potes et neptes BT (5) alteri] T, et £

(9) C/. Gai. 3 , 9. .16 , 23. .30 Dig. 38, 7. 16 Cod. 6, 15. 55
<7) et] T, ut B ' (8) 1, 15, l (9) Qai. 3, 10 (io) Gai.

3, 11 (11) tuis} B, om. T (12) adgnatos (agnatus B)

inter suos] £TPW>, agnatus suus Wa, dSyvancbv uera^v

flU&v owioxaxcu 0f secundum quem aut adgnatos voaaut
adgnationem inter vos str. (13) sic T, pertinebat B cum
d (14) sic Tj videbantur B (15) sic P. possessiones
BT°'- (16) sic T, admittebat 3 (17) Cod. C, 58, 14,

ubi § 3 fin. et § 4 ad verbum redeunt (18) lilii BT (19) sob-
oles BT1- (20) ad] TE, in B (21) sic B 6>, in-

testato T

31

INST. III 2—5

DE SENATUS CONSULTO TERTULLIANO

7 erat proximus. Placebat autem in eo genere per-
eiptendarum hereditatum successionem non esse, ia
est ut, quamvis proximus, qui secundum ea quae
diximus vocatur ad hereditatem, aut spreverit here-
ditatem aut autequam adeat decesserit, ^nihilo magis
legitimo iurc sequentes admittuntur, quod itevuru
'praetores imperfecto iure corrigentes non in totum
'sine adminiculo relinquebant, sed ex cognatorum or-
'dine eos vocabant, utpote adgnatiopis iure eis re-
cluso. sed nos nihil deesse perfectissimo mn cu-
'pientcs nostra constitutione 1 sanximus, quam de iure
'patronatus humanitate suggerente protulimus, succes-
sionem in adguatorum hereditatibus non esse eis
'denegandam, cum satis absurdum erat, quod cogna-
tis a praetore apertum est, hoc adguntis esse reclu-
sum, maxime cum in onere quidem tutelarum et
'primo gradu deficiente sequens succedit et, quod in
'ouere optinebat, non erat in lucro permissum.5

8 Ad legitimam successionem liifiilo minus voca-
tur etiam parens, qui contracta fiducia filium vel
filiam, nepotem vel neptem ac deinceps emancipat,
'quod cx nostra constitutione 2 omnimodo inducitur,
‘ut emancipationes liberorum semper videantur con-
tracta fiducia fieri, cum apud antiquos non aliter
‘hoc optinebat, nisi specialiter contracta fiducia pa-
tens manumisisset.5

m3

DE SENATUS CONSULTO TSRTULLIANO.

Lex duodecim tabularum ita stricto iure utebatur
‘et praeponebat masculorum progeniem ct eos5, 4 'qui
‘per feminini sexus necessitudinem sibi iunguntur, adeo
‘expellebat5, 'ut ue quidem inter matrem et filium
'filiamve ultro citroquc hereditatis capiendae ins"daret,
‘nisi quod praetores ex proximitate cognatorum eas
‘personas ad successionem bonorum possessione unde

1 ‘cognati accommodata vocabant.5 4 'Sed hae i uris'
‘angustiae postea5 'emendatae sunt.' et primus quidem
divus Claudius matri ad solacium liberorum amisso-

2 ram legitimam eorum detulit hereditatem. Postea
autem senatus consulto Tertulliano, quod divi Ha-
driani temporibus factum est, ‘plenissime de tristi6
‘successione matri, non etiam aviae deferenda5 cautum
est: ut mater ingenua trium liberorum ius habens,
libertina quattuor ad bona filiorum filiarumve ad-
mittatur intestatorum mortuorum, licet in potestate
parentis est, ut scilicet, cum alieno iuri suliiecta est,

3 ltissu eius adeat, cuius iuri subieeta est. Prae-
feruntur autem lnsitri liberi defuncti, qui sui suntquive6
suorum loco, sive primi gradus sive ulterioris, ‘sed
,et filiae sime mortuae filius vel filia opponitur ex
constitutionibus matri defunctae, id est aviae suae.5
pater quoque utriusque, non etiam avus vel proavus
matri anteponitur, scilicet cum inter eos solos de
nereditate agitur, frater autem consanguineus tam
tuii quam filiae excludebat matrem: soror autem con-
sangmnea panter cnm matre a(imittebat,ir ; sed si

sor.°,r cons:l|iguinei et mater liberis
'?nw ‘V,a' frater quidem matrem excludebat, commu-

4 e^hemht:lH ex aequis partibus fratri et

‘nostm n .,Cd! TI0S constitutione7, quam in codice
‘dum P°slumus, matri subveuien-

'puemeriiimXnttlma^,miUS: resI)lcif’ll,es ad naturam et
‘ca^matribusSSaNn11 "u efc Ba?Pe . mortem cx hoc
‘mus rusum i® ideoque. impium esse eredidi-

‘si enim iiie-eni^UitUm ,n!.,eiu® admitti detrimentum:
‘immerito dehaudaWuV libertina quater non poperit»,
Vnm: quid Jnimmt» ■CtSSlone suorum libero-
Tepererit? et ^ n-°? ):’!ures’ 8Ct] Paucos

‘bus sive ingn.nu s ve n* ™atri-.

fuerint vel quater Lw tlnls’ etsi non ter enixae
_ _r, 6ed emn tantum vel cam, qui

(l) Cod, f) 4, 4 § 20 rv, » o

3, 2,. 33 IHg. 38,17 Cod 6 56 < * ?}

B <l-i i usti R, ex tristi T fi ' ,3’ 21 ' 25 ® de tr,ati
t- 1 (6) qui ve] T, sive B (7) Cod

xr imi Z> r»T . , .

(s) sic pt pepererit ST
h": :<S. n Cod. 6, 57

(9) Cod. 6. 50, .
(11) ut lib. ...ailmit-

‘quaeve morte intercepti snnt, ut et sic vocentur in
5 ‘liberorum suorum legitimam successionem. Sed
‘cum antea constitutiones iitra legitima perscrutantes
‘partim matrem adiuvabant, partim eam praegrava-
bant et non iu solidum eam vocabant, sed in qui-
‘busdarn casibus tertiam partem ei abstrahentes certis
legitimis dabant personis, in aliis autem contrarium
faciebant: nobis» visum est recta et simplici via ma-
'treni omnibus legitimis personis anteponi et sine ulla
‘deminutione filiorum suorum succcssiouem accipere,
‘excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei
‘sint sive sola cognationis iura habentes, ut quem ad -
‘modum eam toto alio ordini legitimo praeposuimus,
fta omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive
‘non, ad capiendas hereditates simul vocemus, ita
‘tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel ad-
unatae et mater defuncti vel defunctae supersint, di-
midiam quidem mater, alteram vero dimidiam partem
‘omnes sorores habeant, si vero matre superstite et
fratre vel fratribus solis vel etiam cum sororibus sive
legitima sive sola cognationis iura habentibus inte-
ntatus quis vel intestata moriatur, iu capita distribua-
G ‘tur eius hereditas. Sed quemadmodum nos ma-
‘tribus prospeximus, ita eas oportet suae suboli con-
fudere: scituris eis, quod, si tutores liberis non
'petierint vel in locum remoti vel excusati intra annum
‘petere neglexerint, ab eorum impuberam monentium
7 ‘successione merito repellentur,5 Licet autem vulgo
quaesitus sit filius filiave, potest ad bona cius mater
ex Tertulliano senatus consulto admitti.

IV 10

DE SENATUS CONSULTO OKFITJANO.

Per contrarium autem ut liberi ad bona matrum
intestatarum admittantur11, senatus consulto Orfi-
tiano effectum est, quod latum est 12 Orfito et Rufo
consulibus13, divi Marci temporibus, et data est tam
filio quam filiae legitima hereditas, etiamsi alieno iuri
subiecti sunt: et praeferuntur ct consanguineis et

1 adgnatis defunctae matris. ‘Sed cum ex hoc. sena-
tus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo
fure non vocabantur, postea lioc constitutionibus
‘principalibus 14 emendatum est, ut ad similitudinem
filiorum filiarumque et nepotes et neptes vocentur.5

2 Sciendum autem est huiusmodi successiones, quae
a Tertulliano et Orfitiano deferuntur, capitis demi-
nutione non peremi propter illam regulam, qua no-
vae hereditates legitimae capitis deminutione non per-
eunt, sed illae solae, quae ex lege duodecim tabularum

3 deferuntur. Novissime sciendum est etiam illos
liberos, qui vulgo quaesiti sunt, ad matris heredita-
tem ex hoc senatus consulto admitti.

4 16 Si ex pluribus legitimis heredibus quidam
omiserint hereditatem vel morte vel alia causa im-
pediti fuerint quominus adeant, reliquis qui adierint
adcrescit illorum portio et, licet ant.e decesserint qui.
adierint, ad heredes tamen eorum pertinet.

y io

DE SUCCESSIONE COGNATORUM.

Post suos heredes eosque, quos int.cr suos heredes
praetor ‘et constitutiones5 vocant, et post legitimos-
(‘quo numero sunt adgna.ti et hi, quos in locum ad-
unatorum tam supra dicta senatus consulta quam
‘nostra erexit constitutio lv) proximos cognatos praetor
1 vocat. Qua parte naturalis cognatio spectatur,
nam adgnati capite deminuti quique cx his progeniti
sunt cx lege duodecim tabularum inter legitimos non
habentur, sed a praetore tertio ordine vocantur, ‘ex-
‘ceptis solis tantummodo fratre ct sorore emancipatis,

tanturl B, lib. ... admittuntur T (12) anno p. Chr. 17S
(13) effectum.. .consuli bus] Russardus cum *9, quod orphito-
et rufo eonss. eff. est quod latum est BT (14) Cod. 0, 55, 9
(15) 5 4 cx Marciani l. 5 irntt. (IHq. 38, 10, 9) (10) Cf.

Gai. 3, 21. 24. 27.. 31 Dig. 38, 8 Cod. (>, 15 (17) 3, 2, 4

INST. III 5. 6

32

DE GRADIBUS COGNATIONIS

‘non etiam liberis eorum, quos lex Anastasiana 1 (II) cum
‘fratribus integri iuris constitutis vocat quidem ad
'legitimam fratris hereditatem sive sororia, non aequis
‘tamen partibus, sed eum aliqua deminutione, quam
facile est ex ipsius constitutionis verbis colligere,
‘aliis vero adgnatis inferioris gradus, licet capitis de-
minutionem passi non sunt, tamen eos anteponit et
2(1) ‘procul dubio cognatis* Hos etiam,. qni per
feminini sexus personas ex transverso cognatione iun-
guntirr, tertio gradu proximitatis nomine praetor ad

3 (2) successionem vocat. 2 'Liberi quoqne, qui in
'adoptiva familia sunt, ad naturalium parentum here-

4 (3) 'ditatem hoc eodem gradu vocantur.' Vulgo
quaesitos nullum habere adguatum manifestum est,
cum adgnatio a patre, cognatio sit a matre, hi au-
tem nullum patrem habere intelleguntur, eadem ra-
tione nec inter se quidem possunt videri consanguinei
esse, quia consanguinitatis ius species est adgnatio-
nis: tantum igitur cognati sunt sibi, sicut et matris
cognatis3, itaque omnibus istis ea parte competit
bonorum possessio, qua proximitatis nomine cognati

5 (4) vocantur. Hoc loco et illud necessario admo-
nendi sumus adgnatiouis quidem iure admitti aliquem
ad hereditatem et si decimo gradu sit, sive do lege
duodecim tabularum quaeramus, sive de edicto quo
praetor legitimis heredibus daturum se bonorum pos-
sessionem pollicetur, proximitatis vero nomine lns
solis praetor promittit bonorum possessionem , qui
usque ad sextum gradum cognationis sunt, et ex
septimo a sobrino sobrinaque nato nataeve4.

VI5

DE GRADIBUS COGNATIONIS.

Hoc loco necessarium est exponere, quemadmodum
gradus cognationis numerentur, qua in re inprimis
admonendi sumus cognationem aliam supra nume-
rari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam
a6 latere dicitur, superior cognatio est parentium,
inferior liberorum, ex transverso fratrum sororurnve
eorum que,, qui ex his progenerantur, et convenienter
patrui amitae avunculi materterae, et superior qui-
dem et inferior cognatio a primo gradu incipit: at ea,

1 quae ex transverso numeratur, a secundo. 7 Brimo

2 gradu est supra pater mater, infra filius filia. Se-
cundo supra avus avia, infra nepos neptis, ex trans-

3 verso frater soror. Tertio supra proavus proavia,
infra pronepos proneptis, ex transverso fratris soro-
risque filius filia et convenienter patruus amita avun-
culus matertera, patruus est patris frater, qui Graece
zidTftos vocatur: avunculus est matris frater, qui
apud Graecos proprie pf rgrog appellatur: et pro-
miscue ,'t-iios dicitur, amita est patris soror, mater-
tera vero m atria soror: utraque Oo.ia vel apud quos-

4 dam ti?Ws appellatur. Quarto gradu supra ab-
avus. abavia., infra abnepos abneptis, ex transverso
fratris sororisque nepos neptis et convenienter pa-
truus magnus amita magna (id est avi frater et so-
ror), item avunculus magnus matertera magna (id
est aviae frater et soror), consobrinus consobrina (id
est qui quaeve ex fratribus aut sororibus progene-
rantur). sed quidam recte consobrinos eos proprie
putant, diei, qui ex duabus sororibus progenerantur
quasi consororinos: eos vero, qui ex duobus fratri-
bus progenerantur, proprie fratres patrueles vocari
<si autem ex duobus fratribus filiae nascantur, so-
rores patrueles appellantur): at eos, qui ex fratre et

sorore propagantur, amitinos proprie dici (amitae
tuae filii consobrinum te appellant, tu illos amitinos).

5 Quinto supra atavus atavia, infra adnepos ad-
neptis, ex transverso fratris sororisque pronepos pro-
neptis et convenienter propatruus proamita (id est
proavi frater et soror), proavunculus promatertera

'd est proaviae frater et soror), item fratris patruelis
sororis patruelis, consobrini et . consobrinae, ami-
tiui amitinae filius filia, . proprior sobrinus so-
brina (lii sunt patrui magni amitae .magnae avunculi

6 magni materterae magnae filius filia). 1 Sexto gradu
sunt supra tritavus tritavia, infra trinepos trineptis,
ex transverso fratris sororisque abnepos abneptis et
convenienter abpatruus abamita (id est abavi frater
et soror) abavunculus abmatertera, (id est abaviae
frater et soror), nitem sobrini sobrinaeque 12 (id est
qui quaeve ex fratribus vel sororibus patruelibus vel

7 consobrinis vel amitinis progenerantur). Hactenus
ostendisse sufficiet, quemadmodum gradus cognatio-
nis numerentur, namque ex his palam est intelle-
gere, quemadmodum ulterius quoque gradus nume-
rare debemus: quippe seroper generata quaeque per-
sona gradum adiciat, ut longe facilius sit respondere,
quoto quisque gradu sit, quam propria cognationis

8 appellatione quemquam denotare. Adgnatiouis quo

9 que gradus eodem modo munerantur. Sed cum
magis veritas oculata fide quam per atues animis
hominum infigitur, ideo necessarium duximus post
narrationem graduum etiam eos praesenti libro in-
scribi, quatenus possint et auribus et inspectione
adulescentes perfectissimam graduum doctrinam adi-
pisci '3.

10 14 Illud certum est ad serviles cognationes illam
partem edicti, qua proximitatis nomine bonorum pos-
sessio promittitur, nou pertinere: nam nec ulla anti-
qua lege talis cognatio computabatur, ‘sed nostra
‘constitutione15, quam pro iure patronatus fecimus
‘(quod ius usque ad nostra tempora satis obscurum
‘atque- nube plenum et undique confusum fuerat) et
‘hoc humanitate suggerente concessimus, ut si quis
Tn servili consortio constitutus liberum vel liberos
‘Imbuerit sive ex Ubera sive servilis condicionis mu
‘liere, vel contra serva mulier cx libero vel servo ha-
Tiuerit liberos cuiuscumque sexus, et ad libertatem
‘his pervenientibus et hi, qui ex servili ventre nati
‘sunt, libertatem meruerunt, vel dum mulieres liberae
‘erant, ipsi in servitutem eos habuerunt lc et postea
‘ad libertatem perven erant ; ut hi omnes ad succes-
sionem vel patris vel matris veniant, patronatus iure
‘in hac parte sopito: hos enim liberos non solum in
‘suorum parentium successionem, sed etiam alterum
Tn alterius mutuam successionem vocavimus, ex illa
Tege specialiter eos vocantes, sive soli inveniantur
‘qui in servitute nati et postea manumissi sunt, sive
‘una cum aliis, qui post libertatem parentium con-
cepti sunt sive ex eadem matre vel eodem patre sive
ex aliis nuptiis, ad similitudinem eorum qui ex iustis

‘nuptiis procreati sunt.*

1 1 Repetitis itaque omnibus quae iam tradidimus
apparet non semper eos, qui parem gradum cogna-
tionis optinent, pariter vocari coque amplius nec eum
quidem, qui proximior sit cognatus, se.mpcr potiorem
esse, cum enim prima causa sit suorum heredum
quosque inter suos heredes iam enumeravimus, ap-
paret pronepotem vel abnepotem defuncti potiorem
esse quam fratrem aut patrem matremque defuncti,
cum alioquin pater quidem et mater, ut supra quo-

(I) in Cod. repet, praelect. recepta non est : cf. adCod.b ,70,5

{2) Gai. 3, 31 (3) sic BQ, cognati eunt T (4) natave libri

(5) Cf. Dig. 38, 10 (6) a] JIT1, ex A2* (7) § ,.,5

similes Dig. 38, 10, 1 § 3..7 (Gai. I. & ad cd.prov.) ' (g) sic
libri 0 et in Dig. Fl, propior Dig. F1 (y) sic BT<), so-
brino A Dig. (10) § 6 similis Dig. 38, 10, 3 pr. (Gai. I. c.)

(II) stc libri eum &: item patrui magni amitae magnae
avunculi magni materterae magnae nepos neptis, item
fratris patruelia sororis patruelis consobrini consobrinae
amitini amitinae nepos neptis, propatrui proamitae pro-

avunculi promaterterae filius filia ins. Dig. (12) sic
BT cum Dig., consobrini consolninaeque A cum Paulo
4, 11, G et (•)

(13) stemma cognationum libri boni omittunt dett. alii
alia proferunt, id quod cx A1 edidit Conrat Geschichte
der Quellen des Bom. Jtcchts I p. «34, ah A olim afuisse
videtur testibus libris optimis _4 » .1 bg

(14) rubrica?n h. I. dett. inserunt de servili cognatione

(1R) Cod. 6, 4, 4 § 10. 11 (16) eos habuerunt] abierunt

Mommsen

DE SUCCESSIONE UBERTORUM

33

INST. III 6—8

que tradidimus, primum gradum cognationis op Cl-
ueant, frater vero secundum, pronepos autem tertio
gradu sit cognatus et abnepos quarto: nec uiterest,
in potestate morientis fuerit an non fuerit, quod vel
emancipatus vel ex emancipato aut ex feminino sexu
12 propagatus est. Amotis quoque suis heredibus
"'quosque inter buos heredes vocari diximus _ , adgiiatus,
qui integrum ius adgnationis habet, etiamsi longissimo
gradu sit, <plerumquc> potior habetur quam proximior
cognatus: nam patrui nepos vel pronepos avunculo .
vel materterae praefertur, totiens igitur dicnnus aut
poti orem haberi eum qui proximiorem gradum cogna-
tionis optinet, aut pariter vocari eos qui cognati _smt,
quotiens neque suorum heredum iure ‘quique inter
'suos heredes sunt/ neque adgnationis iure aliquis
praeferri debeat secundum ea. quae5 tradidimus, "ex-
ceptis fratre et sorore emancipatis, qui ad succes-
sionem fratrum vel sororum vocantur, qui etsi ca-
rpite deminuti sunt, tamen praeferuntur eeteris ulte-
Tioris gradus adgnatis5.

vTF

DE SUCCESSIONE UBERTORUM

4 'Nunc de libertorum bonis videamus, ollm itaque
'licebat liberto patronum suum impune testamento
‘praeterire: nam ita demum lex duodecim tabularum
'ad hereditatem liberti vocabat patronum, si intesta-
‘tus mortuus esset libertus nullo suo herede relicto,
'itaque intestato quoque mortuo liberto, si is suum
‘heredem reliquisset, nihil in bonis eius patrono ius
'erat, et si quidem ex naturalibus liberis aliquem
‘suum heredem reliquisset, nulla videbatur querella:
'si vero adoptivus filius esset,3, aperte iniquum erat
1 'nihil iuris patrono superesse. 4 Qua de causa post-
ea praetoris _ edicto haec iuris iniquitas emendata
'est. 6_ive enim faciebat testamentum libertus, iube-
Miatur ita testari, ut patrono partem dimidiam bouo-
Vum suorum relinqueret: et si aut nihil aut minus
'partis dimidiae reliquerat, dabatur patrono contra
■fabulas testamenti partis dimidiae bonorum posses-
sio* si _verob intestatus moriebatur suo herede re-
dir.to filio adoptivo, dabatur aeque patrono contra
'hunc suum heredem partis dimidiae bonorum pos-
sessio. prodesse autem liberto "solebant5 ad exclu-
dendum patronum naturales liberi, non solum quos
‘in potestate mortis tempore habebat, sed etiam
'emancipati efc in_ adoptionem dati, si modo ex aliqua
parte heredes scripti erant aut praeteriti contra tabu-
las bonorum possessionem ex edicto petierant: nam
_2 'exheredati nullo modo repellebant patronum.4 Post-
'ca lege Papia adaucta sunt hira patronorum, "qui5
^locupletiores libertos "liabebant5. cantum est enim, ut
,ex honis eius, qui sestertiorum centum milium patri-
rnonium reliquerit et pauciores quam tres liberos
Jubebat, sive is testamento facto sive intestato mor-
, V5riri.s pars patrono debebatur, itaque cum

.• ilm frhttm frliamve lieredem reliquerit libertus, per-
‘lilin rrrsc^!ml^ia l,atl'ono debebatur, ac si is sine
’re<lea i-fl iaTi ‘decessisset5: cum duos duasvehe-
3 re hquerat, tertia pars debebatur patrono: si

honS?TCrat’ “Pellebatur patronus.' "Sed nostra
‘corti r, en a;?, ’ (i,llanJ pro omqium notione Graeca lingua
'modi ,trtac-at^ habito composuimus, ita hnius-
‘minoreR *nt si. Quidem libertus vei liberta

'habeant substanH*6 ldest1minUfi CRntunl aureis
"iiiterprctati snmnt !1C etum, CS*S Uapiae summam
"reus 'ii Pro ml^e sestertiis unus au-

"eorum successivo locunl habeat patronus in

"sin autem iutestaM ’ / testamentum fecerint,

"licto, tac MlV t,deCC6Bennt nuUo liberorum re-

'decim tabularum nll!!’ qUod erat Rx )e^e du0'
— ’ lntcgTum reservavit, cum vero

<i) 3, 1, 2»

(2) ea quae] B, iU quod iatn T

(-1) Gai.

3 9 f Qaih ■

2' Gai. 0, sive J=SL>t 1 ',lUiSSCt B <6> Bi Ter?I
(?) sic scripsi cuvi G aio et Of

"maiores centenariis sint, si heredes vel bonorum pos-
sessores liberos liabeant sive unum sive plures euitis-
"cumque sexus vel gradus, ad eos successionem pa-
"rentum deduximus, omnibus patronis una cum sua
"progenie semotis, sin autem sine liberis decesserint,
"si quidem intestati, ad omnem hereditatem patronos
"patronasque vocavimus: sivero testamentum quidem
"fecerint, patronos autem vel patronas praeterierint,
"cum nullos liberos haberent vel habentes eos exhere-
daverint-, vel mater sive avus maternus eos praeter-
ierit, ita ut non possint argui inofficiosa eorum testa-
"menta: tunc ex nostra constitutione per bonorum
"possessionem contra tabulas non dimidiam, ut ante,
"sed tertiam partem bonorum liberti consequantur,
"vel quod deest- eis ex constitutione nostra repleatur,
"si quando minus tertia parte bonorum suorum liber-
ius vel liberta eis reliquerint, ita sine onere, ut nec.
‘liberis liberti libertaeve ex ca parte legata vel fidei-
commissa praestentur, sed ad coheredes hoc ouus red-
"undaret: multis aliis casibus a uobis iu praefata
"constitutione congregatis, quos necessarios esse ad
"huiusmodi iuris dispositionem perspeximus: ut tam
"patroni patronaeque quam liberi eorum nec non qui
"ex transverso latere veniunt usque ad quintum gra-
dum ad successionem libertorum vocentur ; sicut ex
‘ea constitutione intellegendum est: ut si eiusdem
"patroni vel patronae vel duorum duarum pluriumve
"sint liberi, qui proximior est, ad liberti seu libertae
"vocetur successionem et in capita, non in stirpes
"dividatur successio, eodem modo et in his qui ex
"transverso latere veniunt servando, paene enim con-
donantia iura ingenuitatis et libertinitatis in succes-
4 "sionibus fecimus. Sed haec de his libertinis hodie
"dicenda sunt, qui in civitatem Romanam pervenerunt,
"cum nec sunt alii liberti simul et dediticiis et Latinis
"sublatis, cum Latinorum legitimae successiones nullae
‘penitus erant, qui10 licet ut liberi vitam suam per-
"agebant, at-tamen ipso ultimo spiritu simul animam
"atque libertatem amittebant, et quasi servorum ita
"bona eorum iure quodammodo peculii cx lege Junia
"manumissores detinebant, postea vero senatus con-
"sullo Largiano cautum fuerat, ut liberi manumissoris
"non nominarim exheredati facti extraneis heredibus
"eorum in bonis Latinorum praeponerentur, quibus
"supervenit etiam divi Traiani edictum, quod eundem
"hominem, si invito vel ignorante patrono ad eivita-
"tem venire ex beneficio principis festinavit, faciebat
"vivum quidem civem Romanum, Latinum autem mo-
lientem. sed nostra constitutione 11 propter huiusmodi
"condicionum vices et alias difficultates cum ipsis La-
"tinis etiam legem Iuniam et senatus consultum Lar-
"gianum ct edictum divi Traiani in perpetuum deleri
"censiiimus, ut omnes liberti civitate Romana fruan-
"tur, et mirabili modo quibusdam adiectionibus ipsas
"vias, quae iu Latinitatem ducebant, ad civitatem Ro-
"mauam capiendam transposuimus.5

YTTI12

DE ADSIGNATIONE LIBERTORUM.

In summa quod ad bona libertorum admonendi
sumus senatum censuissc, ut quamvis ad omnes pa-
troni liberos, qui eiusdem gradus sint, aequaliter
bona libertorum pertineant, tamen liceret13 parenti
uni cx liberis adsignare libertum, ut post mortem
eius solus is patronus habeatur, cui adsignatus est,
et ceteri liberi, qui ipsi quoque ad eadenTbona nulla
adsignatione interveniente, pariter admitterentur, nihil
iuris in his bonis habeant, sed ita demum pristinum
ius recipiunt, si is cui adsignatus eet decesserit nullis

1 liberis relictis. Nec tantum libertum, sed etiam
libertam, et non tantum filio nepotive, sed etiam filiae

2 neptive adsignare permittitur. Datur autem haec

testatus i«s. B, intestatus ins. T ( s ) Coci. 6, 1, -i

(0) centenarii BT (in) qui] T, quia B ' (11) Cod.

7, fi, l

(12) Cf. Big. 38, t (13) sic T, licere B

h

INST.IIl 8—10

34

DE honorum possessionibus

adsignandi facultas ei, qui duos pluresve liberos in
potestate habebit, ut eis, quos in potestate habet,
adsignare ei 1 libertum libertamve liceat, unde quaere-
batur, si eum cui adsignaverit postea emancipaverit,
nuru evanescat adsignatio? sed placuit evanescere,

3 quod et Iuliano et aliis plerisque visum est. Nec
interest, testamento quis ad signet an sine testamento:
sed etiam quibuscumque verbis hoc patronis permit-
titur facere ex ipso senatus consulto, quod -Claudia-
nis temporibus factum est Suillo Rufo et Ostorio
Scapula consulibus2.

IX 5

DE BONORUM POSSESSIONIBUS.

Ius bonorum possessionis introductum est a prae-
tore emendandi veteris i uris gratia, nec solum in iu-
te-- latorum hereditatibus vetus ius eo modo praetor
emendavit, sicut supra dictum est, sed in eorum quo-
que, qui testamento facto decesserint, nam si alienus
postumus heres fuerit institutus, quamvis hereditatem
uire civili adire non poterat, cum institutio non vale-
bat, honorario tamen jure bonorum possessor efficie-
batur, videlicet cum a praetore adinvabatur: ‘sed et
liic a* nostra constitutione5 hodie recte heres insti-

1 'tuitur, quasi et iure civili non incognitus.’ 0 'Ali-
quando tamen neque emendandi neque impugnandi
'veteris iuris, sed magis confirmandi gratia pollicetur
'bonorum possessionem, nam illis quoque, qui recte
'facto testamento heredes instituti sunt, dat secundum
'tabulas bonorum possessionem: item ab intestato suos
'heredes et adgnatos ad bonorum possessionem vocat:
“sed et’ remota quoque bonorum possessione ad eos

2 'hereditas pertinet iure civili. 7 Quos autem prae-
tor 'solus’ vocat ad hereditatem, heredes quidem ipso
'iure non fiunt (nam praetor heredem facere non po-
test: per legem enim tantum vel similem iuris con-
stitutionem heredes fiunt, veluti per senatus consul-
tum et constitutiones principales): sed cum cis prae-
tor dat bonorum possessionem, loco heredum con-
stituuntur et vocantur bonorum possessores, adhuc
'autem et alios complures gradus praetor fecit- in bo- r
'norum possessionibus dandis, dum id agebat, ne quis
'sine successore moriatur', 'nam angustissimis finibus
'constitutum per legem duodecim tabularum ius per-
cipiendarum hereditatum praetor ex bono et aequo

3 'dilatavit’. Sunt autem bonorum possessiones ex
testamento quidem hae. prima, quae praeteritis libe-
ris datur vocaturqne contra tabulas, secunda, quam
omnibus iure scriptis heredibus praetor pollicetur
ideoque vocatur secundum tabulas, et cum de testa-
mentis prius locutus est, ad intestatos transitum fecit,
et primo loco suis heredibus ct his, qui ex edicto
praetoris suis connumerantur, dat bonorum posses-
sionem quae vocatur unde liberi: secundo legitimis
heredibus: tertio dccein personis, quas extraneo manu- ■
missori praeferebat, (sunt autem decem personae hae:
pater mater, avus avia tam paterni quam materui,
itera filius filia, nepos neptis tam ex filio quam ex
filia, frater soror sive consanguinei sive uterini);
quarto cognatis proximis: quinto tum qnam8 ex fa-
milia: sexto patrono et patronae liberisque eorum et ■
parentibus: septimo viro et uxori: octavo cognatis

4 nianuniissoris. 'Sed eas quidem praetoria induxit
'lurisdictio. nobis tamen nihil incuriosum praetermis-
sum est, sed nostris constitutionibus omnia corrigentes
'contra tabulas quidem et secundum tabulas bonorum
‘possessiones admisimiiB ut.pote necessarias constitutas
'nec non ab intestato unde liberi et unde legitimi
fi ‘bonorum possessiones. Quae autem in praetoris
'edicto quinto loco posita fuerat, id est unde decem •
'personae, eam pio proposito et compendioso sermone
'supervacuam ostendimus: cum enim praefata bono- j

(1) ei om. T (2) infer a. p. Vhr. 41—47
(3) Cf. Oai. 3, 25.. as Dig. 37, 1..13 Cod. 6, 9..20 (4) scr. e

(5) Cod. 6, 48, 1 (6) Oar. 3, 33"? 34 (7) Oai. 3,

32. 33 (8) tum quam] <9, tunc qua B, qua T (9) Cod.

! 'ram possessio decem personas praeponebat extranee
‘manumissori, nostra constitutio9, quam de. emanci-

■ 'natione liberorum fecimus, omnibus parentibus eis-
" ‘dcmqiir manumissoribus contracta fiducia ra au urnis-
. ‘sionem facere dedit, ut ipsa manumissio eorum hoc

'in se habeat privilegium et super vacua, fiat praedicta
; 'bonorum possessio, sublata igitur praefata quinta
'bonorum possessione in gradum eius sextam antea

■ 'bonorum possessionem reduximus et quintani fecimus,
f» (5) 'quam praetor proximis cognatis pollicetur. Uim-
'qtie antea septimo loco fuerat bonorum possessio,,
'turn quam 10 ex familia et octavo unde liberi patroni
‘patronae que ct parentes eorum, utramque per con-
stitutionem nostram11, qnam de iure patronatus feci-
bus, penitus vacuavimus: eum enim ad similitudinem
‘successiouis ingenuorum libertinorum successiones po-
suimus, quas usque ad quintum tantummodo gradum
‘coartavimus, ut sit aliqua inter ingenuos et libertos
‘differentia, sufficiunt 12 eis tam contra tabulas bono-
rum possessio quam unde legitimi et unde. cognati,
'ex quibus possint sua iura vindicare, omni scrupu-
lositate et- inextricabili errore duarum istarum bono-

7 (6) ‘rum possessionum resoluta.. Aliam vero bo-
‘norum possessionem, quae unde vir et uxor appella-
tur et nono loco inter veteres bonorum possessiones-
‘posita fuerat, et in suo vigore servavimus et altiore
'loco, id est sexto, eam posuimus, decima veteri bo-
‘norum possessione quae erat unde cognati manumis-
soris propter causas enarratas merito sublata: ut
‘sex tantummodo bonorum possessiones ordinariae

8 (7) 'permaneant suo vigore, pollentes. Septima eas
‘secuta, quam optima ratione praetores introduxerant,
‘novissime enim promittitur edicto his etiam bonorum
‘possessio, quibus ut detur lege vel senatus consulto
‘vel constitutione comprehensum est, quam neque bo-
‘norum possessionibus quae ab intestato veniunt ne-
‘que, eis quae ex testamento sunt praetor stabili iure
‘connumeravit, sed quasi ultimum et extraordinarium
‘auxilium, prout res exigit, accommodavit scilicet his,,
‘qui ex legibus senatus consultis constitutionibus prin-
‘cipum ex novo iure vel ex testamento vel ab intes-
‘tato veniunt-’

t) (8) Cum igitur plurcs species successionum praetor
introduxisset casquc per ordinem disposuisset ct in
unaquaque specie successionis saepe plurcs extent
dispari gradu personae: ne actiones creditorum diffe-
rantur, sed haberent quos convenirent, et ne facile i.o
possessionem bonorum defuncti mittantur et eo modo
sibi consulerent, ideo petendae bonorum possessioni
(9) certum tempus praefinivit, liberis itaque et
parentibus tam naturalibus quam adoptivis in petenda
bonorum possessione anni13 spatium, ceteris14 centum

10 (5) dierum dedit. Et si intra hoc tempus aliquis
bonorum possessionem non petierit, eiusdem gradus
personis adcresc.it: vel si nemo sit, deinceps ceteris
proinde bonorum possessionem ex successorio edicto
pollicetur, ac si is quii praecedebat ex eo numero
non esset, si quis itaque delatam sibi bonorum pos-
sessionem repudiaverit, non quousque tempus bonorum
possessioni praefinitum excesserit exspectatur, sed
statiin ceteri ex eodem edicto admittuntur. In petenda

11 (6) autem bonorum possessione dies utiles singuli
considerantur. ‘Sed bene anteriores principes et. Inue

12 (7) ‘causae providerunt, ne quis pro petenda bo-
‘norum possessione curet, sed, quocumque modo si
‘admittentis eam indicium intra statuta tamen tem-
pora ostenderit, plenum habeat earum beneficium.’

X15

DE ACQUISITIONE PER ADROGATIONEM.

( 16 Est et alterius generis per universitatem suc-
cessio, quae neque lege duodecim tabularum neque

8, 58, 8 (10) tum quam] (9. tum qua B, qua T

(ll) Cod. 6, 4, 4 (12) sic B, sufficit T (13) sic Br

annuum T (14) autem ins. T
(15) Cf. Oai. 3, 82.. 84 (io) Oai. 3, 82

5DE EO CUI L1B. CAUSA BONA ADD.

35

INST. III 10—14

'praetoris edicto, sed eo iure. quod consensu recep- ,

1 'Uira est, introducta est. ‘Ecce enim cum pater
‘familias sese in adrogationem dat, omnes res eius ;
'corporales et incorporales quaeque ei debitae sunt i
“advogatori ante quidem pleno iure" adq nuebantur, i
‘exceptis his quae per capitis deminutionem peieuut,
■quales sunt operarum obligationes* ‘et ius augnatio-
“nis. usus etenim et usus fructus, licet his antea I
“connumerabantur, attamen capitis deminutione minima

2 “eos tolli nostra prohibuit constitutio *. N uno autem
“nos eandem adquisitioaem, quae per adrogationem
'fiebat, coartavimus 3 ad similitudinem naturalium pa-
len tum : nihil etenim aliud nisi tantummodo usus
‘fructus tam naturalibus patribus quam adoptivis per
“filios familias adquiritur in his rebus quae extrinsecus
“filiis obveniunt, dominio eis integro servato: mortuo
‘autem filio adrogato in adoptiva familia etiam domi-
“nium eius ad adrogatorem transit nisi supersint
‘aliae personae, quae ex nostra constitutione5 patrem

3 'iu his quae ad quin non possunt antecedunt. Sed'
«‘ex diverso ‘pro eo', quod is debuit qui se in adoptio-
nem dedit’, ‘ipso quidem iure adrogator non tenetur,
‘sed nomine filii convenietur et, si noluerit cum defen-
“dere, permittitur creditoribus per competentes nostros
“magistratus' 'bona, quae eorum ‘cum usu fructu' futura
‘fuissentj si se alieno iuri non subjecissent1 , “possidere
‘et legitimo modo ea disponere '

XI

4 nemini dubium est. Tunc constitutioni locum esse
verba ostendunt, cum nemo successor ab intestato
existat: 12ergo quamdiu incertum sit, utrum existat
an non, cessabit constitutio: si certum esse coeperit

5 neminem extare, tunc erit constitutioni locus. 12Si
is, qui in integrum restitui potest, abstinuit se ab
hereditate, an, quamvis 13 potest in integrum restitui,
potest admitti constitutio et addictio bonorum fieri'?
quid ergo, si post addictionem libertatum conservan-
darum causa factam in integrum sit restitutus? uti-
que non erit dicendum revocari libertates, quaeu

6 semel competierunt. Haec constitutio libertatum
tuendarum causa introducta est: ergo si libertates
nullae sint datae, cessat constitutio, quid ergo, si
vivus dedit libertates vel mertis causa et, ne de hoc
quaeratur, utrum in fraudem creditorum an non fac-
tum sit, idcirco veliut addici sibi bona, an audiendi
suut? et magis est, ut audiri debeant, etsi deficiant

7 verba constitutionis. ‘Sed cuiu multas divisiones
‘eiusmodi constitutioni deesse perspeximus, lata est a
‘nobis plenissima constitutio 15, in quam multae spe-
cies collataelu sunt, quibus ius huiusmodi successio-
nis plenissimum est effectum: quas ex ipsa lectione
‘eonstitutionis potest quis cognoscere.'

xn17

i DE SUCCESSIONIBUS SUBLATIS, QUAE FIEBANT
' PER, BONORUM VENDITIONEM ET EX RENATUS
CONSULTO CLAUDIANO.

DE EO CUI LIBERTATIS CAUSA BONA
ADDICUNTUR.

Accessit novus casus successionis ex constitutione
divi Marci, nam si lii, qui libertatem acceperunt a
domino in testamento, ex quo non aditur hereditas,
velint bona sibi addici libertatium conservandarum
causa, audiuntur, et ita rescripto divi Marci ad Po-
1 pilium Rufum continetur. Verba rescripti ita sc
habent: ‘Si Virginio Valenti, qui testamento suo liber-
‘tatem quibusdam adseripsit, nemine successore ab
‘intestato existente in ea causa bona esse coeperunt,
‘ut veniri debeant: is cuius1 de ea re notio est
‘aditus rationem desiderii tui habebit, ut libertatium
‘tam earum quae directo, quam earum, quae per
‘speciem fideicommissi relictae sunt, tuendarum gratia
^addicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de so-
‘bdo quod cuique debetur solvendo, et hi quidem,
^quibus directa libertas data est, perinde liberi erunt,
°ae si hereditas adita esset: hi autem, quos heres
“rogatus est manumittere, a te libertatem consequan-
^iun ita ut si non8 alia condicione velis bona tibi
^ ad dici, quam ut 'J_ etiam qui directo libertatem acce-
perunt tui liberti fiant, nam huic etiam voluntati
,tua(b si ii de quorum statu agitur consentiant, aucto-
-ltatem nostram accommodamus, et ne huius rescrip-
homs nostrae emolumentum alia ratione irritum
, L 81 fiscus boDa agnoscere voluerit: et hi qui
rebus nostris attendunt scient commodo pecuniario
praedam libertatis causam et ita bona cogenda,
noertas his salva sit, qui eam adipisci potuerunt,
hereditas ex testamento adita esset.’ Hoc re-
Hcr pto subventum est et libertatibus et defunctis, ne
cert* im 8 creditoribus possideantur et veneant,
bonorum „ rir!'- ex ^ac causa bona addicta, cessat
<iuid(‘m meUdl lo: ex.tl(:it er‘im defuncti defensor, et
3 Inurit”- qlU de so^do creditoribus cavet,
liens ‘ ^scriptum totiens locum habet, quo-

quis intestatnnt°i^ei’l,ate8 datae s'JDti- ergo 1Qsi
neque Sita^t- ,ll^dens codicillis. libertates dederit,
tuitionis debet u ‘"v, lntestato hereditas? favor cousti-

cedat et codicilli! uUI? l.,a^re‘ ccrte « testatus de-
^ — bs dedent bbertatem, competere eam

{l) G(li . 3 83 fr J cy , '

(4) pertranait T c ’ 33’ 16 ' Cod‘ 8’ 61> 6

/71 cui ni t?) God, fi, 59, 11 (6) Gai. 3, 84

delMom^en ° n\a\B W quam ut

Wp. I. 60 ad c,l.) u debebit t T f*. 4°’ 5’ 2

Dia 4fl r t . }Tr/ , el>lt r (12) 4? 4 fui. § 5 cx

9 ' 4°' * iP ' * t' 2 l- 80 ad ed.) (13) quamv is] lihri

‘Erant ante praedictam successionem olim et aliae
“per universitatem successiones, qualis fuerat bono-
Tuin emptio, quae de bonis debitoris vendendis per
‘inultas ambages fuerat introducta ettuuc locum habe-
“bat, quando indicia ordinaria iu usu fuerunt: sed
‘cum extraordinariis indiciis posteritas usa 18 est, ideo
‘cum ipsis ordinariis iudiciis etiam bonorum vendi-
‘tiones exspiraverunt et tantummodo creditoribus datur
‘officio indicis bona possidere et prout eis utile visum
“fuerit ea disponere, quod ex latioribus digestorum
1 ‘libris perfectius apparebit. Erat et ex senatus
‘consulto Claudiano miserabilis per universitatem ad-
“quisitio, cum libera mulier servili amore bacchata
“ipsam libertatem per senatus consultum amittebat er,
‘cum libertate substantiam: quod indignum nostris
“temporibus esse existimantes et a nostra civitate de-
leri et noa inseri nostris digestis concessimus "V

XJH1U

DE OBLIGATIONIBUS.

“'Nunc transeamus ad obligationes/ obligatio est
hiris vinculum, quo necessitate ad, stringimur alicuius

1 solvendae rei secundum nostrae civitatis iura. Om-
nium autem obligationum enmma divisio in duo ge-
nera diducitur: namque aut civiles sunt aut prae-
toriae. civiles sunt, quae aut, legibus constitutae aut
certe iure civili comprobatae sunt, praetoriae sunt,
quas praetor ex sua jurisdictione constituit, quae

2 etiam honorariae vocantur21. Sequens divisio in
quattuor species diducitur: aut enim ex contractu

■ sunt aut quasi ex contractu aut ex maleficio aut

■ quasi ex maleficio, prius est, ut de Ilis quae ex con-
tractu sunt dispidamus. harum aeque quattuor spe-
cies sunt: aut enim re contrahuntur aut verbis aut
litteris aut consensu, de quibus singulis dispidamus.

| QUIBUS MODIS RE CONTRAHITUR OBLIGATIO.

: “Re contrahitur obligatio voluti mutui datione31.

! mutui autem obligatio in bis rebus consistit, quae

(22) Cf. Qai. 3, 90. 91 (23) pr. in. ex Gaii l. 2 rer. cott.

44, 7, 1 § 2) (24) datione! Dig., obligatione BT

h*

INST. III 14—16

DE VERBORUM OBLIGATIONE

pondere numero mensurare constant, veluti vino oleo
frumento pecunia numerata aere argento auro, ‘‘quas
'res aut numerando aut metiendo aut pendendo in2
‘lioc damus, ut accipientium fiant et quandoque nobis
'non eaedem res, sed aliae eiusdem naturae1 et quali-
tatis 'reddantur, unde etiam mutuum appellatum sit”,
'quia ita a me tibi datui’, ut ex meo tuum liat/ "ex*
"eo contractu nascitur actio quae vocatur condictio/

1 5 'Is quoque, qui non debitum accepit ab eo qui
'per errorem solvit, re obligatur': ‘daturqne agenti
‘contra cum propter repetitionem condicticia actio/
'nam proinde ei* condici potest 'si paret cum dare
“oportere' ac si mutuum accepisset: unde pupillus,
'si ei sino tutoris auctoritate non debitum per erro-
‘rein datum est, non tenetur indebiti condictione non
'magis quam mutui datioue. sed haec species obli-
gationis non videtur ex contractu consistere, cum is
'qui solvendi animo uat magis distrahere voluit nego-

2 'tium quam contrahere.' Utera is cui res aliqua
utenda datur, id est commodatur, rs obligatur 'et
tenetur commodati actione.' sed is ab eo qui mu-
tuum accepit longe distat: namque non ita res datur,
ut eius fiat, et ob id de ea re ipsa restituenda tene-
tur. et is quidem qui mutuum accepit, si quolibet
fortuito casu quocl accepit amiserit, voluti incendio
rniiia naufragio aut latronum hostinrnvc incursu, ui-
bilo minus obligatus permanet, at, is qui utendum
accepit sane quidem exactam diligentiam custodien-
dae rei praestare iubetur nec sufficit ei tantain dili-
gentiam adhibuisse, quantam suis rebus adhibere soli-
tus est, si modo alius diligent, ior poterit eam rem
custodire: sed propter maiorem vim maior es ve casus
non tenetur, si modo non huius* culpa is casus inter-
venerit: alioquin si id quod tibi commodatum est
peregre ferre tecum malueris et vel incursu hostium
praedonnrave vel naufragio amiseris, dubium non est,
quin de, restituenda ea re tenearis, commodata autem
res tunc proprio intellegitur, si nulla mcrccde ac-
cepta vel constituta res tibi utenda data est. alio-
quin mereede interveniente locatus tibi usus rei vide-

3 tur: gratuitum enim debet, esse commodatum. ''Prae-
terea et is, apud quem res aliqua deponitur, re obli-
gatur'ctfi actione depositi', qui et ipse de ea re quam
accepit restituenda tenetur, sed is ex eo solo tene-
tur, si quid dolo commiserit, culpae autem nomine,
id est desidias atque neglegentiae, non tenetur: ita-
que securus est qui parum diligenter custoditam rem
furto amisit, 'quia, qui neglegenti amico rem custo-
diendam tradit10, suae facilitati id 11 imputare debet'.

4 '-Creditor quoque qui pignus accepit re obligatur,
qui et ipse.de ea ipsa re quam accepit restituenda
tenetur 'actione pigneraticia/ sed quia pignus utrins-
que gratia datur, ct debitoris, quo magis ci pecunia
eroderetur, et creditoris, quu magis ei in tuto sit
creditum, placuit sufficere, quod ad eam rem custo-
diendam exactam diligentiam adhiberet: quam si prae-
stiterit et aliquo fortuitu casu rem amiserit, securum
esse nec impediri creditum petere.

XV 12

DE VERBORUM OBLIGATIONE.

13 Verbis obligatio. contrahitur ex interrogatione et
responsu11, cum quid dari ficrive nobis stipulamur,
ex qua duae proficiscuntur actiones, tam condictio
si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta!
quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud
veteres firmum appellabatur, forte a stipite descen-
dens.

1 In hae re olim talia verba tradita fuerunt: spon-
des? spondeo, promittis V promitto, fidepromittis? fide-
li) Gai. 3, Bfl (2) in] TGai., ob B (3) est Gai. (4) ex]
B&), et ex T (5) Gai. 3, 91 (0) ei] Gai., ei ab eo BT

(7) s 2.. 4 in. ex Gaii l. 2 rer. cott. (T)iy. 44, 7, 1 § 3..G)
(S> huius] T, h. ipsius B (9) et] T&, om. B (10) tradit]
B, committit Dig., *«»it**t tradidit !f“ (u) i<fj B, ad B

om. T*

36

promitto, fideiubes? fideinbeo, dabis? dabo, facies?
faciam, utrum autem Latina an Graeca vel qua alia
lingua stipulatio concipiatur, nihil mterest, scilicet si
uterque stipulantium intellectum hmus linguae ha-
beat: nec nccesse est eadem lingua utrum que uti,
sed sufficit congruenter ad interrogatura respondere:
quin etiam duo" Graeci Latina lingua obligationem
contrahere possunt, 'sed haec sollemnia verba olim
'quidem in usu fuerunt: postea autem Leomana
'constitutio lata est, quae sollemnitate verborum sublata
'sensum et consonantem intellectum ab utraque. parte
'solum desiderat, licet qnibnscumqnc verbis expres-
sus est/ . t

2 Omnis stipulatio aut pure aut 111 diem aut sub
condicione fit. pure veluti ‘quinque aureos dare, spon-
des?1 jdqitc confestim peti potest, in diem, cum ad-
iecto die quo pecunia solvatur stipulatio fit: veluti
‘decem aureos primis kalendis Martiis dare spondes :
id autem, quod in diem stipulamur, statim quidem
debetur, sed peti prius quam dies veniat non potest:
ac ne eo quidem ipso die, in quem stipulatio facta
est, peti potest, quia totus11’ dies arbitrio solventis
tribui debet, neque enim certum est eo die, in quem
promissum est, datum non esse, priusquam11 prae-

3 tenuit. At si ita stipuleris ‘decem aureos annuos
‘quoad vivam dare spondes?’, et pure facta obligatio
intellegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi
non potest, sed liercs petendo pacti exceptione sub-

4 movebitur. Sub condicione stipulatio Iit, cum in
aliquem casum differtur obligatio, ut, si aliquid fac-
tum fuerit aut non fuerit, stipulatio committatur,
veluti ‘si Titius consul factus fuerit, quinque aureos
‘dare spondes?’ si gnis ita stipuletur ‘si in Capitn-
‘lium non ascendero, dare spondes?’ perinde erit, ac
si stipulatus esset eum morietur dari sibi, ex condi-
cionali stipulatione tantum spes est debitum iri, cum-
que ipsam spem transmittimus, si, priusquam condicio

5 existat, mors nobis contigerit. Loca etiam inseri
stipulationi solent, veluti ‘Carthagine dare spondes?’
quae stipulatio licet puro fieri videatur, tamen re
ipsa habet tempus iiueetum, quo promissor utatur
ad pecuniam Cartilagine dandam, ct ideo si quis
ita Romae stipuletur ‘hodie Carthagine dare spondes?’
inutilis erit stipulatio, eum impossibilis sit repvomis-

6 sio. Condieioues, quae ad praeteritum vel ad
praesens tempus referuntur, aut statim infirmant obli-
gationem aut omnino non differunt: veluti ‘si Titius
‘consul fuit' vel ‘si Maevius vivit, dare spondes?'
nam si ea ita non sunt, niliil valet stipulatio: sin
autem ita se habent, statim valet, quae enim per
rerum naturam certa sunt, non morantur obligatio-
nem, licet apud nos incerta sint.

7 Non solum res in stipulatum deduci possunt,
sed etiam facta: ut si 18 stipulemur fieri aliquid vel
non fieri, et in Imiusmodi stipulationibus optimum
erit poenam subieerc, ne quantitas stipulationis in
incerto sit ac necesse sit actori probare, quid eius
intersit, itaque si quis ut fiat aliquid stipuletur, ita,
adici poena debet: ‘si ita factum non erit, tum poe-
nae nomine decem aureos dare spondes?’ sed si
quaedam fieri, quaedam non fieri una eademque con-
ceptione stipuletur, clausula erit Imiusmodi adieieuda:
‘si adversus ea factum erit sive, quid ita factum non
‘erit, tunc poenae nomine decem aureos dare spondes?'

XVI15

DE DUOBUS REIS STIPULANDI ETPROMITTENDI,

Et stipulandi et. promittendi duo pluresve rei fieri
possunt, stipulandi ita, si post omnium interrogatio-
nem promissor respondeat ‘spondeo’, ut puta eum

| (12) Cf. Gai. 3, 92. 93 Dig. 45, 1 Cod. 8. 37 (13) Vr

m. cxGan l. 2 rer. coit. (Dig. 44, 7, 1 s 7) (u) responsu]

Dig. B responso AB, responsione T et in Dig. F - ?
(15) Cod. 8, 37, 10 (16) totusj A, totus is T, totn»

lUe B (17) sic A, is ins. BT (ls) si om. libri
(19) Cf. Dig. 45, 2 Cod, 8, 40

DE STIPULATIONE SERVORUM

37

INST. III 16—19

duobus separatim stipulantibus ita promissor respon-
deat ‘utrique vestrum dare spondeo’: nam bi prius
Titio spoponderit, deinde alio interrogante spondeat,
alia atque alia erit obligatio nec creduntur duo rei
stipulandi esse, duo pluresve rei promittendi ita fiunt: :
‘Maevi, quilique aureos dare spondes; Sei, eosdem i
Tirinque aureos dare spondes?’ respondeant siugah
1 separatim ‘spondeo’. Es liuinsmodi obligationibus
et sii liniantibus solidum singulis debetur et promit-
tentes singuli in solidum tenentur, in utraqne tamen
obligatione una res vertitur: etyel alter debitum ac-
cipiendo vel alter solvendo omnium peremit obiiga-
*> tionom et omnes liberat. *Ex duobus reis pro-
mittendi alius pure, alius in diem vel sub condicione
obligari potest: nec impedimento erit dies aut con-
dicio, quo minus ab eo qui pure obligatus est petatur.

XVJP

DE STIPULATIONE SERVORUM.

Servus ex persona domini ins stipulandi habet, sed4 -
hereditas in plerisque personae defuncti vicem susti-
net: kleoque quod servus hereditarius ante adi tam
hereditatem stipulatur, adquirit- hereditati ac per hoc

1 etiam heredi 'postea facto adquiritur. 5 Sive autem
domino sive sibi sive conservo suo sive impersonaliter
servus stipuletur, domino adquirit. idem imis est et .
in liberis, qui in potestate patris sunt, ex quibus cau-

2 sis adquirere. possunt. Sed cum factum in stipu-
latione continebitur, omnimodo persona stipulantis
continetur, veluti si servus stipuletur, ut sibi ire
agere liceat: ipse enim tantum prohiberi non debet,

.'{ non etiam dominus eius. Servus communis stipu-
lando unicuique dominorum pro portione dominii ad-
quirit, nisi si unius eorum iussu aut nominatim cui
eorum stipulatus est: tune enim soli ei adquiritur.
quod servus communis stipulatur, si alteri cx domi-
nis adquiri non potest, solidum alteri adquiritur, veluti
si res quam dari stipulatus est unius domini sit.

NVTII ;

DE DIVISIONE STIPULATIONUM.

0 Stipulationum aliae iudiciales sunt, aliae praeto-
riae, aliae conventionales, aliae communes tam prae-

1 toriae quam iudiciales. “Iudiciales sunt dumtaxat,
quae a mero indicis officio proficiscuntur: veluti de
dolo cautio vel de persequendo servo qui in fuga

2 est restitnendove- pretio. “Praetoriae, quae, a mero
praetoris officio proficiscuntur, veluti damni infecti
vel legatorum, praetorias autem stipulationes sie ex-
audiri oportet, ut in his contineantur etiam aedili-

3 ciae: nam et hae ab iurisdictione veniunt. “Con-
ventionales sunt, quae ex conventione utriusque par-
tis concipiuntur, 'hoc est neque iussu indicis neque
iussu praetoris, sed ex conventione contrahentium/
quarum totidem genera suut, quot paene dixerim

4 rerum contrahendarum. “Communes sunt stipu-
mtiones vdiiti rem salvam fore pupilli: nam etprae-

r?.114 salvam fore pupillo caveri et interdum

rato stipulS ^ h;LC° 168 DOn POtCSt: TCl de

XIX-

de INUTILIBUS STIPULATIONIBUS.

lationem f01?'11'.0 n?stro subicitur, in stij

1 At 8 «i nniu mobilis sive aoli i

aut esse non potest q“ae.iarei]1m natura non
Potest, dari stipulatus fuerit, vel

0) respondeant] £p e

lator vel simile quid Ut. «irroget, rtipu-

s: st; “ m

45 3(4}“d]:r* sedet2j

(6) Dig. Ab, i, 5 /r. (pU,. I. 20 ad Sab.)

Stichum, qui mortuus sit, quem vivere credebat, aut
hippocentaurum , qui esse non possit, inutilis erit

2 stipulatio. Idem iuris est, si rem sacram aut
religiosam, quam humani iuris esse credebat, vel
publicant, quae usibus populi perpetuo exposita sit.
ut forum vel theatrum, vel liberum hominem, quem
servum esse credebat, vel cuius commercium non
habuit, vel rem suam dari8 quis stipuletur, ncc in
pendenti erit stipulatio ob id, quod publica res in
privatum deduci et ex libero servus fieri potest et
commercium adipisci stipulator potest et res stipu-
latoris esse desinere potest, sed protinus inutilis est.
item contra licet initio utiliter res in stipulatum de-
ducta sit, si postea iu earum qua causa 10, de qui-
bus supra dictum est, sine facto promissoris devene-
rit. extinguitur stipulatio, ac ne 11 statim ab initio
talis stipulatio valebit ‘Lucium Titium cum servus
‘erit dare spondes?’ et shnilia: quia natura sui do-
minio nostro exempta in obligationem deduci nullo

3 modo possunt. Si quis alium daturum faetnrumve
quid spoponderit, non obligabitur, veluti si spondeat
Titium quinque aureos daturum, quodsi effecturum

4 se, ut Titius daret, spoponderit, obligatur. Si
quis alii, quam cuius juri subieotus sit, stipuletur,
nihil agit, plane solutio etiam in extranei personam
conferri potest (veluti12 si quis ita stipuletur ‘mihi
‘aut Seio dare spondes?’), ut obligatio quidem stipu-
latori adquiratur, solvi tamen Seio etiam invito eo
recte possit, ut liberatio ipso inre contingat, sed ille
adversus Scium habeat mandati actionem, quod si
quis sibi et alii, cuius iuri subiectus non sit, decem
dari13 ‘aureos’ stipulatus est, valebit quidem stipu-
latio: sed utrum totum debetur quod iu stipulatione
deductum est, an vero pars dimidia, dubitatum est:
sed 'placet’ non plus quam partem dimidiam ei ad-
quiri. ei qui tuo iuri subiectus est si stipulatus sis,
tibi ad quiris, quia vox tua tamquam filii sit, sieuti
filii vox tamquam tua intellegitur Tn his rebus quae

5 tibi adquiri possunt’ 14 ‘Praeterea, inutilis est sti-
mulatio, si quis ad ea quae interrogatus erit nc-u
‘responderit, veluti si decem “aureos’ a te dari 13 sti-
muletur. tu quinque promittas, 4 vel contra: 'aut si
‘ille puro stipuletur, tu sub condicione promittas, 4 vel
contra, si modo scilicet id exprimas, id est si cui
sub condicione Vel in diem stipulanti tu respondeas:
‘praesenti die spondeo.’ nam si hoc solum respon-
deas ‘promitto’, breviter videris iu eandem diem aut
condicionem spopondisse: nec enim necesse est in
respondendo eadem omnia repeti, quae stipulator ex-

6 presserit. 16‘Item inutilis est17 stipulatio, si ab
‘eo stipuleris, qui iuri tuo subiectus est, vel si is a
‘te stipuletur, sed servus quidem non solum domino
‘suo obligari non potest, sed ne alii quidem ulli4: lilii

7 vero familias aliis obligari possunt, 18 ‘Mulum ne-
‘que stipulari neque promittere posse palam est. quod
‘et in surdo receptum est, quia et is qui stipulatur
‘verba promittentis et is qui promittit verba stipu-
lantis audire debet.4 19 unde apparet non dc eo nos
loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui omnino non

8 exaudit. 10 ‘Furiosus nullum negotium gerere po-
li ‘test, quia non intellegit quid agit. "Pupillus omne
‘negotium recte gerit: ut tamen, sicubi tutoris aueto-
‘ritas necessaria sit, adhibeatur tutor, veluti si ipse
‘obligetur: nam alium sibi obligare etiam sine tutoris
10 ‘auctoritate potest. 20Sed quod diximus de jm-
‘pillis, utique de his verum est, qui iain aliquem in-
‘tellectum habent: nam infans et qui infanti proxi-
mus est non multum a furioso distant, quia huius
‘aetatis pupilli nullum intellectum habent: sed in
‘proximis infanti propter utilitatem eorum benignior

(7) Cf. Gai. 3, 97. .100 Cod. 8, 38 (8) at] ATS, itaque B

(0) dare libri (10) qua causa] Ta1, qua alii causa A" ante
emr.nd.Ai-9, aliqua caueaAUt» cx emend., causa B (11) ne]
AT, nec B (12) veluti i T(d, om. AB (1:1) dare libri
(14) Gai. 3, 102 (15) dari] BG ai, dari sibi AT (18) Gai. 3, 104
(17) est,] BT, erit A (ts) Gai. 3, 105 (10) g 1 fin. cx Gei.
I. 2 rer. cott. ( Dig , 44, -j, j § 15) (20) Gai 3, 106. 107. 109

INST. III 19. 20

38

DE FEDEIU SS OBIBTJS

'inris interpretatio facta est,' ut idem inris habeant,
quod pubertati proximi, sed qui in parentis potestate
est impubes, nec auctore quidem patre obligatur,

11 Si impossibilis condicio obligationibus adiciatur, 1
nihil valet, stipulatio, impossibilis autem condicio ha-
betur1, cui natura impedimento est, quo minus existat,
veluti si quis ita dixerit: ‘si digito caelum attigero,
‘dare spondes?' at si ita stipuletur, ‘si digito caelum
‘non attigero, dare spondes?’ pure (acta obligatio

12 intellegitur ideoque statim petere potest. Item
verborum obligatio inter absentes concepta inutilis
est. 'sed cura hoc materiam litium couteutiosis ho-
minibus praestabat, forte post tempus tales allega-
tiones opponentibus et non praesentes esse vel se
‘vel adversarios suos contendentibus: ideo nostra con-
stitutio2 propter celeritatem dirimendarum litium intro-
ducta est, quam ad Caesarienses 3 advocatos scripsi- i
‘mus, per quam disposuimus tales scripturas, quae j
‘praesto esse partes indicant, omnimodo esse creden-
das, nisi ipse, qui talibus utitur improbis allegatio-
‘nibus, manifestissimis probationibus vel perscriptu- !
‘ram vel per testes idoneos approbaverit in ipso toto
'die quo conficiebatur instrumentum sese vel adver-

13 ‘sarinm suum in aliis locis esse.1 Post mortem
suam dari sibi nemo stipulari poterat, non magis
quam post eius mortem a quo stipulabatur, ae ne
is, qui in alicuius potestate est, post mortem eius sti-
pulari poterat, quia patiis vel domini voce loqui vide-
tur. sed et si quis ita stipuletur, ‘pridie quam mo-
riar’ vel ‘pridie quam morieris dari4?' inutilis erat
stipulatio, ‘sed cum, ut iara dictum est, ex consensu
‘contrahentium stipulationes valcut, placuit nobis5 *
‘etiam in hunc iuris articulum necessariam inducere ;
‘emendationem, ut, sive post mortem sive pridie quam
‘morietur stipulator sive promissor stipulatio concepta !

14 ‘est, valeat stipulatio.’ Item si quis ita stipulatus |
erat: ‘si navis ex Asia venerit, hodie dare spondes?1
inutilis erat stipulatio, quia praepostere concepta est.
‘sed cum Leo inclitae recordationis iu dotibus ean-
‘dem stipulationem quae praepostera nuncupatur non
‘esse reicicndam existimavit, nobis0 placuit et huic
‘perfectum robur accommodare, ut non solum in do-
mibus, sed etiam in omnibus valeat huiusmodi con-

15 ‘ceptio stipulationis.’ Ita autem concepta stipu-
latio, veluti si Titius dicat ‘cum moriar, dare spon-
‘des?’ vel ‘cum morieris’, ‘et apud veteres’ utilis erat
36 ‘et nunc valet.’ Item post mortem alterius recte
17 stipulamur. 7 Si scriptum fuerit in instrumento
promisisse aliquem, perinde habetur, atque si inter-
1S rogatione praecedente responsum sit. Quotiens
plures res una stipulatione comprehenduntur, si qui- '
dem promissor simpliciter respondeat ‘dare spondeo’,
propter omnes tenetur: si vero unam ex his vel quas-
dam daturum se spoponderit, obligatio in his pro
quibus spoponderit contrahitur, ex pluribus enim
stipulationibus una vel quaedam videntur esse per-
fectae: singulas enim res stipulari et ad singulae re-
19 spondere debemus. 8 Alteri stipulari, ut supra
dictum est, qemo potest: inventae sunt er.iin huins-
modi obligationes ad hoc, nt unusquisque sibi ad-
quirat quod sua interest: ceteram si9 alii detur, nihil
interest stipulatoris, plane si quis velit hoc facere
poenam stipulari conveniet, ut, nisi ita factum sit
ut comprehensum esset10, committetur 11 poenae sti-
pulatio etiam ei cuius nihil interest: poenam euim
■cum stipu.atur quis, non illud inspicitur, quid inter-
sit.eius, sed quae sit quantitas in condicione stipu- 1
lationis, ‘ergo si quis stipuletur Titio dari, nihil a°it
‘sed si addiderit de poena ‘nisi dederis, tot aureos
120 ‘dare spondes?’ tunc committitur stipulatio.’ I2Sed

et si quis stipuletur alii, cum eius mteresset, placuit
stipulationem valere, ‘nam si is, qui pupilli tutelam
administrare coeperat, cessit admiuistratione contu-
tori suo et stipulatus est rem pupilli salvam fore,
‘quoniam’ interest stipulatoris fieri quod stipulatus est,
cum obligatus futurus esset pup.iilo, si male i es ^ges-
serit, ‘tenet obligatio, ergo’ et si quis procuratori suo
dari stipulatus sit, stipulatio vires habebit, et si cre-
ditori suo, quod sua interest, ne forte vel poena com-
mittatur vel praedia distrahantur quae pignori data

21 erant, ‘valet stipulatio.’ VerBa vice qui alium
facturum promisit, videtur iu ea esse causa, ut non

22 teneatur, nisi poenam ipse promiserit. Item
nemo rem suam futuram in eum casum quo 14 sua

23 fit utiliter stipulatur. Si de alia re stipulator
senserit, de alia promissor, perinde nulla contrahitur
obligatio, ac si ad interrogatum responsum non esset,
veluti si hominem Stichum a tc stipulatus quis fuerit,
tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari cre-

24 dideris. Quod turpi ex causa promissum est,
veluti si quis homicidium vel sacrilegium se facturum
promittat, non valet.

25 Cum quis sub aliqua condicione fuerit stipu-
latus. licet ante condicionem decesserit, postea cx-
istonte condicione heres cius agere potest, idem est

26 et a promissoris parte. 15 Qui hoc anno aut lioe
menso dari stipulatus sit, nisi omnibus partibus prae-

27 teritis anni vel mensis non recte petet16. Si
fundum dari 17 stipuleris vel hominem, non poteris
continuo agere, nisi tantum spatii praeterierit, quo
traditio fieri possit.

XX 16

DE FIDEIUSSORI1SUS.

19 'Pro eo qui promittit solent alii obligari qui fide-
jussores appellantur, quos homines accipere solent,

1 ‘dum curant, ut diligentius sibi cautum sit. “In
‘omnibus autem obligationibus ‘adsumi possunt,’ id est
‘sive re sive verbis sive litteris sive consensu con-
‘tvactae fuerint, ac ue illud quidem interest, utrum
‘civilis an naturalis sit obligatio, cui adiciatur fide-
jussor, adeo quidem, ut pro servo quoque obligetur,
‘sive extraneus sit qui fidciussorem a servo accipiat,
‘sive ipse dominus in id quod sibi ‘naturaliter’ debe-

2 ‘tur.‘ '“Fideiussor non tantum ipse obligatur, sed

3 etiam heredem obligatum relinquit. Fideinssor en

4 praecedere obligationem et sequi potest. . 22 Si
plures sint fideinssores, ‘quotquot eruntnumero, singuli
‘in solidtun tenentur, itaque liberum est creditori a
‘quo velit solidum petere, sed ex epistula divi Ha-
driani compellitur creditor a singulis, qui modo sol-
vendo sint ‘litis contestatae tempore,’ partes petere,
‘ideoque si quis ex fideiussoribus eo tempore sol-
vendo non sit, ‘hoc’ ceteros ‘onerat, sed et’ si ab uno
‘fidciussore creditor totum consecutus fuerit,. huius
‘solius detrimentum erit, si is pro quo fideiussit24
'solvendo non sit: ‘et sibi imputare debet, eum po-
‘tuerit adiuvari’ ex epist-ula divi Hadriani ‘et’ deside-

5 ‘rare, ut pro parte in se detur actio. “Fideius-
‘sores ita obligari non possunt, ut plus debeant, quam
‘debet is pro quo obligantur: nam eorum obligatio
'aeeessio est principalis obligationis nec plus in ac-
‘cessione esse potest quam in principali re. at ex
‘diverso, ut minus debeant, obligari possunt.' “itaque
si reus decem ‘aureos’ promiserit, fideinssor in quin-
que recte obligatur: contra vero non potest obligari,
item si ille pure promiserit, fideinssor sub condicione
promittere potest: contra vero non potest. 20 'non so-
Tum enim in quantitate, sed etiam in tempore minus

(l) habetur] AB. appellatur T (2) Cod. 8, 37, 14

(3) Caesarienses libri (4) dari] BT, dabis A (r.) Cod

8, 37, 11 (e) Cod. 6, 23, 25 (7) § 17 simili 3 Paulo

5, 7, 2 (8) § 19 in. ex Dio. 45, 1, 38 § 17 f Ulp. I. 49 ad 8 ab )

<9) si] ut Dig. (10) sic AB, est 'TDig. (n) sic ATDig.,

committeretur B (12) 8 2» ex Dig. 45, 1, 33 $ 20. 23 (Kp. l.c.)

(13) § 22 similis Dig. 45, 1, 87 (Paul. I. 75 ad ei.) (14) q|10]

| A, qr.od BT, qua Dig. (15) § 26 ex Dig. 45, 1, 42 (Pomp.
, L 27 ad Sab.) (m) sic TQDin., petit A B (n) dare libri
(18) Cf. Gai. 3, 115. ,127 Dig. 46, 1 Cod. 8, 40 ' (19) Oai.

I 3, 115. 117 (20) Gai. 3, ji9a (21) 5 2 similis Dig. 40, 1, 4 § 1
(Ulp. I. 45 ad Sab.) (22) Gai, 3, 121. 122 (23) sic TE

I Gai., fideiussor accessit B (24) Gai. 3, 12S ’ (25) Cf.

I Gai. 3, 113 (26) Gai. 3, 113

DE lhteraeum obligatione

39

INST. III 20 — 23

'et plus intellegitur, plus est enim statim aliquid dare,
6 'minus est post tempus dare. ‘Si quid autem
'fideiussor5 pro reo solverit, eius reciperandi rausa
1 habet cum eo mandati judicium.’ _ Graece hde-
iussor 'plerumque’ ita accipitur: rf, iyHfnioTst
liym, »ih., sive /htlor»*-. sed et ■ ^

8 pro eo erit, ac si dixerit Uym. .In stipulationibus
fideiussomm sciendum est generaliter hoc accipi, ut
quodeuraque scriptum sit quasi actum, videatur etiam
actum: ideoque constat, liquisse scripserit Meius-
sisse5, videri omnia sollemniter acta.

i

xxic !

DE mTERARIM OBLIGATIONE,

‘Olim scriptura fiebat obligatio, quae nominibus
“fieri dicebatur, quae nomina hodie non sunt in usu,
■plane si quis debere se scripserit, quod numeratum
'ei non est, de pecunia minime numerata post mul-
lum temporis exceptionem opponere non potest: hoc
'enim saepissime, constitutum est. sic fit, ut et hodie,
‘dum queri non potest, scriptura obligetur: et ex ea
'nascitur condictio, cessante scilicet verborum obli-
gatione. inultum autem tempus in liac exceptione
‘antea quidem ex principalibus constitutionibus usque
'ad quinquennium procedebat: sed ne creditores diu-
tius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per
'constitutionem nostram7 tempus coartatum est, ut
'ultra biennii metas hniusmodi exceptio minime ex-
‘ tendatur’

xxn

DE CONSENSU OBLIGATIONE.

’.r Yft,

X Dl3- 4s’ h 33 (lhV- l- *T‘ ad SabA (b) s;e Me

uissorem case S nt ,, w e 1 a, 3:’ I K

U) Cod. 4, :;o, u (s) gL'3 S*;i' Cod' 4’ 3

(9) Cf. Duj, 18, 1.. 10, l Coi,' 4, ,18*.. 49 UO) Gai 3, 13

‘‘Consensu fiunt obligationes in emptionibus ven-
ationibus, locationibus conductionibus, societatibus,

1 'mandatis. ‘Ideo autem istis modis consensu dici-
tur obligatio contrahi, quia neque ‘scriptura neque
'praesentia omnimodo opus est, ac ne dari quiequam
necesse est, ut substantiam capiat obligatio,’ 'sed suf-
‘2 dicit eos qui negotium gerunt consentire. ‘Unde
inter absentes quoque talia negotia contrahuntur,

3 'veluti per epistulam aut per nuntium. Item in j
'his contractibus alter alteri obligatur ‘in id’, quod
'alterum alteri, ex bono et aequo praestare oportet, j
'cum alioquin in verborum obligationibus alius stipn-
'lctur, alius promittat.'

XXffl»

DE EMPTIONE ET VENDITIONE.

10’Emptio ct venditio contrahitur, ‘simulatque’ de
'pretio convenerit, quamvis nondum pretium nume-
ratum sit ac ne arra quidem data fuerit, nam quod
arrae nomine datur, argumentum est emptionis et
venditionis contractae.' 'sed haec quidem de emptio-
nibus et venditionibus, quae sine scriptura consistunt,
cptinere oportet: nam nihil a nobis in huiusmodi
venditionibus innovatum est. in his autem quae scrip-
tura conficiuntur non aliter perfectam esse emptio-
nem et venditionem constituimus11, nisi et instru-
. menta emptionis fuerint conscripta vel manu propria
•Vipni» 'e,?tlum> ^el ab quidem scripta, a eontra-
VaatCm !ubBmPfca et, o per tabellionem fiunt,
<aWil!LC(’r,l’p e i0“.s acceperint et fuerint partibus
‘tentiap • donec enim aliquid ex his deest, et paeni-
'noena est i8t' pote.st' emptor vel venditor sine

‘cedere, pik .f.’ en>Ptione. ita tamen impune, re-
'quid fuerit UiItCe^1)tl.US' niB* 'a!Q arrarum nomine ali-

«ubseeuto, sive in scrip-

cdeb-ta est> “ q® £

1 c contractum , si quidem emptor est,

"perdit quod dedit, si vero venditor', duplum resti-
tuere compellitur, licet nihil super arris expressum

1 ‘est.’ Pretium autem constitui oportet: nam nulla

(I) emptio sine pretio esse potest, sed et 14 'certum
'pretium esse debet, alioquin si ita inter aliquos con-
venerit, ut, quanti Titius rem aestimaverit, tanti sit
'empta': "inter veteres satis abnndeque hoc dubita-
'batur, sive constat venditio sive non. sed nostra de-
cisio13 ita hoc constituit, ut, quotiens sic composita
'sit venditio ‘quanti ille aestimaverit’, sub liac condi-
‘cione staret contractus, ut, si quidem ipse qui no-
'minatus est pretium definierit, omnimodo secundum
‘eius aestimationem et pretium persolvatur et res tra-
'datur, ut. 14 venditio ad effectum perducatur, emptore
'quidem ex empto actione 15, venditore autem cx ven-
'dito agente, sin autem ille qui nominatus est vel
'noluerit vel non potuerit pretium definire, tunc pro
‘nihilo esse venditionem quasi nullo pretio statuto,
'quod ius cum in venditionibus nobis placuit., non est
'absurdum et in locationibus et conductionibus Ira-

2 ‘here.’ 10 'Item pretium in numerata pecunia con-
sistere debet, nam in ceteris rebus an pretium esse
'possit, veluti homo aut fundus aut toga alterius rei
'pretium esse possit, valde quaerebatur. ‘Sabinus et
'Cassius’ etiam in alia re putant posse pretium con-
sistere: unde illud est, quod vulgo ‘dicebatur’ per
'permutationem rerum emptionem et venditionem con-
'trahi eainque speciem emptionis vendit, i«nisque ve-
nustissimam esse: argumentoque utebantur Graeco
'poeta Homero, qui aliqua parte 'exercitum Achivo-
rum vinum sibi comparasse’ ait 'permutatis quibus-
dam rebus, his verbis' 17>:

tv \fcv ttu ' oivt^ovTO xaor/xouomvziS A/atol t

&l).ot f<kv Al.hoi 8‘ nlfhnvt otSppcg,

qivoZs. A).).ot 8 ainfjOi 36t.aoij

Alio i 8’ tivSganodfOoi™.

'Diversae scholae auctores ‘contra’ sentiebant aliud-
'que esse existimabant permutationem rerum, aliud
'emptionem et venditionem, alioquin non posse rem
'expediri permutatis rebus, quae videatur res venisse
'et quae pretii nomine data esse: ‘nam’ utrainque
'videri et venisse et pretii nomine datam esse' ratio-
nem non pati, ‘sed Proculi sententia dicentis per-
‘mutationem propriam esse speciem contractus a ven-
ditione separatam merito praevaluit, cum et ipsa
'aliis lfl Homericis versibus20 adiuvatur ct validioribus
'rationibus argumentatur, quod et anteriores divi prin-
‘cipes admiserunt et in nostris digestis latius signi-

3 ‘ficatur 2 Cum autem emptio et venditio con-
tracta sit (quod effici diximus, simulatque de pretio
convenerit, ‘cum sine scriptura res agitur1), periculum
rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi
adhuc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo
mortuus sit vel aliqua parte corporis laesus fuerit,
aut aedes totae aut aliqua ex parte incendio con-
sumptae fuerint, aut fundus vi fluminis totus vel
aliqua ex parte ablatus sit, sive etiam inundatione
aquae aut arboribus turbine deieetis longe minor aut
deterior esse coeperit: emptoris damnum est, cui ne-
ccsse est,, licet rem non fuerit naetns, pretium sol-
vere. quidquid enim sine dolo et culpa venditoris
accidit, in eo venditor securus est. sed et si post
emptionem fundo aliquid per alluvionem accessit, ad
emptoris commodum pertinet: nara et commodum eius
3« esse. debet, cuius periculum est. Quod si fugerit
homo qui veniit aut subreptus fuerit, ita ut neque
dolus neque culpa venditoris interveniat, animadver-
tendum erit,, an custodiam eius usque ad traditionem
venditor susceperit, sane enim, si susceperit, ad
ipsius periculum is casus pertinet: si non susceperit,

(II) Cod. 4, 21, IT (12) Qai. 3, 14d (l.l) Cod. 4, 38, is

(14) uti T(->, ct. B (is) actionem BT (lc) Oai. 3, ut
(lT) 21. 7, 472 seqq. (is) id est: inde vinum comparabant
comantes Achivi, alii aere, alii splendido ferro, alii pelli-
bus, alii ipsis bobus, alii mancipiis (19) aliis) !F<?, e i
allia B (20) II. 6, 235. cf. Dig. 18, 1, 1 § l (21) Dig. 19, 4

INST. III 23—25

40

DE LOCATIONI? ET CONDUCTIONE

securus erit, idem et in ceteris animalibus ceteris-
que rebus intellegimus, utique tamen vindicationem
rei et condictionem exhibere debebit emptori, quia
sane, qui rem nondum emptori tradidit, adhuc ipse
dominus est. idem est etiam de furti et de damni :

4 iniuriae actione. Emptio tam sub condicione quam .
pure contrahi potest, sub condicione veluti ‘si Sti- :
‘ehus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi em-

5 ‘ptus aureis tot.’ Loca sacra vel religiosa, item
publica, veluti forum basilicam, frustra quis sciens
emit, quas tamen si pro privatis vel profanis de-
ceptus a venditore emerit, habebit actionem ex empto,
quod non habere ei liceat, ut consequatur, quod sua
interesC deceptum eum non esse, idem iuris est, si
hominem liberum pro servo emerit.

XXIV1 *

DIS LOCATIONE ET CONDUCTIONE.

2 Locatio et conductio proxima est emptioni et
venditioni isdemque iuris regulis consistunt, nam ut
emptio e.t venditio ita contrahitur, si de. pretio con-
venerit, sie etiam locatio et conductio ita contrahi
intellegitur, si merces constituta sit. ‘et competit loca-
liori quidem locati aet-io, conductori vero conducti.’ .

1 ICI, quae supra diximus 'J, si alieno arbitrio pretium .
permissum fuerit, eadem et de locatione et conduc- ,
tioce dicta esse intellegamus, si alieno arbitrio mer- |
ces permissa fuerit. 4 'qua de causa si fulloui po- !
‘lienda curandave aut sarcinatori sarcienda vestimenta ■
‘quis dederit nulla statim mercede constituta, sed
'postea tantum daturus, quantum inter eos convene-
Tit," "non proprie locatio et conductio contrahi intel-
legitur, sed eo nomine praescriptis verbis actio datur.’

2 Praeterea sicut vulgo quaerebatur, an permutatis
rebus emptio et venditio contrahitur: ita quaeri sole-
bat de locatione et conductione, si forte rem aliquam
tibi utendam sive fruendam quis dederit et iuvicem
a te aliaiu utendam sive fruendam acceperit, "et 5
"placuit non esse locationem et conductionem, sed .
"proprium genus esse contractus.’ 6 veluti si, cum unum ’
quis bovem haberet et vicinus eius unum, placuerit i
inter eos, ut per denos dies invicem boves commo- j
darent, ut opus facerent, et apud alterum bos periit:
neque locati vel conducti neque commodati competit
actio, quia non fuit gratuitum commodatum, verum

3 praescriptis verbis agendum est. 7 'Adeo autem
‘familiaritatem aliquam inter se habere videntur em-
ptio et venditio, item locatio et conductio, ut in
‘quibusdam causis quaeri soleat, utrum emptio et
'venditio contrahatur, au lucatio et conductio, ut
‘ecce de praediis, quae perpetuo quibusdam fraenda
‘traduntur, id est ut, quamdiu pensio sive reditus
‘pro his domino praestetur-, neque ipsi conductori
‘neque heredi eius," cuivc conductor heresve eius id
praedium vendiderit aut donaverit aut dotis nomine
dederit aliove quo modo alienaverit, auferre, liceat.
"sed talis contractus, quia inter veteres dubitabatur
'et a quibusdam locatio, a quibusdam venditio existi-
Tnahalur: lex Zenoniana8 lata est, quae emphyten-
"seos contractui 3 propriam statuit naturam neque ad
"locationem neque ad venditionem inclinantem, sed
"suis pactionibus fulciendam, et si quidem aliquid
"pactum fuerit, hoe ita optinere, ac si naturalis 10 esset
"contractus, sin autem nihil de periculo rei fuerit
^pactum, tunc si quidem totius rei interitus acces-
serit., ad dominum super hoc redundare periculum, 1
"sin particularis, ad emphyteuticarium huiusrnodi dam-

4 _ "num venire, quo iure utimur.’ 11 ‘Item quaeritur,
‘si cum aurifice Titio 12 convenerit, ut is ex auro suo
‘certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et 1
‘acciperet verbi gratia ‘aureos’ decem, utrum emptio ct I

Venditio an locatio et conductio contrahi videatur?
‘Cassius13 ait materiae quidem emptionem venditio-
‘nemque contrahi, operae autem locationem et con-
ductionem. sed placuit tantum emptionem et vendi-
'tionein contrahi. <quodsi> kuiuh aurum Iitius dederit
‘mercede pro opera constituta, dubium non est. qum

"locatio et conductio sit. , . .

5 Conductor omnia secundum legem conductionis
facere debet et, si quid in lege praetermissum fuerit,
id ex bono et aequo debet praestare, qiu pro usu
aut vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem
aut dedit aut promisit, ab eo custodia talis deside-
ratur, qualem diligentissimus pater familias suis rebus
adhibet, quam si praestiterit et aliquo casu rem ami-
ti serit, de restituenda ea non tenebitur. Mortuo
conductore intra tempora conductionis heres eius

XXV 14

DE SOCIETATE.

15 ‘Societatem coire solemus aut totorum honorum,"
quam Graeci specialiter xoivonoa^luv appellant, ‘aut
‘unius alicuius negotiationis, veluti mancipiorum emen-
dorum vendendorumque," aut olei vini frumenti emendi

1 vendendique. Et qnidem si niiiil de partibus lucri
et damni nominarim convenerit, aequales scilicet par-
tes et in lucro et in damno spectantur, quod si ex-
pressae fuerint partes16, hae servari debent: nec
enim umquam dubium fuit, quin valeat conventio, si
duo inter se paeti sunt; ut ad unum quidem duae
partes et damni et lucri pertineant,, ad alium tertia.

2 17 De illa sane conventione quaesitum est, si Titius
et Seius inter se pacti sunt, ni, ad Titium lucri duae
partes pertineant, damni tertia, ad Scium duae par-
tes damni, lucri tertia, an rata debet haberi con-
ventio? Quintus Mucius contra naturam societatis
talem pactionem esse existimavit et ob id non («se-
ratam habendam. Servius Sulpicius, cuius sententia
praevaluit, contra sentit, quia saepe, quonmdam ita
pretiosa est opera in societate18, ut eos iustuni sit
meliore condicione in societatem admitti: nam et ita
coiri posse societatem nen dubitatur, ut alter pecu-
niam conferat, alter non conferat et tamen lucrum
inter eos commune sit, quia saepe opera alicuius pro
pecunia valet, et adeo contra Quinti Mucii senten-
tiam optinuit, ut illud quoque constiterit posse con-
venire, ut quis lucri partem ferat, damno non tenea-
tur, quod et ipsum Servius convenienter sibi existi-
mavit: quod tamen ita intellegi oportet, ut, si in
aliqua re lucrum, in aliqua damnum allatum sit, com-
pensatione facta solum quod superest intellegatur

3 lucri esse. Illud expeditum est, si in una causa
pars fuerit expressa, veluti in solo lucro vel in solo
damno, in altera vero omissa: in eo quoque quod

4 praetermissum est eandem partem servari. lu‘Ma-
‘net autem societas eo usque, donec in eodem con-
‘sensu perseveraverint: at cum aliquis renuntiaverit
‘societati, solvitur societas, sed plane si quis callide
‘in hoc renuntiaverit societati, ut obveniens aliquod
‘lucrum solus habeat, veluti si totorum bonorum so-
cius, cum ab aliquo heres esset relictus, in hoc re-
nuntiaverit societati, ut hex-editatem solus lucriface-
ret, cogitur hoc lucrum communicare: si quid vero
‘aliud lucrifaceret, quod non captaverit, ad ipsum
‘solum pertinet: ei vero, cui renuntiatum est, quid-
quid omnino post renuntiatam societatem adquiritur,

5 ‘soli conceditur. Solvitur adhuc societas etiam
‘morte socii., quia qui societatem contrahit certam
‘personam sibi eligit." 20sed et si consensu plurium
societas coita sit, morte unius socii solvitur, etsi
plures supersint, nisi si in coeunda societate aliter

(i) Cf. Gai. 3, 142.. 147 l>ig. 19, 2 Cod. 4, 65 (2) pr. ex

Oaii l. 2 rer. cott. (Dig. 1 9, 2, 2) (3) 3, 23, 1 {4) Gai. 3, 143

(5) et] T&, om. B (6) 5 2 fin. ex I)ig. 19, 5, 17 § 3 (I Ilp. I. 2S

ad ed.) (7) Oai. 3, 145 (s) Cod. 4, 66, 1 (9) sio BG, con-

tractus T (10) natura talis Ferrettus ad & (11) Qai. 3,147

(12) sic B, mihi Gai., titius T (13) cassius] BGai , et c. T<->
(14) Cf. Gai. 3, 148. .154 Dig. 17, 2 Cod. 4, 37 (15) Oai.

3, 14S (16) partes om. B (17) cf. Gai. 3, 149 (is) sie

P£, societatem B (19) Gai. 3, m. 152 (20) § 5 fin. 6. 7

simiies Dig. 17, 2, 65 § 9. 10. 12 {Paul. I. 32 ad ed.) ■

DE MANDATO

INST. III 25—27

41

6 convenerit. lItem si alicuius rei contracta socie-
tas sit et finis negotio impositus est, finitur societas. .

7 ‘Publicatione quoque distrahi societatem manifestum ;

est, scilicet si universa bona socii publicentur: nam !
cum in eius locum alius succedit, pro mortuo babe-
$ tur. 2Item si quis ex sociis mole debiti praegra- i
vatus bonis suis cesserit ct ideo propter publica aut :
propter privata debita substantia eius veneat, so vi-
tur' societas, sed hoc, casu si adhuc consentiant _m |
9 societatem, nova videtur incipere societas, faocius
socio utrum eo nomine tantum teneatur pro socio
actione, si quid dolo commiserit, sicut. is qui deponi
apud se passus est, an etiam culpae, id est destinae
atque neglegentiae nomine, quaesitum est: praevaluit
tamen etiam culpae nomine teneri cum. . _3ciupa au-
tem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est:
sufficit enim talem diligentiam in communibus rebus
adhibere socium4, qualem suis rebus adhibere solet,
nam qui parum diligentem socium sibi adsum it5, de
se queri debet b.

XXVI7

DE MANDATO.

8Mandatum contrahitur quinque modis, sive sua
tantum gratia aliquis tibi mandet, sive sua et tua,
sive aliena tantum, sive sua et aliena, sive tua ct
aliena, at si tua tantum gratia tibi mandatum sit,
supervacuum est mandatum et ob id° nulla ex eo ob-

1 ligatio 'nec mandati inter vos actio’ nascitur. Man-
dantis tantum gratia intervenit mandatum, veluti
si quis tibi mandet, ut negotia eius gereres, vel ut

2 fundum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. 8 Tua
et mandantis, veluti si mandet tibi, ut pecuniam sub
usuris crederes ei, qui in rem ipsius mutuaretur, aut
si volente te agere cum eo ex fideiussoria causa man-
det tibi, ut cum reo agas periculo mandantis, vel Ut
ipsius periculo stipuleris ab eo, quem tibi deleget in

3 id quod tibi debuerat-. 8 Aliena autem 10 causa inter-
venit mandatum, veluti si tibi mandet, ut Titii neg-
otia gereres, vel ut Titio fundum emeres, vel ut pro

4 Titio sponderes. 8 Sua ct aliena, veluti si 'de com-
munibus suis et Titii negotiis gerendis’ tibi mandet,
vel ut sibi et Titio fundum emeres, vel ut pro eo et

5 Titio sponderes. 6Tua et aliena, veluti si tibi
mandet, ut Titio sub usuris crederes, quodsi ut11 sine
usuris crederes 12 aliena tantum gratia intercedit mau-
d datum. 8Tiia gratia intervenit mandatum, veluti
si tibi mandet, ut pecunias tuas potius in emptiones
praediorum colloces, quam feneres, vei ex diverso
ut1- feneres potius, quam in emptiones praediorum J
colloces, cuius generis mandatum magis consilium
est quam mandatum et ob id non est "obligatorium, i
quia nemo. ex consilio 'mundati’ 14 obligatur, etiamsi
non expediat ei cui dabitur, cum liberum cuique
sit apud se explorare, an expediat consilium, “itaque
si otiosam . pecuniam domi te habentem hortatus
.uent aliquis, nt rem aliquam emeres vel eam cre-

. as> quamvis non expediet tibi eam emisse vel
i.rediclisse, non tamen tibi mandati tenetur, et adeo
na.ee ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur
t i maudavm tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed
optimut. babini sententia obligatorium esso in lioc

7 quia uo" aiiter Titio credidisses,

p.,*.q ai? S1 ul" mandatum esset. Illud quoque man-
res^est °^“.torium> «I»»* contra bonos mo-

ciendo “Titius de furto aut damno fa-
enim rincnam6 ■ ViIuri^ facienda tibi mandet, licet

tamenPulhmD1v,1itmS |acti no,ni,ie praestiteris, non
tamen ullam habes adversus Titi.™ ’

(T4 ZKff.', hoc Vrt adBCiv!t--B“

idec, B (io) tantum D^% 1 - ('J)- ob idl T1)i9 '

in. ex Gai !. i rer.

(3) § 9 fin. ex
(4) socium] T?(-),

imputare debet addunt libri
35 (S) pr. . . § 0

8 Is qui exsequitur mandatum non debet exce-
dere fines mandati, ut ecoe si quis usque ad centum
'aureos’ mandaverit tibi, ut fundum emeres vel ut pro
Titio sponderes, neque pluris emere debes neque in
ampliorem pecuniam 'iideiubere’, alioquin non habebis
cum eo mandati actionem: adeo quidem, ut Sabino
et Cassio placuerit, etiam si usque ad centum 'aureos'
cum eo agere velis, inutiliter te acturum: 17 diversae
scholae auctores recte te 18 usque ad centum 'aureos’
acturum existimant: ‘quae sententia sane benignior
est.’ 10 ‘quod si minoris emeris, habebis scilicet cum eo
'actionem, ‘quoniam' qui mandat, ut sibi centum ‘au-
Teorom’ fundus emeretur, is utique mandasse intelle-
gitur, ut minoris si posset emeretur."

9 2°'Recte quoque mandatum ‘contractum’, si, dum
'adhuc integra res sit, revocatum fuerit, evanescit.

10 20 "Item si adhuc integro mandato mors alterutrius 21
'interveniat, id est vel eius qui mandaverit, vcleius22
'qui mandatum susceperit, solvitur mandatum, sed
'utilitatis causa receptura est, si23 mortuo eo, qui
'tibi mandaverit, tu ignorans eum decessisse exsecu-
'tus fueras mandatum, posse te agere mandati actione:
'alioquin justa et probabilis ignorantia damnum tibi
'afferat, et huic simile est, quod placuit, si dobi-
'tores manumisso dispensatore Titii per ignorantiam
'liberto solverint, liberari eos: cum alioquin stricta
'iuris ratione non possent liberari, quia alii solvis-
ti 'sent, quam cui solvere deberent-." Mandatum
non suscipere liberum est: susceptum autem con-
summandum aut quam primum renuntiandum est, ut
aut per semet. ipsum aut per alium eandem rem man-
dator exsequatur, nam nisi ita renuntiatur, ut in-
tegra causa mandatori reservetur eandem rem ex-
plicandi, nihilo mimis mandati actio locum habet,
nisi si24 insta causa intercessit aut non renuntiandi
aut intempestive renuntiandi.

12 Mandatum et in diem differri et sub condi -

13 cione fieri potest. In summa sciendum est man-
datum, nisi gratuitum sit, in aliam formam negotii
cadere: nam mercedo constituta incipit locatio et
conductio esse et ut generaliter dixerimus: quibus
casibus siuc mercede suscepto officio mandati aut
depositi contrahitur negotium, his casibus interveniente
mercede locatio et conductio contrahi intellegitur,
et ideo si fulloni polienda euraiulavc vestimenta de-
deris25 aut sarcinatori sarcienda nulla mercede con-
stituta neque promissa, mandati competit actio,

XXYTI

DE OBLIGATIONIBUS QUASI EX CONTRACTU.

Post genera contractuum enumerata dispiciamus
etiam de his obligationibus, quae non proprie qui-
dem ex contractu nasci intelleguntur, sed tamen,
quia non ex maleficio substantiam capiunt-, quasi ex
1 contractu nasci videntur. 2Ulgitur cum quis ab-
sentis negotia gesserit, ultro citroque inter eos nascun-
tur actiones, quae appellantur negotiorum gestorum:
sed domino quidem rei gestae adversus eum qui ges-
sit directa competit actio, negotiorum autem gestori
contraria, quas ex nullo contractu proprie nasci
manifestum est: quippe ita nascuntur istae actiones,
si sine mandato quisque alienis negotiis gerendis se
optulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fue-
rint etiam ignorantes obligantur, idque utilitatis causa
receptum est, ne. absentium, qui subita festinatione
coacti nulli demandata negotiorum suorum admiriis-
tratione peregre profecti essent, desererentur neg-
otia: quae sane nemo curaturus esset, si de eo quod

ut pecunias tuas T«C fu) mandati] libri cum «9, om.
Dig. (13) cf. Gai. 3, iss (16) aut] BC, aut de T
(17) ex Gai 1. 2 rer. cott, (I)ig. 17, i, 4) (18) te) et B,

** T, te post aureos collocat O (19) Gai. 3, 181 (20) Gai.

3, 159. ICO (21) sic T, alterius BCa, alterius utrins V,
alterutrius alicuius Gai. (22) illius T (23) si) IU'11,
ut si T^CGai. (24) si) B, ita T (25) dederis] B, quis
dederit TC (20) cf. I)ig. 44, 7 , 5 pr. (Gai l. 3 rer. cott.)

INST. HI 27—29

PEE Q. PERS. NORIS OBL. ADQ.

42

quis impendisset nullam habiturus esBet actionem,
eient autem is qui utiliter gesserit negotia habet obli-
gatum dominum negotiorum, itu et contra iste quo-
que tenetur, ut administrationiH rationem reddat, quo
casu ad exactissimam quisque diligentiam compelli-
tur reddere rationem: nec sufficit talem diligentiam
adhibere, qualem suis rebus adhibere soleret, si modo
alius diligentior commodius administraturus caset neg-

2 otia. ‘•'Tutores quoque, qui tutelae indicio te-
nentur, non proprie ex contractu obligati intellegun-
tur (nullum enim negotium inter tutorem et pupillum
contrahitur): sed quia sane non ex maleficio tenen-
tur, quasi ex contractu tenori videntur, et hoc autem
casu mutuae sunt, actiones: non tantum enim pupil-
lus cum tutore habet tutelae actionem, sed et ' ex
contrario tutor cum pupillo habet contrariam tutelae,
si vel impenderit aliquid in rem pupilli vel pro eo
fuerit obligatus aut rem suam credituri eius obliga-

3 verit. Item si inter aliquos communis sit res sine
societate, voluti quod paritor cis legata dunatave esset,
et alter rorum alteri ideo teneatur communi divi-
dundo indicio, quod sollis fructus ex ea re percepe-
rit, aut, quod socius eius4 in eam rem necessarias
impensas fecerit: non intellegitur proprie ex con-
tractu obligatus esse, quippe nihil inter se, contraxe-
rant: sed quia non ex maleficio tenetur, quasi ex con-

4 tractu teneri videtur, idem luris est de eo, qui
coheredi suo familiae ereiseundae indicio cx his eau-

5 sis obligatus est. 'Heres quoque legatorum no-
mine non proprie, ex contractu obligatus intellegitur
(neque enim cum herede neque cum defuncto ullum
negotium legatarius gessisse- proprie dici potest,"): et
tamen \ quia ex maleficio nui: est obligatus heres, :
0 quasi ex contractu debere intellegitur. 'Item is,
cui quis per errorem non debitum solvit, quasi ex
contractu debere videtur, adeo enim non intellegitur
proprie ex contractu obligatus, ut, si certiorem ra-
tionem sequamur, magis ut supra diximus ex distractu,
quam ex contractu possit dici obligatus esse: nam
qui solvendi animo pecuniam dat, in hoc dare vide-
tur, ut distrahat potius negotium quam contrahat,
sed tamen proinde is qui accepit obligatur, ac si
mutuum illi daretur, et ideo condictione tenetur.

7 Ex quibusdam tamen causis repeti non potest,
quod per errorem non debitum solutum sit. sic, “
namque definiverunt veteres: ox quibus causis in-
fitiando lis crescit, ex his causis non debitum solu-
tum repeti non posse, vel uti ex lege. Aquilia, item
ex legato, ‘quod veteres quidem in his lpgatis locum
' lmberc voluerunt, quae certa constituta per danina-
't.ieuein cuicumque, fuerant legata: nostra autem con-
stitutio" curo nuam naturam omnibus legatis et fidei-
commissis iudulsit, huinsmodi augmentum in omnibus '
‘legatis ct fideicommissis extendi voluit: sed non omni- I
‘bus legatariis 10 praebuit, sed tantummodo in his le- j
•gat.is ct fideicommissis, quae sacrosanctis ecclesiis
‘cet, erisque venerabilibus locis, quae religionis vel pie-
“tatis intuitu honorificantur, derelicta sunt, quae si
‘indebita solvantur, non repetuntur.’

XXVI II 11

PER QUAS PERSONAS NOBIS OBLIGATIO
ADQUHUTUR

1J ‘Expositis generibus obligationum, quae, ex con-
‘tractn ‘vel quasi ex contractu’ nascuntur, admonendi

(1) de (?) exactissima q. diligentia T (2) j 2 ex Gai l. 3
rer. cott. (Dig. 44,7, 5 $ 1) (3) eti Dig. 9, orti. libri (4) eius J
dett. cum 0, solus To, eius solus UT* (5) ad J 5. c cf. Dia.
44, 7, 5 5 2. 3 (Gai. I. 2 rcr. cott.) (g) sic T (ubi tamen
dici potest incerta sunt ) P, legatarium pr, gess, d. posae /1
(7) et tajnen) sed T (s) sic] T, om. D (a) Cod. 1, 3, 45, 7?
(10) legatariis] Cb E, legatis 0°, 1. hoc B, hoc I. T

(11) Cf. Gai. 3, 163-167 Cod. 4, 27 (12) Gai. 3, 1C3

(13) filios] C9, filios vestros (14) quidem] TCa,

om. BO> (15) quam] Bf), quae T, quem O, inc. CV

‘46) Cod. 6, 61, 6 (17) commodum] B@, quoquo modo TC ;

‘sumus ad quiri vobis uon solum per vosrnet ipsos,
‘sed etiam per eas ‘quoque’ personas, quae in vestra
‘potestate sunt/ veluti per servos vestros et filios
‘ut tamen, quod per servos quidem 14 vobis adqum
‘tur, totum vestrum fiat, quod autem per libet os, quos
<in potCKt.fltif1 11 habetis, ex obligatione fuent adquisitum,
Tioc dividatur secundum imaginem rerum proprietatis
‘et usus fructus, quam 14 nostra discrevit, constitutio
‘ut quod ab actione commodum 17 perveniat, huius
‘usum fructum quidem habeat pater, proprietas au-
‘tem filio servetur, scilicet patre actionem movente
‘secundum novellae nostrae constitutionis divisionem.’

1 l*‘Item> ‘per liberos homines ct alienos servos, quos
‘bona fide possidetis, adquiritnr vobis, sed tantum ex
‘duabus causis, id est si quid ex operis suis vc.I e.\

2 Te vestra adquinint.’ u' Per eum quoque servum,
‘in quo usum fructum ‘vel usum’ habetis, similiter ex

3 ‘duabus istis causis vobis adqniritur. ,9‘Communcm
‘servum pro dominica parte dominis adquirere c<t-
Tutii est, excepto eo, quod uni nominatim stipulando
‘aut ‘per traditionem’ accipiendo illi soli adquirit, veluti
‘cum ita stipuletur: ‘Titio domino meo dare spon-
“des?‘‘ ‘sed si unius domini inssu servus fuerit sti-
mulatus. licet antea dubitabatur, tamen post nostram
‘decisionem res expedita est, ut illi tantum adqui

‘rat, nui hoc ei facere, iussit, ut

XXIX42

QUIBUS MODIS OBLIGATIO TOLLETUR.

43 ‘Tollitur autem ‘omnis’ obligatio solutione eiusqnod
‘debetur, 'vel’ si quis consentiente creditore aliud pro
‘alio solverit.1 nec tamen interest, quis solvat, utrum
ipse qui debet an alius pro eo: liberatur enim et-1
alio Solvente, sive sciente debitore sive ignorante vel
invito solutio fiat, item si reus solverit, etiam ii qui
pro eo intervenerunt liberantur, idem ex contrario
contingit, si fideinssor solverit: non enim solus ipse

1 liberatur, sed etiam reus. 45‘Item per acceptila-
tionem tollitur obligatio, est autem acceptilatio ima-
ginaria solutio, quod enim ex verborum obligatione
‘Titio debetur, id si velit Titius remittere, poterit sic
‘fieri, ut patiatur haec verba debitorem dicere: ‘quod
“ego tibi promisi habesne acceptum?’ et Titius iv-
‘, spondeat ‘habeo1’: 20 sed et Graece potest acceptum
fieri, dummodo sic fiat, ut Latinis verbis solet: 27
Xaficbr 'V.;. doiu rdoa; £■/"> i.adior. 48‘quo genere ut
‘diximus tantum eae obligationes solvuntur, quae ex
‘verbis consistunt, non etiam ceterae: consentaneum
‘enim visura est verbis factam obligationem posse,
‘aliis verbis dissolvi: sed44 id, quod cx alia causa
‘debetur, potest in stipulatiouem deduci et per ao-
‘ceptilationeiri dissolvi.’ 30 sicut, autem quod debetur pro
parte recte solvitur, ita in partem debiti acceptilatio

2 fieri potest. Est prodita stipulatio, quae vulgo
Aquiliana appellatur, per quam stipulationem con-
tingit, ut, omnium rerum obligatio in stipulatum de-
ducatur ct e.a per acceptilationem tollatur, stipulatio
enim Aquiliana novat omnes obligationes et a Gallo
Aquilio ita composita est: 31 ‘quidquid te mihi ex
‘quacumque causa dare facere oportet oportebit prae-
bens in diem ve 32 quarumque rerum milii tccum actio
‘quaeque abs t,e petitio vel adversus te persecutio est
‘erit quodque33 tu meum habes tenes possides possi-
‘deresve 34 dolove malo fecisti, quo minus possideas:

(18) Gai. 3, 164 (15) Gai. 3, 165 (19*) Gai. S. 1ST

(201 Cod. 4, 27, 2 (21) 3, 17, t

(22) Cf. Gai. 3, 1S8..1S1 Dig. 46, 2..4 Cod. 8, 41. 43 (23) Gai.
3, 168 (24) ct \TC9,om.B (25) Gai. 3, 169 (20) sed. . j.n-

fidiv e.x Dig. 46, 4, 8 § 4 (Ulp. I. 48 ad Sab.) (27) id est :
habesne acceptos tot denarios ? habeo (■>&) Gai. 3, 170

(29) sed] Gai. (•), sed et libri (30) cf. Gai. 3, 172 (.11) cf.

Dig. 46, 4, 18 § 1 (32) diemve] Ta Dig. (-), diem vc.I snl»

condicionem BT<>t diesve (vel sub condicione add. t*)
oportebit oporteretve C (33) sic libri cum (■), quodve Diu.
(34) possideresve] sic libri cum 6), recte om. Dig.

DE OBL. Q. EX DEL. NASO.

43

INST. III 29— IV 1

‘quanti quaeque carum rerum res erit, tantam pe-
cuniam dari stipulatus est Aulus Agerius, spopondit
'Numerius Negidius/ item e diverso Numerius Ne-
irjdius interrogavit Aulum Agerium: ‘quidquid tibi
‘hodierno die per Aquilianam stipulationem spopondi, ,
‘id omne habesne acceptum?’ respondit Aulus Age-
3 rius: ‘habeo1 acceptum que tuli.’ 2Traeterea nova- i
'tionc tollitur obligatio, veluti si id, quod tu beio \
'debeas, a Titio dari stipnlatus sit. nam interventu
‘novae personae nova nascitur obligatio et pnma tol-
‘litur translata in posteriorem, adeo ut interdum, licet
'posterior stipulatio inutilis sit, tamen prima nova-
tionis i ure tollatur3, veluti si id, quod Titio tu debe-
'bas a pupillo sine tutoris auctoritate stipulatus fue-
'rit,’ quo casu res amittitur: nam et prior debitor
'liberatur et posterior obligatio nulla est. non idem
'i uris est, si a servo quis stipulatus fuerit: uam tunc
'prior proinde obligatus manet, ac 6i postea a nullo*
'stipulatus fuisset,, sed si eadem persona sit, a qua
'postea stipuleris, ita demum novatio fit, si quid in
'posteriore stipulatione novi sit, forte si condicio aut
‘dies aut ‘fideiussori adiciatur aut detrahatur. _ quod
‘autem diximus, si condicio adiciatur, novationem
'fieri, sic intellegi oportet, ut ita dicamus factam

‘novationem, si condicio extiterit: alioqnin si defece-
3a 'rit, durat prior obligatio.' ‘Sed cum hoc quidem
‘inter veteres constabat tunc fieri novationem, cum
‘novandi animo in secundam obligationem itum fue-
‘rat: per hoc autem dubium erat, quando novandi
‘animo videretur6 hoc fieri et quasdam de hoc prae-
sumptiones alii in aliis casibus introducebant: ideo
‘nostra processit constitutio0, quae apertissime defini-
vit, tunc solum fieri novationem, quotiens hoc ipsum
‘inter contrahentes expressum fuerit, quod pro [iter
‘novationem prioris obligationis convenerunt, alioquin
‘manere et pristinam obligationem et secundam ei ac-
cedere, ut maneat ex utraque causa obligatio secun-
dum nostrae constitutionis definitiones quas licet ex
4 ‘ipsius lectione apertius cognoscere/ Hoc amplius
eae obligationes, quae consensu contrahuntur, con-
traria voluntate dissolvuntur, nam si Titius et Seius
inter se consenserunt, ut fundum Tusculanum emptum
Seius haberet centum ‘aureorum’, deinde re, nondum
secuta, id est neque pretio soluto neque fundo tra-
dito, placuerit inter eos, ut discederetur ab emptione
et venditione, invicem liberantur, idem est et in con-
ductione et locatione et omnibus contractibus, qui
ex consensu descendunt, sicut iam dictum est.

LIBER QUARTUS.

p

DE OBLIGATIONIBUS QUAE EX DELICTO
NASCUNTUR8.

Cum expositura sit superiore libro de obligationi-
bus ex contractu et quasi ex contractu, sequitur ut
de. obligationibus ex maleficio dispiciamus. "sed illae
quidem, ut suo loco tradidimus, in quattuor genera
dividuntur: bac vero unius generis sunt, nam omnc3
ex re nascuntur, id est ex ipso maleficio, veluti ex
furto aut rapina aut damno aut iniuria.
i . 10Furtum est contrectatio rei fraudulosa vel ipsius
rei vel etiam usus eius possessiouisve, quod lege na-
‘2 turali prohibitum est admittere. “Eurtum autem
vel a furvo id est nigro dictum est, quod clam et
obscure fit et plerumque nocte: vel a fraude: vel a
ferendo, id est auferendo: vel a Graeco sermone, qui
ytiyae appellant fures, immo etiam Graeci and rov
3 i figur1* trdocis dixerunt. 13 ‘Furtorum autem ge-
nera duo sunt, manifestum et nec manifestum, nam
conceptum et oblatum species potius actionis sunt
furto cohaerentes quam genera totorum, sicut in-
icrius apparebit.' “manifestus fur est, quem Graeci
tn a-irofwpq} appellant: nec soium is qui in ipso
nuto deprehenditur, sed etiam is qui eo loco depre-
enoitur, quo fit, veluti qui in domo 15 furtum fecit
ei nondum egressus ianuam deprehensus fuerit, et
? “itln t,Uve1t.° olivarum aut in vineto uvarum furtum
ln oo oliveto aut in vineto fur depre-
dendm,, Kimmo uJ*eriuB furtum manifestum exten-
deTirciir^eS^‘ Tmntou eam rem fur teneus visus vel
a dominn1^ fU(Vnt ,?‘?e in publico sive in privato vel
perferre ali0’ antetoam eo perveniret, quo

quo d^-sttnfv ■?0Drre renl destinasset. 10 sed si pertulit
tiya, non ‘I?161»! deprehendatur cum re fur-

: manifestus fur. 17 ‘nec manifestum fur-

dCi! ' 1

(2) Gai.3, K6 mS£i70habe° aCeeptuTn acceptumve tuli) ’(■)
/4\ o „ r ■ ' 179 , (3) sic Gai., tollitur J)T?

inc T* lin Oriri a Us, (Q videtur U, videatur T*

ilTcodl > 41- <7> °r- Gai. 3, 182. .208 IHg.

jL IT; Sr • S) SlC APe’ et furto add. B (3) c f.

Oig. 44, 7, 4 (Gai l. 3 rer. r.ott.) (10) * , Di 47 £ j',

‘tum quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nara
‘quod manifestum non est, id scilicet nec manifestum

4 'est. Conceptum furtum dicitur, cura apud ali-
quem testibus praesentibus furtiva res quaesita et
‘inventa sit: nam in cura 18 propria actio constituta
‘est, quamvis fur non sit, quae appellatur concepti,
‘oblatum furtum dicitur, cum res furtiva ab aliquo
‘tibi oblata sit eaque apud te concepta sit, utique si
‘ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius quam
‘apud eum qui dederit conciperetur: nam tibi, apud
‘quem concepta sit, propria adversus eum qui optu-
‘lit, quamvis fur non sit, constituta est actio, quae
‘appellato' oblati, est etiam prohibiti furti actio ad-
‘versus eum, qui furtum quaerere testibus praesenti-
bus volentem prohibuerit/ praeterea poena consti-
tuitur edicto praetoris per actionem furti non exhi-
biti adversus eum, qui furtivam rem apud se quaesi-
tam et inventam non exhibuit, ‘sed hae actiones, id
‘est concepti et oblati et furti prohibiti nec non furti
‘non exhibiti, in desuetudinem abierunt, cum enim
‘requisitio rei furtivae hodie secundum veterein obser-
vationem non fit: merito ex consequentia etiam prae-
datae actiones ab usu communi recesserunt, cum
‘manifestissimum est, quod 18 omnes, cui scientes rem
tortivam susceperint et celaverint, furti nec mani-

5 'festi obnoxii sunt/ 211 Poena manifesti furti qua-
drupli est tam ex servi persona quam ex Uberi, nec
manifesti dupli.

6. 21 ‘Furtum autem fit non solum, cum quis inter-
cipiendi causa rem alienam amovet, sed generaliter
‘cum quis alienam rem invito domino eontractat. ita-
que sive creditor pignore sive is apud quem res de-
posita est ea re utatur siye is qui rem utendam
‘accepit in alimn usum eam transferat, quam cuius
'gratia ei data est, furtum committit, veluti si quis
‘argentum utendum acceperit quasi amicos ad cenam
‘invitaturus et id peregre seeum tulerit, aut si quis

(Paul. I. 33 ad ed.) (n) § 2 ex I)ig. 47, 2, 1 pr. (Paul.

1. 39 ad ed.) {12) id est: a ferendo (13) Gai. 3, 183; similia
Dig. 47, 2, 2 (Gai. I. 13 ad ed.) (14) manif. ...appellant ex
I>ig. 47, 2, 3 pr. ( Ulp . I. 41 ad Sab.) (15) in domo] W,
domo A, domi J)G, inc. T° (lfi) sed ... fur= Dig. 47,

2, 5 § 1 (17) Gai. 3, 185. .168 (is) eo TC“ (19', quin

libri (26) § 5 similis Gaio 3, 189. 190 (21) Gai. 3, H5. 18«

INST. IV 1

DE OBL. Q. EX DEL. NASC.

44

"equum gestandi causa commodatum sibi longius ali-
‘quo duxerit, quod veteres scripserunt de eo, qui in

7 "aciem equum perduxisset1. 2Plaeuit tamen eos,
‘qui rebus commodatis aliter uterentur, quam uten-
das acceperint, ita furtum committere, si se intelle-
gant id invito domino facere eumque si intellexisset
‘non permissurum, ac si permissurum credant, extra
'crimen videri: optima sane distinctione, quia furtum

8 ‘sine affectu furandi non committitur. 2Sed et3 si
‘credat aliquis invito domino se rem commodatam
‘sibi4 contrectare, domino autem volente id fiat, dici-
tur furtum non fieri, unde illud quaesitum est, cura
‘Titius servum Maevii sollicitaverit, ut quasdam res
'domino subriperet et ad eum perferret, et servus id
‘ad Maevium pertulerit, Maevius, dum vult Titium in
‘ipso delicto deprehendere, permisit servo quasdam
'res ad eum perferre, utrum furti an servi corrupti
‘iudicio teneatur Titius, an neutro?1 "et cum nobis
‘super iiae dubitatione suggestum est ct antiquorum
‘prudentium super hoc altercationes perspeximus, qui-
busdam neque furti neque servi corrupti actionem
"praestantibus, quibusdam furti tantummodo: noshnius-
‘modi calliditati obviam euntes per nostram decisio-
■hem5 sanximus non solum furti actionem, sed etiam f
‘servi corrupti contra cum dari: licet enim is servus
‘deterior a sollicitatore minime, factus est et ideo non
‘concurrant regulae, quae servi corrupti actionem
‘introducerent, tamen consilium corruptoris ad perni-
‘cie.m probitatis servi introductum est, ut sit ei poe-
nalis actio imposita, tamquam re ipsa fuisset servus
'corruptus, ne ex Jiuiusmodi impunitate et in alium
‘servum, qui possit corrumpi, tale facinus a quibns-

9 ‘dam perpetretur." “‘Interdum etiam liberorum
‘hominum furtum fit, veluti si quis liberorum nostro-
‘rum, qui in potestate nostra sit7, subreptus fuerit.

10 “'Aliquando autem etiam suae rei quisque furtum
‘committit, veluti si debitor rem quam creditori piguo-
‘ris causa dedit subtraxerit.

11 s'Iutcrdum furti tenetur, qui ipse furtum non
‘fecerit: qualis est, cuius ope et consilio hirtum factum
‘est. in quo numero est, qui tibi nummos excussit,
‘ut alius eos raperet, aut obstitit tibi, ut alius rem
‘tuam exciperet, vel oves aut boves tuas fugaverit,
‘ut, alius eas exciperet: et hoc veteres scripserunt de
‘eo, qui panno rubro fugavit armentum, sed si quid
‘eorum per lasciviam et non data opera, ut furtum
‘admitteretur, factum est, ‘in factum actio" dari de-
beat,.* at ubi ope Maevii Titius furtum fecerit, ambo
furti tenentur, ope consilio eius quoque furtum ad-
mitti videtur, qui scalas forte fenestris supponit aut
ipsas fenestras vel ostium effringit, ut alius furtum
faceret, quive ferramenta ad effringendum aut scalas
ut fenestris supponerentur commodaverit, sciens cuius
(12) gratia commodaverit, certe qui nullam operam
ad furtum faciendum adhibuit, sed tantum consilium
dedit atque hortatus, est ad furtum faciendum, non

12 (13) tenetur furti. Hi, qui in parentium vel do-
minorum potestate sunt, si rem eis subripiant, fur-
tum quidem illis faciunt et res in furtivam causam
cadit nec ob id ab ullo usucapi potest, antequam in
domini potestatem revertatur, sed furti actio non
nascitur, quia nec ex alia ulla causa potest inter cos
(14) actio nasci: si vero ope consilio alterius fur-
tum factum fuerit, quia utique furtum committitur,
convenienter ille furti tenetur, quia verum est ope
consilio eius furtum factum esse.

13 (15) 9’Furti autem actio ei competit, cuius in-
‘terest rem salvam esse, licet dominus non sit: ita-
que nec domino aliter competit, quam 8i cius inter-

14 (16) ‘sit rem non perire. 9Unde constat credito-
rem de pignore subrepto furti agere posse,* etiamsi
idoneum debitorem habeat, quia expedit ei pignori
potius incumbere quam in personam agere: ‘adeo

(1) sicABbC*> Gai., produxisset TO, perduxerit £<* (2) Gai,

3, 197. 198 . (3) et } AT^CG Gai., om. BT* (4) commo-

datam sibi om. Gai. (5) Cod. 6, 2, 20 (6) Gai. 3, 199. 200

(7) sit] AB, st 0», sunt Ti&Gai, inc. T» (s) Gai.

‘quidem ut, quamvis ipse debitor eam rem subri-
‘puerit nihilo minus creditori competit actio furti.

15 (17)’ 9 ‘Item si fullo polienda curanda ve aut, sareri
‘nator sarcienda vestimenta mercede certa acceperit
‘eaque furto amiserit, ipse furti habet actionem, non
'dominus, quia domini nihil interest eam rem nou
‘perire cum iudicio locati a fullone aut sarcinatore
‘rem suam persequi potest.* sed ct. bonae fidei emp-
tori subrepta re quam emerit, quamvis dominus non
sit omnimodo competit furti actio, quemadmodum et
creditori, fulloni vero et sarcinatori non aliter fuiti
competere placuit, quam si solvendo sint, hoc. est si
domino rei aestimationem solvere possint: 10 ‘nam si
‘solvendo non sunt, tunc quia ab eis suum dominus
‘consequi non possit, ipsi domino furti actio compe-
‘tit, quia hoc casu ipsius interest rem salvam esse.’
idem est et si in parte solvendo sint fullo aut sarcinator.

16 (18) 11 'Quae de fullone et sarcinatore diximus,

‘eadem et ad eum cui commodata res est transferenda
‘veteres existimabant: nam ut ille fullo mcrcedem
"accipiendo custodiam praestat, ita is quoque, qui
‘commodum utendi percipit, similiter necesse habet
‘custodiam praestare.* ‘sed nostra providentia etiam ,a
Tioc in decisionibus nostris emendavit, ,3ut in domini
‘sit voluntate, sive commodati actionem adversus eum
‘qui rem commodatam accepit movere desiderat, sive
‘furti adversus eum qui rem subripuit, et alterutra
‘earum electa dominum non posse ex paeuitentia ad
‘alteram venire actionem, sed si quidem furem ele-
gerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari,
‘sin autem commodator veniat adversus cum qui rem
‘utendam accepit, ipsi quidem nullo modo competere
‘posse adversus furem furti actionem, eum autem, qui
"pro re commodata convenitur, posse adversus furem
‘furti habere actionem, ita tamen, si dominus sciens
“rem esse subreptam adversus eum cui res ooinmo-
‘data fuit pervenit: sin autem nescius ct dubitans rem
‘non esse apud eum commodati actionem instituit,
‘postea autem re comperta voluit remittere quidem
‘commodati actionem, ad furti autem pervenire, tunc
‘licentia ei concedatur et adversus furem venire nulle*
‘obstaculo ei opponendo, quoniam incertus constitutus
‘movit adversus eum qui rem utendam accepit com-
modati actionem (nisi domino ab eo. satisfactum est:
‘tunc etenim omnimodo furem a domino quidem furti
‘actione liberari, suppositum autem esse ei, qui pro re
‘sibi commodata domino satisfecit), cum manifestissi-
mum est, etiam si ab initio dominus actionem instituit
‘commodati ignarus rem esse subreptam, postea autem
‘hoc ei cognito adversus furem transivit, omnimodo
Tiberari eum qui rem commodatam accepit, quern-
eum que causae exitura dominus adversus furem lia -
‘bucrit: eadem definitione optinente, sive in partem
‘sive in solidum solvendo sit is qui rem commodatam

17 (19) ‘accepit." 14 ‘Sed is, apud quem res deposita
‘est, custodiam non praestat, sed tantum in eo ob-
noxius est, si quid ipse dolo malo fecerit: qua de
‘causa si res ei subrepta fuerit, quia restituendae
'eius16 nomine depositi non tenetur nec ob id eius
‘interest rem salvam esse, furti agere non potest, sed

18 (20) ‘furti actio domino competit. 14In summa
‘sciendum est quaesitum esse, an impubes rem alie-
nam amovendo furtum faciat, et placet, quia fur-
'tum ex affectu consistit, ita demum obligari eo cri-
mine impuberem, si proximus pubertati sit et ob id

19 (21) ‘intellegat, se delinquere." Eurti actio sive
dupli sive quadrupli tantum ad poenae persecutionem
pertinet: nam ipsius rei persecutionem extrinsecus
habet dominus, quam aut vindicando aut condicendo
potest auferre, sed vindicatio quidem adversus pos-
sessorem est, sive fur ipse possidet sive alius qui-
libet: condictio autem adversus ipsum furem here-
demve eius, licet non possideat, competit.

3, 202 (9) Gai, 3, 203, .205 (10) Gai. 3, 205 (11) Gai.

3, 208 (12) etiam om. T (13) § 16 fin. ex Cod. 6, 2,

(14) Gai- 3, 207. 208 (15) eius] A Gai., eiu»

rei JBP

VI BONORUM RAPTORUM

45

INST. IV 2. 3

VI'" BONRTJM RAPTORUM.

3 'Qui res alienus rapit, teneto quidem etiam furti
'(quis enim magis alienam rem invito domino con-
trectat, quam qui vi rapit? ideoque, reete dictum e>
'eum improbum furem esse): sed tamen PP>pn
'actionem eius delicti nomine praetor introduxit, quae
'appellatur vi bonorum raptorum et est intra annum
'quadrupli, post annum simpli, quae actio utilis es»,
'etiamsi quis unam rem licet minimam rapuerit, qua-
druplum autem non totum poena, est et extra poe-
nam rei persecutio, sicut in actione furti manifesti
diximus: sed in quadruplo inest et rei persecutio, ut
poena tripli sit, sive comprehendatur raptor in ipso
delicto sive non. ridiculum est, enim levioris esse
condicionis eum qui vi rapit, quam qui clam amovet.
1 Quia tamen ita competit haec actio, si dolo malo
quisque rapuerit: qui aliquo errore inductus suam
rem esse et imprudens iuris co animo rapuit, quasi
domino liceat rem suam etiam per vim auferre pos-
sessoribus, absolvi debet, eui scilicet conveniens est
nec furti teneri eum, qui eodem hoc animo rapuit,
'sed ne, dum talia excogitentur, inveniatur via , per
'quam raptores impune suam exerceant avaritiam:
'melius divalibus constitutionibus4 pro hac parte pro-
spectum est, ut nemini liceat vi rapere rem mobilem
'vel se moventem, licet suam eandem rem existimet:
'sed 3i quis5 contra statuta fecerit, rei quidem suae
‘dominio cadere, sin autem aliena sit, post restitutio-
hiemc etiam aestimationem eiusdem rei praestare, quod
'non solum in mobilibus rebus, quae rapi possunt,
'constitutiones optinere consuerunt, sed etiam in in-
vasionibus, quae circa res soli fiunt, ut ex hac causa
‘2 'omni rapina homines abstineant.5, 7In hac actione
non utique exspectatur rem in bonis actoris esse:
nam sive in bonis sit sive non sit, si tamen ex bonis
sit, locum haec actio habebit, quare sive commodata
sive locata sive etiam pignerata sive deposita sit apud
Titium sic, ut intersit cius eam non auferri, voluti
si in re deposita culpam quoque promisit, sive bona
fide possideat, sive usum fructum in ea quis habeat
vel quod aliud ius, ut intersit eius non rapi: dicen-
dum est competere ei hanc actionem, ut non domi-
nium accipiat, sed illud solum, quod cx bonis eius
qui rapinam passus est, id est quod ex substantia
eius ablatum esse proponatur, et generaliter dicen-
dum est, ex quibus causis furti actio competit in re
clam facta, ex isdem causis omnes habere hanc
actionem.

ni*

RE LEGE AQUILIA.

(].* 'Damni iniuriae actio constituitur per legem Armi-
biam. cuivis priirm capite cautum est, ut si quis ho-
minem alienum alienamve quadrupedem quae pecu-
tium numero sit iniuria occiderit, quanti ea res .in
eo anno plurimi fuit, tantum domino dare damne-

- ™r-’ Quod autem non praecise de quadrupede,
seu ae ea tantum quae pecudum numero est cavetur,
nt neque de feris bestiis neque de caui-
lus cautum esse intellegamus, sed de his tantum,
?l0pri& Pascl dicuntur , quales sunt equi muli
011 1- nfes caPrac- de suibus quoque idem pla-
cmia' rt w et Sllc?. l,ecoram appellatione continentur,
merus in r,fre§a’ L™ pascuntur: sic denique et Ho-

«uis institiilSs^^der?™1 AdillS Marciaims

3J&oSK6oJ'e™’*a°‘ na^,f^rov at Si vipovtat
„ \ *nfBi ini r» »

hire S itaque Im? «ulto

u e va latronem occidit, non tene-

<3)(Gat3,iof (J ®’|]S 48 de vi f utr- *■

(&) quis] Alt’, quid B, quidem p’ ’ 1 /°\d' 3,J9’ 4: 8’ 4’ 7‘ 10
re st. eiue/m' s , r. ,- (c) restitutionem] A,

(6 \cfCai l « % 9A ‘‘ 8’ 2 3 22' 23 Wp- 1-5« aderf.)

(6; C /. Gai. 3, 210. .219 Jhg. 9, 2 Cod. 3, 35 (9) Gai.

tur, utique si aliter periculum effugere non potest.

3 Ac ne is quidem hac lege tenetur, qui casu oc-
cidit, si modo culpa cius nulla invenitur: nam alio-
quin non minus ex dolo quam ex culpa quisque hac

4 lege tenetur. Itaque si quis, dum iacnlis ludit
vel exercitatur, transeuntem servum tuum traiecerit,
distinguitur, nam si id a milite quidem 13 in campo
eoque, ubi solitum est exercitari, admissum est, nulla
culpa eius intellegitur: si alius tale, quid admisit,

j culpae reus est. idem iuris est de _ milite, si is in
alio loco, quam qui exercitandis militibus destinatus

5 est, id admisit. Item si putator ex arbore de-
ieeto ramo servum tuum transeuntem occiderit, si
prope viam publicam aut vicinalem id factum est
neque praeclamavit, ut casus evitari possit, cul-
pae reus est: si praeclamavit neque Ole curavit ca-
vere, extra culpam est putator, aeque extra cul-
pam'esse intellegitur, si seorsum a via forte vel in
medio fundo caedebat, licet non praeclamavit, quia

6 eo loco nulli extraneo ius fuerat versandi. Prae-

: terea si medicus, qui servum tuum secuit, dereli-
querit curationem atque ob id mortuus fuerit servus,

7 culpae reus est. Imperitia quoque culpae ad-
numeratur, velnti si medicus ideo servum tuum oc-
ciderit, quod eum male secuerit aut perperam ei

8 medicamentum dederit. Impetu quoque mularum,
quas mulio propter imperitiam retiuere non potuerit,
si servus tuus oppressus fuerit, culpae reus est mu-
lio. sed ct si propter infirmitatem retinere eas non
potuerit, cum alius firmior retiuere potuisset, aeque
culpae tenetur, eadem placuerunt de eo quoque, qui,
cum equo veheretur, impetum eius aut propter in-
firmitatem aut propter imperitiam suam retinere non

9 potuerit. His autem verbis legis ‘quanti id14 in
‘eo anno plurimi fuerit’ illa sententia exprimitur, ut
si quis hominem tuum, qui hodie claudus aut luscus
aut mancus erit, occiderit, qui in eo anno integer
aut pretiosus fuerit, non tanti teneatur, quanti is
hodie erit, sed quanti in eo anno plurimi fuerit, qua
ratione creditura est poenalem esse huius legis actio-
nem, quia non solum tanti quisque obligatur, quan-
tum damni dederit, sed aliquando longe pluris: ideo-
que constat in heredem eam actionem non transire,
quae transitura fuisset, si ultra damnum numquam

10 lis aestimaretur. Rlud non ex verbis legis, sed
ex interpretatione, placuit non solum perempti cor-
poris aestimationem habendam esse secundum ea quae
diximus, sed eo amplius quidquid praeterea perempto
eo corporo damni13 vobis adlatum fuerit, veluti si
servum tuum heredem ab aliquo institutum ante quis
occiderit, quam is iussu tuo adiret: nam hereditatis
quoque amissae rationem esse habendam constat,
item si ex pari mularum unam vel cx quadriga equo-
rum unum occiderit, vel ex comoedis unus servus
fuerit occisus: non solum occisi fit aestimatio, sed
eo amplius id quoque computatur, quanto depretiati

11 sunt qui supersunt. Liberum est autem ei, cuius
sei-vus fuerit occisus, et privato iudicio legis Aqui-
liae damnum persequi et capitalis criminis cum reum
facere.

. 12 'Caput secundum legis Aquiliae in usu non est.’
13 16 Capite tertio de omni cetero damno cavetur. Ita-

que si quis servum vel eam quadrupedem quae pe-
duclum numero est vulneraverit, sive eam quadru-
pedem quae pecudum numero non est, veluti canem
'aut feram bestiam, vulneraverit aut occiderit, hoc
'capite actio constituitur, in ceteris quoque omnibus
'animalibus, item in omnibus rebus quae anima ca-
dent damnum iniuria datura hac parte vindicatur, si
'quid enim ustum aut ruptum aut. fractum fuerit,
'actio ex hoc capite constituitur: quamquam poterit
‘sola rupti appellatio in omnes istas causas sufficere :

3, 210 (10) Od. 13, 4tn sq. (11) Dig. 32, 65, 4 (l 2) id

est: invenies eum apud sues sedentem, hae vero pascuntur
ad Coracis clivum et apud fontem Arethusam (13) qui-
dem] dett., qui libri (14) id] APQ, om. B (15) damni) P,
d. quid ABC (is) Gai. 3, 217

INST. IV 3. 4

46

DE INITJRIIS

"ruptum enim intellegitur, quod quoquo 1 modo corrup-
tum est. uude non solum usta aut fracta, sed etiam
'sciSBa et collisa et effusa et quoquo modo perempta at-
'que deteriora facta hoc verbo continentur": denique re-
sponsum est, si quis in alienum vinum aut oleum id
immiserit, quo naturalis bonitas vini vel olei cor-

14 rumperetur, es hac parte legis eum teneri. Illud
palam est, sicut ex primo capite ita demum quisque
tenetur, si dolo aut culpa eius homo aut quadrupes
occisus occisave fuerit, ita es hoc capite ex dolo aut
culpa de cetero damno quemque teneri. 2 'hoc tamen
'capite non quanti in eo anno, sed quanti in diebus
'triginta proximis res fuerit, ‘obligatur’ is qui damnum

15 'dederit. 2 Ac ne plurimi quidem verbum adicitur.
'sed Sabino ‘recte" placuit perinde habendam aesti-
mationem, ac si etiam hac parte plurimi verbum ad-
jectum fuisset: nam' plebem Romanam, quae Aquilio
tribuno rogante hanc legem tulit, 'contentam fuisse,
'quod prima parte eo verbo usa est".

lti 2’Ccterum placuit ita demum ex hac lege actio-
'nem esse, si quis ‘praecipue’ corpore suo damnum
'dederit, ideoque in cum, qui alio modo damnum
'dederit, utiles actiones dari solent: velati si quis
'hominem alienum aut pecus ita incluserit, ut fame
'necaretur, aut iumentum tam vehementer egerit, ut
'rumperetur, aut pecus in tantum exagitaverit, ut
'praecipitaretur3, aut si quis alieno servo persuaserit,
'ut in arborem ascenderet vel in puteum descenderet,
’et is ascendendo vel descendendo aut mortuus fuerit
‘aut aliqua parte corporis laesus erit', utilis in cum
actio datur, 'sed si quis alienum servum de ponte
'aut ripa in flumen dciccerit et is suffocatus fuerit,
'eo quod proiecerit corpore suo damnum dedisse non
‘difficiliter intellegi poterit' ideoque ipsa lege Aquilia
tenetur, ‘sed si non corpore damnum fuerit datum
‘neque corpus laesum fuerit, sed alio modo damnum
‘alicui contigit, cum non sufficit neque directa neque
‘utilis Aquilia, placuit eum qui obnoxius fuerit in
factum actione teneri’: 1 veluti si quis misericordia
ductus alienum servum compeditum solverit, ut fu-
geret.

IV5

DE INJURIIS.

“Generaliter iniuria dicitur omne quod non iurn
fit: specialiter alias contumelia, quae a contemnendo
dicta est, quam Graeci Vfiotv appellant, alias culpa,
quam Graeci AS/xgaa dicunt, sicut in lege Aquilia
damnum iniuria accipitur, alias iniquitas ct. iniustitia,
quam Graeci di hx/ar vocant, cum enim praetor vel
index non iure contra quem pronuntiat, iniuriam ac-

1 cepisse dicitur. 7 'Iniuria autem committitur non
'solum, cum quis pugno puta aut fustibus caesus vel
‘etiam verberatus erit, sed etiam si cui convicium
'factum fticrit, sive cuius bona quasi debitoris8' pos-
sessa fuerint ab eo, qui intellegebat 'nihil eum sibi
^debere, vel si quis ad infamiam alicuius libellum aut
carmen scripserit' composuerit ediderit dolove malo
fecerit, quo quid eorum fieret, 'sive quis matrem fa-
milias aut praetextatum praetextatamve adseetatus
fuerit', sive cuius pudicitia attemptata esse dicetur: 'et
denique aliis pluribus modis* admitti iniuriam mani-

2 festum est. 7 Patitur autem quis iniuriam non so-
llum per semet ipsum, sed etiam per liberos suos
quos in potestate habet: item per uxorem suam', id
enim magis praevaluit, 'itaque si filiae alicuius, quae
Titio nupta est, iniuriam feceris, non solum filiae
'nomine tecum iniuriarum agi potest, sed etiam pa-
tns quoque et mariti nomine/ contra autem, si viro
iniuria facta sit, uxor iniuriarum agere non potest:
defendi enim uxores a viris, non viros ab uxoribus

(i) quod quoquo] A1 (J>, quod quo Au Abtr, quo B«, quo-
quo B<>&P (2) Gai. 3, 218. 219 (3) aut pecus in . . .

praecip.] BCP&, om. A Gai. (4) cf. Dig. 4, 3, 7 $ 7
(6) Cf. Gai. 3, 220..225 Dig. 47, 10 Cod. 9, 35 (6) pr.

simile Coli. I. Alos. 2, 5 (Patii, i. sing. t't tit. de iiiiuriis)
(7) Gai. 3, 220. 221 (8) debitoris] Gai,, deb. qui nihil de-

aequum est. sed et socer nurus nomine, cuius vir in

3 potestate est, iniuriarum agere potest. 8 Servis
‘autem ipsis quidem nulla imuria fien intellegitur,
‘sed domino per eos fieri videtur: non tamen isdem
'modis, quibus etiam per liberos et uxores, Bed ita
'cum quid atrocius commissum fuerit et10 quod aperte
'ad contumeliam domini' respicit, 'veluti si quis alie -
'num servum verberaverit, et in hunc casum, actio
'proponitur: at si quis servo convicium fecerit vel
‘pugno eum percusserit', ‘nulla in eum actio domino

4 ‘competit/ Si communi servo iniuria facta sit,
aequum est non pro ea parte, qua dominus quisque
est, aestimationem iniuriae fieri, sed ex dominorum

5 persona, quia ipsis fit iniuria. Quodsi usus fructus
in servo Titii est, proprietas Maevii est, magis Maevio

6 iniuria fieri intellegitur. Sed si libero, qui tibi
bona fide servit, iniuria facta sit. nulla tibi actio
dabitur, sed suo nomiue is experiri poterit: nisi in
contumeliam tuam pulsatus sit, tunc enim competit
et tibi iniuriarum actio, “idem ergo est ct in servo
alieno bona fide tibi serviente, ut totiens admittatur
iniuriarum actio, quotiens in tuam contumeliam in-
iuria ci facta sit,

7 12 'Poena autem iniuriarum ex lege duodecim
'tabularum propter membrum quidem ruptum talio
'erat: propter os 13 vero fractum' ‘nummariae poenae
‘erant constitutae quasi in magna veterum pauper-
tate. sed postea praetores permittebant’ ipsis qui
‘iniuriam passi sunt eam aestimare, ut iudex vel tanti
‘condemnet, quanti iniuriam passus aestimaverit, vel
‘minoris, prout ei visum fuerit/ sed poena quidem
iniuriae, quae ex lege duodecim tabularum introducta
est, in desuetudinem abiit: quam autem praetores
introduxerunt, quae etiam honoraria appellatur, in
indiciis frequentatur, nam secundum gradum digni-
tatis vitaeque honestatem crescit aut minuitur aesti-
matio iniuriae: qui gradus condemnationis et iu ser-
vili persona non immerito servatur, ut aliud in servo
actore, aliud in medii actus homine, aliud iu vilis-

8 simo vel compedito constituatur. Sed et lex Cor-
nelia de ininriis loquitur et iniuriarum actionem in-
troduxit. quae competit ob eam rem, quod se pul-
satum quis verberatumve domumve suam vi iutroitum
esse dicat, domum autem accipimus, sive in propria
domo quis habitat sive in conducta vel gratis sive

9 hospitio receptus sit. “'Atrox iniuria aestimatur
'vei cx faeto, veluti si quis ab aliquo vulneratus fuc-
'rit vel fustibus caesus: vel ex loco, veluti si cui in
‘theatro vel inforo vel in conspectu praetoris iniuria
‘facta sit: vel ex persona, veluti si magistratus in-
juriam passus fuerit, vel si senatori ab humili in-
juria, facta sit,' aut parenti patronoque fiat a liberis
vel libertis: aliter enim senatoris et parentis patroni-
que, aliter extranei et humilis personae iniuria aesti-
matur. nonnumquam ct locus vulneris atrocem in-
iuriam facit, veluti si in oculo quis percussus sit.18.
18 parvi autem refert, utrum patri familias an filio
familias talis iniuria facta sit: nam ct haec atrox

10 aestimabitur. In summa sciendum est de omni
iniuria eum qui passus est posse vel criminaliter
agere vel civiliter, et si quidem civiliter agatur, aesti-
matione facta secundum quod dictum est poena im-
ponitur. sin autem criminaliter, officio iudicis extra-
ordinaria poena reo irrogatur: Tioe videlicet obser-
vando, quod Zenoniana constitutio17 introduxit, ut
viri illustres quique supra eos sunt et per procura-
tores possint actionem iniuriarum criminaliter vel
persequi vel suscipere secundum eius tenorem, qui

11 ex ipsa manifestius apparet’. ‘"Non solum autem
is iniuriarum tenetur qui fecit iniuriam. hoc est qui
percussit: verum ille quoque continebitur, qui dolo

beret libri (9) Gai. 3, 222 (10) et] A‘BP9, om.

Gai. (11) § C fin. similis Dig. 47, 10, 15 i; 48 ( Ulp. 1. 57 ad ed.)
(12) Gai. 3, 223. 224 (13) os] P Gai., ossum ABC

(14) Gai. 3, 225 (15) sic AG, percussit BC (is) § 9 fui.

similis Dig. 47, 10, 9 § 2 (Ulp. I, 57 ad ed.) (17) Cod. 9, 35, 11
(18) S 11. 12 ex Dig. 47, 10, u pr. § 1 (Ulp, f. 57 ad ed.)

DE OBL. Q. Q, EX DEL. NASO.

47

INST. IV 4—6

fecit vel qui curavit, ut cui mala pugno percutere-
12 tnr. Haec actio dissimulatione aboletur : et ideo,
si quis inivuriam dereliquerit, hoc est statiin passus
ad animum suum non revocaverit, postea ex paem-
tentia remissam iniiuriam nou poterit recolere.

V1

DE OBLIGATIONIBUS QUAE QUASI EX DELICTO
NASCUNTUR.

2 Si index litem suam fecerit, non proprie ex male-
ficio obligatus videtur, sed quia neque ex contractu
obligatus est ct utique peccasse aliquid intellegitur,
licet per imprudentiam ; ideo videtur quasi ex male-
fido teneri, ‘et in quantum de ea re aequum religioni

1 iudicantis videbitur;' poenam sustinebit5. 2 Item is,
ex cuius cenaculo vel proprie ipsius vel conducto
vel in quo gratis habitalffyt delectum effusum ve ali-
quid est, ita ut alicui noceretur, quasi ex maleficio
obligatus intellegitur: ideo autem nou proprie ex
maleficio obligatus intellegitur, quia plerumque ob
alterius culpam tenetur aut servi aut liberi, cui
similis est is, qui ea parte, qua vulgo iter fieri
solet, id positum aut suspensum habet, quod potest,
si ceciderit, alicui nocere: quo casu poena decem
tureorum5 constituta est. de eo vero quod dejectum
effusum ve est dupli quanti damnum datum sit con-
stituta est actio, ob hominem vero liberum occisum
quinquaginta <aureorum> poena constituitur: si vero
vivet noeitumque ei3 esse dicetur, quantum ob eam
rem aequum indici videtur, actio datur: 4iudex enim
computare debet mercedes mediem 5 praestitas cetera-
qne impendia, quae in curatione facta sunt, prae-
terea operaram, quibus caruit aut canturus est ob

2 id quod inutilis factus est. GSi filius familias
seorsum a patre habitaverit et quid ex ceuaculo
eius deiectum effusum ve sit, sive quid positum sus-
pensumve habuerit, cuius casus periculosus est: Iu-
liano placuit in patrem nullam esse actionem, sed
cum ipso filio agendum, quod et in filio familias

3 iudice observandum est, qui litem suam fecerit. GItem
exercitor uavis aut cauponae aut stabuli de dolo7
aut furto, quod in nave aut in caupona aut in sta-
bulo factura erit, quasi ex maleficio teneri videtur,
si modo ipsius nullum est maleficium, sed alicuius
eorum, quorum opera navem aut cauponam aut sta-
bulum exerceret: cum cuim neque ex contractu sit
adversus eum constituta hacc actio ct aliquatenus
culpae reus est, quod opera malorum hominum utere-
tur, ideo quasi ex maleficio teneri videtur, in li is
autem casibus in factum actio competit, quae heredi
quidem datur, adversus heredem autem non competit.

et possesor dominum se esse dicat: nam si Titius

2 suam esse intendat, in rem actio est. Aeque si
a<rat ius sibi esse fundo forte vel aedibus utendi
fmendi vel per fundum vicini eundi agendi vel ex
fundo vicini aquam ducendi, in rem actio est. eius-
dem generis est actio de iure praediorum urbano-
rum, veluti si agat ius sibi esse altius aedes suas
tollendi prospicicndive vel proiciendi aliquid vel im-
mittendi in vicini aedes, contra quoque de usu fructu
et de servitutibus praediorum rusticorum, item prae-
diorum urbanorum invicem quoque proditae sunt
actiones, ut quis intendat ius non esse adversario
utendi fruendi, eundi agendi aquamye ducendi, item
altius tollendi prospiciendi proiciendi immittendi: istae

| quoque actiones in rem sunt, sed negativae, quod
| genus actionis in controversiis rerum corporalium
i proditum non est: nam in his is13 agit qui non pos-
: sidet: ei vero qui possidet non est actio prodita, per
quam neget rein actoris esse, sane uno casu qui
possidet nihilo minus actoris partes optinet, 'sicut in
'latioribus digestorum libris opportunius apparebit5.

3 ‘Sed istae quidem actiones, quarum mentionem
‘habuimus, et si quae sunt similes, ex legitimis et ci-
vilibus causis descendunt, aliae autem sunt, quas
‘praetor ex sua iurisdietione comparatas habet tam
‘in rem quam in personam, quas et ipsas necessarium
‘est exemplis ostendere514, ecce 'plerum que’ ita permittit
in rem agere, ut vel actor diceret se quasi usu ce-
pisse, quod usu non ceperit, vel ex diverso posses-
sor15 diceret adversarium suum usu non cepisse quod

4 usu ceperit. Namque si cui ex insta causa res
aliqua tradita fuerit, veluti ex causa emptionis aut
donationis aut dotis aut legatorum, necdum eius rei
dominus effectus est, si eius rei casu possessionem
amiserit, nullam habet directam in rem actionem ad
eam rem persequendam: quippe ita proditae sunt
iure civili actiones, ut quis dominium suum vindicet,
sed quia sane durum erat co casu deficere actionem,
inventa est a praetore actio, io qua dicit is, qui pos-
sessionem amisit, eam rem se usu cepisse et ita vin-
dicat suam esse, quae actio Publiciana appellatur,
quoniam primum a Publicio praetore in edicto pro-

5 posita est. Rursus ex diverso si quis, cum rei
publicae causa abesset vel in hostium potestate esset-,
rem eius qui in civitate esse-t usu ceperit, permitti-
tur domino , st possessor rei publicae causa abesse
desierit, _ tunc intra annum rescissa usucapione eam
petere, id est ita petere, ut dicat possessorem usu
non cepisse et ob id suam esse rem. quod genus
actionis er. aliis quibusdam 10 simili aequitate motus
praetor accommodat, ‘sicut ex latiore digestorum seu

6 ‘pandectarum volumine intellegere licet’. Item si
quis in fraudem creditorum rem 'suam alicui ‘tradi-

DE ACTIONIBUS.

nihuP.Cre8it’ llt de afctiouilnis loquamur. 9actio autem
sibi debete*’ qUam ‘US persetiuc'n<Ji iud'cio quod

LdiSnSS act!Tm’ ^ibus inter aliquos apud
Tr st i r0SVe de Tiaque re19 quaeritor, summa
sunt aut ind?° gen"a dcduKitur: ailt enim in rem
eum co nni1)c?SOi,’rrah nam^ue ^ unusquisque aut
maleficio 9 mfe oWj»atus cst vel ex contractu vel ex
sunt, per onus wW Jftod\tae action<» in personam
dare iacernq!t? “ltc,ldlt adversarium ei 11 dare aut 12
cum co aVt q>omer%et -;lllis quibusdam modis: aut
tamen afeui’ dTXlS T C\obli§'atuS est, movet
proditae actiones' in rL C?trovf s?an?’ Qu° casu
ralcm possideat anis l'™- sn5k- vc utl 81 rem corpo-
— _ _at quiH’ Tuam Titius suam esse affirmet,

S m*. coit. (TJiff. 44 7 ,r *2)pr'§1 m' Gai 1

BG (■*) s 1 fin. similis Bin q ’ 3 ’ ' ei' P> om-

(5) medicis om. B (6) f ' ’.,’1 ^,at' }■ « aded- Prov-)

8 ?rr rl a 1 hn cum C'J' d™ ' ’

(8j Cf. G«z. 4, 1..74 (o) pr. fin. stmilis Dig_ 44j 7j 51

dent5, bonis eius a creditoribus ex sententia praesidis
possessis permittitur ipsis creditoribus’ rescissa ‘tra-
ditione’ eam rem petere, id est dicere eam rem trarii-
‘tain non esse et ob id in bonis debitoris mansisse’ l7.
7 Item Serviana et quasi Serviana, quae etiam hypo-
thecaria vocatur, ex ipsius praetoris iurisdietione
substantiam capit. Serviana autem experitur quis de
rebus coloni, quae pignoris iure pro mercedibus fundi
ei tenentur: quasi Serviana autem qua18 creditores
pignora hypothecasve persequuntur, inter pignus au-
tem et hypothecam quantum ad actionem hypothe-
cariam nihil intereat: nam de qua re inter creditorem
et debitorem convenerit, ut sit pro debito obligata,
utraque hac appellatione continetur, sed in aliis dif-
ferentia est: . Dam. pignoris appellatione eam proprie
contineri dicimus, quae simul etiam traditur credi-
tori, maxime si mobilis sit: at eam, quae sine trndi-
i tione nuda conventione tenetur, proprie hypothecae

(Ceis, l. 3 dig.) (in) quaque re] CPa, qua B (!!) eij
scr. sibi (12) dare autj BC, om. K(-) (13) is om.

-B (14) ' 5 Justinianis tribuit Petrini (15) pos-
sessor dei. Bachouius , cf. (-) (lG) quibusdam et aliis
libri (17) ‘5 (§ 6) Justinianis tribuit Lc.ticl (is) qua
dei.

INST. IV 6

DE

48

8 appellatione contineri dicimus. In personam quo-
que actiones ex sua iurisdictione propositas habet
praetor, veluti de pecunia constituta, ‘cui similis vide-
batur recepticia: sed ex nostra constitutione1, cum
‘et, si quid plenius habebat, hoc in pecuniam con-
stitutam transfusum est, ea quasi supervacua iussa
'est cum sua auctoritate a nostris legibus recedere’,
item praetor proposuit de peculio servorum filiorum-
que familias et2 ex qua quaeritur, an actor iura-

9 verit, et alias complures. De pecunia autem consti-
tuta cum omnibus agitur, quicumque vel pro se vel
pro alio soluturos se constituerint, nulla scilicet sti-
pulatione interposita, nam alioquin si stipulanti pro-

10 miserint, iure civili tenentur. Actiones3 * autem
de peculio ideo adversus patrem dominumve com-
paravit praetor, quia licet ex contractu filiorum ser-
voramve ipso iure non teneantur, aequum tamen esset
peculio tenus, quod veluti patrimonium est filiorum

11 filiarumque, itera servorum, condemnari eos._ Item
si quis postulante adversario iuraverit deberi sibi
pecuniam quam peteret, neque ci solvatur, iustissime
accommodat ei talem actionem, per quam non illud
quaeritur, an ei pecunia debeatur, sed an iuraverit.

12 Poenales quoque actiones 'beue>4 nraltas ex sua
iurisdictione introduxit : veluti adversus eum qui quid
ex albo cius corrupisset: et in eum qui patronum
vel parentem in ius vocasset, cum id non impetras-
set: item adversus eum, qui vi exemerit eum qui in ius
voca, relui-, cuiusve dolo alius exemerit: et alias in-

13 numerabiles. Praeiudiciaies actiones in rem esse
videntur, quales sunt, per quas quaeritur, an aliquis
liber vel an libertus sit, vel de partu agnoscendo,
ex quibus fere una illa legitimam causam liabet, per
quam quaeritur, an aliquis liber sit: ceterae ex ipsius

14 praetoris iurisdictione substantiam capiunt. 5 'Sic
'itaque discretis actionibus certum est non posse
'actorem rem suam ita ab aliquo petere ‘si paret eum
"dare oportere': nec enim quod actoris est id ei dari
'oportet, quia scilicet dari cuiquam id intellegitur,
'quod ita datur, ut eius fiat, nec res quae iam acto-
'ris est 'magis’ eius fieri potest, plane odio furum,
'quo magis pluribus actionibus teneantur, 'effectum’
'est, ut extra poenam dupli aut quadrupli rei reci-
piendae nomine fures etiam hac actione teneantur
"si paret eos dare oportere', quamvis sit adversus
'eos etiam haec % rem’ actio, per quam rem suam

15 _ 'quis esse petit. Appellamus autem in rem quidem
'actiones vindicationes: in personam vero actiones,
'quibus dare facere oportere intenditur, condictiones,
'condicere ‘enim’ est denuntiare prisca lingua: nunc
'vero 'abusive’ dicimus condictionem actionem in per-
bonam esse, qua actor intendit dari sibi oportere:
'nulla enim hoc tempore eo nomine denuntiatio fit'

16 Sequens illa divisio est, quod quaedam actio-
nes rei persequendae gratia comparatae sunt, quae-
dam poenae persequendae, quaedam mixtae sunt.

17 Eei persequendae causa comparatae sunt omnes
in rem actiones, earum vero actionum, quae in per-
sonam sunt, hae. quidem quae ex contractu nascun-
tur fere omnes rei persequendae causa comparatae
videntur: veluti quibus mutuam pecuniam vel insti-
pulatum deductam petit actor, item commodati, de-
positi, mandati, pro socio, ex empto vendito, locato
conducto. _ plane si depositi agetur eo nomine, quod
tumultus incendii minae naufragii causa depositum
sit, in duplum actionem praetor "reddit, si modo cum
ipso apud quem depositum sit aut cum herede eius
ex dolo ipsius agitur: quo casu mixta est actio.

18 Ex maleficiis vero proditae actiones aliae tan-
tum poenae persequendae causa comparatae sunt,
aliae tam poenae quam rei persequendae, et ob id
mixtae sunt, poenam tantum persequitur quis actione
furti: sive enim manifesti agatur quadrupli sive nec

(l) Cod. 4, 18, 2 (2) et] P, om. BE (3) Ti}v Sh de pe-

culio Aymytjv & (4) bene] Wa, pene B, praetor bene

PE!W» (5) Gai. 4, 4. 5. IS (6) quadruplum BPE

(7) tantum libri (8) plurimi] pl. et magni pretii libri

manifesti dupli, de sola poena agitur: nam ipsam
rem propria actione persequitur quis, id est suam
esse petens, sive fur ipse eam rem possideat, sive
alius quilibet: eo amplius adversus furem etiam con-

19 dictio est rei. Vi autem bonorum raptorum actio
mixta est, quia in quadruplo* rei persecutio contine-
tur, poena autem tripli est. sed et legis Aquiliae
actio de damno mixta est, non solum si adversus in-
fitiantem in duplum agatur , sed intenliun et si in
simplum quisque agit, ycluti. si quis hominem clau-
dum aut luscum occiderit, qui in eo anno integer et
magni pretii fuerit: tanti' enim damnatur, quanti is
homo in eo anno plurimi8 fuerit, secundum iam tra-
ditam divisionem, 'item mixta est actio contra eos.
'qui relicta sacrosanctis ecclesiis vel aliis venerabili-
‘bus locis legati vel fideicommissi nomine dare distu-
lerint usque adeo, ut etiam in iudioium vocarentur:
'tunc etenim et ipsam rem vel pecuniam quae relicta
'est dare compelluntur et aliud tantum pro poena, et
Ideo in duplum eius fit condemnatio’

20 Quaedam actiones mixtam causam optinere vi-
dentur tam in rem quam in personam, qualis _ est
familiae erciscundae actio, quae competit coheredibus
de dividenda hereditate: item communi dividundo,
quae inter eos redditur, inter quos aliquid commune*
est, ut id dividatur: item finium regundorum, quae
inter eos agitur qui confines agros habent, in qui-
bus tribus iudiciis permittitur iudici rem alicui ex
litigatoribus ex bono et aequo adiudicare et, si unius
pars praegravari videbitur, eum invicem certa pecu-
nia alteri condemnare.

21 Omnes autem actiones vel in simplum con-
ceptae sunt vel in duplum vel in triplum vel in qua-

22 druplum : ulterius autem nulla actio extenditur. In
simplum agitur veluti ex stipulatione, ex mutui da-
tione, ex empto vendito, locato conducto, mandato

23 et denique ex aliis compluribus causis. In du-
plum agimus veluti furti nec manifesti, damni in-
iuriae ex lege Aquilia, depositi ex quibusdam casi-
bus: itera servi corrupti, quae competit in eum, cuius
hortatu consiliove servus alienus fugerit aut contu-
max adversus dominum factus est aut luxuriose vi-
vere coeperit aut denique quolibet modo deterior
factus sit (in qua actione etiam earum rerum, quae
fugiendo servus abstulit, aestimatio deducitur): item
ex legato, 'quod venerabilibus locis relictum est, se-

24 'eundum ea quae supra diximus’10. Tripli vero,
‘cum quidam maiorem verae aestimationis quantitatem
'in libello conventionis inseruit, ut ex hae causa via-
'tores, id est exsecutores litium, ampliorem summam
'sportularum nomine exegerint: tunc enim quod11
‘propter coram causam damnum passus fuerit reus,
'id triplum ab actore consequetur, ut in hoc triplo et
'simplum, in quo damnum passus est, connumeretur,
'quod nostra constitutio 12 induxit, quae in nostro co-
'dice fulget, ex qua13 dubio procul est ex lege eou-

25 ‘dicticiam u emanare’. Quadrupli veluti furti mani-
festi, item de eo, quod metus causa factum sit, deque
ea pecunia, quae in hoc data sit, ut is cui datur
calumniae causa negotium alicui faceret vel non fa-
ceret: 'item ex lege condicticia a nostra constitutione
'oritur, in quadruplum condemnationem imponens his
‘exsecutoribus litium, qui contra nostrae constitutio-

26 'nis 15 normam a reis quicquam exegerint’. Sed
furti quidem nec manifesti actio et servi corrupti a
ceteris, de quibus simul locuti sumus, eo differt, quod
hae actiones omnimodo dupli sunt: at illae, id est
damni iniuriae ex lege Aquilia et interdum depositi,
infitiatione duplicantur, in confitentcm autem in sim-
plum dantur: 'sed illa, quae de his competit, quae
'relicta venerabilibus locis sunt, non solum infitiatione
‘duplicatur16, sed et si distulerit relicti solutionem,
'usque quo iussu magistratuum nostrorum convenia-

(9) commune] PE, ex quacumque causa comni. ./> cum 0
(m) $ 19 (11) quod] id qnocl libri (12) Cod. 3, 10, 2

O3) ex qna] B\V cum (9, quam PE {14) condicticia libri
(15) Cod. 3, 2, 5 (16) sic P, duplicantur BEa

actionibus

49

1NST. IV 6

'Uir, in confitentem vero et antequamiussu magistra-

27 'tuum conveniatur solventem simpli redditur . item
actio de eo, quod metus causa factum sit, a ceteris,
de quibus simul locuti sumus, eo differt, quod eius
natura tacite continetur, ut, qui iudicis lussu ipsam
rem actori restituat, absolvatur, quod m ceteris casi-
bus non ita est, sed omnimodo quisque iu quadruplum
condemnatur, quod est et in furti manifesti actione.

28 Actionum autem quaedam bonae fidei sunt,
quaedam stricti iuris. 1 bonae fidei sunt nae: es
‘empto vendito, locato conducto, negotiorum gestorum,
'mandati, depositi, pro socio, tutelae,' commodati,
pigneraticia, familiae crciscundae,pommum dividnndo.
'praescriptis verbis, quae de aestunato proponitui, et
"ea, quae cx permutatione competit, et hereditatis pe-
'titio. quamvis enim usque adhue incertum erat, sive
"inter bonae fidei iudieia connumeranda sit sive non,
'nostra tamen constitutio 2 aperte eam esse bonae fidei

29 ‘disposuit. Fuerat antea et rei uxoriae actio ex
'bonae fidei iudieiis: sed cum pleniorem esse ex sti-
mulatu actionem invenientes omne ius, quod res uxo-
"ria ante habebat, cum multis divisionibus in ex sti-
mulatu actionem, qnae de dotibus exigendis proponi-
mur, transtulimus3, merito rei uxoriae actione sublata
'ex stipulatu, quae pro ea introducta est, naturam
'Bonae fidei indicii tantum in exactione dotis meruit,
'ut bonae fidei sit. sed et tacitam ei dedimus hypo-
thecam: praeferri autem aliis creditoribus in liypo-
'theeis tunc censuimus, cum ipsa mulier de dote sua
'experiatur, cuius solius providentia hoc induximus.’

30 In bonae hdei autem iudieiis libera potestas per-
mitti videtur iudici ex bono et aequo aestimandi,
quantum aetori restitui debeat. 4in quo et illud con-
tinetur, ut, si quid invicem actorem praestare opor-
teat, eo compensato in reliquum5 is cum quo actum
est condemnari debeat, sed et in strictis iudieiis ex
rescripto divi Marci opposita doli mali exceptione
compensatio inducebatur, ‘sed nostra constitutio 5 cas
'compensationes, quae iure aperto nituntur, latius
'introduxit, ut actiones ipso iure minuant sive in rem
'sive personales sive alias qnascumque, excepta sola
‘depositi actione, cui aliquid compensationis nomine
‘opponi satis impium esse credidimus, ne sub prae-
textu compensationis depositarum rerum quis ex-
•1 1 ‘actione defraudetur.5 Praeterea quasdam actiones
arbitrarias id est ex arbitrio iudicis pendentes appel-
lamus, in quibus nisi arbitrio iudicis is cum quo agi-
tur actori satisfaciat, voluti rem restituat vel exhibeat
vel solvat vel ex noxali causa servum dedat, con-
demnari debeat, sed istac actiones tam in reni quam
in personam inveniuntur, in rem veluti Publiciana,
Remana de rebus coloni, quasi Serviana, quae etiam
hypothecaria vocatur: in personam veluti quibus de
eo agitur, quod aut metus causa aut dolo malo fac-
tum est, item qua7 id, quod certo loco promissum
est, petitur, ad exhibendum quoque actio ex arbitrio
muicis pendet, in Lis enim actionibus et ceteris si-
mi mus permittitur iudici ex bono et, aequo seeun-

™ cumsque rei de qua actum est naturam aesti-
t, quemadmodum actori satisfieri oporteat,
i' ware autem debet iudex, ut omnimodo, quan-
thm wSfbl f:-cl cei'tae pecuniae 'vel rei' senteu-
actum est etUm 8i de incerta quantitate apud eum

OO 8 ►D ' * •

rit an'US a^ens ‘u intentione sua plus complexus

WiinS, e™ P^atinetj causa cadebat, ‘iri est
'st, i tuebatur" Peo ‘iacile’ in integrum a praetore rc-

buic enim smuUu^lif erat- V;gll,li quinque annis,
rebatur» u lu 119 causls causa cognita snccur-

cansal^curri ilun 1UTentutfi f^at, <* in hac
iusti erroris inte™'™ t.rat' Hilnc s' tam ,,lagna causa

quisque labi poetriam ^ e*tS™ ^'f^utissimus
— __A_|_etiam maiori vigmti quinque

fl) Gai. 4, r,2

a ■ , (c) Cod-4>v>u

(a) 4, 53 (9) succurrebat B

aureno h' , d Gai' 53° O2) decem] BB, d.

«reos A (13) quo] B, quo sibi B, quod sibi E (ui Cod.

<10) Gai. 4, 53“. 53b

annis succurrebatur: veluti si quis totum legatum
petierit, post deinde prolati fuerint codicilli, quibus
aut pars legati adempta sit aut quibusdam aliis le-
gata data sint, quae efficiebant, ut plus petiisse vi-
deretur potitor quam dodrantem, atque ideo lege
33« Falcidia legata minuebantur. 3 'Plus autem qual-
1 'tuor modis petitur: re, tempore, loco_, causa, re:

! 'veluti si quis pro decem ‘aureis5 qui ei debebantur
; Viginti petierit, aut si is, cunis ex parte res est, to-
i 'tara eam vel maiore ex parte suam esse intenderit.
33 b 'Tempore: veluti si quis aute diem ‘vel ante con-
dicionem’ petierit.' qua ratione enim qui taniius sol-
vit, quam solvere deberet, minus solvere intellegitur,
eadem ratione qui praemature petit plus petere vide-
33c tur. 10’Loco plus petitur, veluti cum quis id,
'quod certo loco sibi stipulatus est, alio loco petit
'sine commemoratione illius loci', in quo sibi dari sti-
pulatus fuerit: verbi gratia 'si is, qui ita stipulatus
'fuerit ‘Ephesi dare spondes?’, Romae pure intendat
'dari sibi oportere." ideo autem plus petere intellegi-
tur, quia utilitatem, quam habuit promissor, si Ephesi
solveret, adimit ei pura intentione: propter quam
causam alio loco petenti arbitraria actio proponitur,
in qua scilicet ratio habetur utilitatis, quae promis-
sori competitura fuisset, si illo loco solveret, quae
utilitas plerumque in mercibus maxima invenitur,
veluti vino oleo frumento, quae per singulas regiones
diversa habent pretia: sed et pecuniae numeratae
non in omnibus regionibus sub isdem usuris feneran-
tur. si quis tamen Ephesi petat, id est eo loco pe-
tat, quo ut sibi detur stipulatus est, pura actione
recte agit: idque etiam praetor monstrat, scilicet quia
33(f utilitas solvendi salva est promissori. Huic au-
tem, qui loco plus petere intellegitur, proximus est
is qui causa plus petit: ut ecee si quis ita a te sti-
pulatus sit ‘liominem Stichum aut decem ‘aureos’ dare
‘spondes?’, deinde alterutrum petat, veluti hominem
tantum aut. decem11 tantum, ideo autem plus petere
intellegitur, quia in eo genere stipulationis promis-
soris est electio, utrum pecuniam an hominem sol-
i vere malit: qui igitur pecuniam tantum vel hominem
tantum sibi dari oportere intendit, eripit electionem
adversario ct eo modo suam quidem meliorem con-
dicionem facit, adversarii vero sui deteriorem, qua
de causa talis in ea re prodita est actio, ut quis in-
tendat hominem Stichum aut ‘aureos’ decem sibi dari
oportere, id est ut eodem modo peteret, quo12 stipu-
latus est. praeterea si quis generaliter hominem sti-
pulatus sit et specialiter Sticlmm petat, aut genera-
liter vinum stipulatus specialiter Campanum petat,
aut generaliter purpuram stipulatus sit, deinde spe-
cialiter Tyriam petat: plns petere intellegitur, quia
electionem adversario tollit, citi stipulationis iure
liberum fuit, aliud solvere, quam quod peteretur, quin
etiam licet vilissimum sit quod quis petat, nihilo mi-
nus plus petere intellegitur, quia saepe accidit, ut
promissori facilius sit illud solvere , quod maioris
33e pretii est. ‘Sed haec quidem antea in usu fue-
‘rant: postea autem lex Zcnoniana et nostFa13 rem
‘coartavit, et si quidem tempore plus fuerit petitum,

. ‘quid statui oportet, Zenonis divae memoriae loquitur
‘constitutio: sin autem quantitate vel alio modo plus
‘fuerit petitum, omne, si quid forte damnum ex hac
'causa acciderit _ci contra quem plus petitum fuerit,
‘commissa tripli ^condemnatione, sicut supra diximus,

34 ‘puniatur.’ Si minus in intentione complexus fue-
rit actor, quam ad eum pertineret, veluti si, cum ei
decem deberentur, quinque sibi dari oportere inten-
derit, aut cum totus fundus eius esset, partem dimi-
diant suam esse petierit, sine periculo agit: ‘in reli-
cuum enim nihilo minus iudex adversarium in eodem
‘indicio condemnat15 ex constitutione divae memo-

35 "Hae Zenonis.’ 10‘Si quis aliud pro alio intenderit,

; 3, 10, 1. 2 (u) damnum ... eij Ea, damnum ut in spor-

; tulis... ei B&, damnum... ei in sportulis B: xai nt.

, il i ■’ V .2 rv in ovufii} Ttfj ipayoifevw* olov onopToC -

I }.o>v n).fu6vu>v Sdius (-) (is) condemnat] BEO, ei

I condemnat B (te) Gai. 4, 55

INST. IV 6. 7

50

QUOD CU1M EO QUI IN AL. POT.

‘nihil eum periclitari' ‘placet, sed in eodem iudieio
‘cognita ventate errorem suum corrigere ei permitti-
mus,* 'veluti si is, qui hominem Stichum petere de-
beret, Erotem petierit, aut si quis ex testamento sibi
'dari oportere intenderit, quod ex stipulatu debetur,'

36 Sunt praeterea quaedam actiones, quibus non
solidum quod debetur nobis persequimur, sed modo
solidum consequimur, modo minus, ut ecce si in pe-
culium filii servive agamus: nam si non minus in
peculio sit, quam persequimur, in solidum pater do-
minusve condemnatur: si vero minus inveniatur, ea-
tenus condemnat iudex, quaternis in peculio sit. quem-
admodum autem peeulium intellegi debeat, suo ordine

37 proponemus. Item si ‘de dote* iudieio mulier agat,
placet eatenus maritum condemnari debere, quatenus
facere possit, id est quatenus facultates eius patiun-
tur. itaque si dotis quantitati concurrant facultates
eius, in solidum damnatur: si minus, in tantum quan-
tum facere potest, propter retentionem quoque dotis
repetitio minuitur: nam ob impensas in res dotales
factas marito retentio1 concessa est, quia ipso iure
necessariis sumptibus dos minuitur, ‘sicut ex latio-

38 ‘ribus digestorum libris cognoscere liceat*. Sed2
si quis eum parente suo patronove agat, item si
socius cum socio iudieio societatis agat, non plus
actor consequitur, quam adversariiiB eius facere po-
test. idem est, si quis ex donatione sua conveniatur.

39 Compensationes quoque oppositae plerumque ef-
ficiunt, ut minus quisque consequatur, quam ei de-
beatur: namque ex bono et aequo, 3 'habita ratione
‘eius, quod invicem actorem ex eadem causa prae-
stare oporteret, in reliquum eum cum quo actum est

40 'condemnaret'4, sicut iam dictum est5. Eum quo-
que, qui creditoribus suis bonis cessit, si postea ali-
quid adquisierit, quod idoneum emolumentum habeat,
ex integro in id quod facere potest creditores cum
eo experiuntur: 'inhumanum enim erat spoliatum for-
tunis suis in solidum damnari.*

vn«

QUOD CUM EO QUI IN ALIENA POTESTATE EST
NEGOTIUM GESTUM ESSE DICITUR.

7 'Quia tamen superius8 mentionem habuimus de
'actione, quae,J in peculium filiorum familias servo-
'rumque agitur: opus est, ut de hae actione et de
‘ceteris, quae eorundem nomine in parentes domi-
'nosve dari solent, diligentius admoneamus.' et quia,
sive cum servis negotium gestum sit sive eum his,
qui in potestate parentis sunt, fere eadem iura ser-
vantur, ne verbosa fiat disputatio, dirigamus sermo-
nem in personam servi dominique, idem intellecturi
de liberis quoque et parentibus, quorum in potestate
sunt, nam si quid in his proprie observetur, separa-
rim ostendemus10.

1 11 Si igitur iussu domini cum servo negotium
gestum erit, m solidum praetor adversus dominum
actionem pollicetur, scilicet quia qui ita contrahit

2 fidem domini sequi videtur. Eadem ratione prae-
tor duas alias in solidum actiones pollicetur, qua-
rum altera exercitoria, altera institoria appellatur,
exercitoria tunc locum habet, cum quis servum suum
magistrum navis12 praeposuerit et quid cum eo eius
rei gratia cui praepositus erit contractum fuerit,
ideo autem exercitoria vocatur, quia exercitor appel-
latur is, ad quem eottidianus navis quaestus pertinet,
institoria tunc locum habet, cum quis tabernae forte
aut cuilibet negotiationi servum praeposuerit et quid
cum eo eius rei causa, cui praepositus erit, con-
tractum fuerit. . ideo autem institoria appellatur, quia
qui negotiationibus praeponuntur institores vocantur.
2 a Istas tamen duas actiones praetor reddit et si
liberum quis hominem aut alienum servum navi aut

(1) retentio] P, quasi retentio BE (2) sed] BP0, Bed et

E (3) Qai. 4, 61 (i) sic BPE, condemnare vel condemnat

dett. (5) $ 30

(6) Cf. Qai. 4, 69. .74 Dig. 14.15 Coi. 4, 25.26 (7) Qai. 4, 69

(8) 4, 6, 36 <9) qua Qai. (10) ostendemus] dett. eum 9,

tabernae aut cuilibet negotiationi praeposuerit, sci
licet quia eadem aequitatis ratio etiam eo casu inter -

3 veniebat. Introduxit et aliam actionem praetor,
quae tributoria vocatur, namque .si servus in pecu,
liari merce sciente domino negotietur et quid cum
eo eius rei causa contractum erit, . ita praetor ius-
dic.it, ut, quidquid in his mereibus erit quodque inde
receptum erit, id inter dominum, si quid ei debe-
bitur, et ceteros creditores pro rata portione distri-
buatur. et quia ipsi domino distributionem permittit,
si quis ex creditoribus queratur, quasi minus ei tri-
butum sit, quam oportuerit, hanc ei actionem ae-

4 commodat, quae tributoria appellatur. Praeterea
introducta est actio de peculio deque.eo, quod in
rem domini versum erit, ut, quamvis. sine voluntate
domini negotium gestum erit, tamen sive quid in rem
eius versum fuerit, id totum praestare debeat, sive,
quid non sit in rem eius versum, id eatenus praestare
4« debeat, quatenus peeulium patitur. I11 rem au-
tem domini versum intellegitur, quidquid necessario
in rem eius impenderit servus, veluti si mutuatus pe-
cuniam creditoribus eius 13 solverit aut aedificia ruen-
tia fulserit aut familiae, frumentum emerit vel etiam
fundum aut quamlibet aliam rem necessariam mer-
■ih catus erit. Itaque si cx deeem ut puta ‘aureis*,
quos servus tuus a Titio mutuos accepit, creditori
tuo quinque ‘aureos’ solverit, reliquos vero quinque
quolibet, modo consumpserit, pro quinque quidem in
solidum damnari debes, pro ceteris vero quinque
eatenus, quatenus in peculio sit: ex quo scilicet ap-
paret, si toti deeem ‘aurei* in rem tuam versi fuerint,
totos decem ‘aureos* Titium consequi posse, licet enim
una est actio, qua de peculio deque eo qvr? in rem
domini versum sit agitur, tamen duas ha tot con-
demnationes. itaque iudex, apud quem de 14 ea actione
agitur, ante, dispicere solet, an in rem domini versum
sit, nec aliter ad peculii aestimationem transit, quam
si aut nihil in rem domini versum intellegatur aut
4c non totum. 15 Cum autem quaeritur, quantum in.
peculio sit, ante deducitur } quidquid servus domino
quive eius in 10 potestate sit debet, et quod supereat,
id solum peeulium intellegitur, aliquando tamen id.
quod ei debet servus, qui in potestate domini sit,
non deducitur ex peculio, veluti si is in huius ipsius
peculio sit. quod eo pertinet, ut, si quid11 vicario
suo servus debeat, id ex peculio eius non deducatur.

5 Ceterum dubium non est, quin is quoque, qui
iussu domini contraxerit cuique institoria vel exer
eitoria actio competit, de peculio deque eo, quod in
rem domini versum est, agere possit: sed erit ‘stul-
tissimus*, si omissa actione, qua ‘facillime* solidum ex
contractu consequi possit, se ad difficultatem per-
ducat probandi in rem domini versum esse, vel ha-
bere servum peeulium et tautum habere, ut solidum
5a sibi solvi possit. Is quoque, cui tributoria actio
competit, aeque de peculio et in rem verso agere
potest: sed sane huic modo tributoria expedit agere,
modo de peculio et in rem verso, tributoria ideo ex-
pedit agere, quia in ea domini condicio praecipua
non est, id est quod domino debetur non deducitur
sed eiusdem iuris est dominus, cuius et ceteri credi-
tores: at in aetione de peeulio ante deducitur quoo
domino debetur et in id quod reliquum est creditori
dominus condemnatur, rursus de peculio ideo ex-
edit agere, quod in hae actione totius peculii ratio
abetur, at in tributoria eius tantum, quod negotia

tur, et potest quisque tertia forte parte peculii aut
quarta vel etiam minima negotiari, maiorem autem
partem in praediis et mancipiis aut fenebri pecunia
habere, prout ergo expedit, ita quisque vel hanc
actionem vel illam eligere debet: certe qui potest
probare in rem domini versum esse, de in rem verso

6 agere debet 18. Quae diximus de servo et domino,

ostendimus B, ostendamus PE {») §1.2 similes Q aio
4, 70. 71 (12) sic B ct Qai. 4, 71, navi PE (13) eius] B'%

eam P°E, eius eam P» (14) de dei. (dett.) (15) § 4c e< d
similes Qaio 4, 73. 74 (18) eius in] Pb, in eius Qai., iti

BP“E (17) quis BP (is) certe... debet] PE&, om. B

DE NOXALIBUS ACTIONIBUS

INST. IV 7 11

51

■eadem intellegimus et de filio et filia aut nepote et
7 nepte, patre a vove cuius iu potestate sunt, linia
proprie servatur in eorum persona, quod senatus
consultum Maeedouianum prohibuit mutuas pecunias
•dari eis, qui in parentis erunt potestate: et ei qui
crediderit denegatur actio tam adversus ipsum filium
liliamve nepotem neptemve, sive adhuc m potestate
sunt, sive morte parentis vel emancipatione suae po-
testatis esse coeperint, quam adversus patrem avumve,
sive habeat eos adhuc in potestate sive emancipa-
verit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe one-
rati aere alieno creditarum pecuniarum, quas m luxu-
riam consumebant, vitae parentium insidiabantur.
H Illud in summa admonendi sumus id, quod liissu
patris dominive contractum fuerit quodque in rem
eius versum fuerit, directo quoque posse a patre
dominove condiri, tamquam si principaliter cura ipso
negotium gestum esset, ei quoque, qui vel exercito-
ria vel institoria actione tenetur, directo posse con-
dici placet, quia huius quoque iussu contractum in-
tellegitur.

vm1

DE NOXALIBUS ACTIONIBUS.

2 'Ex maleficiis servorum, veluti si furtum fecerint'
ant bona rapuerint aut damnum dederint 'aut iniu-
'riam commiserint, noxales actiones proditae sunt,
"quibus domino damnato permittitur' aut litis aesti-
mationem sufferre aut hominem3 noxae dedere.'

1 Noxa autem est corpus quod nocuit, id est ser-
vus: noxia ipsum maleficium, veluti furtum damnum

2 rapina iniuria. Summa autem ratione permissum
est noxae deditione defungi: ‘namque erat. iniquum
'nequitiam eorum ultra ipsorum corpora dominis dam-

3 'nosam esse.' Dominus noxali indicio servi sui
nomine conventus servum actori noxae dedendo libe-
ratur. nec minus perpetuum eius dominium a domino
transfertur: si autem damnum ei cui deditus est re-
sarcicrit quaesita pecunia, auxilio praetoris invito j

4 domino manumittetur. 5 'Sunt autem constitutae ;
'noxales actiones aut legibus aut edicto praetoris:
‘legibus veluti furti lege duodecim tabularum, damni
'imuriae lege Aquilia: edicto praetoris veluti iniuria-

5 'rum et vi bonorum raptorum. 50ra:iisautcm noxalis
'actio caput sequitur, nam si servus tuus noxiam
'commiserit, quamdiu in tua potestate sit, tecum est
Raetio: si in alterius potestatem pervenerit, cum ilio
'incipit actio esse, aut si manumissus fuerit, directo
'ipse tenetur et extingnitur noxae deditio, ex diverso
'quoque directa_ actio noxalis esse incipit: nam si
liber homo noxiam commiserit et is servus tuus esse
‘coeperit (quod casibus quibusdam effici primo libro
tradidimus6), incipit tecum esse noxalis actio, quae
® anf® directa fuisset. 5 Si servus domino noxiam
commiserit, actio nulla nascitur: namque inter do-
minum et eum qui in eius potestate est nulla obli-
gatio nasci potest, ideoqne et si in alienam potesta-
tem servus pervenerit aut manumissus fuerit, neque

B*80 neque cum eo, cuius nunc in potestate sit,
'rniLrur- Unde si alienU8 se-rvus noxiam tibi com-
'intpi-mmt 18 Postea in potestate, tua esse coeperit,
'ouo enni; +Ctl°’ <3Ula 7I1,eum casum deducta sit, in
tua nowt+re ntm PotU2t: ideoque licet exierit de
dombus in ^ ^Cre non P°U‘s-‘ quemadmodum si
manumissus suum all(Rnd commiserit, ncc si
7 nem* ennh>LC^, ,a ,f':na*'118 fucnt servus, ullam nctio-
‘qnidem haec habere potest. 'Sed veteres

‘admiserunt, novantem f®1-11” masculis ct. ^minis
‘modi asnerititfm a hominum conversatio huius-
- asperitatem recte respuendam esse existimavit.

(9) pr.

(lO) DO-

'et ab usu communi haec penitus recessit: quis enim
'patitur filium suum et maxime filiam in noxam alii
‘dare, ut paene per corpus pater magis quam filius
‘perielitetur , cum in filiabus etiam pudicitiae favor
‘hoc bene excludit, f et ideo placuit in servos tantum-
modo noxales actiones esse proponendas, eum apud
■veteres legum commentatores invenimus saepius die-
'tum ipsos filios familias pro suis delictis posse con-
veniri.'

IX7

SI QUADRUPES PAUPERIEM FECISSE DICITUR.

Animalium nomine, quae ratione carent, si qui-
dem8 lascivia aut fervore aut feritate pauperiem fe-
cerint, noxalis actio lege duodecim tabularum prodita
est (quae animalia si noxae dedantur, proficiunt reo
ad liberationem, quia ita lex duodecim tabularum
scripta est): puta si equus calcitrosus calce percus-
serit aut hos cornu petere solitus petierit, haec au-
tem actio in his, quae contra naturam moventur,
locum habet: ceterum si genitalis sit feritas, cessat.
4 denique si ursus fugit a domino et sic nocuit, non
potest quondam dominus conveniri, quia desinit- do-
minus esse, ubi fera evasit, pauperies autem est dam-
num sine iniuria facientis datura: nec enim potest
animal iniuriam fecisse dici, quod sensu caret, haec
quod ad noxalem 9 10 actionem pertinet.

1 Ceteram sciendum est aedilicio edicto prohiberi
nos canem verrem aprum ursum leonem ibi habere,
qua vulgo iter fit: et si adversus ea factum erit et
nocitum homini libero esse dicetur, quod bonum ct
aequum indici videtur, tanti dominus condemnetur,
ceterarum rerum, quanti damnum datum sit, dupli,
praeter has autem aedilicias actiones et de pauperie
locum habebit: unumquam enim actiones praesertim
poenales de eadem re concurrentes alia aliam con-
sumit,

X’2

DE HIS PER QUOS AGERE POSSUMUS.

‘3,Nvmc admonendi sumus agere posse quemlibet aut
'suo nomine aut alieno, alieno veiuti procuratorio tutorio
'curatorio, cum olim in usu fuisset alterius nomine agere
'non posse' nisi pro populo, pro libertate, pro tutela,
praeterea lege Hostilia permissum est furti agere
eorum nomine, qui apud hostes essent aut rei publi-
cae causa abessent quire in eorum cuius tutela essent,
et quia hoc non minimam incommoditatem habebat,
quod alieno nomine neque agere neque excipere ac-
tionem licebat, coeperunt homines per procuratores
litigare: nam et morbus et aetas et necessaria pere-
grinatio iteraque aliae multae14 causae saepe impe-
dimento sunt, quo minus rem suam ipsi exsequi

1 possint. Procurator neque certis verbis neque
praesente adversario, irnmo plerumque ignorante eo
constituitur: cuicumque enim permiseris rem tuam

2 agere autdefendere, is procurator intellegitur. ,5' Tu-
itores et curatores quemadmodum constituuntur, primo
'libro expositum est.'

XI16

DE SATISDATIONIBUS.

'Satisdationum modus alius antiquitati placuit, alium
■novitas per usum amplexa est.'

‘Olim enim5 17 'si in rem agebatur, satisdare Vosscs-
'sor compellebatur5, ut, si victus nec reni ipsam re-
stitueret nec libis aestimationem ‘8, potestas esset peti-
'tori aut cum eo agendi aut cum Tideiussoribus5 eius.'
quae satisdatio appellatur indicatum solvi: unde au-
tem sic appellatur, facile est intellegere: namque sti-

(11) § 1 /in. similis Dig. 50, IT, m (Ulp. I. I.)

(12) Cf. Oai. 4, 82., 87 Dig. 3, S Cod. 2, 13 (13) Gai.

4, 82 (14) multae] de.tt, c-um O, m. iustae (m. et iustae D)

libri (15) Gai. 4, 85

(1«) Cf. Gai. 4, 83. .102 Dig. 2, B Cod. 2, 57 (17) Gai.

4, 89 (18) eius ins. libri

k*

INST. IV 11 — 13

52

DE PERP. ET TEMP. ACT-

pulatur quis, ut solveretur sibi qi; ;d fuerit iudieatum,

1 'multo magis is*, qui ia rem actione conveniebatur,
'satisdare' cogebatur, 'si alieno nomine iudiciura acci-
piebat. ipse autem qui in rem agebat, si suo no-
‘rnine petebat, satisdare non ‘cogebatur*, procurator
'vero 61 in rem agebat, satisdare iubebatur ratam
Te:n dominum habiturum: periculum enim erat, ne
‘iterum dominus de eadem re experiatur, tutores et
'curatores eodem modo quo et procuratores satisdare
'debere verba edicti faciebant, sed aliquando his ‘agenti-

1 ‘bus’ satisdatio remittebatur. 'Haec ita erant, si
'in rem agebatur, sin vero in personam, ab actoris
'quidem parte eadem ‘optinebanf, quae diximus in
'actione qua in rem agitur, ab eius vero parte cum
'quo agitur si quidem alieno nomine aliquis inter-
venerit, omnimodo satisdaret2, quia nemo defensor
'in aliena re sine satisdatione idoneus esse creditur,
'quod si proprio nomine aliquis indicium accipiebat
'in personam,' indicatum solvi satisdare non cogebatur.

2 'Sed haec hodie aliter observantur, sive enim
'quis in rem actione convenitur sive personali suo
nomine, nullam satisdationem propter litis aestima-
tionem3 (lare compellitur , sed pro sua tantum per-
‘sona, quod indicio permaneat1 usque ad terminum
litis, vel committitur suae promissioni eum iurciurando,
'quam juratoriam cautionem vocant, vel nudam pro-
missionem vel satisdationem pro qualitate personae

3 'suae dare compellitur. Sin autem per procura-
'torem lis vel infertur vel suscipitur, in actoris qui-
'dem persona, si non mandatum actis insinuatum est
Vel praesens dominus litis in indicio procuratoris sui !
'personam confirmaverit, ratam rem dominum habi- .
'turum satisdationem procurator dare compellitur: eo- I
'dem observando et si tutor vel curator vel aliae tales [
'personae, quae alienarum rerum gubernationem rc- |

4 'ceperunt, litem quibusdam per alium inferant. Sin
'vero aliquis Convenitur, si quidem praesens procura-
torem dare paratus est, potest vel ipse in indicium
Venire et sui procuratoris personam per indicatum
'solvi satisdationis sollemnes stipulationes firmare vel
‘extra indicium satisdationem exponere, per quam
‘ipse sui procuratoris fideiussor existit pro omnibus
'indicatum solvi satisdationis clausulis, ubi et de hypo-
theca suarum rerum convenire compellitur, sive in
‘indicio promiserit sive extra indicium caverit, ut tam
'ipse quam heredes eius obligentur: alia insuper cau-
tela vel satisdatione propter personam ipsius expo-
nenda, quod tempore sententiae recitandae in indicio
'invenietur5, vel si non venerit, omnia dabit fideius-
'sor, quae condemnationi continentur, nisi fuerit pro-

5 Vocatum. Si vero reus praesto cx quacumque
'causa non fuerit et alius velit defensionem subire,
'nulla differentia inter actiones in rem vel personales
'introducenda potest hoc facere, ita tamen ut satis-
'dationem indicatum solvi pro litis praestet aestima-
tione, nemo enim secundum veterem regulam, ut iam
'dictum est, alienae rei sine satisdatione” defensor ido-

6 ‘neus intellegitur. Quae omnia apertius et per-
‘fectissime a pottidiano iudiciorum usu in ipsis rerum

7 'documentis apparent. Quam formam non solum
'in hac regia urbe, sed et in omnibus nostris provin-
ciis, etsi propter imperitiam aliter foite celebraban-
tur, optinere censemus, eum necesse est omnes pro- \
Vincias caput omnium nostrarum civitatum , id est :
Tianc regiam urbem, eiusque observantiam sequi6.*

XH7

DE PERPETUIS ET TEMPORALIBUS ACTIONIBUS

ET QUAE AD HEREDES VEL IN HEREDES
TRANSEUNT.

e’Hoc loco admonendi sumus eas quidem actiones,
'quae ex lege senatusve consulto ‘sive ex sacris con-

stitutionibus* proficiscuntur, perpetuo solere' ‘antiqui-
'tus competere, don.ee sacrae constitutiones tam in
Vem quam personalibus actionibus certos fines dede-
runt': 'eas vero, quae ex propria 'praetoris* lurisdi.e-
'tionc pendent, plerumque intra annum' Vivere, (nam
'et ipsius praetoris iutra annum erat imperium) . ali-
quando tamen et in perpetuum extenduntur , 'id est
"usque ad finem constitutionibus introductum : quales
'sunt- hae, quas bonorum possessori^ ceterisqne qui
'heredis loco sunt accommodat, furti quoque mani-
festi actio, quamvis ex ipsius praetoris jurisdictione
'proficiscatur, tamen perpetuo datur' : 'absurdum enim

1 esse existimavit anno eam terminari*. 'Non omnes
'autem actiones, quae in aliquem aut ipso iure coiu-
'petunt aut a praetore dantur, et in heredem aeque
'competunt aut dari solent, est enim certissima iuris
Tegula cx maleficiis poenales actiones in heredem
'non competere, vcluti furti, vi bonorum raptorum,.
Injuriarum, damni iniuriae. sed heredibus huiusmodi
'actiones competunt nec denegantur, excepta, iniuna-
'rum actione et si qua alia similis inveniatur, ali-
quando tamen etiam cx contractu actio contra lie-
'redera non competit,' 'cum testator dolose versatus
sit et ad heredem eius nihil ex co clolo pervenerit,
poenales autem actiones, quas supra diximus, si al;
ipsis principalibus personis fuerint contestatae, et hc-

2 redibus dantur et contra heredes transeunt'. 10 Su-
perest ut ‘admoneamus*, quod si ante rem indicatum
is cum quo actum est satisfaciat actori, officio indi-
cis convenit eum absolvere, 'licet* indicii accipiendi
tempore in ea causa fuisset, ut damnari debeat: et
hoc est, quod ‘ante* vulgo dicebatur omnia indicia
absolutoria esse,

xm"

DE EXCEPTIONIBUS.

12 ‘Sequitur, ut de exceptionibus dispiciamus. com-
paratae sunt autem exceptiones defendendorum eo-
'rum gratia, cum quibus agitur: saepe enim accidit,'
’ut', ‘licet, ipsa, persecutio 13 qua actor experitur insta
‘sit, tamen iniqua sit adversus eum cum quo agitur.*

1 Verbi gratia si metu coactus aut dolo inductus
aut errare lapsus stipulanti Titio promisisti, quod
non debueras promittere, palam est iure civili te obli-
gatum esse et actio, qua intenditur dare te oportere,
efficax est: sed iniquum est te condemnari ideoque
datur tibi exceptio metus causa aut doli mali aut in

2 factum composita ad impugnandam actionem. Idem
iuris est, 14 'si quis quasi credendi causa pecuniam sti-
pulatus fuerit neque numeravit, nam eam pecuniam
‘a te petere posse eum certum est: dare enim te
'oportet, cum ex stipulatu15 tenearis: sed quia ini-
quum est eo nomine te condemnari, placet excep-
'tione pecuniae non numeratae* te defendi debere,'
'cuius tempora nos, secundum quod iam superioribus
‘libris scriptum est l0, constitutione nostra11 coartavi mus.*

3 Praeterea debitor si pactus fuerit- cum creditore,
ne a se peteretur, nihilo minus obligatus manet, quia
pacto convento obligationes non omnimodo dissol-
vuntur: qua de causa efficax est adversus eum actio,
qua actor intendit ‘si paret eum dare oportere’, sed
quia iniquum est contra pactionem eum damnari,

4 defenditur per exceptionem paeti conventi. Aeque
si debitor deferente creditore iuraverit nihil se dare
oportere, adhuc obligatus permanet, sed quia ini-
quum est de peri urio quaeri, defenditur per excep-
tionem iurisiurandi. in his quoque actionibus, quibus
in rem agitur, aeque necessariae sunt exceptiones:
velati si petitore deferente possessor iuraverit eam
rem suam esse et nihilo minus eandem rem petitor
vindicet: licet enim verum sit quod intendit, id est
rem eius esse, iniquum est tamen possessorem con-

(j) Gai, 4, 90. 96. 96.. 102 (?) satisdari debet Gai. :

(S) sic BG, pro litis aestimatione (extim. P) PE (4) per-
manet BP°E (5) invenitur BP» inveniatur Ph

veniret E (6) consequi B

(7) Cf. Gai, 4, 110., 114 (&) Gai. 4, 110..113 (9) here-

dem] Gai. G, heredem rei libri (io) § 2 cx Gaio 4, 114
(ll) Cf. Gai. 4, 115. .125 Dig. 44, 1 Cori 8, 35 (12) Gai.

4, 115. 116 (13) persecutio] PE, actio B (u) Gai.

4, 11G» (15) sic WGai., stipulatione BPE (16) 3, 21

(17) God. 4, 30, 14

DE REPLICATIONIBUS

53

INST. IV 13—15

5 demnari. ‘Item si iudicio tecum actum fuerit
sive in rem sive in personam, nihilo minus obligatio
durat et ideo ipso i ure postea de eadem rc adversus
te agi potest; sed debes per exceptionem rei iudi-
fi catae acliuvari. Haec exempli causa rettulisse
‘sufficiet, alio quin quam ex multis variisque causis
‘exceptiones necessariae sint, ex latioribus digestorum
7 ‘seu pandectarum libris intellegi potest, Qua-
rnm quaedam 2 ‘ex legibus vel ex his: quae legis vicem
'optinent, vel ex ipsius praetoris uirisdictione sub-
S (7) ‘stantium capiunt/ Appellantur autem excep-
tiones aliae perpetuae et peremptoriae, aliae tempo-

9 (8) rales et dilatoriae. Perpetuae et peremptoriae ;
sunt, quae semper agentibus obstant et semper rem |
ile qua agitur peremuiit: qualis est exceptio doli
mali et qiiod metus causa factum est et pacti cou- ;
venti, cum ita convenerit, ne omnino pecunia petere-

10 (9) tur. Temporales atque dilatoriae sunt, quae ad
tempus nocent et temporis dilationem tribuunt: qua-
lis est pacti conventi, cum convenerit, ne iulra cer-
tum tempus ageretur, veluti intra quinquennium, nam
linito eo tempore non impeditur actor rem exsequi,
ergo bi, quibus intra tempus agere volentibus obici tur
exceptio aut pacti conventi aut alia similis, differre
debent actionem et post tempus agere: ideo euim ct
dilatoriae istae exceptiones appellantur, alioquin, si
intra tempus egerint obiectaqne sit exceptio, neque
eo indicio quicquam consequerentur propter exceptio-
nem nec post tempus 'olim' agere poterant, cum te-
mere rem in indicium deducebant et consumebant,
qua ratione rem amittebant, ‘hodie autem non ita
'stricte liacc procedere volumus, sed eum, nui ante
‘ternpns pactionis vel obligationis litem inferre ausus
'est, Zenonianae constitutioni3 subiacere censemus,
‘quam sacratissimus legislator de his qui tempore
‘plus petierunt protulit, ut et indutias, quas, si4 ipse
actor sponte indnlserit vel natura actionis continet,
‘contempserat, iu duplum habeant hi, qui talem in-
'iitriam passi sunt, et post eas finitas non aliter litem
‘suscipiant, nisi omnes expensas litis antea accepe-
rint, ut actores taii poena perterriti tempora litium

11 (10) ‘doceantur observare/ Praeterea etiam ex
persona dilatoriae sunt exceptiones: quales sunt pro-
curatoriae, veluti si per militem aut mulierem agere
quis velit: 5nam militibus nec pro patre ve! matre :
vel uxore nec ex sacro rescripto procuratorio nomine
experiri conceditur: suis vero negotiis superesse sine
offensa disciplinae possunt, ‘eas vero exceptiones,
quae olim procuratoribus propter infamiam vel dantis
‘vel ipsius procuratoris opponebantur, cum in indiciis
'frequentari nullo perspeximus modo, conquiescere
‘sancimus, ne, dum de his altercatur, ipsius negotii
‘disceptatio proteletur/

XIV

DE REPLICATIONIBUS.

,. c ‘Interdum evenit, ut exceptio, quae prima facie
lusta videatur, inique noceat, quod cum accidit, alia
allegatione opus est adiuvandi actoris gratia, quae
replicatio vocatur, quia per eam replicatur atque
resolvitur vis7 exceptionis, ‘veluti cum' pactus est
'a • a* Cum debitore suo, ne ab eo pecuniam petat,
wi C P05?.83 in. contrarium pacti sunt, id est ut
mphoL creditori liceat : si agat creditor et excipiat
, lta demum condemnetur, si non convene-

YeuMr, '„™ra Pecun.lanl creditor potat, nocet ei ex-
’vrrom! ^a: namque nihilo minus hoc

'rpH miia ? • ’ 1C8tt P°st*a in contrarium pacti sunt.
1 Vi 8st. Creditorem excludi, replicatio

'interdum po.stenore pacto convento. ‘‘Rursus

'sit iSm reldicatio, quae prima facie insta

'onus est fldinvfV qU?d ctlm accidit, alia allegatione
opus est adiuvandi rei gratia, quae duplicatio voca-

2 li Z S 4’ 106 1 J2) 0ai b 118 (3) corf. 3, 10,

/A a : i 5 ’ 3upPl- Mommsen (5) ef. Cod. 2, 12,
(C) Oai. 4, 126 . , 129 (7) via] a ai 0, his PE, inc. .

2 'tur. “Et si rursus ea prima facie iusta videatur,
sed propter aliquam causam inique actori noceat,
'rursus allegatione, alia opus est., qua actori adiuvetur,

3 'quae dicitur triplicatio. “Quarum omnium ex-
'ceptionum usum interdum ulterius quam diximus
'varietas negotiorum introducit': ‘quas omnes apertius
‘ex latiore digestorum volumine facile est cognoscere/

4 Exceptiones autem, quibus debitor defenditur,,
plerumque accommodari solent etiam fideiussoribus
eius: et recte, quia, quod ab his petitur, id ab ipso
debitore peti videtur, quia mandati iudicio redililurus
est eis, quod hi pro eo solverint, qua ratione et si
de non petenda pecunia pactus quis eum reo fuerit,
placuit proinde succurrendum esse per exceptionem
pacti conventi illis quoque qui pro eo obligati essent,
ac si et cum ipsis pactus esset, ne ah eis ea pecu-
nia peteretur, sane quaedam exceptiones non solent
his accommodari, ecce enim debitor si bonis suis
cesserit et cum eo creditor experiatur, defenditur per
exceptionem ‘nisi8 bonis cesserit’: sed haec exceptio
fideiussoribus non datur, scilicet ideo quia, qui alios
pro debitore obligat, hoc maxime prospicit, ut, cum
facultatibus lapsus fuerit debitor, possit ab his quos
pro eo obligavit suum consequi.

XV3

DE INTERDICTIS.

Sequitur, ut dispiciamus de interdictis ‘seu actioni-
bus, quae pro his exercentur, erant" autem interdicta
formae atque conceptiones verborum, quibus praetor
aut iubebat aliquid fieri aut fieri prohibebat. 10 'quod
'tum maxime faciebat, cum de possessione aut quasi
'possessione inter aliquos contendebatur/

1 Summa autem divisio interdictorum haec est,
quod aut prohibitoria sunt aut restitutoria aut ex-
hibitoria. prohibitoria sunt, quibus vetat aliquid fieri,
veluti vim sine vitio possidenti? vel mortuum inferenti,
quo ei ius erit inferendi, vel m loco sacro aedificari,
vel in flumine publico ripave eius aliquid fieri, quo
peius navigetur, restitutoria sunt, quibus restitui ali-
quid iubet, veluti cum 11 bonorum possessori possessio-
nem eorum, quae quis pro herede aut pro possessore
possidet ex ea hereditate, aut cum iubet ei, qui vi
possessione fundi deiectus sit, restitui possessionem,
exhibitoria sunt, per quae iubet exhiberi, veluti cum,
cuius de libertate agitur, aut libertum, cui patronus
operas indicere velit, aut parenti liberos12, qui in
potestate eius sunt, sunt tamen qui putant proprie
interdicta ea vocari, quae prohibitoria sunt, quia
interdicere est denuntiare ct prohibere: restitutoria
autem et exhibitoria proprie decreta vocari: sed ta-
men optinuit omnia interdicta appellari, quia inter
'2 duos dicuntur. 13 ‘Sequens divisio ‘interdictorum
'haec" est, quod’ quaedam 'adipiscendae possessionis
'causa comparata sunt1, quaedam 'retinendae', qnae-
3 dam 'reciperandae. 13 Adipiscendae possessionis
'causa interdictum accommodatur bonorum possessori,
“quod appellatur' quorum bonorum, eiusque vis ct po-
'testas haec est, ut, quod ex his bonis quisque, quorum
'possessio alicui data est, pro herede aut pro pos-
sessore possideat, i(l ei, cui bonorum possessio data
'est, restituere ‘debeat5, pro herede autem possidere
'videtur, qui putat se heredem esse: pro possessore
'is possidet, qui ‘nullo iure5 rem hereditariam vel etiam
'totam hereditatem sciens ad se non pertinere possi-
det. ideo autem adipiscendae possessionis vocatur
'interdictum, quia ei tantum utile est, qui nunc pri-
'murii conatur adipisci rei possessionem: itaque si
'quis adeptas possessionem amiserit eam, hoc inter-
'dictum ei inutile est. interdictum quoque, quod ap-
pellatur Salvianum , adipiscendae possessionis causa
'comparatum est eoque utitur dominus fundi de rebus
'coloni, quas is pro mercedibus fundi pignori futuras

(s) nisi] B, si PE, ti „ 7} 0 (9) Cf. Oai. 4, 13S-.170

Pig. 43, 1 Cod. 8, 1 (10) Gai. 4, 13» (ll) cum om. edcl.

cum 0 (12) sic E, eius ins. BP (13) Oai. 4, 143. 114. 147

INST. IV 15—17

DE POENA TEMERE LITIGANTIUM

4 'pepigisset. ‘Retinendae possessionis causa com-
parata sunt interdicta uti possidetis et utrubi, cum
'ab utraque parte de proprietate alicuius rei contro-
versia sit et aute quaeritur, uter ex litigatoribus |
'possidere et uter petere debeat.' namque nisi ante .
exploratum fuerit, utrius eorum possessio sit, non po- j
test petitoria2 actio institui, quia et. civilis ct_ natu-
ralis ratio facit, ut alius possideat, alius a possidente !
petat, ct quia longe commodius est possidere potius 1
quam petere, ideo plerumque et fere semper ingens
existit contentio de ipsa possessione, commodum au- ;
tem possidendi in eo est, quod, etiamsi eius res non :
sit qui possidet, si modo actor non potuerit suam
esse probare, remanet suo loco possessio: propter
quam causam3, cum obscura sint utrinsque iura, con- .
ia tra petitorem indicari solet. Sed interdicto qui- :
dem uti possidetis de fundi vel aedium possessione,
contenditur, utrubi vero interdicto de rerum mobi-
lium possessione, 'quorum vis ct potestas plurimam
'inter se differentiam apud veteres habebat: nam’ uti
possidetis interdicto is vincebat, qui interdicti tem-
pore possidebat, si modo nec vi neo clam nec pre-
cario nanctus fuerat ab adversario possessionem,
etiamsi alium vi expulerit aut clam abripuerit alie-
nam possessionem aut precario rogaverat aliquem,
ut sibi possidere liceret: ‘utrubi vero interdicto is
vincebat, qui maiore parte eius anni nec vi nec clam
nec precario ab adversario possidebat, ‘liodie tamen
'aliter observatur: nam utrinsque interdicti potestas
'quantum ad possessionem pertinet exaequata est, ut :
'ille vincat et in re soli et in re mobili, qui posses-
sionem nec vi nec clam nec precario ab adversario

5 ditis contestationis tempore, detinet/ 6 Tossidere
'alitem videtur cuisque nen solum, si ipse possideat,
'sed et si eius nomine aliquis in possessione sit, licet
'is eius iuri subiectus non sit, qualis est colonus et
'inquilinus: per eos quoque, apud quos deposuerit
‘quis aut quibus 'commodaverit’, ipse possidere vide-
'tur: et hoc est, quod dieitur retinere possessionem
'posse- aliquem per quemlibet, qui eius nomine sit in
'possessione, quin etiam animo quoque retineri pos-
sessionem 'placet’, id est ut, quamvis neque ipse sit
'in possessione neque eius nomine alius, tamen si noti
‘relinquendae possessionis animo, sed postea rever-
'surus inde discesserit; retinere possessionem videtur,
'adipisci vero possessionem per quos aliquis potest,
'secundo libro exposuimus6, nec ulla dubitatio est,
'quin animo solo possessionem adipisci nemo potest.

0 ‘Tteciperandae possessionis causa solet interdici,
|si quis ex possessione' fundi vel aedium 'vi deiectus
‘fuerit: nam ei proponitur interdictum unde vi, per
'quod is qui deiecit cogitur ei restituere possessionem*,
Ticet is ab eo qui vi deiccit vi vel clam vel precario
'possidebat. . sed cx sacris constitutionibus, ut supra
'diximus7, si quis rem per vim occupaverit, si qui-
‘dem in bonis eius est, dominio eius privatur, si aliena,
'post cius restitutionem etiam aestimationem rei dare
'virn passo compellitur, qui autem aliquem de pos-
sessione per vim deiccerit, tenetur lege Iulia de vi
'privata aut de vi publica: sed de vi8 privata, si sine
'armis vim fecerit, sin autem cum armis eum de pos-
sessione expulerit, de vi publica’, “'armorum autcra
'appellatione non' solum senta et gladios et galeas
7 'significari intellegimus, sed etfustcsetlapides. “Ter-
'tia divisio interdictorum hacc est, quod aut simpli-
'cia sunt aut duplicia, simplicia sunt, veluti in qui-
'bus alter actor, alter reus est: qualia sunt omnia
'restitutoria aut exhibitoria: namque actor est, qui
'desiderat aut exhiberi aut restitui, reus is, a quo
'desideratur, ut restituat aut exhibeat, prohibitorio-
'rum autem, interdictorum alia simplicia sunt, alia
duplicia, simplicia sunt, veluti cum prohibet praetor
‘in loco sacro vel in flumine publico ripave eius ali-

(1) Gai. 4, 148 I» petitori B, petitoris P, petituris E
(3) propterea quod scr. (i) c f. Gai. 4, ir>o (5) Gai.

4, 153. 154 (8) 2, 9, 4 (i) 4, 2, 1 <s) de vi] 0, si B,

vi 1H'E, om. Pa (9) Gai. 4, 155 . . 180

54

'quid fieri (nam actor est, qui desiderat, ne quid fiat,
‘reus qui aliquid facere conatur): duplicia sunt veluti
'uti possidetis interdictum et utrubi, . ideo autem du-
plicia vocantur, quia par utrinsque litigatoris in bis
'condicio est nec quisquam praecipue reus vei actor
‘intellegitur, sed unusquisque tam rei quam actoris
'partem sustinet/

b 'De ordine, et veteri exitu interdictorum super-
'vacuum est hoilie dicere: nam quotiens, extra ordi-
'uem ius dicitur, qualia sunt hodie omnia, indicia, non
‘est necessc reddi interdictum, sed perinde indicatur
'sine interdictis, atque si utilis actio ex causa inter-
'dicti reddita fuisset/

XVI 10

DE POENA TEMERE LITIGANTIUM.

Nunc admonendi sumus magnam curam egisse cos,
qui iura sustinebant, ne facile homines ad litigandum
procederent: 'qr.cd et nobis studio est’, idqueeo maxime
fieri potest, quod temeritas tam agentium quam eo-
rum eitin quibus ageretur “modo pecuniaria poena,
modo iimsiurandi religione, modo metu infamiae

1 coercetur. 'Ecce enim iusiurandum omnibus qui
'conveniuntur ex nostra constitutione 12 defertur: nam
'reus non aliter suis allegationibus utitur, nisi prius
'iuraverit, quod putans se bona instantia uti ad con-
'tradicenduin pervenit/ 13 ‘at adversus infitiantes ex
‘quibusdam causis dupli 'vel tripli’ actio constituitur,
'veluti si damni iniuriac, aut legatorum 'locis venerabili-
bus’ relictorum nomine agitur, stati m autem ab initio
'pluris quam simpli est actio veluti furti manifesti qua-
'dmpli, nec manifesti dupli: nam ex his causis et aliis
‘quibusdam, sive quis neget sive fateatur, pluris quam
'simpli est actio, item actoris quoque calumnia coerce-
'tur': 'nam etiam actor pro calumnia iurare cogitur- ex
'nostra constitutione,, utriusque etiam partis advocati
'iusiurandum subeunt, quod alia nostra constitutione1*
'comprehensum est. haec autem omnia, pro veteris
'calumniae actione introducta sunt, quae in desuetu-
'diuem abiit, quia in partem decimam litis actorem,
'multabat, quod nusquam factum esse invenimus: sed
‘pro his introductum est ct praefatum iusiurandum ct
‘ut improbus litigator etiam damnum et impensas litis

2 'inferre adversario suo cogatur’. 15 'Ex quibusdam
'indiciis damnati ignominiosi fiunt, veluti furti, vi bo-
'ncrura raptorum, iniuriarum', de dolo, item 'tutelae,
'mandati, depositi', directis non contrariis actionibus,
'item pro socio/ quae ab utraque parte directa est
et ob id quilibet ex sociis eo indicio damnatus igno-
minia notatur, 'sed furti quidem aut vi bonorum
'raptorum aut iniuriarum’ aut de dolo ‘non solum
'damnati notantur ignominia, sed etiam pacti, ct
‘recte: plurimum enim interest, utrum e.x delicto ali-
quis an cx contractu debitor sit/

3 Omnium autem actionum instituendarum prin-
cipium ab ea parte edicti proficiscitur, qua praetor
edicit de in ius vocando: utique enim in primis ad-
versarius in ius vocandus est, id est ad eum vocan-
dus est, qui ius dicturus sit. qua parte praetor pa-
rentibus et patronis, item liberis parer.tibusque pa-
tronorum et patronarum hunc praestat honorem, ut
non aliter liceat liberis libertisque eos in ius vocare,
quam si. id16 ab ipso praetore postulaverint et im-
petraverint: et si quis aliter vocaverit, in eum poe-
nam 'solidorum quinquaginta’ constituit,

xvn

DE OFFICIO IUDICIS.

Superesb, ut de officio nidicis dispiciamus. et qui-
dem in primis illud observare debet index, ne aliter
iudicet, quam legibus aut constitutionibus aut mori-

(10) Cf. Gai. 4, ni . . 1S3 (li) ef. Gai. i, ui (12) Cod.

2, 6S, 2 ]>r. {a. 534?) (ia) Gai. 4, 171. 173. 174 (m) Cod.

3, 1, 14 § l (15) Gai. 4, 182 (10) id] PE, om. B

DE PUBLICIS IUDICUS

55

INST. IV 17. 18

1 bus 1 proditam est. Et ideo si noxali indicio ad*
dictus est, observare debet, ut, 'si condemnandus
'videbitur dominus, ita debeat condemnare: Publium
'‘Maevium Lucio Titio decem aureis condemno aut

2 ‘‘noxam dedere.’' Et si in rem actum sit, sive
contra petitorem iudicavit, absolvere debet possesso-
rem, sive contra possessorem, iubere eum debet, ut
rem ipsam restituat eum fructibus. 'Bed si in prae-
benti neget se possessor restituere posse et sine fru-
stratione videbitur tempus restituendi causa petere,
'indulgendum est ei, ut tamen de litis aestimatione
'caveat cum fidejussore, si intra tempus quod ei da-
^1110 est non restituisset/ et si hereditas petita sit,
eadem circa fructus interveniunt, quae diximus inter-
venire in singularum rerum petitione, illorum autem
fructuum, quos culpa sua possessor non perceperit,
in utraque actione eadem ratio paene fit2, si praedo
fuerit, si vero bona fide possessor fuerit, non habe-
tur ratio 'consumptorum neque non perceptorum': post
inchoatam autem petitionem etiam illorum ratio habe-
tur, qui culpa possessoris percepti non sunt vel per-

3 'cepti consumpti sunt. Si ad exhibendum actura
fuerit, non sufficit, si exhibeat rem is cum quo actum
est, sed opus est, ut etiam causam rei debeat exhi-
bere, id est- ut eam causam habeat actor, quam ha-
biturus esset, si, cum primum ad exhibendum egisset,
exhibita res fuisset: ideoque si inter moras usucapta
sit res a possessore, nihilo minus condemnatur, prae-
terea fructuum medii temporis, id est eius, quod3
post acceptum ad exhibendum iudicium ante rem
indicatam intercessit, rationem habere debet iudex.
quod si neget is, cum quo ad exhibendum actum est,
in praesenti exhibere se posse et tempus exhibendi
causa petat id que sine frustratione, postulare videa-
tur, dari ei debet, ut tamen caveat se restituturum:
quod si neque statim iussu iudicis rem exhibeat ne-
que postea exhibiturum se caveat, condemnandus sit
in id, quod actoris intererat ab initio rem exhibitam

4 esse. Si familiae erciscundae indicio actum sit,
singulas res singulis heredibus adjudicare debet et,
si in alterius persona praegravare videatur adjudi-
catio, debet hunc invicem coheredi certa pecunia,
sicut iam dictum est*, condemnare., eo quoque no-
mine coheredi quisque suo condemnandus est, quod
solus Fructus hereditarii fundi percepit aut rem he-
reditariam corrupit aut consumpsit, quae quidem
similiter inter plures quoque quam duos coheredes

5 subsequuntur. Eadem interveniunt et si communi
dmdnndo de pluribus rebus actum fuerit, quod si
de una re, vel uti de fundo, si quidem iste fundus
commode regionibus divisionem recipiat, partes eius
«ungulis adiudicare debet et, si unius pars praegra-
vare videbitur, is invicem certa pecunia alteri con-
i emnandus est: quod si commode dividi non possit,
ve homo forte aut mulus erit de quo actum sit, uni

i ub adiudicandus est et iss alteri certa pecunia
_ condemnandus. Si finium regundorum actam fue-
„ar:: 1UllcSrft debet iudex, an necessaria sit adi udi -
casu neeessaria est, si evklen-
olim ini - (?nfUi- d!8tln'=rui agros commodius sit, quam
tertas 'lstvri!;v: nam tirac necesse est ex al-

iudieart^0 partera Aquatu alterius agri domino ad-
peeuni-i HpK» fWtSU ^‘^enieus est, ut is alteri certa
nandus condemnan. eo euoque6 nomine dam-

hnee maHti0BlU1Bi-Ue ^ oc md.ic.io’ 1uod iorte circa
lapides finales fmJ?/11*1 ccmmisit, verbi gratia quia
contumaciae m,,!,18 "9 <“s!' aut arbores finales cecidit,
demnatur, vclutTsf no.minc quisque. _ eo iudicio enn-
— , , 81 fois mbente iudice metiri agros

&*oia enbua| ^,a maioribus S, Tg ttav ooy&v vopo-
ffe recedit a n ostra lectioni"’ x“r“^7* J*®*

lUtcfPl. j6) «"S ^4 queV° (B) 1S]

damno] A»PE»’le 1 jnf d i'™1* M) 1 Cnm
■ v. a. js, vel dampnum vel in-

! 7 pasgus non fuerit. Quod autem istis indidi» ali-
cui adjudicatum Bit, id statim eius fit cui admdi-
catum est.

XVffi7

DE PUBLICIS IUDICUS.

Publica indicia neque per actiones ordinantur nec
omnino quicquam simile habent ceteris mdicus, dc
quibus locuti sumus, magnaque diversitas est eorum

1 et in instituendis et in exercendis. Publica au-
tem dicta sunt, quod cuivis ex populo exsecutio eo-

2 nun plerumque datur. Publicorum ludiciorum quae-
dam capitalia sunt, quaedam non capitalia, capitalia
dicimus, quae ultimo supplicio adheiunt vel aquae et
ignis interdictione vel deportatione vel metallo . ce-
tera si qua infamiam irrogant cum damno pecu-
niario, haec publica quidem sunt, doii tamen capitalia.

3 'Publica autem indicia sunt haec, lex Iulia rna-

. 'iestatis, quae in eos, qui contra imperatorem vel rem

■publicam aliquid moliti sunt, suum vigorem extendit,
'cuius poena animae amissionem sustinet et memoria

; 4 'rei et post mortem damnatur. Item lex Iulia de
'adulteriis coercendis, quae non solum _ temeratores
'alienarum nuptiarum gladio punit, sed etiam eos, qui
'cum masculis infandam libidinem exercere audent,
‘sed eadem lege Iulia etiam stupri flagit.ium punitur,
'cum quis sine vi vel virginem vel viduam honeste
'viventem stupraverit, poenam autem eadem lex irro-
gat peccatoribus, si honesti sunt, publicationem par-
'tis dimidiae bonorum, si humiles, corporis coercitio-

5 'nem cum relegatione. Item lex Cornelia de si-
'cariis, quae homicidas ultore ferro persequitur vel
'cos, qui hominis occidendi causa cum telo ambulant,
'telum autem, utGaius noster in9 interpretatione legis
'duodecim tabularum 10 scriptum reliquit, vulgo quidem
'id appellatur, quod ab arcu mittitur: sed et omne

j ‘significatur, quod manu cuiusdam mittitur: sequitur
'ergo, ut et lapis et lignum ct ferrum hoc nomine
'contineatur, dictumque ab eo, quod in longinquum
'mittitur, a Graeca voce figuratum, &nd roy zrjlov:
'et hanc significationem invenire possumus et in Graeco
'nomine: nam quod nos telum appellamus, illi t3e).oe
'appellant and rov /SfriHeofrat. admonet nos Xeno-
phon 1 ‘. nam ita scripsit: xai rd fUln duov iyipexo,
</.6y^ai, TOzriitaTCt, o<ptv$6vat. nlsldroi Si xai hi &ot 1
'sicarii autem appellantur a sica, quod significat fer-
'reum cultrum, eadem lege et venefici capite damuau-
'tur, qui artibus odiosis, tam 13 venenis vel susurris
'magicis homines occiderunt vel mala medicamenta

6 'publice vendiderant. Alia deinde lex asperrimum
'crimen nova poena persequitur, quae Pompeia de
'parricidiis vocatur, qua cavetur, ut, H si quis paren-
'tis aut filii aut omnino adfectionis cius, quae nuncu-
patione parricidii continetur, fata properaverit, sive
'clam sive palam id ausus fuerit, nec non is, cuius
‘dolo malo id factum est, vel conscius criminis exist.it,
'licet extraneus sit, poena parricidii punietur et neque
'gladio neque ignibus neque ulla alia sollemni poena
'subicietur, sed insutus culleo cum cane et gallo galli-
taaceo et vipera et simia ct inter eius ferales angu-
stias comprehensus, secundum quod regionis qualitas
'tulerit, vel in vicinum mare vel in amnem proiciatur,
tat omni elementorum usu vivus carere incipiat et ,s
‘ei caelum superstiti, terra mortuo auferatur, si quis
‘autem alias cognatione vel adfinitate coniunctas per-
'sonas necaverit, poenam legis Corneliae de sicariis

7 'sustinebit19. Item lex Cornelia de falsis, quae
'etiam testamentaria vocatur, poenam irrogat ei, qui
'testamentum vel aliud instrumentum falsum scripserit.

famiam i. cum damno A1 , vel damnum vel infamia i.
At0 (9) in] .4 om. rei. (10) Sifl. 50, 16, 233 § 2
(11) Anab. 5, 2, 14 (12) id est: et tela simul mitte-

bantur, hastae, sagittae, fundae, permulti et lapides
(13) tam) AE, om. B, tam. .magicis om. R (14) si

quia... auferatur ex Cod. <»,17, 1 (15) et] RA, ut H

Cod. (io) sic P, subsistit RB, substituetur A

INST. IV 18

56

DE PUBLICIS IUDICnS

‘signaverit recitaverit subieeerit quive signum adnl-
‘terinum fecerit sculpserit expresserit sciens dolo malo,
‘eiusque legis poena in servos ultimum supplicium est ‘,
<quod et in lege de sicariis et veneficis servatur, in

8 ‘liberos vero deportatio, Item lex Iulia de vi pu-
liliea Beu privata adversus eoe exoritur, qui vim vel
‘armatam vel sine armis commiserint, sed si quidem
'armata vis arguatur, deportatio ei ex lege Iulia de
‘vi publica irrogatur : si vero sine armis , in tertiam |
‘partem bonorum publicatio imponitur, sin autem per j
‘vim raptus virginis vel viduae vel sanctimonialis vel i.
‘aliae fuerit perpetratus, tunc et peccatores et ei, qui
‘opem flagitio dederunt, capite puniuntur secundum
‘nostrae constitutionis* definitionem, ex qua haec

9 ‘apertius possibile est scire. Lex Iulia peculatus
‘eos punit, qui pecuniam vel rem publicam vel sacram
vel religiosam furati fuerint. 3sed si quidem ipsi iudi-
‘ces tempore adrainistrationis publicas pecunias sub-

traxerunt, capitali animadversione puniuntur, et non
‘solum hi, sed etiam qui ministerium eis ad hoc ad-
hibuerunt vel qui subtracta ab his scientes suscepc-
‘runt: alii vero, qui in hauc legem inciderint, poenae

10 ‘deportationis subingentur4. Est inter publica
‘iudieia lex Fabia de plagiariis, quae interdum capitis
‘poenam ex sacris constitutionibus irrogat, interdum

11 leviorem. Sunt praeterea publica iudieia lex Iulia
‘ambitus et lex Iulia repetundarum et lex Iulia de
‘annona et lex Iulia de residuis, quae de certis capi-
111118 loquuntur et animae quidem amissionem non
Irrogant, aliis autem poenis eos subiciunt, qui prae-
cepta earum neglexerint,/

12 ‘Sed da publicis iudiciis hanc exposuimus, ut
hobis possibile sit summo digito et quasi per indicem
‘ea tetigisse, alioquin diligentior eorum scientia vobis
‘ex latioribus digestorum sive pandectarum libris deo
‘propitio adventura est/

(l) est] E, et E, om. A E (2) Cod. 9, 13, 1 (3) sed... susceperunt] conf. Cod. 9, 28, 1 (*) sic E subiguntur A,

subiungentur B

IUSTINIANI

DIGESTA

HKCOGKOV1T

THEODORUS MOMMSEN

Retractavit

PAULUS KRUEGER

PRAEFATIO THEODORI MOMMSEN.

Digestorum haec editio minor et para-
bilis repraesentat fere librum llorentinum.
nam quamquam eum quoque passim cor-
ruptum esse constat cnm compilatorum er-
roribus aliis translaticiis aliis ipsorum tum
librariorum incuria, tamen maxime m tali
opere primario fonte iuris Romani et pi opter
reruDi notitiam potissimum lectitato caven-
dum est a nimia emendandi fiducia, quae
traditae lectionis lectorem non admoneat,
sed id agat, ut eam oblitteret, terrentque
vestigia eorum, qui bodie in lias potissi-
mum litteras grassantur, dum modo pro-
babilia, incerta tamen, modo quae ipsis
solis placere possint commenticia nec raro
perversa in ipsum verborum ordinem reci-
piunt et ita tirones neque tirones solos
saepenumero fallunt, quam ob rem a tra-
dita lectione rarissime recessi, nec facile
certe in gravioribus, nisi ubi praeter lectio-
nis probabilitatem diserta testimonia, Grae-
corum maxime, emendationem commendarent,
ubicumque autem editio haec neque primam
lectionem Florentinam sequitur neque secun-
dam, ad emendationes omnes vel minimi
momenti, exceptis orthographieis solis, tra-
dita lectio in adnotatione adscripta est.
iudicium de Florentini libri emendatore pe-
tendum est ex editione, mea maiore, ubi
demonstravi saepissime eum aut falli aut
fallere: nihilominus eius sive correctionibus
sive interpolationibus in notis etiam huius
editionis plerumque locum dedi, cum earum
lectionum etsi ex parte pessimarum tamen a
iure consultis diligenter ratio haberi debeat,
adseripsi praeterea in adnotatione emenda-
tiones sive meas sive aliorum mihi probatas,
fere ut propositae sunt in editione maiore,
paucis postea vel suppressis vel adiectis vel
mutatis, nam in corruptelis Digestorum de-
prehendendis et tollendis magna pars etiam
iuris prudentiae versatur, quamquam pluri-
mis locis, cum de verbis quae fuerunt re-
cuperandis desperandum sit, omnis emenda-
tio eo continetur, ut conieetura assequamur
sententiam perturbatam, quorum virorum
doctorum emendationes comprobassem, eo-
rum nomina ut par erat enuntiavi: cor-
rectiones sine nomine prolatae meae sunt
exceptis pervulgatis et per saecula ia.m tra-
ms, quorum auctorem neque facile ex-
qmrag nec requiras C sed cum saepe constet,
maxime ex consensu Graecorum et libri

editione Monimseni coniecmrae a n
M°" ,lis “ta

t-adinfm WnPius’ ,<iuani a Mommseno factum

Florentini, traditam lectionem quamquam
corruptam tamen ita perscriptam fuisse
in ipso Digestorun Iustinianorum arche-
typo , corruptelae eiusmodi antiquiores
a posteriorum librariorum erroribus ut di-
stinguerentur, huius editionis rationes pati
non videbantur Graeci libri quae conferunt
ad Digestorum emendationem, item pauca ea,
quae ex secundi ordinis codicibus adscisci
proharique potuerunt, in hac editione aut
in ordine verborum leguntur aut in adno-
tatione inter reliquas emendationes proba-
biles proponuntur auctoritate adscripta: ipsa
Basilicorum comparatio et Bononiensium
lectionum allegatio huiusce editionis modu-
lum excedere visae sunt, et haec quoque
non tam non profutura esse quam etiam
offutura. nam variam lectionem talem, qua-
lis est Gebaueriana et inde sumpta Kriege-
liana, et philologis et iuris studiosis pariter
inutilem esse bodie inter omnes constat,
neutri enim quiequam profecerunt ex ad-
scriptis ibi librariorum saeculi XIII et
maxime editorum saec XV et XVI a Flo-
rentina lectione dissensionibus, quae redeunt
fere ad minutias tam inanes et molestas
quam nulla testium auctoritate sive com-
mendatas sive excusatas, quibus marginem
iam exoneratum esse et iis locum datum,
i quae utut sunt, certe cum fructu aliquo per-
! pendantur, veri prudentes opinor probabunt.

Si quae recepta in Digesta item alibi
(sive apud iuris auctores qui extant sive in
compilationibus aliis sive in ipsis Digestis
' alio loco) vel redeunt vel certe citantur
nomine auctoris adiecto, ad eiusmodi locos
j lectorem remittere utile visum est. adieci
item ad singulos titulos partium quattuor, in
quas pandectarum compilatores constat pru-
dentium libros distribuisse, Sabinianae Edic-
talis Papirii anne Appendicis indicationem, nt
qua ratione singuli tituli compositi essent
inde pateret3, item ad singulos titulos citavi
Basilicorum qui respondent titulos titulos-
que Institutionum Codicisque inscriptionem
certe similem habentes, denique Graecorum
• versionem adieci neque barbaram saeculi
XII, cuius specimen dedi in editione
maiore, neque vulgarem ex barbara illa et
posteriorum correctionibus contaminatam, sed
quae milii probaretur.

Berolini d. 20. Iun. a. 1868.

S [in his enumerationibus numeris earum le^iim,
quae non eo ordine titulis insertae sunt, quern Ius-
tmiani in excerpendis Jureconsultorum libris obser-
varunt, asteriscus praepositus est P. K.j

i

i

PRAEFATIO PAULI KRUEGER.

Post mortem Momniseni Digestorum
retractandorum officium milii commissum est.
atquo in recensendo Digestorum contextu
vix uniquam al) eo, quem Moninisen constituit,
discessi, emendationes quoque ab eo m notis
propositae tantum non omnes retinui, sicut
autem in Codice edendo disiecta constitutionum
membra in notis composui, ita ad singulas
Digestorum ileges paragrapliosque subnotavi,
qui loci olm eiusdem tractatus particulas
effecerint.

Quod ad interpolationes primariae scrip-
turae ab Iustinianis vel ante eos illatas attinet,
Mommsen ab bis indicandis fere abstinuit,
cum tamen hodie iuris Romani studium in
eo potissimum vertatur, ut veterum jureconsul-
torum doctrina et posterae innovationes quan-

1 tum fieri possit distineantur, idque studium
iam eo provectum sit, ut interpolationum in-
dicia magna ex parte detecta sint, lectores de
his monere ab editoris Digestorum munere
haud alienum putavi, quod ita factum est, ut
aut in editionis contextu lustiniana inventa un-
cinis bis <J saepiantur, aut ubi id commode fieri
potuit, in adnotatione de ambitu interpola-
tionis referatur, eodem modo glossemata in
contextum recepta distincta sunt.

Cum denique iuris Romani studio instru-
mentum pernecessarium Vocabulario juris-
prudentiae Romanae paratum sit, _ ut eo ii
quoque uti possint, quibus maior Digestorum
edirio praesto non est, paginarum versuum-
que ipsius numeri ad marginem huius editionis
adseripti sunt.

SIGNORUM EXPLICATIO.

F *=* liber Florentinus.

Fa = eiusdem libri scriptura primaria ab eodem librario
mutata, !

f* — eiusdem libri scriptura secundaria a primario
librario profectu.

F' — eiusdem libri scriptura primaria a correctore or-
dinario mutata.

F! - eiusdem libri scriptura secundaria ab ordinario
correctore profecta.

j?3 — eiusdeui libri scriptura secundaria profecta a cor- j
rectore non ordinario, sed antiquo,

Fac = eiusdem libri lectio primaria postea mutata tem-
pore antiquo.

Fem — eiusdem libri lectio secundaria profecta ex emen-
datione antiqua.

index F — index Florentinus (p. 25 sq.)

f =• eiusdem libri scriptura profecta a correctore aetatis
Bononiensium vel etiam posterioris.

G in titulo finium reguudoruiu significat exemplum
apud gromaticos veteres servatum (Schrtf icii der rom.
Feldmesscr ed. Laclimann 1, 276 sq.).

N per decimum librum significat Digestorum codicem
rescriptum Neapolitanum IV. A. 8, ex quo quae super-
sunt continent particulas titulorum libri eius secundi
tertii quarti.

POMM in quadragesimo quinto libro significat codi-
cem Digestorum Pommersfeldeasem, ex quo quae super-
sunt laciniae perlinent ad eius libri titulum primum.

F — codex Berolineusis olim Ttosnyamis Lat. fol. n. 2fi!)
iacc. IX liabens partem libri primi Digestorum.

| N secundi ordinis libri Digestorum, scilicet Bono-
nienses in editione maiore recensiti, praecipue tres
qui sequuntur Digesti veteris FVL:

P = Pari sinus n. 4450 saec. XI, inter secundi ordinis
Digesti veteris libros antiquissimus et optimus.

Pa — eiusdem libri scriptura primaria postea mutata.

V — Vaticanus 1406 saec XI.

Ij — T.ipsiensis tmiv. 873 saec. XTT.

Ii vel Bas. — Basilica,
i BP — scholia Basilicorum.

Coli. —■ Collatio legum Mosai carum at Romanarum.

Vei. — Vaticana fragmenta.

? = interrogationis signum maius significat eius libri,
qui proxime praecedit, lectionem dubiam esse : con-
tra iuterrogat.iouis signum minus’ similiter postposi-
tum litterulae ad F litteram adscrlptae (exempli causa
| significat dubitari non de lectione, sed de auctore
lectionis, utrum primus librarius sit an corrector,

dett. - * ex codicibus Bononiensibus aetatis sequioris unus
pluresve, item editiones ante Haloandrum una plu-
resve.

Ha t. = Ealoandri Digestorum editio Norimbergae a.
1529.

Sab. = pars Sabiniana i

Ed. — pars edictatis ( cf. Additamentum I infra p.

Pap. -= pars Papiniana ( 927 sq. et pag. antec. not. 3

App. = appendix i

Faber — Antonius Faber.

Kr. — P. Krueger.

Mo. ^ Mommsen.

✓

TITULI

OMNIUM 1 DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

HJEIS EKl'C[LEATI EX OMNI] 3 IURE YETERI GOLLECTJ

AUCTORITATE DOMINI NOSTRI SACRATISSLMjl

IUSTINIANl] AUGUSTI

Feliciter incipit liber primfus].

* R De iustitia et inre.

■/ P. De origine imis et omnium magistratuum et

successione prudentium.

y R De legibus senatusque eonsnltis et longa con-
suetudine.

S R De constitutionibus priucipum.

* U De statu hominum.

i It De his qui sui vel alieni ieris sunt,
i S De adoptionibus et emancipationibus et aliis
modis quibus potestas solvitur.
j ; It De (li visiou o rerum et qualitate.

-I) R De senatoribus.
t It De officio consulis.

it: R De officio praefecti praetorio.

ff> R De officio praefecti urbis.

ty R De officio quaestoris.

R De officio praetorum.

« Ii De, officio praefecti vigilum.

i? R De officio proconsulis et legati.

«t S De officio praefecti Augustalis.

47, R De officio praesidia.

n‘> R De officio procuratoris Caesaris vel rationalis. 1

* R De officio iurirliei.

R De officio cius, cui maiulata est iurisdictio.
k,9 R De officio adsessorum.

Explicitus est liber primus.

Incipit liber secundus.

” It De iurisdietionc.

A R Quod quisque puris in alterum statuerit, ut
ipse eodem iure utatur.

\ [[ Si quis ius dicenti non obtemperaverit.
i I» De in ius vocando.

‘ ^ Si quis in ius vocatus non ierit sive quis eum i
- u t v.ocaver‘t, quem ex edicto non debuerit.
r u ius vocati ut eant aut satis vel cautum dent, j
s u, JNe quis eum, q[ui in ius vocabitur], vi cxim[at|.

r, S Qui satisdare cofgantur vel iulrato promittant
vel suae] promissionji committantur].

I > R Si ex noxali causa ajgatur, quemjadmodum
caveatfur].

i R De eo, per qne.m factum erit, quo minus quis
in iudicio sistat.

ia S Si quis cautionibus in indicio sistendi causa
factis non obtemperabit.

iS R De feriis et dilationibus et diversis temporibus.
ty R De edendo.
iii R De pactis.

« R De [transactionibus.

Ex[pHc]itu8 est liber secundus.

[Incipjit liber terlius.

a R De postulando.

A It De his qui notantur infamia,
v R De procuratoribus et defensoribus.

S S Quod cuiuscumque universitatis nomine vel
contra eam agatur.
e R De negotiis gestis,
e R De calumniatoribus.

Explicit liber tertius.

In e. lib. quartus,
a R De in integrum restitutionibus.

A R Quod metus causa gestum erit.
y S De dolo malo.

8 It De minoribus viginti quinque annis,
t It De capite minutis.

s R De quibus causis maiores viginti quinque an-
ui* in integrum restituantur,
t R De alienatione indicii mutandi causa facta,
j, R De receptis qui arbitrium receperint, ut sen-
tentiam dicant-.

R Nautae caupones stabulari ut recepta resti-
tuant.

[Explicit liber q]uartus feliciter.

o iua omni um rttd. Mo. (2) In primordiis digestarum I contectura. — Ordo primordiorum est libri Florentini, nist

T 1 e>!.ur l,lLa uric-c'-‘i quadratos, cum desint in quod constitutio F/iSomev in eo legitur post constitutionem
en iii° apro foliis tacens vel exesis, suppleta eunt \ Tanta, nos utramque e regione posuimus.

SubUciuntur tn paginis extremis inscriptiones subscrip-
twnesquc singulorum, librorum codicis F
. . 1 domim nostri sacratissimi principis iustiniani
iuns entic enti ex omni vetere iure collecti digestorum
seu pandectarum lib. i F

ante l. II R iucipit liber secundus R F
ante l. III feliciter || incipit liber tertius F
ante l. IV explicit liber iii incipit lib. iiii feliciter F
incipit libor quartus add. F3
post l. IV feliciter F

I

2

[Incipit liber] quintus.

[« & De iudiciis], uti quisque agere [vel conlveniri
debeat.

[ /3 B De inoflficioso testamento.

[y B De hejreditatis petitione.

8 [E Si] pars hereditatis petatur.
e B De possessoria hereditatis petitione,
s B De fideicommissaria hereditatis petitione.

Explicit1 ex ordine digestorum liber quintus,
de iudiciis liber primus.

Incipit ex ordine sextus, de iudiciis secundus.

a R De rei vindicationfe].

8 Ii De Publiciana in r[em a]ctione.
v R Si ager vectig[aiis id e]st cmphyteutiea]rius
pe]tatur.

Explicit ex ordine lib. sextus, de iudiciis
lib. secundus.

Incipit ex ordine liber septimus, de iudiciis
liber tertius.

« R De usu fructu et quemadmodum quis2 uta- :
tur fruatur.

§ R De usu fructu aderescendo.
y R Quando dies legati usus fructus cedat.

8 R Quibus modis usus fructus vel usus amittitur.

* E De usu fructu earum rerum, quae usu con-
sumuntur vel minuuntur.

e R Si usus fructus petetur vel ad alium pertinere
negetur.

[ K De operis servorum,

f R De usu et habitatione.

& R Usufructuarius quemadmodum caveat.

Explicit ex ordine digestorum liber septimus,
de iudiciis liber tertius.

Incipit ex ordine liber octavus, de iudiciis
liber quartus.

« R De servitutibus.

P R De servitutibus praediorum urbanorum.

y B De servitutibus praediorum rusticorum.

8 R Communia praediorum tam urbanorum quam
rusticorum.

f R 8i servitus vindicetur vel ad alium pertinere
negetur.

e R Quemadmodum servitutes amittantur.

Explicit ex ordine digestorum liber octavus,
de iudiciis liber quartus.

Incipit ex ordine liber nonus, de iudiciis
liber quintus.

a R Si quadrupes pauperiem fecisse dicatur.

P E Ad legem Aquiliam,
v S De his, qui effuderint vel dcicerint.

8 R De noxalibus actionibus.

Explicit ex ordine digestorum liber nonus,
de iudiciis Uber quintus.

(l) explicitur F2 et sic deinceps saepius (2) quis om. F

post l. V expL dig. seu pandectar. ex ord. lib. quintus de
ind. autem lib. primus feliciter F
ante l. VII incipit lib. vii add. F 2
ante l. VIII feliciter || lib. viii F
ante i, IX explicit lib. viii incipit lib. ix feliciter F
ante l. X feliciter F, incipit liber decimus add. F s

Incipit ex ordine liber decimus, de iudiciis
liber sextus.
a E Finium regundorum.

8 R Familiae herciscundae.

'y E Communi dividuudo.

S E Ad exhibendum.

Explicit ex ordine digestorum liber decimus,
de iudiciis liber sextus.

Incipit ex ordine liber undecimus, de iudiciis
liber septimus.

a E De interrogationibus in iure faciendis et de
interrogatoriis actionibus.

8 E De quibus rebus ad eundem indicem eatur.

v E De servo corrupto.

8 E De fugitivis.

r E Dc, aleatoribus.

s E Si mensor falsum modum dixerit.

£ E De religiosis et sumptibus funerum et ut fimus
ducere liceat.

rj E De mortuo inferendo et sepuJohro inaedifi-
cando.

Explicitus est ex ordine digestorum liber
undecimus, de iudiciis liber septimus
feliciter.

Incipit de rebus creditis si certum petetur
liber primus, ex ordine digestorum seu
pandectarum duodecimus.

a R De rebus creditis si certum petetur et de
condictione.

8 E De iureiurando sive voluntario sive necessario
sive iudiciali.

v R De in litem iurando.

8 R De condictione causa data causa non secuta,
f E De condictione ob turpem vel iniustam causam.
s R De condictione indebiti.

£ R De condictione sine causa.

Explicit ex ordine digestorum liber duo-
decimus, de rebus liber primus.

Incipit ex ordine tertius decimus, de rebus
secundus feliciter.

« R De condictione furtiva.

p g De condictione ex lege.

7 R De condictione triticiaria3.

8 R De eo, quod certo loco dari oportet.

« R De pecunia constituta.

e R Commodati vel contra.

S R De pigneraticia actione vel contra.

Explicitus est liber ex ordine tertius deci-
mus, de rebus liber secundus.

Incipit liber ex ordine quartus decimus, de
rebus4 tertius.

a R De exercitoria actione.

P B De lege Rhodia de iactu.

7 R De institoria actione.

(3) tricticiaria F (4) liber ins. F 2

ante L XI explicit lib, x. incipit lib. xi. feliciter F
ante l. XII f.vrvy&i r cp yQ&yavn ruito rd BipUov
feliciter F; incipit lib. xii add. F2
ante. I. XIII incipit lib. xiil F
ante l. XIV expl. lib. xiii incipit lib. xiv F

3

3 E De tributoria actione, _
i It Quod cum eo, qui in aliena potestate est,
negotium gestum esse dicetur.
e R De senatus consulto Maeedoniano.

Explicit liber ex ordine quartus decimus.

Incipit liber ex ordine quintus decimus, de
rebus quartus.

« R De peculio. .

8 R Quando de peculio actio annalis est.

-■ R De in rem verso,
ei' R Quod iussu.

Explicit liber ex ordiue quintus decimus.

Incipit liber ex ordine sextus decimus, de
rebus liber quintus.

tt R Ad senatus consultum Velleiauum.

8 R De compensationibus.

■/ R Depositi vel contra.

Explicit ex ordine liber sextus decimus.

Incipit liber ex ordine septimus decimus, de
rebus liber sextus.
a R Mandati vel contra.

8 R Pro socio.

Explicit liber ex ordine septimus decimus.

Incipit liber ex ordine digestorum octavus
decimus, de rebus liber septimus.
a S De contrahenda emptione et de pactis inter
emptorem et venditorem compositis et quae
res veniri non possunt.

8 R De in diem addictione,
v R De lege commissoria.

S R De hereditate vel actione vendita,
f R De rescindenda venditione et quando licet ab
emptione discedere.

£ R De periculo et commodo rei venditae,
s R De serviB exportandis vel si ita mancipium
veneat, ut manumittatur, vel contra.

Incipit ex ordine digestorum liber nonus
deeimus, de rebus octavus.

« R De actionibus empti venditi.

8 S Locati eondueti.
y R De aestimatoria actione.

3 R De rerum permutatione,
e R De praescriptis verbis et in tactum actionibus.

Explicit ex ordine digestorum liber nonus
decimus feliciter.

Incipit ex ordine digestorum liber vicensi- |
mus, singularium primus.

« S De pignoribus et hypothecis et qualiter ea j
„ H contrahantur . et de pactis eorum.
p & in quibus causis tacite contrahitur pignus vel .
hypotheca.

,v S Quae res pignori vel hypothecae 1 datae obli-
gari non possunt.

(l) hypotheca F (2) re p

pute i. irlrSBt ll-ler x7 AiuciP ‘lb- ™ add-
incipit ub i?,! yy- inciP!t iib' f •

fl”eLr V'111 eXpHc5t Hb- ITii incipit Ub. xviii feli-
P°xTiU feHciferIJ’hClt digeatonui1 sive pandectarum lib.

xv add. F 2

3 R Qui potiores in pignore vel hypotheca habean-
tur et dc his qui in priorum creditorum
locum suceeduDt,.

r R De distractione pignorum vel hypothecarum,
s R Quibus modis pignus vel hypotheca solvitur
vel non.

Explieitus est ex ordine liber vieenaimus,
singularium liber primus.

Incipit ex ordine liber viceusiraus primus,
singularium secundus,

a R De aedilicio edicto et de redhibitione et quanti
minoris.

8 R De evictionibus et duplae stipulatione,

;/ R De exceptione rei2 venditae et traditae.

Explicit ex ordine liber vicensimus primus,
singularium secundus.

Incipit ex ordine digestorum liber vicensi-
mus secundus, singularium tertius,
a R De usuris et omnibus accessionibus et mora.
8 R De nautico faenore.
y R De probationibus et praesumptionibus.

3 R De fide instrumentorum.
e R De testibus,
s R De iuris et facti ignorantia.

Incipit ex ordine liber vicensimus tertius
singularium liber quartus.

u S De sponsalibus.

8 R De ritu nuptiarum,
y R De iure dotium.

‘8 R De pactis dotalibus.
e R De fundo dotali.

Explicit ex ordine liber vicensimus tertius.

Incipit ex ordine liber vicensimus quartus,
singularium liber quintus.
u R De donationibus inter virum et uxorem.

8 R De divortis et repudiis.
y R Soluto matrimonio dos quemadmodum petatur.

Explieitus est liber ex ordine vicensimus
quartus, singularium liber quintus.

Incipit ex ordine liber vicensimus quintus,
singularium liber sextus.

« R De impensis in res dotales factis.

8 R De rerum amotarum actione,
y R De agnoscendis et alendis liberis vel paren-
tibus vel patronis vel libertis.

S R De inspiciendo ventre custodiendoque partu,
e R Si ventris nomine muliere in possppsi''.,,'uu
missa eadem possessio dolo n alo ad alium
translata esse dicatur.

s R Si mulier ventris nomine in posses- onem ea-
luminae causa fuisse dicatur.

i S De concubinis.

Explieitus _est liber ex ordine vicensimus
quintus, singularium sextus.

ante L XX incip. lib. xx add. fT2

ante l. XXI explic. digestorum liber vicesimus j[ incipit
liber xxi F

ante l. XXII inc. lib. xxii F

ante l. XXIII explicit digestorum liber xxii incipit, lib.
xxiii F

ante l. XIV incipit liber xxiv F

ante l. XXV explicit lib. xxiv incipit lib. xxv feliciter F

1*

4

Incipit ex ordine liber vicensimus sextus,
singularium liber septimus,

c R De tutelis.

fi B De testamentaria tutela.

v R De confirmando tutore vel curatore.

i? R De legitimis tutoribus.

f tt De tutoribus et curatoribus datis ab Ius, qui
iiu dandi habent, ct qui et in quibus cau-
sis specialiter dari possunt.

C R Qui petant tutores vel curatores ct ubi petantur.
£ R De admiuistratione ct periculo tutorum et
curatorum, qui gesserunt vel non, et de
agentibus vel conveniendis uno vel pluribus.
n R De auctoritate et consensu tutorum et cura-
torum.

i? R Quando ex facto tutoris vel curatoris minores
agere vel conveniri possunt.
t R De suspectis tutoribus et curatoribus.

Explicitus eat cx ordine liber vicensimus
sextus, singulariam 1 liber septimus.

Incipit ex ordine liber vicensimus septimus,
singularium liber octavus.
a R De cicusationibits.

fi R Dbi pupillus educari vel murari debet et de
alimentis ei praestandis2.

y R De tutelae3 et rationibus distrahendis et utili
curationis causa actione.

<V R De contraria tutelae et utili actione.

, R De eo qui pro tutore prove4 curatore negotia
gessit.

t R Quod falso tutore auctore gestum esse dicatur.
£ R De, fideiussoribus et nominatoribus et here-
dibus tutorum et curatorum.
rj R Dc magistratibus conveniendis et heredibus
eorum.

& R De rebus eorum, qui sub tutela vel cura sunt.,
sine decreto nou alienandis vel supponendis.
» R De curatoribus furioso et aliis extra, minores
dandis.

Explicitus est ex ordine liber vicensimus
septimus, singularium octavus feliciter.

Incipit ex ordine liber vicensimus octavus,
singularium liber nomis.

a R Qui testamenta facere possunt et quemadmo-
dum testamenta fiant.

/8 R De liberis et postumis heredibus instituendis
vel exheredandis vel praeteritis,
v R De iniusto rupto irrito facto testamento.

S R De his quae5 in testamento delentur, indu-
cuntur vel inscribuntur.

' R Dc heredibus instituendis,
c R De vulgari et pupillari substitutione.

£ R De condicionibus institutionum.

V R De iure deliberandi.

Explicit liber ex ordine vicensimus octavus,
singularium liber nonus.

Incipit ex ordine liber vicensimus nonus,
singularium decimus.

a R De testamento militis.

3 R De adquirenda vel amittenda hereditate,
v R Testamenta quemadmodum aperiantur, inspi-
ciuntur et describantur.

5 R Si quis omissa causa testamenti ab intestato

vel alio modo possideat hereditatem.
e. R De senatus consuito Siiamano et Claudiano,
quorum testamenta ne aperiantur,
s R Si quis aliquem testari prohibuerit vel coegerit.

£ R De iure codicillorum.

Incipit liber primus de legatis et fideicom-
missis, ex ordine liber trigensimus.

« R De legatis et fideicommissis.

‘•Incipit liber secundus de legatis ct fidei-
commissis, ex ordine trigensimus primus.

« R1 De legatis et fideicommissis.

Incipit liber tertius de legatis et fideicom-
missis, ex ordine trigensimus secundus.

« R7De legatis et fideicommissis.

Incipit liber quartus de legalis et fideicom-
missis, ex ordine liber trigensimus tertius.

a R De animis cl; menstruis legatis.
fi R De usu et usu fructu et habitatione et operis
per legatum vel fideicommissum datis.

/ R De servitute legata.

8 R De dote, praelegata.
c R Dc optione ycl electione legata,
s 14 De tritico vino vel oleo legato.

£ R De instructo vel instrumento legato.
r; R De peculio legato.

0 R De penu legata.

1 R De supellectili legata.

Incipit ex ordine digestorum liber trigensi-
mus quartus.

« R De alimentis vel cibariis legatis.
fi R De auro argento inundo ornamentis unguentis
veste vel vestimentis et statuis legatis,
y R De liberatione, legata..

<f R De adimendis vel transferendis legatis.
e R De rebus dubiis.

s R De his, quae poenae eausa relinquuntur.

£ R De regula Catoniana.

t, R De his, quae pro non scripto habentur.

6 R De his, quae nt indignis auferuntur.

Incipit ex ordine8 liber trigensimus quintus.

a R De condicionibus et demonstrationibus et cau-
sis et® modis eorum, quae in testamento
scribuntur.

(1) ninguli F (v) praefandis F (a) tutela F 2

(8) ordone F (<j) causis et] causis F causet ic-

ti) pro vel F (5) qni F (c) B add. F 2 (t) « R oui. F

ante l. XXVI explicit lib. xxv incipit lib. xxvi feliciter j! I
incipit digestorum siv pandectarum liber xxvi F '
ante l. XXVII explicit digestorum seu pandectarum liber 1
xxvi ||lib. xxvii F

ante l. XXV 111 nec subscriptio neque inscriptio in F
ante l. XXIX explicit digestorum sive pandectarum
lib. xxviii de testamentis lib. xxix feliciter F
ante l. XXX feliciter |j explicit lib. xxix incipit lib. xxx
feliciter F

ante L XXXI explicit lib. xxx incipit lib. xxxi feliciter F
ante t. XXXII explicit lib. xxxi incipit lib. xxxii feli-
citer F

ante L XXXIII explicit digestorum libro xxxii r incipit
digestorum liber xxxiii F

ante l. AAAii explicit digestorum seu pandectarum
liber trigesimus tertius feliciter j| lib. xxxiiii F
post l. XXXII explicit iiber xxxiv de legatis et fidei-
commissis liber quintus feliciter F

5

fi

E

E

Ad legem Falcidiara.

Si cui plus, quam per legem Falcidiam liceret,
legatum esse dicetur.

Incipit ex ordine liber trigensimus sextus.

«x E Ad senatus consultum Trebellia num et Pega-
sianum. „ , .

g E Quando dies legatorum vel fideicommissorum

cedat.

y E Ut legatorum seu fideicommissorum servan-
dorum causa caveatur. ,

8 R Ut iu possessionem legatorum vel fideicom-
missorum causa esse liceat.

Explieit de legatis et fideicommissis liber
septimus, ex ordine digestorum liber trigen-
simus sextus.

Incipit de bonorum possessionibus liber pri-
mus, ex ordine liber trigensimus septimus.

a R Pe bonorum possessionibus.
f 3 lt Si tabulae testamenti extabunt.
y E Pe bonorum possessione furioso infanti muto
surclo cacco conpctenti.

8 E Pe bonorum possessione contra tabulas,
f R De legatis praestandis contra tabulas bono-
rum possessione petita,
s E Pe collatione bonorum.

£ E De collatione dotis.

>? E De coniungcudis cuiu emancipato liberis eius. ;
'y E De ventre in possessionem mittendo et cura-
tore cius.

/ R- De Carbouiano 1 edicto.
t« E Dc bonorum possessione secundum tabulas.

‘fi R Si a parente quis manumissus sit.

tv E De bonorum possessione ex testamento militis.

3 E De iure patronatus'-4

Expiicit ex ordine digestorum trigensimus
septimus.

Incipit liber trigensimus octavus, de bonorum
possessionibus secundus.
a R De operis libertorum.
fi R Dc bonis liberti.

/ S Dc libertis municipum et aliarum uuiversita-
tiiun.

8 E De adsigiiandis libertis.
f E Si quid iu fraudem patroni factum sit.

* R Si tubulae testamenti nullae extabunt, unde
liberi.

£ R Unde legitimi.

V E Unde cognati.

^ E De successorio edicto.

1 i. De gradibus et adfinibus et nominibus conim.

E Unde vir et uxor.

‘f, ^ Dc veteranorum et militum successione.

•t v.uibus no ii competit bonorum possessio.

bt cx legibus senatusve consultis bonorum
possessio detur*.

Quis ordo in bonorum possessionibus detur.

is E De suis et legitimis heredibus.
i£ E Ad senatus consultum Tertullianum et Orfi-
tianum.

Explicilus est liber ex ordine digestorum
trigensimus octavus, do bonorum possessio-
nibus secundus.

Incipit ex ordine liber trigensimus nonus.

a R De operis novi nuntiatione.
fi E De damno infecto et proicctionibus et sug-
grundis.

v R De aqua et aquae pluviae arcendae.

8 R De publicanis et vectigalibus et commissis,
e E De donationibus,
s E De mortis causa donationibus.

Expiicit liber ex ordine digestorum trigen-
simus nonus.

Incipit ex ordine liber quadra gensi mus.

c E De manumissionibus.
fi R De manumissis vindicta.
y E De manumissionibus, quae servis ad univer-
sitatem3 pertinentibus imponuntur.

8 R De manumissis testamento.
f, E De fideicommissariis libertatibus.
s R De ademptione libertatis.

£ E De statuliberis.

rj E Qui sine manumissione ad libertatem perve-
niunt.

ff R Qui et a quibus manumissi liberi non fiunt1.
{ E Ad legem Aeliam Sentiam1.
ca E Dc iure aureorum anulorum.
ifi E De natalibus restituendis.
ty E Do liberali causa.

tS E Quibus ad libertatem proclamare non liceat.
tr E Si ingenuus esse dicatur.
ts E Ne de statu defunctorum post quinquennium
quaeratur.

i£ R De collusione detegenda.

Expiicit liber ex ordine digestorum quodra-
gensimus.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
primus.

« R De adquirendo rerum dominio.

fi E De adquireiula vel amittenda5 possessione.

y E De usurpationibus seu usucapionibus.

S R Pro emptore.
f li l’ro herede et pro possessore,
s E Pro donato.

£ E Pro derelicto.

’/ R Pro legato.

V- E Pro dote,
r E Tro suo.

ia. E Communia de accessionibus possessionum1*.

Ex [dicit liber ex ordine digestorum quadra-
gensimus primus.

tilms ^ 37, 15 (le obsequis par

povt ‘IS 14 i).«18 I*Iaesta,ldis suo ioco omisit F: cund

uiuiavit £ rncr 38' »•••” 511 «

(3) universitate F (l) debuit c

Qui • • • fimit et ad legem Aeliam Sentiam numero t sub-
lato (s) omittenda F- (c) undecimum hunc titulum
ipsa digesta non habent

ante l XXXV. I nec subscriptio
post l. XXXVI feliciter F
ante l. XXXVIII expiicit lib,
dig. lib. xxxviii F

neque inscriptio F
xxxvii incipit ex ordine

I

ante l. XXXIX expl. lib. xxxviii ineip. lib. xxxviiii F
ante l. XL feliciter expiicit lib. xxxix F, incipit liber
xxxx add. F-

ante L XLI expl, lib. xxxx incip. lib. xxxxi add. F 1

Incipit ex ordine liber quadragensimus
secundus.

a E De re iudieata et (le effectn sententiarum et
de interlocutionibus.
p B De confessis.

y B De cessione bonorum,

S fi Quibus ex causis in possessionem eatur.
i fi De rebus auctoritate indicis possidendis seu
vendendis *.

e fi De separationibus.

£ B De curatore bonis dando.

tj fi Quae in fraudem creditorum facta sunt ut
restituantur.

Explieit liber cx ordine digestorum quadra-
gensimus secundus.

Ineipit ex ordine liber quadragensimus
tertius.

n fi De. interdictis.
p B Quorum bonorum.

v B Quod legatorum. _ ...

'S fi Ne vis fiat ei qui in possessionem missus erit.

* R De tabulis exhibendis.

? fi Ne quid in loco sacro vel itinere2 fiat.

r R De locis et itineribus publicis.

ij fi Nc quid in loeo sacro3 vel itinere fiat4.

fi De loco publico fruendo.
t fi De via publica5 et itinere publico reficiendo.
ia B De fluminibus, ne quid in flumine publico
ripave eius fiat, quo peius navigetur.
i/3 fi Ne quid in flumine publico fiat, quo aliter
aqua fluat, atque ut priore aestate fluxit.

<;■' B Ut in flumine publico navigare liceat.
tti R De ripa munienda.
tt fi De vi ct de vi armata.
n B Uti possidetis.

fi De superficiis.

'!? fi De itinere actuque privato.
tfr fi De aqua cofctidiana et aestiva.

* fi De rivis.
x« R De fonte.

*P S De cloacis.

xy fi Quod vi aut clam.

*<? B De remissionibus.

xt fi De precario.

xs B De arboribus caedendis.

*£ B De glande legenda.

xrj B De homine libero exhibendo6.

x& fi De liberis exhibendis, item ducendis.

I B Utrubi.

J-a fi De migrando.

*-P fi De Salviano interdicto.

Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus tertius.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
quartus.

o B De exceptionibus, praescriptionibus et prae-
judiciis.

P B De exceptione rei iudieatae.
y B De diversis temporalibus praescriptionibus et
de accessionibus possessionum.

^ fi De dolo malo et metus exceptione.
e B Quarum rerum actio non datur,
s R De litigiosis.

J B De obligationibus et actionibus.

Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus quartus.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
quintus.

a S De verborum obligationibus.
p B De duobus reis constituendis.
y E De stipulatione servorum,

Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus quintus.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
sextus.

a fi De fideiussoribus et mandatoribus.
p S De novationibus et delegationibus.
y fi De solutionibus et liberationibus.

S fi De acceptilatione.

e B De stipulationibus praetoriis.

s R Rem pupilli vel adulescentis salvam fore.

J B Iudieafcnm solvi.

r/ B Ratam rem haberi et de rati habitione.
Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus sextus.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
septimus.

a B De privatis delictis.
p B De furtis.
y B De tigno iuncto.

S B Si qui testamento liber esse iussus fuerit, post
mortem domini ante aditam hereditatem
subripuisse aut corrupisse dicetur.
e B Furti adversus nautas caupones stabularios,
s B Si familia furtum fecisse dicetur.

£ B Arborum furtim caesarum.
tj fi Vi bonorum raptorum.

i? B De incendio ruina naufragio rate nave ex-
pugnata.

i B De iniuriis et famosis libellis.
ia B De extraordinariis criminibus.
ip E De sepulchro violato.
ty R De concussione.

/S R De abigeis.
u B De praevaricatione.

(s fi De receptatoribus.

B De furibus balneariis.
it] fi De effractoribus et expilatoribus.

fi Expilatae hereditatis,
x B Stellionatus,
xa B De7 termino moto.
xp fi De collegiis illicitis et corporibus.
xy B De popularibus actionibus,

Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus septimus.

(1) vendnndis F3 (2) vel itinere dei. (3) sacro] !

publico scr. (4) rubricam tj delevit numerosque deinceps '

mutavit F* (5) omissa sunt verba et si quid in ea factum

ante l. XLII feliciter F, explieit liber xlii (sic) II ineipit
liber xxxxii add. F1

ante l. XL1II explieit lib. xlii feliciter F, incipit lib,
xiiii add. F *

ante 1. XLIV feliciter F, ineipit lib. xliiii add, F 5

esse dicatur ia B De via publica: unde numeri deinceps
fallunt (6) liber exigendo F (7) de om. F

ante l. XLV explieit liber xxxxiv F, incipit lib. xlv
add. F 2

ante l. XLVI incipitliber xlvi add. F 2

ante l, JCI/VII nec subscriptio neque inscriptio F

7

Incipit ex ordine liber quadragensimus
octavus.

« S De indiciis publicis. _ . ,

3 R De accusationibus efc inscriptionibus,
v fe De custodia et exhibitione reorum.

'S 14 Ad legem luliam de adulteris coercendis.
r. R Ad legem luliam maiestatis.
g R Ad legem luliam de vi publica.

“ R Ad legem luliam de vi privata. .

r R Ad legem Corneliam de sicariis et veneficis.
,4 r Ad legem Pompeiam de parricidiis,
i R De lege Cornelia de falsis.
ia R Ad legem luliam repetundarum.
tj3 R De lege Iuli a de annona.
iy R Ad legem luliam peculatus et de sacrilegus
et residuis.

15 R Ad legem luliam1 ambitus.

R De lege Fabia de plagiariis.

,s R Ad senatus consultum Turpillianum et de abo-
litionibus criminum.

ig R De requirendis vel absentibus damnandis,
in R De quaestionibus.

16 R De poenis.

s R De bonis damnatorum2, qui ante sententiam
vel mortem sibi consciverunt vel accussa-
torem corruperunt.

xk R De interdictis et de relegatis et deportatis.
»,8 R De sententiam passis et restitutis,
x/ R De cadaveribus punitorum.

Explicitus est liber ex ordine digestorum
quadragensimus octavus.

Incipit ex ordine liber quadragensimus
nonus.

a R De appellationibus et relationibus.
fi R A3 quibus appellari non licet4,

Y R Quando appellandum sit et intra quae tem-
pora,

d' R De appellationibus recipiendis vel non.

* R De libellis dimissoriis, qui apostoli dicuntur.
s R An per alium causae appellationum reddi
possunt5.

£ R NiMl innovari appellatione interposita5.

V R Eum, qui appellaverit, in provincia defendi.
t9- R Apud eum, a quo appellatur, aliam causam
agere compellendum.

t R Si pendente appellatione mors intervenerit.
ut R De iure fisci.

i,8 R De captivis et postliminio et redemptis6 ab
hostibus.

iy R De re militari.
iS R De castrensi peculio.
m R De veteranis.

Explicitus est7 liber ex ordine digestorum
quadragensimus nonus.

: Incipit ex ordine liber quinquagensimus.

a R Ad municipalem et de incolis,
i fi R De decurionibus et filiis eorum.

y R De albo scribendo.

! S R De muneribus et honoribus.

■ £ S De vacatione et excusatione munerum,

s R De iure immunitatis.

| S fi De legationibus.

■ tj R De administratione rerum ad civitates perti-

nentium.

d S De decretis ab ordine faciendis.
l R De operibus publicis.

ta R De nundinis.

i,3 R De pollicitationibus.

ty R De variis et extraordinariis cognitionibus et
si iudex litem suam fecisse dicetur.

■ tS R De proxeneticis.

u R De censibus.

ii R De verborum significatione.

<£ R De diversis regulis imis antiqui,

Explicitus est ex ordine digestorum liber
quinquagensimus feliciter.

Blfilov Iovaxtvta.v6e &vci£ rvyviUJaro xrjrSs,
tfv ga Tgtfitoviavds uf-yaiia xdtttt Ttaufiavilfji,
ola T te EfgaxX.ijt navalolov AaniSit retinas,

im uaQ/talgovoiv ayiluaxa navxa Qe/tlaxwv'
AvS-geoTtot S’ Idotije xs SoQVxnjxov* ts Atfivaui ;s
Evgeunijs Te Ttl&ovxai 8),ov oquarxogt xtioitovs

(1) iuli a F (2) omissa sunt verba xa R De bonis eorum :

n umeri qui sequuntur turbati (3) a om. F (4) omissus

es titulus III Quis a quo appelletur: immori qui sequuntur
urbati (5) sic esse debuit inversis rubricis e £ additisque
uaous omissis : (VII) Nihil innovari appellatione inter-

Jp S1, a’ Quae sententiae sine appellatione rescin-

^ ur' vK) An per alium causae appellationum reddi
_ 1111 ' tX) Si tutor vel curator magistratusve creatus

a”xLs xviU^F^ exP'lcit Hbro xxxjivii incipit libro

ante l. XHX explic. lib, xxixviii inc. lib. xsxxviiii F

appellaverit. Numeri qui sequuntur turbati sunt (e) re-
dempti F (7) est om. F (8) SogxvTjxov F (9) id
est; Hunc librum imperator Iustiuianus commentus
est, quem Tribonianus nummo omnium regi elabo-
ravit, quasi Herculi variegatum clupeum fabricatus,
in quo resplendent simulacra Legum omnigenarum:
Asiae autem homines et receptae armis Africae itemque
Europae oboediunt rectori mundi universi.

ante l. L explic, liber xxxxviiii inc. lib. uitt F
post l, L explieit liber xxxxx feliciter F

DE CONCEPTIONE DIGESTORUM.

1 IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUST1NIANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR
40 TEIUUFATOR SEMPER AUGUSTUS TRIBONIANO QUAESTORI SUO

SALUTEM.

Deo auctore nostram gubernantes imperium, quod
nobis a caelesti maiestate traditum est, et bella feli-
citer peragimus et pacem decoramus et statum * rei
publicae sustentamus: et ita nostros animos ad dei
omnipotentis erigimus adiutorium, ut neque armis
confidamus neque nostris militibus neque bellorum
ducibus vel uostro ingenio, sed omnem spem ad so-
lam referamus summae providentiam trinitatis: unde
et mundi totius elementa processerunt et eorum

1 dispositio in orbem terrarum producta est. Cum
itaque nilul tam studiosum in omnibus relms in-
venitur quam legum auctoritas, quae et divinas et
humanas res bene disponit ct omnem iniquitatem
expellit, repperimus autem omnem legum tramitem,
qui ab urbe Roma3 condita et Romuleis descendit
temporibus, ita esse confusum, ut in infinitum ex-
tendatur et nullius lmmauae naturae capacitate con-
cludatur: primum nobis fuit studium a1 sacratissimis
retro principibus initium sumere et eorum constitu-
tiones emendare et viae dilucidae tradere, quatenus
in unum codicem congregatae et omni supervacua
similitudine et iniquissima discordia absolutae univer-
sis hominibus promptura suae sinceritatis praebeant

2 praesidium. Hocque epere consummato ets in uno
volumine nostro nomine praefulgente coadunato, cuin
ex paucis et tenuioribus relevati8 ad summam et
plenissimam iuris emendationem pervenire propera-
remus et omnem Romanam sanctionem et colligere
et emendare et tot7 auctorum dispersa volumina uno
eodiee indita ostendere, quod nemo3 neque sperare
neque optare ausus est, res quidem nobis difficillima,
immo magis impossibilis videbatur, sed manibus ad
caelum erectis et aeterno auxilio invocato eam quo-
que curam nostris reposuimus animis”, deo freti, qui
et res penitus desperatas10 douare et consummare

3 suae virtutis magnitudine potest. Et ad tuae
sinceritatis optimum respeximus ministerium tibique
primo et hoc opus commisimus, ingeni tui documentis
ex nostri codicis ordinatione acceptis, et iussimus
quos probaveris tam ex facundissimis antecessoribus
quam ex viris disertissimis togatis fori amplissimae
sedis ad sociandum laborem eligere, bis itaque col-
lectis et in nostram palatium introductis nobisque
tuo testimonio placitis totam rem faciendam permi-
simus, ita tamen, ut tui vigilantissimi animi gubcr-

4 natione res omnis celebretur. Iubemus igitur vobis
antiquorum prudentium, quibus auctoritatem conscri-
bendarum interpretandarumque11 legum sacratissimi
principes praebuerant, libros ad ius Romanum per-
tinentes et legere et elimare, ut ex his omnis 12 ma-

ti) : — Cod. lust. 1, 17, l, cuius codicis libros manu scriptos
consentientes significat littera S. his muniti minores quos-
dam libri Florentini errores in hac constitutione suppressi-
mus (2) sic S, statutum F (3) roma oro. S (+) a S,
om. F (5) et S, oro. F (c) relevatis F (-,) tota F
(S) alius ins. S (9) animus F (10) vesperatas F s,

teria colligatur, nulla (secundum quod possibile est)
neque similitudine neque discordia derelicta, sed ex
Itis hce colligi quod unum pro omnibus sufficiat,
quia autem et alii libros ad ius pertinentes scripse-
runt, quorum scripturae a nullis auctoribus receptae
nec usitatae sunt, neque nos eorum volumina nostram

5 inquietare dignamur13 sanctionem. Cumque haec
materia summa numinis liberalitate collecta fuerit,
oportet eam pulcherrimo opere extrnere et quasi
proprium ct sanctissimum templum iustitiae con-
secrare et in libros quinquaginta et certos titulos
totum ius digerere, tam secundum nostri constitu-
tionum 14 codicis quam edicti perpetui imitationem,
prout hoc vobis commodius esse patuerit, ut nihil
extra memoratam consummationem possit esse dere-
lictum, seil Ilis quinquaginta libris totum ius anti-
quum, per millesimum et quadringentesimum paene
annum confusum ct a nobis purgatum, quasi quo-
dam muro vallatum nihil extra se habeat: omnibus
auctoribus iuris aequa dignitate pollentibus et nemini
quadam praerogativa servanda, quia non omnes in
omnia, sed certi per certa vel meliores vel deteriores

6 inveniuntur. vS?d neque ex multitudine, anctorum
quod melius et aequius15 est indicatote, eum possit
unius forsitan 10 et deterioris sententia et multos 17
et maiores in aliqua parte superare, ct ideo eo, quae,
antea18 in notis Aemilii Papiniani ex Ulpiano ct
Paulo nec non Marciano adseripta sunt, quae antea
nullam vim optinebant 10 propter honorem splendi-
dissimi Papiniani, non stati rn respuere, sed, s: quid ex
his ad repletionem summi ingenii Papiniani laborum
vel interpretationem necessarium esse perspexeritis,
et hoc ponere legis vicem optinens non moremini:
ut omnes qui relati fuerint in hunc codicem pra-
dentissimi viri habeant auctoritatem tam, quasi et 20
eorum studia ex principalibus constitutionibus pro-
fecta et a nostro divino fuerant21 ore profusa, omnia
enim merito nostra facimus, quia ex nobis omnis eis
impertietur auctoritas, nam qui non suptiliter fac-
tum emendat, laudabilior est. eo qui primus invenit.
1 Sed et lioe studiosum vobis esse volumus, ut, si
quid in veteribus nou bene positum libris inveniatis
vel aliquod superfluum vel minus perfectum, super-
vacua longitudine-2 semota et quoil imperfectum est
repleatis et omne opus moderatum et quam pulcher-
rimum ostendatis, hoc etiam nihilo minus obser-
vando, ut, si aliquid in veteribus legibus vel con-
stitutionibus, _ quas antiqui in suis libris posuerant,
non recte scriptum inveniatis, et hoc reformetis et
ordini moderato tradatis23: ut hoc videatur esse

vespetasir* (11) interpretendarumque F (12) omni-
bus S (13) dignamus F (h) constitutionem F
(15) aequius et melius S (lc) unius forsitan S, an F
(17) multas F (is) antea dei. Mo. (19) partim ins. S
(20) tamquam et si S (21) fuerint S ' (22) similitu-
dine S (23) traditis F

9

CONST. DEO AUCTORE

verum et optimum et quasi ab initio scriptum, quod
a vobis electum et ibi positum fuerit,. et nemo ex
comparatione veteris voluminis quasi vitiosam scrip-
turam arguere audeat, cum enim lege antiqua, quae
regia nuncupabatur, omne ius omnisque potestas po-
puli Romani in i operatoriam translata sunt potesta-
tem, nos vero sanctionem omnem non dividimus 1 in
alias et alias conditorum partes, sed totam nostram
esse volumus, quid possit antiquitas nostris legibus
abrogare? et in tantum volumus eadem omnia, cum ]
reposita sunt, optinere, ut et2 si aliter fuerant apud
veteres conscripta, in contrarium autem in compo-
sitione inveniantur, nullum crimen scripturae impu-
§ tetur, sed nostrae electioni hoc adseribatur. Nulla
itaque, in omnibus praedicti codicis membris anti-
nomia (sic enim a vetustate Graeco vocabulo nun-
cupatu:') aliquem sibi vindicet locum, sed sit una
concordia, una consequentia, adversario nemine con-
ti stituto. Sed et similitudinem (secundum quod
dictum est) ab Imiusmodi consummatione volumus
exulare: et ea, quae sacratissimis constitutionibus
quas in codicem nostrum redegimus cauta sunt,
iterum poni ex vetere iure non concedimus, cum
divalium constitutionum sanctio sufficit ad eorum
auctoritatem: nisi forte vel3 propter divisionem vel
propter repletionem vel propter pleniorem indaginem
hoc contigerit: et hoc tamen perraro, ne ex con-
tinuatione Imiusmodi lapsus oriatur aliquid in tali
10 prato spinosum. Sed et si quae leges in vete-
ribus libris positae iam in4 desuetudinem abierunt,
nullo modo vobis easdem ponere permittimus, cum
haec tantummodo optinere volumus ,_ quae vel iudi-
eionim frequentissimus ordo exercuit vel longa con-
suetudo huius almae urbis comprobavit, secundum
Sal vii Iuliani 5 scripturam, quae indicat debere omnes
civitates consuetudinem Romae sequi, quae caput
est orbis terrarum, non ipsam alias civitates. Ro-

mam autem intellegendum est non solum veterem,
sed etiam regiam nostram, quae deo propitio cum

11 melioribus condita est auguriis. Ideoque iube-
mus duobus istis codicibus omnia gubernari, uno
constitutionum, altero iuris enucleati et in futurum
codicem compositi6: vel si quid aliud a nobis fuerit
promulgatum institutionum vicem optio ens, ut rudis
animus studiosi simplicibus enutritus facilius ad

12 altioris prudentiae redigatur scientiam. Nostram
autem consummationem, quae a vobis deo adnuente
componetur,. digestorum vel pandectarum nomen
habere sancimus, nullis iuris peritis in posterum
audentibus commentarios illi applicare et verbositate
sua supra dicti codicis compendium coufundere.
quemadmodum et in antiquioribus temporibus fac-
tum est, cura per contrarias interpretantium senten-
tias totum ius paene conturbatum est: sed sufficiat
per iudiees tantummodo et titulorum suptilitatem 7
quaedam admonitoria cius facere, nullo ex inter-

13 pretatione eorum vitio oriundo. Ne autem per
scripturam aliqua fiat in posterum dubitatio, iube-
mus non per siglorum8 captiones et compendiosa
aenigmata, quae multas per se et per suum vitium
antinomias induxerant, eiusdem codicis textum con-
scribi: etiam si numerus librorum significatur aut
aliud quicquam: nec haec® etenim per specialia
sigla10 numerorum manifestari, sed per litterarum

14 consequentiam explanari concedimus, Haee igi-
tur omnia11 deo placido facere tua prudentia una
cum aliis facundissimis viris studeat et tam suptili
quam celerrimo fini tradere, ut codex consummatus
et in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in
maximam et aeternam rei memoriam deique omni-
potentis providentiae 12 argumentum nostrique imperii
vestrique ministeri gloriam. Data octavo decimo
calendas. Ianuarias Constautinopoli 13 Lampadio et
Oreste viris clarissimis consulibus u.

<1) divisimus 8 (2) et cm. S (3) ve F ( 4 ) in F,

per^ (&) 1, s, 32 pr. (6) futuro codice compo-
nendi S (7) quae paratitla nuncupantur add. F* 8
(S) sinplorum F1, singulorum F\ signorum S (9) hae F

(10) signa S (11) omnia igitur £> (12) providentiam

et S (13) constantinopoli Cod. Iust. teste Haloandro ,
om. F (14) anno p. Chr. E30 Dec. 15. — In F sequitur.
R lege feliciter.

IMPERATOR CAESAR FLAVIUS IUSTINIANU3 ALAMANNICUS GaTTHICUS
FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS PIUS
FELIX INCLUTUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS THEOPHILO,
DOROTHEO, THEODORO, 1SIDORO ET ANATOLIO ET THALELAEO ET CRATINO
VIRIS ILLUSTRIBUS ANTECESSORIBUS ET SALAMINIO VIRO DISERTISSIMO 1

ANTECESSORI SALUTEM.

Ojii nem rei publicae nostrae sanctionem iam esse
purgatam et compositam tam in quattuor libris in-
stitutionum seu elementorum quam in quinquaginta
digestorum scu pandectarum nec non iu duodecim
imperialium constitutionum quis amplius quam vos
cognoscit? et omnia quidem, quae oportuerat et ab
initio mandare et post omnium consummationem,
factum libenter admittentes, definire, iam per nostras
orationes tam Graeca lingua quam Romanorum, quas
aeternas fieri optamus, cxplicita sunt, sed cum vos2
professores legitimae scientiae constitutos etiam hoc
oportuerat scire, quid et in quibus temporibus tradi ;
necessarium studiosis credimus3, ut cx hoc optimi i
atque eruditissimi4 efficiantur: ideo praesentem divi- ■
nam orationem ad vos praecipue faciendam existi- j
mannis, quatenus tam prudentia vestra quam ceteri
antecessores, qui eandem artem in omne aevum exer-
cere maluerint, nostris regulis observatis inclutam
viam eruditionis legitimae possint ambulare, itaque :
dubio procul quidem est neeesse esse5 institutiones
in omnibus studiis primum sibi vindicare locum, ut-
pote prima vestigia cuiusque scientiae mediocriter t
tradentes, cx libris autem quinquaginta nostrorum
digestorum sex et triginta tantummodo sufficere tam
ad vestram expositionem quam ad iuventutis erudi-
tionem indicamus, sed ordinem eorum et tramites
per quos ambulandum est manifestare tempestivum
nobis esse videtur, et vos in memoriam quidem eo-
rum, quae antea tradcbatiSj redigere, ostendere autem
novellae nostrae compositionis tam utilitatem quam
tempora, ut nihil huiusmodi artis relinquatur incogni-
1 tum. Et antea quidem, quemadmodum et vestra
se.it prudentia, ex tanta legum multitudine, quae in
librorum quidem duo milia, versuum autem tricies
centena extendebatur, nihil aliud nisi sex tantum-
modo" libros et ipsos confusos et itira utilia in se ■
perraro habentes a voce magistra studiosi accipie-
bant, ceteris iam desuetis, iam omnibus inviis, in
liis autem sex libris Gaii nostri institutiones et libri
singulares quattuor, primus de illa vetere re uxoria,
secundus de tutelis et tertius nec non quartus de
testamentis ct legatis connum orabantur: quos nec
totos per consequentias accipiebant, sed multas par-
tes eorum quasi supervacuas praeteribant, et primi
anni hoc opus. legentibus tradebatur non secundum
edicti perpetui ordinationem, sed passim et quasi
per saturam collectum et utile cum inutilibus mix-
tum, maxima parte inutilibus deputata, in secundo
autem anno praepostera ordinatione habita prima
pars legum eis tradebatur, quibusdam certis titulis j
ab ea exceptis: cum erat enorme, post institutiones !
aliquod7 legere ; quam quod in legibus et primum
positum est et istam nuncupationem nieruerit. post ■
eorara vero lectionem (neque illam continuam, sed
particularem et ex magna parte inutilem constitutam) [
tituli alii eis tradebantur tam ex illa parte legum, 1

quae de indiciis nuncupatur (et ipsis non continuam,
sed raram utilium recitationem praebentibus, quasi
cetero toto volumine inutili constituto). quam ex illa
quae de rebus appellatur, septem, libris (semotis et
in his multis partibus legentibus . inviis , utpote non
idoneis neque aptissimis ad eruditionem constitutis),
in tertio mitem anno quod ex utroque volumine, id
est de rebus vel de indiciis, in secundo anno, non
erat traditum, accipiebant secundiim vicissitudinem
utriusque. voluminis: et ad sublimissimum Papinianum
eiusque responsa iter eis aperiebatur; et ex praedicta
responsorum consummatione, quae decimo et nono
libro concludebatur, octo tantummodo libros acci-
piebant, nec eorum totum corpus eis tradebatur, sed
pauca ex multis et brevissima ex amplissimis, ut ad-
huc sitientes ab eis recederent, his igitur solis a
professoribus traditis Pauliana responsa per semet
ipsos recitabant, neque haec in solidum, sed per
inperfectum et iam quodammodo male consuetum
inconsequentiae cursum, et is erat in quartum an-
num omnis antiquae prudentiae finis: . "quis ea quae
recitabant enumerare malet, computatione habita in-
veniet ex tara immensa legum multitudine vix ver-
suum sexaginta milia eos suae notionis perlegere,
omnibus aliis deviis et incognitis constitutis et tunc
tantummodo cx aliqua minima parte recitandis, quo-
tiens vel indiciorum usus hoc fieri coegerit vel ipsi
magistri legum aliquid ex his perlegere festinabatis,
ut sit vobis aliquid amplius discipulorum peritia, et
haec quidem fuerant antiquae eruditionis monumenta,
secundum quod et vestro testimonio confirmatur.
2 Nos vero tantam penuriam legum invenientes et
hoc miserrimum iudicantes legitimos tlicnsauros vo-
lentibus aperimus, quibus per vestram prudentiam
quodammodo erogatis9 ditissimi legum oratores effi-
ciantur discipuli, et primo quidem anno nostras
hauriant institutiones ex omni paene veterum insti-
tutionum corpore elimatas et ab omnibus turbidis
fontibus in unum liquidum stagnum conrivatas tam
per Tribonianum virum magnificum magistrum et ex
quaestore sacri palatii nostri ct cx consule quam
duos e vobis, id est Theophilnm et Dorotheum facun-
dissimos antecessores, in reliquam vero anni partem
secundum optimam consequentiam primam legum
partem eis tradi sancimus, quae Graeco vocabulo
n QtaTa nuncupatur, qua nihil est anterius, quia quod
primum est aliud ante se habere nou potest, et
haec eis exordium et finem eruditionis primi anni
esse decernimus, cuius auditores non volumus ve-
tere tam frivolo quam ridiculo cognomine dupondios
appellari, sed Iustinianos novos nuncupari, et hoc
in . omne 10 futurum aevum optinere censemus, ut lu,
qui rudes adhuc legitimae scientiae, ad.spirent et scita
prioris anni accipere maluerint, nostrum nomen me-
reant, quia ilico tradendum eis est primum volumen,
quod nobis emanavit auctoribus, antea enim dignum

(1) diseptissimo F (2) et omnes postea add, F3 (3) ore-

didimus F'1 (<) optim atque eruditissim F (3) esse

I dei F'1 (e) tandummodo F (7) aliud Hal. (3) ita-

| que si simiiiave itis. (il io.) (9) eragatis F (1.0) omine F

CONST. OMNEM

It

antiqua confusione legum cognomen habebant: cum
autem le,re8 iam clare et dilucide prostent animis
facile tradendae, visum est necesse' eos et
“ cognomine mutato fulgere. In secundo autem
anno per quem ex edicto eis nomen antea positam
et a nobis probatur, vel de indiciis libros septem
rei de rebus octo eripere eos sancimus, occundum

cuod temporis vicissitudo indulsent, quam intactam
obsemri praecipimus, sed eosdem libros de mdiciis
vel de rebus totos et per suam consequentiam acci-
piant. nullo penitus ex his derelicto: quia omnia
nova pulchritudine sunt decorata, nullo inutili, ni
desueto in his penitus inveniendo. ..alterutri autem
eorundem volumini, id est de indiciis vel dc re us,
adiungi in secundi anui audientiam volumus quattuor
libros singulares, quos ex omni compositione quat-
tuordecim' librorum excerpsimus: ex collectione qui-
dem tripertiti voluminis, quod pro dotibus compo-
suimus, uno libro excerpto: ex duobus autem de
tutelis et curationibus uno: et ex gemino volumine
de testamentis uno: et ex septem libris _ de legatis
et fideicommissis et quae circa ea sunt simili medo
uno tantum libro, hos igitur quattuor libros, qui
in primordiis singularum memoratarum compositio-
num positi sunt, tantummodo a vobis eis tradi san-
cimus. ceteris decem oportuno tempori2 conservan-
dis: quia neque possibile est neque anni secundi
tempus sufficit ad istorum quattuordecim librorum3
4 magistra vocc eis tradendorum recitationem. Tertii
insuper anni doctrina talem ordinem sortiatur, ut,
sive libros de indiciis sive de rebus secundum vices
legere cis sors tulerit, concurrat eis tripertita legum
singularium dispositio: et in primis liber singularis ad
hypothecariam formulam, quem oportuno loco in quo
de hypothecis loquimur posuimus, ut, cum aemula
sit pigneraticiis actionibus, quae in libris de rebus
positae sunt, non abhorreat eorum vicinitatem, cum
circa easdem res ambabus paene idem studium est.
et post eundem librum singularem alius liber simi-
liter eis aperiatur, quem ad edictum aedilium et de
redhibitoria actione et de evictionibus nec non du-
plae stipulatione composuimus: cum enim, quae pro
emptionibus et venditionibus legibus cauta sunt, in
libris de rebus praefulgent, hae autem omnes quas
diximus definitiones in ultima parte prioris edicti
fuerant positae, necessario eas in anteriorem locum
:racstul;mns, ne a venditionibus, quarum quasi mi-
nistrae sunt, vicinitate ulterius devagentur1. ct hos
tres libros cum acutissimi Papiniani lectione traden-
dos posuimus, quorum volumina in tertio anno stu-
diosi recitabant, non ex omni eorum corpore, sed
sparsim pauca ex multis et in hac parte aecipientes:
vobis autem ipse pulcherrimus Papinianus non solum
ex responsis, quae in decem et novem libros com-
posita fuerant, sed etiam ex libris septeni et triginta
quaestionum et gemino vGlumine definitionum nec
non ue. adulteris et paene omni eius expositione in
omni nostrorum digestorum ordinatione praefui gens
proprus partibus praeclarus 5 sui recitationem prae-
temt. ne autem tertii anni auditores, quos Papinia-
‘ .VfB vocant, nomen ct festivitatem eius amittere
eantur ipSe .iterum in tertium annum per bcllissi-
carnationem introductus est: librum enim
P'iri;'n;,ef -ariae, ex primordiis plenum eiusdem maximi
tectione , ut et nomen ex eo ha-
rt Plmanistae vocentur et eius reininiscentes

le»cs pinifn»Ur- e* ,testUrn diem, quem, cum primum
et° nvme-it ^e?1PI®l’&nt, celebrare solebant,, peragant,
ner hoc in sublimissimi praefectorii Papiniani et
5 anni .memoria hocque termine tertii

a concludatur. Sed quia Relitum est

\ntlf Jrtferam ' ^e.^'*'cite F*, dilucie F*: supra eius voca-
™n.rz T“W;/' p0SUlt **) supplevit . . . animis
animia eorum s 6 ' ' V* necesse *n margine iamresectoF 2:

(?) temnor* f? B aR .emnt' necesse erat libri deteriores

dctaTJ* , /*> a T' *'* W interciderunt quae

d:eta fuerunt de hbro XXII (Kr.) (5) praeClariS F2

anni quarti studiosos Graeco et consueto quodam
vocabulo Uras appellari, habeant quidem, si malue-
rint, hoe cognomen: pro responsis autem pruden-
tissimi Pauli, quae antea ex libris viginti tribus vix
in decem et octo recitabant, per iam expositam con-
fusionem eos legentes, decem libros singulares, qui
ex quattuordecim quos antea enumeravimus 6 super-
sunt, studeant lectitare: multo maioris et amplioris
prudentiae 7 ex eis thensaurum consecuturi , quam
quem ex PaulianiB habebant responsis, et ita omnis
ordo librorum singularium a nobis compositus et in
decem et septem libros partitus eorum animis inpone-
tur (quem in duabus digestorum partibus posuimus,
id est quarta et quinta, secundum septem partium
distributionem) et quod iam primis verbis orationis
nostrae posuimus 8, verum inveniatur a, ut ex triginta
sex librorum recitatione liant iuvenes perfecti et ad
omne opus legitimum instructi et nostro tempore
non indigni: duabus aliis partibus, id est sexta et
septima nostrorum digestorum, quae iu quattuor-
decim libros compositae suut, eis depositis, ut pos-
sint postea eos et legere et in indiciis ostendere,
quibus si bene sese imbuerint et iu quinti anni, quo
prolytae nuncupantur, metas constitutionum codicem
tam legere quam suptiliter intellegere studeant, ni-
hil eis legitimae scientiae deerit, sed omnem ab ini-
tio usque ad finem suis animis anpleetantur, et (quod
paene in alia nulla evenit arte, cum etsi vilissimae
sint, omnes tamen infinitae sunt) haec sola scientia
habeat finem mirabilem, in praesenti tempore a no-

6 bis sortita. Discipuli igitur omnibus eis legitimis
arcanis reseratis nihil habeant absconditum,, sed om-
nibus perlectis, quae 10 nobis per Triboniani viri ex-
celsi ministerium ceterorumque composita sunt, et
oratores maximi et 11 institiae satellites inveniantur
et indiciorum optimi tam athletae quam gubernatores

7 in omni loco aevoque felices. Haec autem tria
volumina a nobis composita tradi eis tain in regiis
urbibus quam iu Berytiensium pulcherrima civitate,
quam et legum nutricem bene, quis appellet, tantum-
modo volumus, quod iam et a retro principibus con-
stitutum est, et non in aliis locis quae a maioribus
tale non meruerint privilegium: quia audivimus etiam
in Alexandrina splendidissima civitate ct iu Caesa-
riensium et iu aliis quosdam imperitos homines de-
vagare et doctrinam discipulis adulterinam tradere:
quos sub hac interminatione ab hoc conamine re-
pellimus, ut, si ausi fuerint in posterum hoc per-
petrare et extra urbes regias et Berytiensium me-
tropolim hoe facere, denarum librarum auri poena
plectantur 12 et reiciantur ab ea civitate, in qua non

8 leges docent, sed in leges committunt. Illud autem,
quod iam cum ab initio lioc opns mandantes 13 in
nostra, oratione w et post completum in alia nostri
numinis constitutione 15 scripsimus, et nunc utiliter
ponimus, ut nemo audeat eorum qui libros conscri-
bunt sigla in liis ponere et per compendium ipsi
legum interpretationi vel compositioni maximum ud-
ferre discrimen: scituris omnibus librariis, qui hoc
in posterum commiserint, quod post criminalem 15
poenam etiam aestimationem libri in duplum domino
eius, ei nescienti dederint, inferre compellentur: cum
et ipse, qui talem libram comparaverit, pro nihilo
eum habebit, nemine iudice ex tali libro fieri reci-
tationem. concedente, sed pro non 17 scripto eum

9 haberi disponente. Illud vero satis necessarium
constitutum eum summa interminatione edicimus, ut
nemo audeat neque in hac splendidissima 18 civitate
neque in Berytiensium pulcherrimo oppido cx his,
qui legitima peragunt studia, indignos ct pessimos,
inimo magis serviles et quorum effectus iniuria est

(c) numeravimus F2 (7) ampliores pnuiendioe F

(8) posuim F (9) invenietur Hat. (10) a ins F1
(11) ex F (12) plectentur F (13) requiritur man-
davimus (Mo.) (n) cf. const. Deo' auctore § 8 (15) cf.

const. Tanta et HiSwxev § 22 (16) critninaHmen F

(lt) pro ins. F (18) spendiflissima F

CONST. OMNEM

12

ludos exercere et alia crimina vel iu ipsos professores
vel_ in socios suos et maxime in eos, qui rudes ad
recitationem legum perveniunt, perpetrare, quis 1 * enim
ludos appellet cos, ex quibus crimina oriuntur? hoc
etenim fieri nullo patimur modo, sed optimo ordini s
in nostris temporibus ct hanc partem tradimus et
toto postero transmittimus 3 saeculo , cum oportet

10 prius animas 4 et postea linguas fieri eruditos. Et
haec omnia in hac quidem florentissiraa civitate vir
excelsus praefectus huius almae urbis tam observare
quam vindicare, prout deiict.i tam iuvenum quam
scriptorum qualitas exegerit, curae habebit: in Be-
rytiensium autem 5 civitate tam vir clarissimus prae-
ses Poenicae maritimae quam beatissimus eiusdem

11 civitatis episcopus ct legum professores. Incipite

igitur legum doctrinam eis dei gubernatione tradere
et viam aperire quam nos invenimus, quatenus fiant
optimi iustitiae et rei publicae ministri et vos maxi-
mum decus in omne saeculum sequatur: quia vestris
temporibus talis legum inventa est permutatio, qua-
lem et apud Homerum 8 patrem omnis virtutis Glau-
cus et Diomedes mter se faciunt dissimilia permu-
tantes^

■/ovata /a/.Xfira)', ixazoi-Soia1 ii-vtaftoivtv*.

quae 'omnia optinere sancimus iu omne aevum e, ab
omnibus tam professoribus quara legum auditoribus
et librariis et ipsis et indicibus observanda. _ Data
septimo deeimo kaleudas Januarias Gonstantinopoli
domino nostro Justiniano perpetuo Augusto ter con-
sule

(i) quid F (2) optimodini F (3) transmittit urus F',

transmittito mus F3 (4) animos Mo. (5) antem F

(fl) II. 0, 230 (7) tr.aTOu Homerus (s) id est:

aurea aheneis, centum boum pretio aestimata cum aesti-
matis bubus noveni (0) omnaevum F (10) anno
p. Chr. 533 Dsc. 10

de confirmatione digestorum

in nomine domini dei nostri ihesu

CHRISTI

1 tVPFEATOR CAESAR E Ij AVIUS IUSTINIAMJS

vn-ipi-a ANTICUS ALANICUS VANDADlCUb
Ifr/cInUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR
AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS AD
SENATUM ET OMNES POPULO».

Tanta circa nos divinae Immanitatis est providen-
tia, ut semper aeternis liberalitatibus nos sustentare
dignetur, post bella enim Parthica aeterna paco
sopita postque Vandalicam gentem ereptam 2 et Car-
tiwiuem, immo magis omnem Libyam Romano im-
perio iterum sociatam et leges antiquas iam senio
praegravatas per nostram vigilantiam praebuit 3 in
novam pulchritudinem ct moderatum pervenire com-
pendium: quod nemo ante nostrum imperium um-
quam speravit neque humano ingenio possibile esse
penitus existimavit, erat enim mirabile Romanam
sanctionem ab urbe condita usque ad uostri imperii
tempora, quae paene in mille et quadringentos annos
concurrunt, intestinis proeliis vacillantem hocque et
in imperiales constitutiones extendentem in unam
reducere consonantiam, ut nihil neque contrarium
neque idem neque simile in ea inveniatur et ne 4
geminae leges pro rebus singulis positae usquam
appareant, namque hoc caelestis quidem providen-
tiae peculiare fuit, humanae vero inbecillitati nullo
modo possibile, nos itaque more solito ad immor-
talitatis respeximus praesidium, et summo numine
invocato deum auctorem et totius operis praesulem
fieri optavimus, et omne studium Triboniano viro
excelso magistro officiorum ct ex quaestore sacri
nostri palatii ct ex consule credidimus eique omne
ministerium hniuscemodi ordinationis imposuimus,
ut ipse una cum aliis 5 illustribus et prudentissimis
viris nostrum desiderium adimpleret, nostra quoque
maiestas semper investigando et perscrutando ea
quae ab his componebantur, quidquid dubium et
incertum inveniebatur, hoc numine caelesti erecta
emendabat et in competentem formam redigebat, om-

(l) = Cod. 1, n,2 {vhle. supra p. S) (2) peremptam Mo.
(3) praebui F 2 (tj nec J Io. (y) sic S, viris ins. F

In nomine domini et dei nostri Iesu Christi,
imperat w Caesar Flavius Justinianus Alamannicu
wtttnous Frandcus Germanicus Anticus Alani
,ZZa?dalie,J-? Africanus pius felix inclutu
stU,^,^,lUT>Aia^or seniPcr Augutus ad amplis
„ 8e,latiim populumque et omnes orbi
itet arum nostri civitates.

vost vktorl an, d!ll%p0i ,?acem factam cum Fersii

Africam cantnm ^antlaJ.ls . reP°rtatam et universae

cevtam hoc* ut .P^^dissimamque Carthaginem re
Vftm l69um Aratio pc

ZaZRl melt IT*1-™™0 eo™n' «ui ante

jfcar -I?

nam inde a condita vetere Roma usque ad nostri im

\

I

i

i

i

1

i

1 EN O NO MATI TOT JEEHOTOT ICAl GEOT
miilN 1HEOT XPIETOT
ATTOKPATQP KAIEAP </>A. 10 TE TINIA NO E,
AAAMANNIKOE POTO IRO E FPAFK1KOE YEP-
MANIKOS ANT1KOE AAANIKOE BANJAAI-
1(0 E A <I<PH<ANOE ETEEBHE ETT PXHE ENHO-
EOE NIKHTHE TPOIIAIOTXOE AEI ELBA ETOE
A rrOTETOE III META AH BOTAU KAI TU
J1JMS2 KAI n A E AIE TAI E THE OIKOTMENHE
HMS2N nOAEEIN

HiScoy.tr fuln 6 {hds itera rrjv node Hi p une ctof-
rrjr, pera rd sala Bm Slhov rooTiaioi' xai n) v 8lq% '1
Aiflips KTrjair xai rfv rijs di'ouaarord.rrts Kug/pSdros
inara), rpjuv xai rd r ijs inaravtdioetos [rtiir n alat cor
v6/kov feryor) cis nepas dyayclr, [Scito ovStie] rdr
npA rttcov ficfiaodcvxdrmr [wvrcixgardgojj'] fri3 oiSi
cie jovr fiUIeoUat fi.motv Av oirc Svvtxrdv S).o,q
[r fj (ivdpt.iTrirrj y Caci] avvo &v ivofUo Itrj ' [ t f v yao
tciit 'Pnut altor) ruuoAcotav \ivavziovfih-r,r iavrfi drto\
rov lijS ngcofjvTcpas (Pw/t gs xrloi/aroe] ticygt rd>v
[ttJs fj/tcripas ficta ilelae ypdr]tnv. ointo dficfii rd %iha
[xai reroaxdaia Irn txrgcyovoiv.] ovx iv r ole illoti
udrov ahia. xai iv rc.I s fiaau.ixali Stard^cat n qos
dituo at' dytiv 4 ova cfcn rlav rc xai S nuptor lav 5, xai
td iiir a o yd it r rui avTfje i£cl.clv, T o Sl ravrdv re xui
Saoiov fituv Se avrfj xaiJ.ove iStav naga-

o/nVf cSocc ira rdv xc lucror Itp ixdoTco xaUeorarai
notivu ai 1 vdfioi', TrjS Aro Ihv gonifS xai 'rije IxclTcv
cpit.ai Apc/mlas (Stov ?,v , &)■).' ovx dnApamlrrts nvhe
Sucro iae ij lyytigrjur.cos ij Swd aeros Sitas. Satie odr
( rovro St) rd ovrci Pioacvov 6 J/ftlr) raS yilgaS cl-J
(itor avarclvavxts xai airtjaavrce fu iv avidr ovlhr-
flriv ircynofoauir rc v.ai 1 rd nav t^tipyaodaePa,
TgiBiavtvra} reg IrSo^oTarcp itaylorgqi xai dno xvat-
ardgcoj’ rov Uelov f/tcSv nalarlov xai vndrnir nods
xfv objv vot ovoylav ygrjadtucroi xai riotv di.l.ots H-
Sdfoie te xai aotyols dr A natur ' IptordtvTES ulv 6cl ro
ytroiterov, ro St dupioflrjrfoiftor uavOArorrce, ndnir
ix rije IrdiSoiicrtjS fuiv waod rov SojtlcStov AcoO

(t) Versionem adiecimus in imapagma (2) xai rfv SJprj
xai rfv if)s objS lo. Bcrn. Kochlcr (3) In vei Inct F se-
cundum Augustinum (folium hoc hodie deficit.) (i) aictv F
(5) Siacpavciar Zachariae (6) onp Pioiitror F ('-) re
xai } Taurellus, xai rolvvv, postea rolvvv Augustinus

perii tempora, qui anni in mille et quadringentos
fere excurrunt, non solum in aliis, sed in ipsis
quoque _ imperialibus constitutionibus ad plenam con-
sonantiam et perspicuitatem perducere et pugnantia
sibi inde expellere, similia autem et gemella tollere et
tinam omnino pulchritudinis formam ei induere, ut
singulae de singulis rebus leges extent, caelestis po-
tentiae et divinae benignitatis proprium esse videba-
tur , non cogitationis vel conatus vel omnino facul-
tatis humanae, itaque nos more solito manibus ad
deum sublatis et eam precati , ut vellet opitulari nobis,
id aggressi sumus et totum perfecimus, Triboniani
viri gloriosissimi magistri officiorum et ex quaestore
sacri palatii et ex consule adiutorio ad universam
ordinationem usi aliorumque quonmdam illustrium et
prudentium virorum, ut semper quid ageretur scisci-

CONST. TANTA

14

CONST 4E4QKEN

nia igitur confecta sunt domino et deo nostro Ihesu
Christo possibilitatem tam nobis qnm nostris in
1 hoc satellitibus praestante. Et principales qui-
dem constitutiones duodecim libris digestas iam ante
in codicem nostro nomine praefulgentem contulimus,
postea vero maximum opus adgredientes ipsa ve-
tustatis studiosissima opera iam paene confusa et
dissoluta eidem viro excelso permisimus tam colli-
gere quam certo moderamini 1 tradere, sed cum omnia
percontabamur, a praefato viro excelso suggestum
est duo paene, milia librorum esse conscripta et plus
quam trecenties decem milia 2 versuum a veteribus
effusa, quae necesse esset omnia et legere et per-
scrutari 3 ct ex his si quid optimum fuisset eligere,
quod caelesti fulgore et summae trinitatis favore
confectum est secundum nostra mandata, quae ab
initio ad memoratum virum excelsum fecimus, et in
quinquaginta libros omne quod utilissimum erat col-
lectum est et omnes ambiguitates decisae nullo sedi-
tioso relicto, nomenqne libris inposuimus digestorum
seu pandectarum, quia omnes disputationes ct de-
cisiones in se habent legitimas et quod undique fuit
collectum, hoc in sinus suos reeeperunt, in centum
quinquaginta paene milia versuum totmn opus con-
summantes. et in septem partes eos digessimus, non
perperam neque sine ratione, sed in numerorum
naturam et artem respicientes et consentaneam eis
divisionem partium conficientes.

2 Igitur prima quidem pars totius contextus, quae
Graeeo vocabulo itcmra nuncupatur, in quattuor

3 libros seposita est. Secundus autem articulus
septem libros habet, qui de indiciis appellantur*.

4 In tertia vero congregatione omnia quae de rebus
nominantur contulimus, octo libris eis deputatis.

5 Quartus autem locus, qui et totius compositionis
quasi quoddam invenitur umbilicum 5, octo libros
suscepit. In quibus omnia quae ad hypothecam per-
tinent reposita sunt, ut non 6 pigneraticia actione in
libris de rebus posita multum 7 distarent: alio libro
eodem inserto volumine, qui aedilicium edictum et
redhibitoriam actionem et duplae stipulationem, quae
de evictionibus proposita est, continet, quia haec
omnia titulis emptionum et venditionum consentanea
sunt et praedictae actiones quasi pedisequae illarum
ah initio processerunt, in vetustioris quidem edicti
ordinatione in loca devia et multo distantia deva-
gantes, per nostram autem providentiam his congre-
gatae, eum oportuerat ea quae de eodem paene
loquuntur in confinio ponere, alius itaque liber post
duo primos nobis excogitatus est de usuris et tra-
ieeticiis pecuniis et de intrumentis et testibus et
probationibus nee non praesumptionibus 8, et me-

di •ric S. moderamine F (2) tricies centena milia S
(3) perscrutare F (4) appellatur i12 (5) quidam in-
venitur umbilicus S (6) a ins. 8 (7) multim F

(6 ) neo non praes, om. F 1

taremur et dc dubiis certiores fieremus, omnibus
autem pro insita nobis a domino deo et salvatore
nostro lesu Christo intellegentia et praestantia iustum
1 finem imponeremus. Et sacras quidem constitu-
tiones antea iam duodecim libris complexi volumen
a nostra maiestate nominatum composuimus: nunc
vero omnium qui retro fuerunt iuris conditorum sen-
tentias collectas ex librorum multitudine, qui erant
ad duo milia, versuum autem numerum habebant ad
tricies centena milia, ad moderatum simul et per-
spicuum corpus reduximus, itaque quinquaginta
omnino libros nunc efferimus ex prioribus utilia
emtcleantes controversiasque omnes resecantes nec
quicquam de quo ambigeretur iam relinquentes :
quod opus digesta vel pandeeten appellavimus no-
mine inde ducto, quod et legum definitiones et de-
cisiones continet et quod omnia in unum contracta
in se recepit, numero autem versuum ei dato non
amplius centum et quinquaginta milium, divisione

xai aroTqpoS Ajfilvr ’Ir,on{j Xotorov yveuottue re y.,u
1 O-abpecoS inirifHvree nepae npooijxov. TAs ukv
oSv eioefitK SiaTa&te fSrj npirepov 6 coSsxa fiifiltoie
ncpwrcilavrtt rd r ije fa/erlpas cvoeficlae {tuovv/iop
ovrre&etxafiev fiifil.loW rvr Si rAs AnAvrmv rwv
lunQonOcv vouoUrrrjudvT/ov ovvayayAvrr.s yriduns kx
TOV TlhjfrovS And 1 rcov fitfilltov, aneo rjv fikv Appi
rd Awyll.ia , dptffuor Si cfye2 ortyiov ovx t).Arrm
[ivqiASwv rQiaxoalu>v, ini n c tqAv r f. atia xai rl .

avvonxov avryyAyoprv A&QOtatic., CT er TC-y.ov Tct ovv ra
narra n/n oirin C\i'ct fiifif.Ui rd JVC, diro i)'TV ovra-ya-
ydvree rd ypjjot/tov x ai ancoras rds ^qrqo/ts reiiAr-
TfS xal ynjSkv xaral.movres en ora.auCQduevov. ontp
filfil.lor digesta cire navSixrqv npoorjyopevoaitev, tx
re roff zu)v vAtiair tyeiv Sitiipeotis re xai S larvnct/ aete
tx re rov rd ndt’ eis Iv AfrooiolHv vnoSi^ao&ai rav-
rqv nvrcu tteueroi rfv npooqyopluv, ov nepatrepo)
re ner re xal Sexa fivQidStmt oxlyoiv Agt&uov aiiTty
Sdrres xai ete enrd rovro Stadia evoe npaya arehtf,
xal rovro ov napi pyras , Al.l.A rrjs rm v dpi’)' acor ipv-
oteie re xai dp/t orias axo/aoau evot.

2 TA re yrlp xai.otj/tera naoA naot nptora iv

3 riooaoolr Ane&ctteffa fiifiXlote. l.tfi tfis re rd de

4 indiciis iv irigots inrA. Kai rA de 1’ebllS Ovx Iv

5 nleluoi rtov 6xtc1>. Td Si lyefife rov ovyypa/i-
itaroS ueoos, Snep St) rirapxdv re &/ta xai fteaor
lori rov navrds, dxrtii fi ifil.lom AlJ.oie Ivanedl/iePa.
er oh tori uiv f vno&rjxapia ov ndppio nov rt]S
pigneraticias (i T /arido a , Ion Si xai aedilieiou ijSix-
ror xai A) nepi XtTiv ixnxrjOeoiv tnepwrqois , ilntc
Aiiipot napaxofovfi ijuara per xattear&ra redr noA-
octov ndppco Si nov rfs vofxo&eoias ancoxiopira
ovvqyayouev t.yyt>\)‘ci SiA Ti)r npde iillrfha ovyyiveiar,
ira rA nepi riTiv adrlov Stal.eydffera tti) ndppot
St/ortjy.ot 3 a Ufi Icor, elra inij-ya-yotiev rovro te rd re
nepi roxmv iyyelmv xai {Aal.aoolcor , xal rA nepi
ov/t fiol.altov re xai napdSov fiaprispcov xai AnoStl^echv
re xai npol.tjyeoiv eis fiifil.lov iv, r pia Si ravTie

(l) And dcl. Kr. (2) ttyov F (3) Siearq-

xottv F

operis facta in tractatus septem et ea quidem non
temere instituta, sed ad numerorum naturam et con-
venientiam apiata.

2 Quae enim vulgo appellantur noidra, in

3 quattuor libris condidimus: Deinceps 'de iudiciis

4 quae sunt, in aliis septem: Quaeque sunt de

5 rebus in libris non plus octo. Deinde quae se-
quitur operis pars, quae et quarta est et totius
media, aliis octo libris absoluta est, in quibus est
hypothecaria non longe remota a pigneraticia: est
item aedilicium edictum et de evictionibus stipula tio,
quae cum appendices sint venditionis, procul inde
in iure antea remota nos ad eam applicuimus propter
coniunctionem eorum, ne quae de eodem argumento
tractant longo spatio a se distent, deinde his ad-
iunximus tractatum de usuris tam non maritimis
quam trajecticiae pecuniae et de instrumentis et
de testium productione et de probationibus prae-
sumptionibusque uno libro : tres autem hos libros

CONST. TAJNTA

15

COIS ST. JEJSKEN

morati tres singulares libri iuxta compositionem de
rebus positi sunt, post bos ei qua 1 de sponsalibus
vel nuptiis vel dotibus legibus dicta sunt reposui-
mus tribus librorum voluminibus ea concludentes,
de tutelis autem et curationibus geminos libros con-
scripsimus. et memoratam ordinationem octo libro-
rum mediam totius operis reposuimus, omnia undique
tam utilissima quam pulcherrima rara

6 Quintus autem exontur nobis digestorum articulus,
in quem 11 de testamentis et 3 codicillis tam privato-
rum quam militum omne, quidquid antiquis ductum
eat inveniat quis depositum 8: qui de testamentis
appellatur 6. de legatis autem et fideicommissis quin-
to que librorum numerus adgTegatus est. . Cumque
nihil tam peculiiire fuerat, quam ut 7 legatis quidem
lec-is Faleidiae narratio, fideicommissis autem sena-
tus consulti 'frebelLiani, singulis libris utrique eorum
applicatis tota pars quinta in novem libros coadunata
est. solum autem senatus consultum Trebelliamim
ponendum esse existimavimus: captiosas etenim et
ipsis veteribus odiosas * Pegasiani senatus consulti
ambages et utriusque senatus consulti ad se tam
supervacuas quam scrupulosas diversitates respuen-
tes totum ius super Ilis positum Trebelliano senatus
fii consulto adiudicavimua. Sed in lus nihil de ca-
ducis a nobis memoratum est, ne causa, quae in
rebus non prospere gestis et tristibus 9 temporibus
Romanis increbuit calamitatibus, bello coalescens
civili, 10 nostris remaneat temporibus, quae favor
caelestis et pacis vigore firmavit et super omnes
gentes in bellicis periculis posuit u, ne luctuosum
monumentum laeta saecula inumbrare concedatur.

7 Sexta deinde pars digestorum exoritur, in quibus
omnes bonorum possessiones positae sunt, quae ad

il) quae F 1 (2) quo 8 (a) et F", vel S, om. F1

(i) antiquitus S (5) repositum -S (6) depositum duo-
bus libris qui de testamentis appellantur requiritur ( Mo .)
(7) ut dei., nisi intercidit adjungeretur (Moi) (s) odiasasF

(s) sic S, tristis F (10) in ins. F5 S (11) et omnes
gentes invellicis periculis superposuit F1, et super omnes
gentes in bellicis victoriis posuit S, et super orunes gen-
tes in bellicis victori periculis (voluit victoriis) posuit F2

singulares post tractatum de rebus iuxta collocav,
mus. et rursus compositis iis quae de sponsalibu
et nuptiis et dole constituta sunt huic- quoque ea
positioni tres libros adsignavimus. item de iis qv
curam gerunt aetatis duos libros edidimus eos qv
vuigo appeikmtur de tutelis, ita octo horum libri
‘racfafftw absolvimus eumque, ut dictum es.
.tiw operis compositionis partem fecimu
lu^ernnia muveque et utilissima iura eo coni
JetmfL t autem de testamentis sunt et d

omnia composuimus libri
scrinti d* tllT’ <iu.r-frum , ordinem ducunt duo in
codicillis tractant de testamentis e

lites auemnrimJrn umversum scilicet quam quae mi
Quinaue aliis volunt faciunt, subsequentibu

H _ 2 alus, qui disceptant de leaatis et ddticom
■missis unwermym:.. .. '?Salis el paeuotn

eme visa eri ri ZZ explicatio coniunc.

.nLrul Troi riZ^T* fatorum et fideicor

eam tractatui ,

toto libr0 « dediea
cum brein quodam additamento, et rursus quonia

povdfitfila iter A vfjv ruiv de rebus ngayft artiar
oweyyvS d/.l,7}lo>v xaraiHuevot. xai avthe ra napi
fivrjtJTpwv xai ydftotv xai ngoixds vevouoxtaTriuiva
avvayaydvreS T pia fie& thv.auev lystv xai ravrtj rfj
Ovvrd^et fit tilia, xai 11 tj t' xai napi rSv xr, S stt iii tuv
rrje vtae i) lixia: Svo, ravra <5>) rd de tutelis naod
naoiv 6voftat,6fteva. xavravda ovvexepalauoaAueita
rijv rcov dxrtb rovraiv fiifilltov ngaypariiav xai
ue.oalTa.rov djs rigqrai rovro uepas rfj s ndoqs ovv-
ra^ecos rov fitfi/.iuv nenoiTjtts&a, rd xalltara S?) xai
ynijOiu thrara rmv vitiare tv t atrius tirayg ayact uro 1 .

6 TA di dt) 71 agi diaihjxmv xai nqis ye hjyaro/v
xai qiSaZxOft piaaujv auuvra ovvTjyiyo/uev (is rive a
fitflllojv &(nO/t6v, tov 1 jyeZrat n hv ra TCegi Sia&Tjxmv
xai xoStxillcor , ruiv rc xaUS/.ov, qxtuhv, r tov re ai
TioioVcuv u>s fioilov rat organtHrai, dvo xa&eaztora
xai de testamentis imytyQaupiva ■ nevre Si tpeijiji

' ra negi IqyAroiv xai qtdeixouftloamv xai naaqs r ijs
80 tv avrots 'Cr, tr( tutus Sialeydttcva. Kai inatStjneg
d tov Falcidiu XdyoS ngootyije re xai agftoSios f,e
1 t iov J.tjydrwv xai wtSaixoftulaotuv iStdrrjrt, Sta rovzo
(t-f) xai avrdv evoi/S rfj nov hqy artor vne.\ 'Jrjxaitev
ngayuarriq, fhftXlov tiiov avadrins avng tiara rivos
floaytlas 7igoa&'qxqs. xai afi&ts insidi) ngd S rrtv rvv
Falcidiu /utiirjotv ini ru>v tpideixouptlooov t]v rd xa-
lovpavov Txebellianon Sdyfta, xai s rovrcg n}>> re/.si -
ralav rtjs awrdietoe ravrrjS AnevtiutuiP.v ydigav, rd
Ttar rijs vouti tteoias ravrqs sis rd Trebellianon avva-

I vaydvvaS xai nagtrrgv elvtu rqv rov n aXai Uqyaoiavod
vofto&soiar evgdvrts xai rds Af.dyov e ruiv doyftaztov
rovxtov Statpogdi re xai xoirtovlas , di 61) xai oi
rcdlai moijoavre S negivevogiiivaS re xai im^q/jiovn
ixaXovv , xai anlovarigtg rivi adyto rd ndv rovro
oyrjua Ohvo.il goioarru xai sii TT)V rov TgcjHelitaviov
ue&aguooaftrvot r a£iv‘ xai rovro Si) rd niuntov
ttegos rrji SZtji ovvrrigaos rols ervea rovrois aveZrtu 3
Cb fi 1 filio a, ’Ev ols oiSii' VTzeg rSiv ndl.at xaSov-
xtov ijuiv stgqrai, Sion xai ravra xarA riva ygttai
ovx avrvyij rjy Ptiftaituv ininolao avr a noiiniu xai
vndttvqtta Seivdv rSv itupvl.iwv xa&eoraiTOL noleiuuv
oi>x iygijv tv xaigoli nohrsvaa&ai , xatt ovs d iteds
e/gtjvtjv ra deSuixcv igulv ayaiv ex ra ride riSov ex
re ruiv f^otibav xai, S rav Sioi* oh u tXr, gqara tttrA

7 rijs aiirov gonrjs redv t.vavrlrov xpareZv. linsrai
Si iltitiv xai ixrr ns ftolga rovrov Si) rov navrds
ovorfuaros, dxrcb jiegtxsxlstttBvt) tii fili ols. tipytrai Si
xalwe ix ribv drotia&vevwv Staxaro-yoiv , ds q/tels

(l) rfj ins. Hcrcher. (2) xai dei. Hercher (3) av ve-
tui Zachariae (4) Seg Hercher

ad similitutlinem Falcidiae de fideicommissis erat
Trebellianum quod dicitur senatus consnltwm, huic
extremum tractatus huius locum adsignavimus, uni-
verso hoc ture ad Trebellianum redacto et super-
vacaneo indicato iure, quod olim erat de Pegasiano,
ut et utriusque senatusconsulti absurdis diversitati-
bus et similitudinibus, quas vel antiquo tempore exosi
implicatas et captiosas dicebant, universo hoc argu-
mento simpliciore ratione ordinato et toto in Tre-
belliam formam translato, et quinta quidem totius
6 b operis pars ad hos novem libros redacta est. De
caducis autem quae olim fuerunt in his libris nihil
a nobis dictum est, quia haec quoque , quae propter
i necessitatem q urnulam infelicem rei piiblicae Ro-
1 manae introducta triste monumentum supererant
! bellorum civilium, non conveniebat permanere tempo-
f ribus iis, quibus deus nobis dedit, ut pacem ageremus
. tam domi quam foris, ubi autem bellum gerendum
, esset, facillime ipsius numine adversarios vinceremus.

; 7 Sequitur nobis etiam sexta pars universae huius
^ compositionis octo libris conclusa, incipit autem
■ pulchre a bonorum quae dicuntur possessionibus.

COXST. TANTA

K)

COXST. JEJ9.KP.M

ingenuos, quae ad libertinos' resjjiduiiti ut, 2 ct
ius omne, quod de gradibus et adiinitatibus_ descen-
dit, legitimaeque hereditates et omnis ab intestato
successio et Tertullianum et Orfitianum senatus con-
sultum. ex quibus mater 3 et filii invicem sibi here-
des existunt, in geminos libros contulimus bonorum
possessionis multitudinem iD compendiosnm et mani-
la festissimum ordinem concludentes. Post linee ca?
quae dc operis novi nuntiationibus damniqne infecti
et pro aedificiis dirutis et eorum insidiis ct quae de
aqua pluvia arcenda veteribus auctoribus placita
sunt, ncc non de publicanis et donationibus tam 4
inter’ vivos quam mortis causa conficiendis cauta
legibus invenimus, in librum singularem deduximus.
7 h I)e manumissionibus autem et de liberali causa
7 c alius liber respondit: Quemadmodum et de ad-
quisitione tam dominii quam possessionis et titulis
qui eam inducunt multae ct variae lectiones uni
7 d sunt insertae 6 volumini: Alio libro deputato his,
qui iudieati vel in iure confessi sunt, et de bonorum
detentionibus et venditionibus 13 ct ut ne quid in frau-
~e dem creditorum fiat. Postquc haec omnia inter-
dicta glomerata sunt: et deinceps exceptiones et
de temporum prolixitatibus et de obligationibus ct
actionibus liber iterum singularis extenditur: ut prae-
lata sexta pars totius ‘ digestorum voluminis octo
8 libris definiatur. Septimus autem et novissimus
articulus digestorum sex libris formatus est. quo s
de stipulationibus seu verborum obligationibus 9 et 10
fideiussoribus et mandatoribus, nec non novationibus
et solutionibus et acceptilationibus ct de praetoriis
stipulationibus omne quod ius invenitur 11 gemino
volumine inscriptum est, quod iu libris antiquis ncc
8a numerari possibile fuit. Et post huc duo terri-
biles 12 libri positi eunt pro delictis privatis et extra-

imUfjS r ull &/./OIS xazaaueyAutvoi, Teis Te e is rovs
rS -'syordraS r«s w «e tovs antlevfrcgms yrpoiteras
ix 7i vV.q s rijs tuTigoofrev OvyyisOhuB Te xai doageias
eisxattagd)’ >}/dyoutr om-rouluv, Svo Stfil/tov avraTs
Aoi.ttidv dox/ii' t&vo it 1'xotgG, jzgooavsTlt.s^attev S&
nArois y.ai rds dSta&irov xai.ovii eras Anaotts
ti mo , yai uvraS TaS tuiv ytiTUT 7 u£(ts xai Tuus
ini -lovTOiS /fa&i/oiie iyypAqiavres rw fi i filia) xai
ini rijs IgynTlds ttvTrb V Ttt ‘.Tegi tov Tcrtulliiiniu re
y.ai Olfitianiu ovrebgr.aucr ddvuaToS, is (it1 injrdgts
Id T£ y.ai TzriiSte dlh)).ori’ S idbo/oi ylrovTdt, 11 go< 1 71
h ipe£ ijs fhSllov Alio T« re Trrgi w tv oUoSnur-
nctOLv tgymr, xai ra negi ige r oiv Alio d atro rr mv
Ts xai xavarfFOottevoiv uit-t, u'dT0/)' uOcpiO.Uas, xat tiov
It’ tqvtols Tt y.ayovgyuvTTuiv y.ai ix igT tuic voaTiui’
yoods aS txovvTow TovS /TiiutT, y.ai Ta 71/ gi toju avlgni-
Cott/uv 7 d Sg/idaia TtJ.g , y.ai ttoAs y> Su/geatv Tutu
tf iiTtoooSwgioivjv Tdiv re (is Irrotat’ ts/.tvt>;s aia-
76 Iff.coiiirrov toiiuObtuvi', itui avfrts fi (i ntgi
tiis drtoic.ocfiv i),£vt)rgitis iorh’ f} xai ru/r vnio rai.'-
7c rrjs Aydtvoir, tovto iri nagadeSuTiu (iifll.liu. En
Si xai Ta Tiegi 1 i!ou i‘.S xai 7 ijs d(' axnrs XTgosruB y.ai
rnv eloayovoCiv aviriv a i) t i uti tv AnetHftrda
Id oiyygauua. Eai et tI ye d/.o/S nfni SixaoTiv-dtv
iotir d.ii(jtjaOubv Te y.ai Tt~v tv tovuuS Tnrt xaid
atpiZv avTcZv Afiot.oyovvTmvJ xai Tijs Ttiiv dvTotr ara-
ymgijaerne , y.ai Saretoriy.TjS re xaroyr.s xai ngdoc/os,
y.ai Tijs Ttur 7(Q(S.yu&T(ov Siaxotuecbs re xai xrjSsuo-
rias, y.ai rov /trj Tt 7(a Oi Ir rois Sareiborrar, tiludoi,
'l p xai tovto duotius tls iv rj&gotOTat ytipUor. Kai
rov T(Zv interdicton t;2 jginov ov nletuoir Ards
7taoa.fieS<bxat(Li' {Uftliov. txditcv re Ini rds Tzaga-
ygtttfds xai tuvS in nutui) TETayfti-rove tymopoau riv
yodrovs, y.ai rdv ztnr iroytuv tS xai Ayatytuv A:re-
ittue&a rgdnor. xai avrijydyoiiev rei rraj' Sij rovio
ttigos, o i r f 0 yyt l tat ?ri ;i rpi twv dtaxctToy/Pr <'>S
eigr/rat ysyga/i/tira , eis tixrct) fitjilimv agixt/udr, tx-
rov Si; rovro tteoos rl/S S/.tjS avvrd^nos dn o ue.ro t .
8 Td Si Si; tov naviis releviuTor, urztg IfiSoitov
amiorjg t.orir Tpjt noaytt artias , ££ ytSlimv Au iO~n !y
ri luito Ta/. tiu , aoyiuevov ulv tx Tair inego>TpjO£(»v,
SicfiaTyor Si Sui re rotv vnig iyyvije yeyga/iiievu, v
xai rijs )<uv yue./Tiv xaTafloi.PjS , xai dia"/.voe/i>s re xai
t/.tu iitg/nS avTMT, xai T(i>v eiogy utatur (x TT S Tint
Ttgantigoiv voiioitsoias inrgutTijoeotv |<f tieg anavTa Svo
t eao’ i} inii)’ diri ora), /a t P> l /U.ioit . y.airot ve t/ingoottev
8n o Au e eimZv tori r boa y.a&ecTco ia)' 1/goidr Si
eis t6v vnig kuv A x./.t utilior \6yov xai annvra
I xaraieyov oti/ioa ty Sr ‘i t yiergioiregiuv iorir a <■ nu

(l) quae tam ad ingenuos quam ad lib. S (2) ut om. F- S
(S) matres S (t) sic 8, nam F (5) inseptae F (6) et
venditionibus om. Fl (7) totium F (s) sio S, qnos F ;
(s) seu verb. obi. om. F1 (in) de fu». S (11) quod
invenitur ius Mo. (12) terbiles F

qitas nos item vt reliqua eaipcndimv.a et tam quae
ad ingenuos quam quae ad libertinos pertinent cx
magna qua antea iaeebant confusione et ambiguitate
ad mundam brevitatem perduximus, duorum librorum \
numerum iis sufficere arbitrati, subtexuimzis iis suo \
sessiones quoque omnes quae vocantur ab intestato, I
eidemque libro quae de generibus constituta sunt
torumque gradus inseruimus et ad extremum com-
posuimus quae sunt de Tertulliano et Orfitiano se- ''
natus consulto , ex quibus matres et filii invicem sibi-
la heredes fiunt. Frocedit deinde liber alius, quo
eavetur de opere novo in aedificiis facto et de in-
demnitate praestanda propter aedificia collabcntia et
ruinosa et de iis, qui damnum aliquod, ita dant et
qui aquae cursu vicinos laedunt quique publica vecti-
galia colligunt, item de donationibus tam simplicibus
76 quam mortis cama datis. El rursus de manu-
missione qualicumque et de controversiis super eam
Ic quidquid habetur, uno libro continetur. Etiam
quae de possessione sunt et per eam capione titulis-
que eam inducentibus in unum volumen contulimus.
7d Et omnino quidquid habetur de iudmalibus sen-

ii) rd mol dtonoTf-ias xai ins. Zachaiiae (2) rs]

i Vi Hcreher

tenti is et de iis, qui in iure quiddam ccrntra se con-
fessi sunt, et de bonorum cessione, et de creditorum
bonorum possessione et venditione, et de bonorum
separatione et cura, et ne quid detrimenti creditores
subeant, ea quoque in unum volumen collecta sunt,
le Et interdictorum ordinationi non plus unum
librum deputavimus, inde processimus ad exceptio-
nes et statuta de iis tempora, et obligationum actio-
numque rationem explicuimus, et universam hanc
partem, cuius agmen ducunt quae de bonorum posses-
sionibus ut diximus scripta sunt, in octo libros redegi-
mus, sextam eam universi operis partam declarantes.
8 Omnium autem postrema, quae universi tractatus
septima est, sex librorum numero comprehenditur,
incipiens a stipulationibus , inde autem pergens per
ea quae dicta sunt de fidr.iussionibux ct de numera-
tionibus debitorum et solutionibus et liberationibus
et de stipulationibus praetoria iurisdictione induciis
{que omnia apud nos duobus libris comprehendun-
tur, cum antea ne dici quidem posset quot absol-
Sa verentur): procedens mox ad tractationem de
accusationibus et colligens qnaecumque perti?%ent

CONST. TANTA

{7

CONST. JEJSKEN

ordinariis nec non publicis criminibus, qui omnem
clinent severitatem poenarumque atrocitatem, qui-
bus permixta sunt et ea quae de audacibus homini-
bus ' cauta sunt, qui se celare conantur et con-
tumaces existunt: et de poenis, quae condemnatus
nfli^nintur vel conceduntur, nec non de eorum sub-
fi stantiis Liber autem singularis pro appellatio-
nibus nobis excogitatus est contra sententias tam
Se civiles quam criminales causas finientes. Cetera
artem omnia, quae ad municipales Tei dc decurioni-
bus et muneribus vel publicas operibus vel nundinis
ct pollicitationibus ct diversis cognitionibus et cen-
sibus 2 vel significatione verborum veteribus inventa
sunt quaeque, regulariter definita, m sese recepit
quinquagensimus, totius consummationis perlectus.

9 Quae omnia confecta sunt per virum excelsum
nec. non pradentissimum magistrum ex quaestore ct ■
ex consule Tribonianum, qui similiter eloquentiae
et legitimae scientiae artibus decoratus et in ipss
rerum experimentis emicuit nibilque maius nec carius
nostris unquam iussionibns duxit: nec non per alios
viros magnificos et studiosissimos perfecta sunt, id
est Constantinum virum illustrem comitem sacrarum
largitionum et magistrum scrinii libellorum sacra-
ramque cognitionum, qui semper nobis ex bona opi-
nione et gloria sese commendavit: nec non Thfo-
thilum virum illustrem magistrum iurisque peritum
in lute splendidissima 3 civitate laudabiliter optimam
legum gubernationem extendentem: et Doeotheuxi
virum illustrem ct facundissimum quaestorium, quem |
in Berytiensiura splendidissima civitate leges disci- \
pulis tradentem propter eius optimam opinionem et
gloriam ad nos deduximus participemque liuius ope-
ris fecimus sed et Anatouum virum illustrem ma-
gistrum, qui et ipse apud Berytienses iuris interpres
constitutus ad hoc opus allectus est, vir ab antiqua
stirpe A legitima procedens, cum et pater eius Leon-

Ttjiid rwr n.ztp idiwztxA xai.oioir, Sae. ze ouyi ze-
xayitiia n p uoovo u d^uva n- , ul.l.d n)v tojv extraordi-
naiion avzol s tam&iaotv inwrvu/ur, Ai •ajSuivov de
xai tte ra Aqudazn zcliv tyxi.qunzwv , tlrcrp ogoScd-
xaxA z£ taxiv xai ueyal.gv (m eavxals xal.el ti ']i>
7ioirrjr. Sito Si xiivzavda fi i filo i xavza 1 d;) ra :z oo i
tcov duaprtjudiciv ti xai iyxlq/uAr oiv avreyovatv
Tzpouarapemxrai ydp avzois y.ai xA rxtpl xwv £:i
lyyj.Tjuaoi >,lv al.tOxoiiivzov, tavToie Si ArpartTl y.a-
Vtoz&vxoiv, xai zij s ovari s avzois ntgiovalas, xai xijs
inayoturqi xols y.axaSeSixaauiroi* notrfjs i) avyyui-
8 b pijataig. 'Apyi) Si fjiitv izegov fiifll.tuv na/.tr i
ezesi raiv iifior.wv ytrezat l.dvoe, r.oivos <Sv i:ix.6z s
y.ard xuiv tpqtpwr rtfir re ets yqquaza xwv xe /<s
8c iyxltjf/wza (periOuAi ttiv. Omioa Se v.xzo re tiq/.i-
rtdv inii) te ftuelevTuh) xai leiTovpyr^udxwi’ xai n»r

Srjitoaii/iv f.oyoiv xai narr/yvpeoir xai redootv tnayyr-
i.ias xai noixilwv (£»?] zratmr 'l y.ai rrjs SrjtioolaS dno-
/p(r[y’]’7s vtvofwlHzqrai rols Ttal.at, [iia]a ze [S/.]ms
vnip xijs rcor firptarotr lar[i>' droluaoias xai Twv ii'
xarioiv t lprtpi[i\vcov z ols rr dl.ai, xavza artavxa xd

zqxoaxdv Si npds zfjV ditjr xqs ovvxa^ewS apnoriar.

9 'Atmq &n<xrra avrre&eixal te xai (xnercortjxai
xal.ws re xai xrfi rrarfi Ajttoiv xehvoews d£io> s napd
ze TPIBQN1 ANOT, zov £rSo$ozdi ov y.ai ooyiordrov
uayiozpov xai and y.vatOTiipoiv xii.v ifftetkqmv ftacn-
leltnv xai vndroir, drSpds ev Te rw n pdrzeir ii> ze
zw prjcooevfii' tv ze zw tovx zdtiove ypdfff-tv evSoxi -
ftvvvTos, zw v re i)fteztpo)v lunpoo&tv oioiv Tl&t/tf-
i ov npoordpLOJV. xai zwv* vn avzw zd npaytut
Zjiiiv iy.noin]oaf<ivon-. zcvz' toziv KQh £TAN'L'IJsO'T
re zov [izyalon oeTuozdrov xdfztjTuS Twv Stiwv /,ap-
yiTidvwv xai avTiypatyecoG rov &eiov axpirlov zdjv
re xAf i <vv hpe/J.ov xai rcor fiaoiltxwv Stayrwoea>i\
yot]OTi)v eavTOV ddgai' t)/t ti’ iv anaaiv nt< oaoyo/i ii‘m '
xai netis yt 01:0 <P1A 0 rP, rov fteyalo7tpenr.ozd.Tot>
ftayiOTpov xai vd/tovs ini rij s flaotliSoe ravTijt nd-
lecos oeuvdis ze xai dypinvwS xai zrjs StSa.oxal.ixi ;»
iniztiSrvoecoS d^ttog StSdaxovzoi’. xai AQP()&EO'F
rov fttyal.o7ipmtiir6.zov y.vatoxtJiplov xai StSaoy.dl.vv
£v rf. r dtp rdtuov dra Si Srtytt irov s ndlet (tyattip Si
xi)v dolSt/tdv Ze xai m ptyartj T uir Br:Qvxltov /t>]Zp6-
nvl.tx) , Si> r) nepi avxov ypi]arrj Aoi; a xai tts tfftds
rj yayev xai r c5i> napdrxtov ftexaoyelv npovxpixpaxo
Tzdrwv-. xai ANATOAJOT xre zov ueyalonpeneozd-
zov uayiorpvv , Si S-r, xai avidi napd Jirpvz/OiS za
ex rdftaiv naiStvrt [xa}l.ws, d>r,p i.x zp iy orias oeftixjs
7I^1S nana <Pohii.ti' xwv vditoiv St$ao\x alias xara-

(i) Uominus F (2) et censibus om. Fl (3) speadi- I (1) narra Kr.
dissima F (4) stipre F | (4) i»3. F 2

(2) explevit Zachariae (3) zo F
(3) aita.StSetyfif.vat F (f.) rr dcl. Harcker

cum ad delicta leviora, quae dicuntur privata , 1
ad ea quae non ordinata dicunt, extraordina
rutu vocabulum iis imponentes: inde autem j
leniens ad crimina publica, quae atrocisshna &
e sevensstmam poenam efflagitant, hic quoque
itori [omnia] complectuntur, quae sunt de delicti
: admixta enim iis eunt cauta de iis
.orum rei facti se celant et de bonis eorum e
vm™ve damnatorum. Rursus novi l
status est de appellationibus, c
8c tinJn > T?ei <UW? ad pecunias quam ad crimina •
bits et Mntentiis. Quaecunque autem de 1

oLdLu JaT10™]™ etde oneribus et de pub ,
b’is e> vnrii* nunt?rm et dc redituum pollicitati

et de eensu publico c
siqni ficationihii •> in universum de verboi

7e?£ttT™J„ de re,9Uli* iu™ aP"d

tZSm’aTyjoy^tUur Uber unimus, m

ab it dux nd tflPulatwnJnis irudpit, sextus,
OO ipsius prinapio numeretur ouinouaaesr

tia™ *emndlm M!!WM» compositionis conven

_9 Quae omnia pulchre et nostra musione con-
digne effecta et elaborata sunt cum a TniBONiAKO
gloriosissimo et prudentis simo magistro officiorum ct
ex quaestore sacri palatii et ex consule, viro et in
agendo et in dicendo et in legibus scribendis pro-
bato neque nostris iussionibns quicquam anteponente ,
tum ah iis, qui sub en opus nobis elaborarunt, id
est a ' Constantino viro illustri comite sacrarum
largitionum et magistro sacri scrinii sacrorum libel-
lorum et imperialium cognitionum, qui bonam sui
existimationem in omnibus nobis probavit : ct prae-
terea TiiEorniLO viro illustri magistro et leges in
hac _ regia urbe graviter et gnave et ductoris pro-
fessione condigne docente: et Dqrotheo viro illustri
quaestorio ct doctore in legum urbe creato (intelle-
gimus autem decantatam et splendidam metropoli r
Berytiorum) , quem egregia ipsius fama etiam ad
nos adduxit et praesentium laborum participem fecit
et Anatolio viro illustri magistro, qui et ipse apud
Berytios iuris prudentiam optime profitetur, vir ex
venerabili iuris doctorum apud Phoenices tertia ge-
neratione descendens (nam refertur ad Lcrmtiuvi ct

Ilf

CONST. JENUKEN

tius et arus Eudoxius 1 optimam sui memoriam in
legibus reliquerunt: nec non Cratinum virum illustrem
et comitem sacrarum largitionum et optimum ante-
cessorem huius almae urbis constitutum: qui omnes
ad praedictum opus electi BUDt una cum Stephano,
Mena, Prosdocio, EuTou.no, Timotheo, Leonide,
Leontio, Platone, Iacobo, Constantino, Iohanne,
viris prudentissimis , qui patroni quidem sunt cau-
sarum apud maximam sedem praefecturae, quae
orientalibus praetoriis praesidet, omne autem suae
virtutis testimonium undique accipientes et a nobis
ad tanti operis consummationem electi sunt, et cum
omnes in unum convenerunt gubernatione Triboniani ;
viri excelsi, ut tantum opus nobis auctoribus possint .
conficere, deo propitio in praedictos quinquaginta

10 libros opus consummatum 2 est. Tanta autem 3
nobis antiquitati habita est reverentia, ut1 * nomina
prudentium taciturnitati tradere nullo patiamur modo:
sed unusquisque eorum, qui auctor legis fuit, nostris
digestis inscriptus est: hoc tantummodo a nobis
effecto, ut, si quid in legibus eorum vel supervacuum
vel inperfeetum vel miuus idoneum visum est, vel
adicetionem vel deminutionem necessariam accipiat i
et rectissimis tradatur regulis, et in 1 multis simili-
bus vel contrariis quod rectius habere apparebat,
hoc pro aliis omnibus positum est nnaque omnibus
auctoritate indulta, ut quidquid ibi scriptum est, hoc
nostrum appareat et ex nostra voluntate composi-
tum: nemine audente comparare ea quae antiquitas
habebat et 6 * quae nostra auctoritas introduxit, quia
multa et maxima sunt, quae propter ultilitatem rerum
transformata sunt, adeo ut et si principaliB 1 con-
stitutio fuerat in veteribus libris relata 8, neque ci
pepercimus, sed et hoc corrigendum esse putavimus
et in melius restaurandum ‘J, nominibus etenim vete-
ribus relictis, quidquid legum veritati decorum et
necessarium fuerat, hoc nostris emendationibus ser-
vavimus. et propter hanc causam et si quid inter
eos dubitabatur, hoc iam in tutissimam pervenit 10

11 quietem, nullo titubante relicto, Sed cum pro-
speximus, quod ad portandam tantae sapientiae mo-
lem non sunt idonei homines rudes et qui in primis
legum vestibulis stantes intrare ad arcana eorum
properant, et aliam mediocrem emendationem 11 prae-
parandam esse censuimus, ut srib ea colorati et quasi
primitiis omnium inbuti possint ad penetralia eorum
intrare et formam legum pulcherrimam non coniven-

p]aiva>v (Avatpigei yotv [«]& 1 Aedvndv xt xai EtiStf-
tiov, ArSgat v6ftoti utxd Haxglxtov xdv xfy

BxXtoiis* uvyvrjl, xvaiaxdgiov xai dvxtxrtpooQa xai
Aedvrtov xdv navxitprjuov And i;n&g%wv3 imdratv
xai naiQlxiov xdv atirov n azSa [6‘ixa/ j*»s xe&av-
uaoftiv\ove]-. KPATINOT re' mt)v xoC /leyiXonge-
[7lfOTliTo)v Sttl OOtpMTaZOV xdltTjXOi X(T)V ifelftl V lag-
yixtivaiv (v&uoiv di xai avxds dyad-Ae ^gygrije ini
xr£ AaotXlSoS ravzrie i oziv uA/,tc>e): xai ngds xoi-

xois ZTE0ANOT* MBNA 11POEJOKIOT ET-
TOAMIOT TIMOQEOT AEiiNIJOT AE0NT10T
nAATSiNOE lAKSiBOT KiiNETANT INOT IQ-
ANNOT xwv oofmxaxwv , otntg rcdvrcs frjxogee ftiv
tlotv x id%' tvdo^ozdxwv t' ezapyyii v 'i w v legwv jjttwv tt g a t -
Tdigtoiv, ddijav di ei o.g a ndotv xfv Ani ootplu i ixa/oie
tyovxci eixdxws 3i ag‘ Jjftdiv txgtdXjoav d^coi xade-
axdvac xov xoooAxov tixxaayelv dymvoS. xavxa uiv
oAr i tjuZv n egi zrjv xwv Digeston IxntTtivrjxai avy-
ypafxjv Sia xwv aprinis rj.uZv cigg/isvaiv SvSi^tov xr

10 xai ooepdiv dvogwv. Tooavrrj Si >) utv aiSw 3 zfp
dg^aidxrjxoS yayovcv, (Sare ovili d U 1 Ztpui ‘‘ zde ngoei y-
yogias xai v tftngoo&cv vo/io&fzuiv ■vnsue.lva.uev, dij.d
TTjv txdoxov xcvxtiji' xoZs v6uolS lnxypayjHt.il /v npoarj -
yoolav, djUfitpavxxq ii i' : et xt Tito tyeir vyiii oiix Ao&oiq
iSdxsi. /tipT/ Se xd ukv dtfehivXfS xd Si ncoo frivzeS,
i x noX/.wv xe xd xdXXcoy iidymvi xai xgv taqv dna-
oiv 7iapa<7%dvT£6 TTjS i^ovoiae inyyv. tfioxe itav SneQ
ivyf.yganxai xq. jhflliqi , xovia AjuexegqA yevso&ai
yvdjiii, . u !} Se. ru xe A uggeZv ziagaxiiiivai xd y f.l-’6 ti eva
vvv ruis Htmooo&ev, ineiSrj nvlla xai ovSk dn i A ni:
*?* •ai gq. Sio. ltexaxe&eixaucv zis xd xaeZzror , x&v ti
xt ftaothxij rivi riitv nalatox&omv aixoxgaxiptov Sia-
? dqi-i. npds aXXoZav e 107.XO oyrj/ia. xd uiv ydg di d-
fiaxa xois tuTiguo ’h r ijpi J.d^a/etv, xi.v Si xiiiv vduiav
cU.i) Ai iai’ fiuxzegav inotrjodueAa, (danto xai xt xt
xraataiduevor ixdvots (tzoXXA Se xd xoiavxa ane-
xtixo ), xovro Sajpr/xat xe xai nsnipaorai xai xis

11 oaif.ii et epLiGi /.xe xiXoS MyovXa vduov, Utii.lSS Si
i'igr,v xai riva uxxpiav xioaywyrjv noirjnaoAai ngoi
xovs £prt vdfuov dnxoftxvovs xai zijv tteit,™ SiSaOxa-
Xiav ov ywooivxas, ovSl xovro xijs fjuexiga s £q(o xo.xe-

(1) qui post Patricium inclutae recordationis quaestorium (l) dvayii.pei yoveTe Zackariae (2) tixleovi] cvxXevovsE

et antecessorem et Leontium virum gloriosissimum prae- (s) xaims. Mo. (!) ye Bercher (5) orepavov F (e) for-

feetorium(praefectoreaxP'i) et consularem atque patricium tasse dnaXeZpat (Mo.) (7) rjfiizepov tlval SoxtZv xai

iilium eius ins. E2 S (2) consummaum F (3) a ins. F* ins. Mo. secundum Latina,

(4) nutF (5) in F, ex S (o) et F, his A’ (7) prin-

cipalibus J1 (s) releta F (9) hanc corrigendam esse

putavimus et in melius restaurandam J12 »9 (10) repue-

nit F (11) eruditionem S I

Eudoxiwm, qui viri in iurh prudentia post Patricium
clarae memoriae quaestorium et antecessorem et Leon-
tium virum gloriosissimum ex praefecto praetorii [et\
ex consule et patricium filium eius iure celebrantur) :
et Cratino viro illustri et prudentissimo comite sacra-
rum largitionum , qui et ipse iuris interpres egregius
est in hac regia civitate , et praeter hos Stephano
Mena Prosdocio Eutolmio Timotheo Leonida
Leontio Platone I acopo Constantino Iohanne
viris prudentissimis, qui omnes advocati sunt apud
viros gloriosissimos praefectos sacrorum nostrorum
praetoriorum, prudentiae autem fama apud omnes
iure celebrati a nobis merito digni indicati sunt,
qui hunc laborem nobiscum susciperent, haec igi-
tur de digestorum compositione a ziobis elaborata
sunt per eos quos modo diximus clarissimos et pru-
10 dentissimos viros. Tanta autem antiquitati a
nobis habita reverentia est, ut ne nomina quidem
priorum turis peritorum mutare [immo delere],

sustinuerimus, sed singulorum nomina legibus prae-
scripserimus, mutantes scilicet si quid mimis recte
se habere videretur particulasque alias dementes alias
addentes et ex multis pulcherrima quaeque eligentes
omnibusque aequam auctoritatis vim tribuentes, ut
quidquid in libro scriptum sit, [nostrum esse appa-
reat et} ex nostra voluntate compositum, nec quis -
! quam audeat quae nunc facta sunt cum prioribus
: conferre, quoniam multa nec facile numeranda in
melius reformavimus , etiamsi in sacra aliqua prio-
: rum principum constitutione quid sit ad aliam for-
mam perscriptum. nomina enim priorum servavimus,
legum autem ventatem nostram fecimus, ut si quid
apud illos co-ntroversum esset [plurima vero eiusmodi
erant) , id decisum sit et determinatum et redactum
11 ad legem certam et definitam. Quoniam au-
tem necessarium erat etiam modicam quandam in-
troductionem perficere propter eos, qui nuper ad
tus se applicuissent nec maiorem doctrinam capere

CONST. JEASlKElS

CONST, T-ANTA

19

tibus oculis accipere, et ideo Triboniano viro ex-
eelso qui ad totius operis gubernationem electus
est nec non Theophtlo et Dorotheo viris illustri-
bus et facundissimis antecessoribus accersitis man-
davimus quatenus libris,

nni nrima letrum argumenta continebant et mstitu
tiones vocabantur,, separarim collectis ^qmd ex
his utile et aptissimum et undique sit elimatum et
rebus quae in praesenti aevo in usu vertuntur, con-
sentaneum invenitur, hoc et capere studeant et quat-
tuor libris reponere et totius eruditionis prima f™ua j
menta atque elementa ponere, quibus luvenes suffulti
possint graviora ct perfectiora legum scita sustentare,
admonuimus autem eos, ut memores etiam nostrarum
fiant constitutionum, quas pro emendatione raris pro-
mulgavimus , ct in confectione institutionum etiam
eadem emendatione ponere non morentur: ut sit ma-
nifestum et quid antea vacillabat et quid postea in
stabilitatem redactum 1 est. quod opus ab his per-
fectum ut nobis oblatum et relectum est, et prono
suscepimus animo et nostris sensibus non indignum
esse indicavimus et praedictos libros constitutionum
vicem habere iussimus: quod et2 in oratione nostra, j
quam eisdem libris praeposuimus, apertius declara-
12 tur. Omni igitur Komani iuris dispositione com-
posita et in tribus voluminibus, id est institutionum
et digestorum seu pandectarum nec non constitutio-
num, perfecta et in tribus annis consummata, quae
ut, primum separari 3 coepit, neque in totum decen- ■
nium compleri sperabatur: omnipotenti deo et hanc i
operam ad hominum sustentationem piis optulimus '
animis uberesque gratias maximae deitati reddidi- :
1 quae nobis praestitit8 et bella feliciter agere

mus

et honesta pace perpotiri et non 8 tantum nostrOj
sed etiam omni aevo tam instanti quam posteriori
(131 leges optimas ponere, omnibus itaque homini-
bus eandem sanctionem manifestam facere necessa-
rium'1 perspeximus, ut sit eis cognitum, quanta
confusione et infinitate absoluti in quam 8 moderatio-
nem et legitimam veritatem pervenerunt: legesque in
posterum habeant tam directas quam compendiosas
omnibusque in promptu positas et ad possidendi
libros earum facilitatem idoneas: ut non mole divi-
tiarum expensa possint homines supervacuae legum i
multitudinis adipisci volumina, sed vilissima pecunia ‘
facilis eorum comparatio pateat tam ditioribus quam '
tenuioribus, minimo pretio magna prudentia repa-
13 ( 14) randa. Si quid autem in tanta legum com-
positione. quae ab immenso librorum numero collecta
est, simile 6 forsitan raro inveniatur, uemo hoc vitu-
perandum existimet, sed primum quidem inbeciUitati

(1) pedactum J1 (2) et om. S (3) sperari .F2 S

(1) sic S, reddimus F (3) praestltet F (0) no F

(1) esse ui s. S (8) quantam S (9) simili F

Possent, ne hoc quidem nostram providentiam effu-
git, sed Tribonia KO viro gloriosissimo et ad uni-
versum legum condendarum ministerium electo et
J-HEOpmio itemque Dorotheo viris illustribus et
prwentmimis antecessoribus , data iussione consti-
jviwf °Port.ere cx «s quae in institutionibus suis
, posuissent opportuna et adhuc usurpata et
et <fn>}a,! praesenti convenientia excerpere

stitutinLiit,6* nos a^ferre> meminisse etiam con-
factarum . rpMrarum ad priorum emendationem
stitutionw J e!^r 'e. ^ns quattuor prima in-
vocari ii fu^ura 1 Quae placuit instituta

nobis obtulerat quoque iuris opus perfectum
tulerunt, 'idque no% totum exnendivnux pf
examinavimus et recte rp KnhJrT*? e\

sententia indicavimus It iflf et eX anA™ nTtn
librum declararim™ £$£2 eS8e etlam, huno
vicem habere mm a^ il TT- nostrar]lim

12 dicta sunt declaravimT Z
Ordinato et ^ 1 Sic igitur ture Romano

anni? tanta t??? universum et voluminibus et

annis tanto opere consummato, cum id quod initio

idizouev ngovotas, ciijd PPlEQbflANfi rui ivSo^o-
rdrq> rw xai rr)r rijs dlrje vouo friatas vnovgytar
in. uno au /i ir q? , xai 1 QEOfPIAR ye pfv xai zJUPO-
0Ei2 roZs /leyaXon^emardrots xai aotpturarois avr<-
xrjvoogatv iyxclevotiucvoi Siera^due&a ngoafxtiv tx
r&v toIS dgyatois iv eiaaytoyaZs ovyxeifiivzov rd xcu-
etwrard rt xai xqarovvra xai dndera1 roZs vvv no-
XiTevoperom avgfpigerat ngdyftaaiv, ravra i^eletv xai
dfhgoloat xai eii f,/tds Ayayelv, pe/ivfjodat Si xai rdir
f/usrigtov SiarA§eo/v , <?S eis fn.a.vdQxfroaiv tujp fu-
ngoo&ev rrenoirjpeda , xai ovro> owd tZvoi ftfl/.ovi
rf.aaaoae . ngdira oroiyeZa rfje tiaayoiyrjs taoutvas.
as Sf xai.eZv Instituta vsvd/tiorari. xai Srj xai rav-
rrjv rfjV vopoDeclav ovvfHvrss Tzpoojjyayov fytXv, xai
fjur.K dnaaav xaraoxeyduevot xai Staxgivarres xai.ws
re fyetv xai xara rdv fu&rsQov ixgtvauev rovv, xai
ijfiLTenov elvai xai rovro rd (hfillov d7tttf.qvditf.On,
xai rd ye rrjv rwv futriQotv dtanae.ttov ioyiv lyytv
avxd nag' avribv d>v ir ngootulois roii fh/ll.iov Sit-

12 Xtydrpitv rijtaciv iSrf/.diOaftev, Ovrto roivvv ri\v
'Pattaiwv vopoRsolav rd partte xai iv rptaiv roZs
SioiS fiifiiitue re xai iviavrdis ngdyua rooovrov tr,-
TifTzorqxSrcs, Sato fjv uiv ri]v Aqyftv vnkg dnaaav
ilrciSa, rd di Sr) jtltvraXa, ued' Sneg rjntls ftardv
eTrat id ngayua iSti^aucv, ovSk sts Sexarar frns
Si.Qv ouvrr.dfvat npaaSoxqdiv, eis ttdvmv rgttSv ivt-
avrdiv dnoTii.iaavTiS Ttxyps, xai r(7> SeaTtdrp dtcy xai
tovtov dvtt tfkvrrs rdv a&lov r<p xai eipfjrqv dyetr
xai izo/.Eftovi xarogfrovp xai voftodtxryoat navri rw
re 7tqi> rfuoov4 rtp re tp f/t/oir rw re yit&’ tjj/as
XgcSvig Scogqoatterty, Sixatov wq&qftev aTtaoiv dviiodi -
note Ttoirjaai cpavtQav ri,v ijtttliq av vniq avro>v OTtov-
St)t re xai Ttndrotav, Arcais &v rfjs lunqoo&ev dnal-
laycrrts r agayfs re xai ovyydotos xai tt ioaS (ypvoqS
ovSkv vopotfeoias yqqatovrat vdvots Agifuis re xai
avvrdfiois xai naaiv Tzqoyt/gotS xai rrjv ritir Stv.mr
avvro/tiav darta^outt ois xai nqoxei/eevots ye dnaotr
roZi fov/.ouevots qaSiaie eis xrqotv, ovy.irt Ttol/.uh
SeottevotS yerj/taTu/v, ira rd ridv dyqqorojv ixelvoiv
fUfliaiv dd QOioauv nlqtfos, d/.X in ’ dXlyw Tt/tf/t art
rois re nXovrodaiv duolmi -ols re ij iXdrroros 6guo>-
nivoti ovatas dSetav rfji iavrtop naqeyo/tdvots xxqoeeos.

13 Ei Si Tt (nArj&ovs Svros rov xai vvv fjdootoiti-
vov xai ix roooiiriav ftvqtdStov ovU.eyivros) Sdieiev
iyeiv 6/ioitos (rovro Si atditefra ondvtov toea&ai), nXfjr
d/./.d roZS rfjg dvttptonii qs ioroyaauevots tpvoems ovx

(l) xai dei. Hercher (2) onaoa F (3) vn oiuoru F
(1) rw re 7T(>d fu uiv dei. Koehlcr

super omnem spem fuerat, deinde autem, post-
quam nos rem perfici posse ostenderamus, ne de-
cennio quidem toto absolvi posse sperabatur, solorum
trium annorum celeritate absolvissemus et hunc quo-
que laborem obtulissemus domino deo, qui nobis dedit
et pacem agere et bella prospere gerere et universo
aevo quod fuit et est et futurum est iura condere,
iustum visum est omnibus hominibus nostram de iis
diligentiam et providentiam manifestare, quod libe-
rati ea quae antea fuerat perturbatione et confusione
leguvique infinitate iam usuri sint legibus rectis et
brevibus et cuivis paratis quaeque ad litium brevi-
tatem tendant quaeque a quovis cui libeat facile
comparentur nec magnam pecuniam requirant, ut
inutilium illorum librorum copia fiat, sed exigue
pretio tam a divitibus quam ab iis qui minus locu-
pletes essent posse se adquiri certitudinem faciant.
13 Quod si autem, cum nunc quoque multa sint
quae proponuntur eaque electa ex tam mogno Utero-
rum numero, quaedam rideantur habere similia ,
quod rarum fore confidimus, humanam naturam

CONST. TANTA

20

CONST. JEJP.KEN

humanae, quae naturaliter inest, hoc inscribat, quia
omnium habere memoriam et penitus in nullo1 pec-
care divinitatis magis quam mortalitatis est; quod et
a maioribus dictum est. deinde sciat, quod simili-
tudo in quibusdam ct his brevissimis adsumpta non
inutilis est, et nec2 citra nostrum propositum hoc
subsecutum; aut enim ita lex necessaria erat; ut
diversis titulis propter rerum cognationem applicari
eam oporteat, aut, eum fuerat aliis diversis permixta,
impossibile erat eam per partes detrahi3, ne totum
confundatur, et iu his partibus, in quibus perfec-
tissimae visiones expositae veterum fuerant, quod
particulatim in eas fuerat sparsum, hoc dividere ac
separare penitus erat incivile, ne tam sensus quam

14 aures legentium cx hoc perturbentur, Similique
modo si quid principalibus constitutionibus cautum
est, hoc in digestorum volumine poni nullo concessi-
mus modo, quasi constitutionum recitatione suffi-
ciente: nisi et hoc raro ex isdem causis, quibus

15 similitudo adsumpta est. Contrarium autem ali-
quid in hoc codice positum nullum sibi locum vindi-
cabit nec invenitur, si quis suptili animo diversitatis
rationes excutiet: sed est aliquid novum inventum
vel occulte positum, quod1 dissonantiae querellam
dissolvit et aliam naturam inducit discordiae fines

16 effugientem. Sed ct si quid forsitanpraetemis-
sum est. quod in tantis milibus quasi in profundo
positum latitabat, et, cum idoneum fuerat poni,
obscuritate1 involutum necessario derelictum est:
quis hoc adprehendere 0 recto animo possit? primo
quidem propter ingenii mortalis exiguitatem1: deiude
propter ipsius rei vitium, quod multis inutilibus per-
mixtum nullam sui ad eruendum praebuit copiam:
dein8 quod multo utilius est pauca idonea effugere,

17 quam multis inutilibus homines praegravari. Mi-
rabile autem aliquid ex his libris emersit, quod mul-
titudo antiqua praesente brevitate paucior invenitur,
homines etenim, qui antea lites agebant, licet multae
leges fuerant positae, tamen ex paucis lites perfere-
bant vel propter inopiam librorum, quos conparare
eis inpossibile erat, vel propter ipsam inscientiam,
et voluntate iudieum magis quam legitima auctori-
tate lites dirimebantur, in praesenti nutem consum-
matione nostrorum digestorum c tantis leges collec-
tae sunt voluminibus, quorum et nomiua antiquiores
homines non dicimus nesciebant, sed nee umquam
audiebant0, quae omnia collecta sunt substantia
amplissima congregata, ut egena quidem antiqua
multitudo inveniatur, opulentissima autem brevitas
nostra efficiatur, antiquae autem sapientiae librorum
copiam maxime Tribonianus vir excellentissimus 10

(l) ullo F (2) et nec] ctne F (3) distrahi Hal.

(4) quoB F {5) obscruritate F (6) reprehendere dett.

{") exiguitatatem F (s) deinde F* S (0) audierant Uo.

(10) exeellentissibus F

fiftj fiixa/as d.-roloylo,S ovSi rovro (frfjetre iTvai' rS
vao SiA namur ArtiS&vrov 1 7rtai Ac sfq /tAiijs a), i'
ovx Ard-gmnivgS ta/AoS, xnQA. xai toT- noA fu w 1
ftoijrai. nl.fv lartv 8ng xai n)v ro>r Ag otior nags-
deHttefr* &£otV, <1 rSSt- vnoxruiirmv npayiiari.tr
rovro &jt atTov rT 01 r rd 1 flfiv ravzA nlatoatr tgtip-
uooStjvai r Anens, rj tov1 avvavatizulydiil Tire srVfji
r<5 Aoxovr 3/toiov rqJ npAv&zv xai Svaxoiror avijbr
ttjji SmipEUir E- It' ai , 7] xai riy n oli.dxis tpviaydtjrai
rd TTjf Sit} i d-etopius ovvtxlc xai //i? Aiaanaodfrai
tAt vovi ' Tt) Tdji1 tjSij ycyorXdUEVOtv dtzaipEOa oqitii-
TIOP 1 Ttlv/V XCLl TOVTO tt EI O L Xltt TZCLpEtl.qn TUI Ottjt r r 1

tov npaynaroe ayays-t, 1 , ali* (oztv Spayv xai ov Oc-

14 ttlav iavrov o%e8Sv mapE-y,AfiEvov afolhjOtr. IuAtA
Si tovTO y.ai ini tojv rjSt} vEvopo^erguiron' ti> Tali
faaihxaZe Stari £e oiv Igvld^aiicv. ra yaps dxftrms
elovuiva xarrl Tuvto TtOtjriu rd fitftllov ov ovvryyt-
ptjocuizv, tt It) r Saor ex Totv Ignpoodzr t}ttXv iSpioas-

15 vmv nootpioet* r fjs AualAtrjroS a/rtior. Erarrtios
Si Tois illote lyorra r/ra vduov ‘ruti’ £711 tov flifltJov
Tov tov Xftudvw'}' 0 vn di' tcS cvooi pod lui* t Ecyf
TtavTmv tuiv Ttjc evavrtSrrjTOS 8po>v Sie^e/.IIeZv omit-
ozizr ' ali’ iu rir ti rd S tdjopor , S Tioovt.r, y iit r iis-
lo lOTCOar focos 71 nuit ihirzpov noaZ T t)v ToC vd/tov

16 dioiv. Et Si y.ai ti tv/Ap napiZzat. Ttdv reOrjvai
St Amo r (ciy.Ss yao xaL ti roiovzo trv/iijfjvcu otii zrv
T-iJs drO'oat.7 trrjs aaOivetar tjvuetu s} , aliti Tiy nat r i
xilhov &v rtt} roTs Tjfiuir untjxAotS n ollior d.Ttt/,-
l.dy&at xa/Mir tov xarruU.rrti focos Aliya Tird rcov
Soxovvtcov iniTijSe/cov, nvguxotr (tyeSAi’ ara VI Oarroa
irxriTOgitiovyite va Te xai dtioxeittuva xai ovSrvi Oye-
SAr tuiv namur yrcoputa, tovtov te Srexr-v Sttihi-

17 IhSvra $a8to> s. Tooovzoiv St dvzcov tu>p innuo-

olh.v yeyQa/ttt r.rcur ihSltorv elrt/tOTim ruuodt rd* v
te -xat 8 1 (iit tov ixolvETO rd fto/ iv SixaarifOtote dyo’>-
1 tov . tcov ftiv, iJCt iCr fii^ltcov rjnAoovv, tiuv St. t:crt-
rceg uvx tjpy.uvv nArois 7ile.lv oti\ tvoclr r a noli A tcov
yorjatftmv ovx loyvavratv' rSv Si xard T >;r avvra^tv
rjl/oocorat Tai rtjr nolis r Sutor y.oaroivTcur dgtlsfiOi
ix fhflllcur are avito r xai ftSl.tS i^evptjtiei cor xai cor
ovSi Tai ztguotjyooicii ol rrolloi xai roir otfASoi t tv-
Soxtnovrrcor i. iri rAiion iylrcooxov. dtt’ St) Tt)r iflr.r
tjulr def thyrorcirrfV A precis h So^AraroS Tgefirut tardi

(l) reo STo. (2) rtJ Sio. (.1) iv ins. Hercher (4) (ex)
r(oi)r e tt(7tg)ua tfer runr ooiOuxvmp (TC)oorpctar t in F
legit , de litteris intra uncos positis dubitans, primus Er.

reputantibus ne hoc quidem citra iustam excusatio-
nem accidere videbitur : nam in omnibus culpa carere
divinae solum, non humanae virtutis est, ut maiores
quoque dixerunt, sunt tamen ubi similium receptio-
nem etiam admisimus, vel quia res propositae id fla-
gitabant propterea quod idem pluribus locis appli-
candum erat, aut quia id- quod ante proposito simile
esse videretur permixtum erat novo cuidam nec. facile
utrumque separari poterat, aut quia saepe custodita
est artis universae forma continua nec sententia per-
turbanda erat sublatis verbis quibusdam alibi iam
relatis: ceterum hoc quoque ubi admissum est propter
rei necessitatem, breve est et vix persentiendum.

14 Id ipsum item in iis, quae in constitutionibus
imperatoriis iam posita erant, secuti sumus: nam
ibi perscripta repeti in hoc libro vetuimus praeter-
quam secundum ea quae supra definivimus occassione

15 querelarum de similitudine. Contrarias autem
sibi leges inter eas, quae in hoc volumen receptae
sunt, non facile quis inveniet, si. quidem per omnes

diversitatis rationes eas exigere velit: sed est quae-
dam differentia, quae adsumpta diversi ficet. videlicet

16 in alteram utram partem legis arg umentum . Sed
et si quid forsitan praetermissum est eorum, quae
ponenda essent (nam probabile est id quoque acci-
disse propter humanae naturae imbecillitatem), tamen
in universum subditis nostris utilius erat multis ma-
lis liberari quam retinere quaedam eorum, quae
utilia fortasse videri possent, plurimis et fere in-
numeris implicata et abscondita neque fere cuiquam

17 nota et propterea facile latentia. Tot autem cum
essent libri antea conscripti, qui res indicabant pen-
debant ex paucissimis auctoribus librisque, alii quod
libris carebant, alii quod maiori labori non sufficie-
bant pleraque utilium reperire non valentes: nunc
vero ra hac compositione congestus est magnus vi-
gentium legum numerus ex libris raris et vix repe-
nendis et quorum plerique etiam ob iuris peritiam
celebratorum ne nomina quidem nossent. quorum

■■ materiam uberrimum dicitis vir gloriosissimus Tri-

CONST. TANTA

21

COXST. JEJtiKEN

nr? eluit, in quibus multi fuerant et ipsis eruditissi-
mis hominibus incogniti, quibus omnibus perlectis,
onidquid ex bis pulcherrimum erat, hoc semotum m
optimam nostram compositionem pervenit. sed huius
oSeris conditores non solum ea volumina perlegerunt,
ex quibus leges positae sunt, eed etiam aha mu ta,
quae nihil vel utile vel novum m .eis invenientes
quod' exceptum nostris digesta applicarent, optimo
19 animo respuerunt. Sed quia divinae quidem res
perlecti 'simae sunt, humani vero ums condicio eern-
H decurrit et nihil. est in ea, quod
stare perpetuo possit (multas etenim formas edere
natura novas deproperat), non desperamus quaedam
postea emergi negotia, quae adhuc legum laqueis non
sunt innodata3, si quid igitur tale contigerit, Augu-
stum imploretur remedium , quia ideo imperialem
fortunam rebus humanis deus praeposuit, ut possit
omnia quae noviter contingunt et emendare et com-
ponere et modis et, regulis competentibus tradere,
et hoc non primum a nobis dictum est, sed ab anti- ■
qua descendit prosapia: eum et ipse luJianus 4 legum ;
et edicti perpetui suptilissimus conditor in suis libris 1
hoc rettulit, ut, si quid inperfcctum inveniatur, ab
imperiali sanctione lioc repleatur, et non ipse solus,
sed et divus Hadrianus in compositione edicti et
senatus consulto, quod eam secutum est, hoc aper-
tissime definivit5, ut, si quid in edicto positum non
invenitur n, hoc ad eius regulas eiusque coniccturas
et imitationes possit nova instruere auctoritas.

19 Haec igitur omnia scientes, patres conscripti
et omnes orbis terrarum homines, gratias quidem
amplissimas agite summae divinitati, quae vestris7
temporibus tam saluberrimum opus servavit: quo
enim antiquitas digna divino non est visa indicio,
hoc vestris temporibus indultum est. hasee itaque
leges et adorate et observate omnibus antiquioribus
quiescentibus8: nemoque vestrum audeat vel com-
parare eas prioribus vel, si quid dissonans in utro-
que est, requirere, quia' omne quod liie positum est
hoc unicum et solum observari censemus, nec in
indicio nec in alio certamine, ubi leges necessariae
sunt, ex aliis libris, nisi ab iisdem institutionibus
nostrisque digestis et constitutionibus a nobis eom-
positis vel promulgatis aliquid vel recitare vel osten-
dere conetur , nisi temerator velit falsitatis crimini9
subicctus nna eum indice, qui eorum audientiam
patiatur 10, poenis gravissimis laborare.

(1) in S, om. F (e) in S, om. F (3) innovata F j
(ri b 3, 11 (5) deflui tivit F (6) inveniatur F'! I

(") vetris F (s) quiseeutibus F (a) crimine F I
(10) qui eis (ei S) audientiam accommodabit F- A

Ioni anus nobis suppeditavit, plurimorum librorum
nec facile numerandorum copiam nobi-s suppeditans,
guibus omnibus sufficienter relectis haec volumina
composita sunt, sane quos ad hoc congregavimus
eham m alios complures libros inciderunt, in qui-
us eum idoneum nihil invenissent et iuxta ante
co lecta novum, ex iis in hoc nostrum conditorium.

legum quicquam inserere merito noluerunt. Quod
1^0° 1 P0s:teru>n dubitatio existat neque ea in has

A , r ,‘a inveniatur ( multa enim nova producere
Zlral’ lmPe‘Citoriam potestatem propterea
,.,7 ,ivuJJrr Commes constituit, ut ubicumque opus
.,,7.1 i ens naturae humanae imperfectionem adim-
nofht ZTtS- T1*'18 et r£3u.lis ea™ includat, nec
eorum imi U ?ed ipse Iulianus omnium

cforise ?}ter ,,luris. prudentiam celebrantur,
novae accidunt dixme et quaestionum, quae

exvet ivisse ^u}l0nem. imperatoria potestate

cmn nrnricvu.r,^ acterea Pwe memoriae Hadrianus,
vonerpf /, r annuas leges in parvo libello eom-

Ptirml tu i, l wfJre<{>0, 7ro ad id adsumpto. in ora-
tione, quam publtce habuit tn retere Boma, id ipsum

naoeoysro^ noXl&v re xai m )Si

6a Sto*» nagaayfiiteroi nhrjdos, (Lv findrTrov Siagxoiz
Avayvoyatdivxmv f) dgol u .)// rd rtagarra. fit fii.ic. xat-
toi * ye ol nao tjuG>v rrods rovxo ovra&goialHvzei
txoXIoTs 5 r, xai irigoes trRtvyov fhfii.lois, tv oh ovfitv
sfigdvrss anovfi alov ovfil xairfiv rcagA rii ngAo&tv
fj&goiOftera rrjn it avruir tixdra/S dnzfioxlu auav iv
18 Tigfie T(f> Ovyygdu.uaTi Ttov vdtiatv rtatfogdv. Ft
Si xai rt ro i.ocrtdr dgcpi.afiqTg&elg xai t/g toZs r6-
uoiS rovzoie iy/Eygamtevov epaveiq {noV/.A ydg Si
nirprxEV xaivovgyftv f yvois), ah). it fi amittar <1 vbds
fiid rovro xa&ijxev cie dt Fpwrrovs, 3nms &v r oTs Sco-
ptroie dei m fitardz covoa rrjr rijs AvFgomlipS fv-
ocmt (Logtorlav dyaniggol t i xai figzoze ?iegix).z/ot
vfiuois z f xai Sgoee. xai ovy jjiriregdr ye rovxo ieyo-
usv ttivov di/.' i) St) xai d ndvTmv zSn- iv vouo&i-
rais cvfioxittgxdzcov ootpm razoi lovhavds avzdzovro
tpalvcrai iiytuv xai rf v ix rijs fitiatietas ini zazs
aratpvoftirais t.gzfofmv (mxaiovircros dvanlfgmatv,
xai 7i g fis ye 'ASgtuvfi e 6 ziis evoefiovs hrj^eos. Sre zd
n (toit zior Tzgairdgo/v xar trns txaazov rouolbezov-
utya iv figayci rivi avvijyz fhfiiim, rdv xodriaTov
1 Jovhavdv ngds rovxo naoa/.aficbv , xar A rbv hdyor,
Sv iv xotvtjj Sir^fjl&n/ ini r rys ngcsfivrigas Piiytrji,
aird Si} toCto tprjalv , <oe eX n rcagd rd Siarerayui-
vov araxv<;<etev, npoorjxfiv iartv rovs iv dgyals rovxo
neioaolbat Stato.tr xai tbeoaneuetv xar A r >)r ix rSv
rjSq SiaTezayfxivtov dxoiovfriav.

19 Tavra xolvvv iiixavzet (tpaniv Se v.t/ds re 5 ro
fteydlt) fiov/.i) xai fi XoitxAs arcae rijs f/zerigas no/.t -
Teias Av&gcunos) ytviiiax.ovzeS ydgtv /<iv fi/ioloyeZrs
ibetjj toj reis v a erigo es ygfiroiS dyaOdv roaovrov tpv-
id^txvn, ygrja&e. Sh roZs fjtierigois vfitiois, rdiv rot i
ndiai fitfilloci ivyeygateuivcov rrgoaiyorzts ov fieri,
ovfii dvTeiezdqovzeS ai‘rd ngds rd rvv xeifteva. Sed.
zd y.t iv r-t Soxubj Xivd TttoS aihjlois iit) ovu <i.!}iyyc-
ofrai, dii ovv r 6 uiv ngdxeoov ftnv ws divtnreiis
anagiotte , zd rvv Si 1 zovza S tincte xgarrZv. xai ydg
drcayogsvo.uev ixelvois rd iomdv ygrjo&at, zafiza Si
Sf xai ftfira rxoi.iTideO tbai re xai xgazsZv o vy/to vov-
it iv re xai theoTii^ouev • dis 3 ye Aruyetgdiv ix rcoi
lunoood ev fiefiiteov, dii ov x ix Tovrtor fi fi rdiv fi io
fiifi/.totv fidvtav xai r(7n> fini cAfietov ztSv 7iag fitreov
ovvTe&e/iivMv 1} yeroptreor, xgfo&ai moiv vfiyois f}
tovto vs iv Sixaorijgiots dvayivcooxetv rj, ei ye StxtVfioi,
■ro v Totr v7i avztti cetxvv/ecvniii dreyeo&ae, Ttagarroerj-
oeros troyos forni xai Sg/tooCcov ddtxrji/drmv xgt&ei;
zti rr}s notvgs, et xai m) iiyatttev , diV ai rd Cici-
Tzgdfig/.ov tbs v7xooztjotraii

(1) xalzoc Kr., xai zots F (2) novor v F (3) re
dei. JJcrcher (4) rd Se vvv Hereher

dixit, si quid emergeret praeter constituta, curam
agere debere magistratus, ut id definirent et ordi-
narent secundum similitudinem iam constitutorum.

19 Haec igitur omnes — vos scilicet, senatus
amplissime , et reliqui omnes nostrae rei publicae
homines ■ — eum intellegatis , gratias agite deo qui
vestris temporibus hanc felicitatem reservarit, et
utimini nostris legibus posthabentes omnia, quae in
antiquis libris scripta sunt, nec comparantes ea cum
praesentibus, propterea quod, si forte quaedam inter
sc non convenire videantur, id quod antea fuit a
nobis ut inutile retectum sit et quod nunc legitur,
id visum valere, vetamus autem in futurum iis uti
et hos solos versari et valere permittimus et san-
cimus, ut qui ex priori/nts libris neque ex solis
duobus his et constitutionibus a nobis collectis fac-
tisve uti temptaverit legibus aliquibus vel in- nidi-
ciis eas recitare vel, cum index sit, eas sub ipso
proferri sustinere, falsi reus sit et publici criminis
damnatum, etsi id a nobis non fuerit enuntiatum,
tamen, poenam subiturum ewm ex ipsa re sit viam-
festum.

CONST. TANTA

22

CONST. JEdQKEN

20 Ne autem incognitum vobis fiat, ex quibus
veterum libris haec consummatio ordinata est, iussi-
mus et hoe in primordiis digestorum nostrorum in-
scribi , ut manifestissimum sit, ex quibus legislato-
ribus quibusque libris eorum et quot milibus hoc
20a iustitiae Romanae templum aedificatum est. Le-
gislatores autem vel commentatores eos elegimus, qui
digni tanto opere fuerant ct quos et anteriores piis-
simi principes admittere 1 non sunt indignati , omni-
bus uno dignitatis apice inpertito nec sibi quodam2
aliquam praerogativam vindicante3, cum enim con-
stitutionum vicem et has leges optinere censuimus
quasi ex nobis promulgatas, quid amplius aut minus
in quibusdam esse intellegatur, cum una dignitas,
una potestas omnibus est indulta?

21 Hoc autem! quod et ab initio nobis visum est,
cum lioc opus fieri deo adnuente* mandabamus6,
tempestivum nobis videtur et in praesenti sancire,
ut nemo neque eorum, qui in praesenti iuris peri-
tiam habent, nec qui6 postea fuerint1 audeat com-
mentarios isdem legibus adnectcre: nisi tantum si
velit eas in Graecam vocem transformare sub eodem
ordine eaque consequentia, sub qua et voces8 Ro-
manae positae eunt (hoc quod Graeci xard ndSa
dicunt), et si qui forsitan per titulorum suptilitateni
adnotare maluerint et ea quae naoattrla nuncupan-
tur componere, alias autem legum interpretationes,
imrao magis perversiones eos lactare non concedi-
mus, ne verbositss eorum aliquid legibus nostris ad-
ferat ex confusione dedecus6, quod et in antiquis
edicti perpetui commentatoribus factum est, qui opus
moderate confectum huc atque illuc in diversas sen-
tentias producentes in infinitum detraxerunt, nt paene
omnem Romanam sanctionem esse confusam, quos
si passi non sumus, quemadmodum posteritatis ad-
mittatur vana discordia? si quid autem tale facere
ausi 10 fuerint, ipsi quidem falsitatis rei eonstituantur;
volumina autem eorum omnimodo corrumpentur, ei
quid vero, ut supra dictum est, ambiguum fuerit
visum, hoc ad imperiale culmen per iudices refera-
tur et ex auctoritate Augusta manifestetur, cui soli
concessum est leges et condere et interpretari11.
22 Eandem autem poenam falsitatis constituimus et

20 Kal rovro Se Aotorov 1 rivat xglvovrc e r 6 n qo-

d-tlvat tov T oiv Digeston fifliov xal T0i'S lungoo
vo/ro&draS xal ra r ovraiv xal 8dsv ij ovXXoyrj

zwv vvv fjttlv Ad-goiotHvrtov i -/ivero v6/tmv , rovro
re yerio&at ngooer&la/iev xai St) xal yiyovev ' xai
Au a ye T A ne pi rovrtov vnoretHjvai r r jj 9rtn
Tj/eaiv SiarA^et nagext).cvoaue9'a, Suros &v Anaoiv r,
tpavepiv, rl ftiv rd rijs nporepa s dnsiplas re xai Aogt-
20 a orias ijv, T i Si rd naq -fjfiwv evpquh-ov. No-
fto&iras Si rjzoi vAgrov ig^tr/vevzaG ixelvovS qttpotoa-
frtv, ol 71 agit 71 (io i ?' Sr.Soxtuuoufa ot xaUf-otaorv xai
roi> s i/mpoothr-v ApdoarrrS avroxparopas -xai rqs crag
ix.eivotv rvydvrr.S ftt>TjurjS’ rl ydp ns rah‘ cv-/l roZs
Tcai.atolB vofto if crate yj-ototlCpfiivotv torlv , rovro/ Si
rijs ngde rovro rd fifil.tov urrovolas &nrjyoQrvoattef.
naatv ye f/rjv rots ivrav&a. xeiitivoii ftiav ra| tv re
xai afitti SeSrhx.afirVy oijSevi yrei^oroS av/hyrio-a Tio-pd
rdv Iregov ipiloriuqd-elays’ et ydg ruis 77 (t,;; avrwv
yeygauftivoti Anaoiv fiaoiltxaiv Siaznqt/ov SeSaixatter
io/iv, rl &v iv tovtois /tzZlJAv ne r; llarrov Syro
Sov.oit ) ;

21 'ExnZvA ye ftijv evdis re rrjv vopoit.-oiar A&goi-
o&rjrat xairrjv iix e/, rv 6ur vol vvv re aSibiG adrrjv (3e-
tiaiovvzi 7 Anaoiv d/iolras anayogeioftev rd ltrj&eva
&aggrjoat u ij re rcov vvv di rinv /trjrv rair vortpov
lao/iivojv rodraiv Srj r&v vdftotv ■imouvrjua.ro. yoatpeiv ,
7i ),i]v ei fir) povl.rj&eZev eis uiv rrjr El.).rlvwv y/.corrav
avrd. juera@til.Elv , fiAvry Si rfj xard TzdSa xa/.ovuivj]
ygvorxodai rcov vdtunv epfn pe/a, xai et n xard rrjr
rcov dvouaQoftivotv napartrl.oiv cos etxds Ttgooygdtpai
SovlrjihZrr ygrlav Irrgov Si Ttavrdnaoiv fcrjS’ driovr
negi avrd ngdxretv // r: Se avitis Sovrat oraoecoS re
xai d/tcfiioflrj rrjor.toe xai nh] HovS roZS rS//otB acpogiitjv '
rovro 2 Sneg xal ngdo&cv ini rijs tov r/Sixrov yiyo-
vev rouofrealas, Sare xa/rot ye ovroi PQayvraxot
avrd xa&eor Se, ix rfjt xwv notxD.cov VTiout ru irovv
Scacfogas eis Aragid-fterov ixradijvat nlf/ios. el ydg
n cparelri rvydv d/tcftoflijrovu rvov fj tols rcov Stxcov
dyan iarals f) roZs tov xgivrtv ngoxadrjfcerois, rovro
fia.ail.cvS tQurprvort y. ai cos , 3nep avTcp udvcp nagd
rcov vdficov tfeirai, d>S 8 ye tlaggcov nae a ravxtp'
tjfi&v r\ )v vofcod-eolav vnd/cvrjfcd n v.araxNoihu xard
oyrjua rrs dic erigas xel.evarcos Alloidregov, ovrcjS iorco
rdie rijs naganottjoecue ire^d/erros voicois, tov nag
avrov avvTe&ivTOB def agnago/civov xai ndoiv Siacpidet-
22 gofcevov rgfrnote. Aviifi ravTTjS imxeiuevrjs rfp
noivife xal xard rcov orjfceiots vtoiv tv rjj ygacpf,
ygwfcivvJVy dneg oiyl.as 3 xal.ovocv, xal St' avxcdv ovv-

(i) admittitere F (?.) euidam F (3) vidicante F

U) advente F (5) cf. const. Deo auctore § 12 (6) ne-

que F (7) fierent F (8) voce F (9) deducua F
(10) aut si F (11) interpretaie F

(1) aniorav F (2) rovro dei. Hercher (3) otyylas F

20 Et cum conveniens esse indicaremus digesto-
rum libro veteres iuris auctores eorumque libros prae-
scrpicre et delectus legum iam collectarum unde pro-
ficiscatur, hoc fieri iussimus et factum est, et simul
ea huic nostrae sacrae constitutioni subici prae-
cepimus, ut omnibus manifestum sit, quam infinita
res et imperfecta antea fuerit et quid nos perfecc-
20a rimus. Iuris autem auctores vel interpretes
eos elegimus, qui apud omnes probati ex titissent et
anterioribus principibus placuissent et ab iis alle-
gari meruissent : nam si quis erat ne veteribus qui-
dem iuris auctoribus notus, eum. ab hoc libro procul
habuimus. _ omnibus autem in hoc volumen relatis
unum ordinem unamque dignitatem tribuimus non
reservata alii prae alio maiore auctoritate : nam si
omnibus ab ipsis conscriptis vim constitutionum im-
perialium tribuimus, quid in iis aut maius aut mi-
nus poterit videri?

21 Id autem, quod hoc iuris corpus fieri prae-
cipientes statim db initio ediximus, nunc rursus id
ipsum confirmantes omnibus similiter interdicimus,
ne quis neque praesentium neque futurorum harum

legum commentarios scribere audeat, praeterquam
si in Graecam linguam eas transferre velint sola
ea, quae ad vestigia dicitur, legum interpretatione
usi, item si quid ad usum eorum videlicet, quae ad
titulos vocant, adnotare velint: neu. quicquam omnino
praeterea circa eas faciant nec rursus occasionem
dent dissidii in legibus et dubitationis et multitu-
dinis: quod antea quoque in condendo edicto acci-
dit, ut cum ipsum brevissimum esset, per variorum
commentariorum diversitatem in infinitam molem ex-
cresceret. rmn si quid forte dubium esse videbitur
sive certantibus in iudiczo sive iudicio praesidentibus,
hoc imperator recte interpretabitur, cui soli id
a legibus permissum est. itaque qui contra hanc
nostram constitutionem commentarium ad formam a
nostro iussu _ abhorrentem conscribere ausus fuerit,
is sciat ' falsi legibus se teneri, quod autem con-
scripserit, id ablatum iri et omni modo corruptum.
22 Eadem poena proposita etiam iis qui in scri--
bendo notis utentur , quae sigilla vocant, et per eas
scripturam perturbabunt nec perscribent tam nume-
ros et veterum prudentium nomina quam ius uni-

CONST. TANTA

CONST. JEJQKEN

23

adversus eos, qui in posterum leges nostra* ipar siglo-
rum1 obscuritates ausi fuerint conscnbere.
enim id est et nomina prudentium et titulos et libro-
rum numeros, per consequentias litterarum volumus,
non per sigla2 manifestari, ita ut, qui talem librum
sibi paraverit, in quo sigla2 posita sunt in qualem -
cumquae locum libri vel voluminis, sciat inutilis se
esse codicis dominum: neque enim licentiam aperi-
mus ex tali codice in iudieium aliquid recitare qui
in quacumque sua parte siglorum1 habet- malitias,
ipse autem librarius, qui eas inscribere ausus meri
non solum criminali poena (secundum quod dictum
est) plectetur, sed etiam libri aestimationem in du-
plum domino reddat, si et ipse dominus ignorans
talem librum vel comparaverit vel confici curaverit
quod ct antea a nobis dispositum est et in Latina
constitutione et in Graeca3, quam ad legum pro-
fessores dimisimus.

'23 Leges autem nostras, quae4 in his podicibus,
id est institutionum seu elementorum et digestorum
vel pandectarum posuimus, suum optincre robur ex
tertio nostro felicissimo sancimus consulatu, prae-
sentis duodecimae indictionis tertio calendas Ianua-
rias6, in omne aevum valituras ct uoa cum nostris
constitutionibus pollentes et suum vigorem in iutli-
ciis ostendentes in omnibus causis, sive quae postea
emerserint sive in iudiciis adhuc pendent nec cas
indieialis vel amiealis forma compescuit, quae enim
iam vel iudiciali sententia finita sunt vel amicali
pacto sopita, haec resuscitari nullo volumus modo,
bene autem properavimus in tertium nostrum con-
sulatum et bas leges edere, quia maximi dei et do-
mini nostri Ihesu Christi auxilium felicissimum eum
nostrae rei publicae donavit: cum in hunc et bella
Parthica abolita sunt et quieti perpetuae tradita, et
tertia pars mundi nobis adc.revit (post Europam enim
et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est),
et tar.to operi6 legum caput impositum est, omnia
caelestia dona nostro tertio consulatui1 indulta.
24 Omnes itaque indices nostri pro sua iurisdic-
tione easdem leges suscipiant et tam in suis iudiciis
quain in hae regia urbe habeant et proponant, et
praecipue vir excelsus huius almae urbis praefectus,
curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis
tam orientalibus quam Illyricis nec non Libycis per

(1,1 signorum S (2) signa .5 (3) dispositum est

constitutione (reliquis deletis ) F* S. Cf. const. Deo auct
§ 13 et Omnem § 8 (4) requiritur quas (5) anno y

Jir- 633 Dcc. 30 (e) opere F (7) consulatu S F

' ~ ™ == — - m — —

versum, sciant autem etiam qui volumen ita scr-.

compartirml eam comparationem nulliuji »
idihtatis futuram, esse: neque enim permittimus cii
modi libros in iudiciis versari et valere etinn
id volumen in eo loco uv-Jv „1-,T ’ ?tmy>

notam nullam habere contingat, Ted inalTT
loco, licet semel id fnrh,™ lu ,OT. w a!ld
habeat tamquam non scrivtum m ^ tpS€- iibru
qui scripserit et ignoranti aut,

damnum dedit duplam ’ ei c

tem persolvat, criminali nZZ * ?ms
f proposita, idem etiam iZ T? W,imw 'Propter
hac de re datis posuimus f.onshtutionib

™ ea quam Graeca U . Latme editis tu
direximus. lingua ad legum professor

digestorum , , dicimus
ntlatus valere ™ ^e7 *'n nostn felicissimi co

kalendas . id ent a die teri

mae tn ZlianZ™ Pranentv> indictionis dv.odei
: in reliquum omne aevum valituros et u,

raoaxtstv rfv ypayrjv iniyciqovvrmv , AU. A #j) St
Slov rovs re Agtd-pobe xA re dvduaxa twv na,. at
aotrwv rljv Te Slqv vouoO-Eoiav ygapdvxciv. laxiooav
gk xai ol ptpUov ovrro yeygauuivov xrduevot, cos
Avdvgxov i£ovotv xijv xodxov xxijoiv' ovSl yAg dido-
tiev iSctav xots xotovxots fitpl.lots iv xdls dlxaaxrj-
p/otS noh-TEveofiai xai xgaxelv , x&v ri ovttBalg x 6
Stfiliov In’ aiiTod xov ulgove, oSneg dvayivcaxerat,
icriSiv lyttv xoiovxo atjftftov, Alt! iv ixegtg oltpSrjnoxs
iavrov pipet, x&v ei nqaoana£ elq rovxo yeviuevov.
\ dare avxds piv xd fitpllov drxi MgSi ycygapuivov
TCavxtlcdS l£st, 6 Si xovrn yeygafds xai AyvoovvXi
xco xxTjijarif.vcp Sois Stnlaalav xaxa&rjaet xrjs xovrov
SlaxiurjOetDS Titi feflapuivco rrf?' noo6xr)xa , ovStv
fjxTov aono£ovoge xcii xtjs iyxi.qpaxtxqs xax avxov
noivfis. xovto yAg Sr) xai tolis Silais Siara£eatv tulg
neoi xovrov relhiaatS iveyoa.ipo.pev, rais re xf Pio-
paimv npotidoiaais yiovf , rf Te r ai v E/./.rvwv
yho TTrj , f>v nodi xovi Tcov vdumv xafrqyr/xAs avet-
vgdipapev.

23 Tavra Si Sg rd pipila, tu re xoiv Instituton
t A te TU/v Digest-Oll tpa.uiv, tx xov negaxoe xrjs xgl-
x rjs tvTvypvS tjaaiv vnaxelai xoaretv deonltfop cv, xovr
toziv And xi js npd rgicdv y.alavdmv \ 'lavovaplo/v xrjs
naQoiarfi SaiSexar^s iniveaqoecos1, eis rdv lotndi
dnavxa xgarovvra ygovov xai r ais paathxale ovv-
nohrevdpeva 8i(tra£eoiv xai ycApav iyfivxa. tnt Te
roiv voxtQov ova prjaopivwv ini xe xoiv iv Sixaoxn-
glois ^gzrjpevcov iit xai rp illati pr; naqaSeSopivoiv
Anallayale’ xd yag iungoodev &nav t} SeSixaopivov
j) avp pepoopivev 2 avaxiv/Tv ovx AveytSpcfra. fv dr)
Tolrr.v vnaxelav dit Tr dvopauroxArqv SiScnxev & didi,
elye in' airfi f re ngds IligoaS itrn\vr. rd pipator
ioyyv xd te Totovro Xcdv vdpiov Avaxi&Eixat pipilor
d;r. f g ovSerl Twr ipngoodv.v i£evgqrai , xai nodi ye
•f) TgiTrj rfji olxovuivqe uoTga, rr.v dlrjv Aipdqv <pa-
piv, ro Zi jjpexEgots ngoorix) rixat oy.rjnxgois , an ar ra
rav i a lx tov pEyalov iteov xai oto zijgoi fjpaiv Iqoov
Xoiazov Singa itji rplrr/e v naTElas rjuiv SeSopiva.
24 AnavxES rolvvv ol evxleeoxarot xrjs ijperigas no-
Itrelus agyovrES zqv &eIuv tfpatv ravTrjv SxyduEvot
StAra£tv y/yijo&at xoZS ngocigrjp&vois ijvldv vi poti
Ixaoxos iv rp xad’ iavrdv n o.gaoxei dort StxaGrr.oltg.
ngo&gaet Si avxr}v iv xrj fteyiaxr) xai paadlSt xavxr
j ndlrt xai d ravrqt: ivSo£oruxoe SnagyoS. peltjoei Si
xq> te vnfityveOTarig xai eoxIeeotAtu) JjuFtv paylaxQui
. Tols Se ii So£oxazotS xai navevtf ijuois vnagyots ru>r
lep tov ypFr ngaixaigltov, tole xe ngde Ijltor Avlayovra
xols xe ini rije 'W.vglSos rots xe ini At.puijs S/P
ngooxai,Eo>v oixelmv dnaoiv xots dp ’ iavrovs r sxay

(t) anno post Ohr. 633 Dec. 30 f") ovit,3tSaoueror

Contius

cum sacris constitutionibus vim locumque habitu-
ros tam _ in iis quae postea accident quam in iis
quae in iudiciis pendent neque amicali transactione
sopita sunt : nam anteriora omnia sive indicata sive
transacta resuscitare non patimur, quem tertiam
consulatum nobis deus dedit praeclarissimum , quo-
niam m eo et pax cum Persis confirmata, est et hoc
legum volumen, quale anteriorum nullus ai/invenit,
editum et praeterea tertia pars orbis terrarum, uni-
versam Africam dicimus, nostro imperio adiuncta:
dona ea omnia tertii consulatus a magno deo et
24 salvatore nostro lesu Christo nobis data. Ita-
que omnes nostri imperii clarissimi iudices sacro
hac nostra constitutione accepta accingent sese ad
praedictas nobis leges in suo quisque foro adhiben-
das. propionet eandem in hac maxima et regia urbe
etiam gloriosissimus eius praefectus, curae autem
erit excelsissimo et clarissimo magistro _ nostro offi-
ciorum itemque gloriosissimis ct laudatissimis prae-
fectis sacrorum nostrorum praetoriorum tam m par-

CONST. TANTA

24

CONST. JEJL1KEN

suas auctoritates omuilnts, qui suae jurisdictioni sup-
positi sunt, eas manifestare. Data 6eptimo decimo
calendas Januarius 1 Justiniano domino nostro ter
consule5.

(i) calendis januariis-F (2) anno post Chr. 533 Ikc. 16. —
feliciter acld. P

/ihotl ravra notfoai xarayaiij n <)0»' Trjr drtiii-rnir
Ttiiv tj/tf.rigwt- VTTijxoon tma.qai.6y toxov yvwoir. Data
XVII kalmdas Ianuarias domino nostro Justiniano
perpetuo Angusto TT.I consule1.

(l) anno jyost Chr. 533 I>cc. 1C

tibus Orientis quam in Illyrico et Africa, ut suis I indissimulabilem cognitionem. Data XVII kalen -
ius&ioniims hacc omnibus suae iv.risclictioni svliectis ‘ das Januarias domino nostro Justiniano peipetuo
manifestent propter omnium subditorum nostrorum i Augusto III conside.

E3 OSfiN APXAlSiN

kai tqn yjz’ aytqn fenomenqn 1

EY3KF.IT AI TO TIAPON

tqm digeston /tto/ toy tianjektoy

TOY EYEEBEETATOY BAEIAEP.E 1 0 YYTINfANO Y

WWT J I ' ,i/ y/ 2

I 'Iovi.iarov

H Papiniauu

HI Quinta Muciu Scaevola*

i V 'Alrftjrov

V Sabinu
YT Iluoxoit.ov
Y1I AafhiitvoS

VHI NeQaTlov

K Iavolenu
X Celsii

XI rJon .jnvlov

XIT Salivtog
XIII Maixiarov

XTV Afavpixiai ov 5
XV Ti Qrvziov KlrunTol
XYI

Aff^utaroii
XYH AI ao

X\ID JUxcufUdiov

1 digeston fitilla ivivtfxovra.

2 ad Minicinm 8 1 pila <?§

3 ad Urseium pipila. eeauaga .

4 de ambiguitatibus pipilor t'v

1 quaestionon pipila tqsAmivtci imd

2 responson Pipila Sexaevvia

3 definition3 pipila Sio

4 de adulteriis pipila Sio

5 de adulteriis pipllov lv

6 auTvvofitxds pipllov Sv
1 ogmv pipllov Sr

1 digeston 3 1 filia r« toagaxori a
1 inris civilion pipila rota
1 imatoliov (h filia dxlii

1 ruPavtitv (hfSliv. (SxTtb

2 posteriorum fiiplla Sex a

1 regulari OX) [it filia Srxa.ni.t ~e

2 fisu pp&vatv jit filia in rd

3 responson pipila rola

1 ex Cassio pipila Sexanivre

2 epistolon pipila Srxariooagit

3 ail Plautium pipila nivee

1 digeston fi/ filia rgiaxoveaerria

1 ad Quintam Mucium lectionum Pipila t

2 ad Sabhllim pipila rgtaxoreanerre

3 intoToUov pipila efxom

4 variarum lectionum fh filia Sexaniree

5 ad Plautium fiifll/a imd

6 fideicommisson fhftha nivee

T senatus cousultum piplia. nivee
H regularion ptpUov h>

9 lyyetgiSlov pipila Sio
1 fideicommisson ptpli a Ima

1 fideicommisson pipila Sexait-

2 pilblicon fhfiljn Sexariooaga
i ad leges pipila g£

1 ad leges pipila iXy.oOL
l quaestionon ptPila i.rria

1 digeston Pipila egidxovea iv

2 ad leges pi.pi.ia

3 responson pipilor ir

1 digeston pipila reoaagdxovra

2 quaestionon p/piia nxom

3 responson pipila £|

4 regularion ptplln riooaga

5 de quaestione familiae pi.pi.lov iTn

6 quaestionum publice tractatarum pipilor

(i) ytvouFi-ov lt:
rive pandetac piissimi

Q) id est: ex quibus veteribus librisque ab ipsis conscriptis constet
trope) atoris lustiniani corpus (3) defmitoni'’1™ (■!) senevolu r

pra

BIBAUIN

oraxoveaerria

ev

icsens digestorum
// aoxia.ro r F~

IV

XIX <i> i <■> O EI ' rinov
XX i UIOV

XXI Berovielov

X.XH Trffrviiiaroi

XX ITT lo i' aro V
XXIV Ovl.nta.voi

XXV dJaSiot

(l) praetoris F (2) titulus n

1 instituton pipila SncaSvo

1 ad edictum provinciale ptplia ip

2 ad leges pipila Senanivrs

3 ad edictum urbicum 70. nova tvoe&lrta pt.plla i lina

4 aureon pipila ima,

5 Snofaxa iHlruv pipila Ic.

6 institutori pipila riooaoa

7 de verborum obligationibus pipila y

8 de manumissionibus pipila r^ia

0 fideicommisson pipila Sio

10 de casibus pipilor er

1 1 regulariori pipilor Sr

12 do tali ei an Bipilov In

13 vTColinxaolas Sip/.iov Sv

1 stipulationem piPiia omaevviv.

2 actio IKHl pipila Sena

3 de officio proconsulis ptplia rioanoa

4 de poenis paganorum pipilor tr

5 publicon pipila tflia

6 de interdictis pipila. £§

1 quaestionon pipila dmrh

2 de castrensi peculio pipilor £r
1 constitutionem ptplia etnom

1 ad edictum pipila dySortvtovxa 7p ia

2 ad Sabinum pipila nrvTtjnorra Sv

3 ad leges ptplia tl-noot

•1 disputationoii pipila Sina

5 protriboiialiou pipila Sena

6 de officio proconsulis Ptplia Siy.a

7 navSenrov pipila Sina

8 regulariori Ptplia ima

9 fideicommisson ptplia £|

10 opinionon pipila Jit;

11 de adulteriis piSlia nim-
ii de appellationibus PtPila riouutja

13 de officio consulis pipila 7(>ia

14 instituton pipila Sio

15 regularior pipiiov Sv

16 de censibus pipila Ss

17 responson p<.pila Sio

Tot «6t oC itordptpl.it

18 de sponsalibus

19 de officio praefecti urbi

20 de officio praefecti vigilum

21 de officio curatoris rei publicae

22 de officio praetoris1 tutelaris

23 de officio quaestoris

1 ad edictum pipila dySotjnov ra

2 quaestionon pipila elnooi

?• responson pipila elnooi rola

4 brebion pipi.ia e in mu rola

5 ad Piantium piSiia Stxaonrc&

6 ad Sabiuum pipila Sexai^

7 ad leges pipila Sena

8 regularion pipila enrd

9 regularion pipilor Sv'1

10 senteiition ejrot facton pipila ii
51 sentention pipila nivre

12 ad Vitellium pipila reavaoa

13 ad Neratium pipila reaoaon

14 fideicommisson pipila t \ila

15 decreton pipila rgla

16 de, adulteriis pipila rola

17 manualium pipila rola

18 instituton pipila Sio

19 de officio proconsulis pipi.ia Sio

20 ad legem Iuliam3 pipila Svo

21 ad legem Aeliam Sentiam ptplia y:

22 de iure fisci pipila Sio

23 regularion pipilor Sv'-1

24 de censibus pipi.ia Sio

Tov avzov uovopipXa.

25 de poenis paganorum

26 de poenis militum

27 de. poenis omnium legum

28 de usuris

23 male lis repitutus praeterea collocari debuit inter uordptpXa (s) iimiam F*

27

INDEX AUCTORUM

de gradibus et adfinibuB
de mre codicillorum
de excusationibus tutelarum
. ad reguiam Catonianam .
ad senatus consultum OrLtiauum
ad senatus consultum Tertylliaiium
ad senatus consultum Silaniauum
, ad senatus consultum Belleianum
ad senatus consultum Libonianum seu Claudianum
: de officio praefecti vigilum
i de officio praefecti urbi
i de officio praetoris tutelariis
de extraordinariis criminibus
[ vTTO-frrjxagta

\ ad municipalem
, de publicis iudiciis
i de inofficioso testamento __
i de septemviralibus 1 iudiciis
' de iure singulari
i de secundis tabulis

> ad orationem divi Severi
i ad orationem divi Marci

[ ad legem Velleam
1 ad legem Cinciam
t ad legem Falcidiam
l de tacito fideicommisso

i de portionibus quae liberis damnatorum conceduntur
i de i uris et facti ignorantia
' de adulteriis

i de instructo et instrumento
I de appellationibus
i de iure libellorum
de testamentis
1 de iure patronatus

i de iure patronatus quod ex lege Inlia et Papia venit
t de actionibus

• de concurrentibus actionibus

i de intercessionibus feminarum

' de donationibus inter virum et uxorem

> de legibus

l de senatus consultis

XXVI TrwLhuiiinu2
XXVH Ka" .tazp&TOV

XXV m MtvdvSpov
XXIX MagxtaroH

XXX r<W,ov Idxvla
XXXI JlloStorivov

70 de legitimis hereditatibus

71 de libertatibus dandis

1 disputationum fi /.filia etxoai lv

1 de cognitionibus fitfilia li;

2 edicton mouitorion fitfilia

3 de iure fisci fit filia rcooaga

4 instituton /3 (filia r pia

5 quaestionon fitfilia. rivo

1 militarion fitfiUa liovaga

1 instituton fi (filia St-xai^

2 regularion fitfilia tzItte

3 de appellationibus fitfilia cio

4 publicon fitfilia Sio

Tov a-vrov uov6 fit fila
3 de delatoribus uordfitfilov

0 VTZolir/y.aptas uovAfhfilov

7 ad senatus consultum Turpillianum ftovdfiifilov

1 responsa

1 responson fitfilia ScxaEVPea.

2 navSixTov fitfilia Stxadio

3 regularion fitfilia Sixa

4 differention fitfilia iwea
■> excusationum fitfilia

6 de poenis fftfil.la zlooapa

Tov ai tov l/ordfitfila

7 de praescriptionibus

8 de inofficioso testamento
V* de manumissionibus

10 de legatis et fideicommissis

11 de testamentis

12 de eurematicis

13 de enucleatis casibus

14 de differentia dotis
13 de ritu nuptiarum

(i) centumviralibus ,cr. (2) tryphonianus F™, tryphonarms F<™

IV*

INDES AUCTORUM

28

XXSn Taooovvtr/Vov Hajiovov
XXX1H Maxoov

XXXIV 'AgxaSlov

XXXV ‘ Puvyivov

XXXVI “Av&ov Jjroi <Pwo iuv 'Aiftiavov
XXX Vlt Matiuo,-
XXXVni ' Eguoytviaruij

"Exorat axlximr

1 militarion tiifti.ia Ti.aaa.oa

1 militarion Hi filia Sio

2 publicon fit filia Sio

3 de olficio praesidis fhfSiia Sio

4 fixoordn' fjtfilia Svo

5 de appellatlouibns Brji/.tn Sio

1 de testibus fh fi lior lr

2 de officio praefecti praetorio fitfiUov

3 de muneribus civilibus fUSliov ir
1 regulariori fhpl/a ScxtxSCo

1 uivoi edictu fit filia nirre
1 ad legem Falci diam
1 inno u a>v ia
filias )* [ingiAc ttS TO tstxooi 2

(1 ) l> i ol F deficit; desiderantur litterae non plus sex

(2) id est: habent Tersuum pleua (?) [milia t ici es centena)

*

DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS

IDSTINI ANI

IURIS ENUCLEATI EX OMNI VE TE RE IURE COLLECTI

DIGESTORUM SEU PANDECTARUM

LIBER PRIMUS.

T( perunf. liberi et bis contrarium servi et tertium ge- 2, 9,1«

1 r dus liberti, id est, hi qui desierant esse servi.

DE IUSTTTIA ET IULE. 5 » tenvon kma ktts libro primo iuris epitomarum

1 Ulpianus libro pritno institutionum Imi ope- . Ex hoc iure gentium introducta bella, disci etae .gentes,
rutu daturum prius nosse oportet, unde nomen iuris i' regna condita, dominia distincta, agns termini positi,
descendat. est autem a iustitia appellatum: nam, ut clo- aedificia collocata, commercium, emptiones venditio-
!,i I ganter Celsus delinit, iua est ars boni e.t aequi. Cuius nes, locationes conductiones, obligationes institutae:
merito quis uos sacerdotes appellet: institiam namque 1 exceptis quibusdam quae iure° civili introductae7 sunt,
colimus et boni et aequi notitiam profitemur, aequum .6 Ulpianus libro primo institutionum Ius . ci- 15

ab iniquo separantes, licitum ab illicito discernentes, , vile est, quod neque. in totum a naturali vel gentium

bonos non solum metu poenarum, veruin etiam prae- recedit nec por omnia ei8 servit: itaque cum aliquid
mi orum quoque exhortatione efficere cupientes, veram ■ addimus vel detrahimus iuri communi, ius proprium,
nisi fallor philosophiam, non simulatam affectantes. 1 id est civile efficimus. 3Hoc igitur ius nostrum

2 2 Unius studii duae sunt positiones, publicum et constat aut ex scripto aut sine scripto, ut apud Grae-

15 privatum, publicum ius est quod ad statum rei Ro- cos: rmv vo/imv ot «iv lyygayot. ol 8& /lypaym 10.

manae spectat, privatum quod ad singulorum ntilita- 7 Papinianus libro secundo definitionum Ius au-
tem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam pri- tem civile, est, quod ex legibus, plebis scitis, senatus 20

vatira. publicum ius in sacris, in sacerdotibus, in consultis, decretis principum, auctoritate prudentium
magistratibus consistit3, privatum ius tripertitum est: 1 venit. Ius praetorium est, quod praetores Introduxe-

ciiilectum etenim est ex naturalibus praeceptis aut runt adiuvaiidi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis

3 gentium aut civilibus. 4 his naturale est, quod na ' gratia propter utilitatem publicam, quod et honora-

tura omnia animalia docuit: nam ius istud non lui- riurn dicitur ad honorem 11 praetorum sic nominatum,
maui generis proprium, sed omnium animalium, quae 8 Marcianus libro primo institutionum Nam et

2(1 in terra, quae iu mari nascuntur, avium quoque com- , ipsum ius honorarium viva vox est iuris civilis. 2S

mune est. hinc descpndit maris atque feminae eon- 9 12 Gaius libro primo institutionum Omnes po-

iunctio, quam nos matrimonium appellamus, liine libe,- ! puli, qui legibus et moribus reguntur, partim suo pro-
rarum procreatio, hinc educatio: videmus etenim cetera prio, partim communi omnium hominum iure utuntur,
quoque animalia, feras etiam istius iuris peritia ceu- nam quod quisque populus ipse, sibi ius constituit,

4 seri. Ius gentium est, quo genles humanae utu.u- id ipsius proprium civitatis 13 est vocaturque ius ei-

tur. quod a naturali recedere facile intellegere licet, vile, quasi ius proprium ipsius 11 civitatis: quod vero

quia illud omnibus auimalibus, hoc solis hominibus in- naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud 30
ter se commuue sit. omnes 15 peraeque custoditur vocaturque ius gentium,

25 2 Pomponius libro singulari enchiridii Velati erga quasi quo iure omnes gentes utuntur.

deum religio: ut parentibus et patriae parcamus: 10 10 Ulpianus libro primo regularum Iustitia est

3 Florentinus libro primo institutionum ut- vim constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribu-
at.que iniuriam propulsemus: nam iure boo evenit, ut 1 endi l7. Iuris praecepta suat haec: honeste vi-

2,i quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, iure fc- vere, alterum non laedere, suum cuique tribuere.

«asse existimetur, et cum inter nos cognationem quau- 2 Iuris prudentia 18 est divinarum atque humanarum 35

uarn natura constituit, consequens est lmminem lio- rerum notitia, insti atque iniusti scientia.

nu 11^ insidiari nefas esse. 11 Paulus libro quarto decimo ad Sabinum Ius

4 l i.PiANUs libro primo institutionum Alanti- pluribus modis dicitur: uno modo, cum id quod sem- 3, 1
missiones quoque iuris gentium sunt, est autem ma- per aequum ac bonum est ius dicitur, ut est ius na-
mimissio de manu missio, id est datio libertatis: nam turale. altero modo, quod omnibus aut pluribus iu

5 quam diu quis in servitute est, manui et potestati sitp- , quaque civitate utile est, ut est ius civile, nec minus
positus est, manumissus liberatur potestate., quae res ius recte appellatur in civitate nostra ius honora-
a iure gentium originem sumpsit, utpoie cum iure riurn. praeter quoque ius reddere dicitur etiam cum
naturali omues liberi nascerentur nec esset nota ma- inique decernit, relatione scilicet facta non ad id quod
minussio, eum servitus esset incognita: sed posto. aquam ita praetor fecit, sed ad illud quod praetorem facere 5
nue gentium servitus invasit, secutum est benedici, -jm ■ convenit, alia significatione ius dicitur locus in quo
manumissioms. et cum uno naturali nomine bomi- 1 ius redditur, appellatioue collata ab eo quod fit in
m e-ipe aremur, iure gentium tria genera esse coe- | eo ubi fit. quem locum determinare hoc modo pos-

V'i S‘— Ii ^ a' 6' *125 Vop, *2, *5. *i. — Inst. est: Ligum aliae scriptae, aliae non scriptae (1!) sic

1 ‘ „ . ’. 1 (2) “= Inst. 1, i, 1 (3) sic dett. Fit, aib honore dett. (12) Gai. 1, 1 — inst. 1» 2, t

fR (4) = Inst, 1,2 pr. (5) = Inst. (13) ohvitatia om. Gaius (14) ipsius om. Gaitcs (15) po»

j b*' {g, a iure S (7) *zc g cum Bt introducta F pnlos t\ns. Gaius et Inst. (10) = luat, t, ipr- § 3* 1

(8) eis Brencmunnus cum B (9) = hiat. 1, 2, 3 110) vi (1") triljiuens Inst. eum B (18) iuris prudenti F

i

I 1. 2

»0

DE OllIGINE

3,7 sumus: ubicumque praetor salva maiestnte imperii
sui salvoque more maiorum ius dicere constituit, is
locus recte ius appellatur.

12 Marcianus libro primo institutionum Nonnum-
io quam ius etiam pro necessitudine dicimus veluti ‘est
mihi ius cognationis vel adfinitatis'.

u n>

DE ORIGINE IURIS ET OMNIUM MAGISTRATUUM
ET SUCCESSIONE PRUDENTIUM2.

1 Gajus libro primo ad legem duodecim tabularum
is Facturus legum vetustarum interpretationem neces-
sario prius3 ab urbis initiis repetendum existimavi,
non quia velim verbosos commentarios facere, sed
quod in omnibus rebus animadverto id perfectum
esse, quod ex omnibus suis partibus constaret: et
certe cuiusque rei potissima4 pars principium est.
deinde si iu loro causas dicentibus nefas ut ita dixe-
rim videtur esse nulla praefatione facta iudici rera
exponere: quanto magis interpretationem proraitten-

20 tibus inconveniens erit omissis initiis atque origine
non repetita atque illotis ut ita dixerim manibus pro-
tinus materiam interpretationis tractare? 'namque nisi
'fallor istae praefationes et libentius nos ad lectionem
'propositae materiae producunt et cum ibi venerimus,
'evidentiorein praestant intellectum.'5

2 Pomponius libro singulari enchiridii N ccessariu m
25 itaque nobis videtur ipsius iuris orginem atque pro-

1 cessum demonstrare. Et quidem initio civitatis
nostrae populus sine lege certa, sine iure. certo
primum agere instituit omniaque manu a regibus gu-

2 bernabantur. Postea aucta ad aliquem modum
civitate ipsum Romulum traditur populum in tri-
ginta partes divisisse, quas partes curias appellavit
propterea, quod tunc rei publicae curam per senten-
tias partium earum expediebat, et ita leges quasdam

SO et ipse curiatas ad populum tulit: tulerunt et se-
quentes reges, quae omnes conscriptae exstant in
libro Sexti Papirii, qui fuit illis temporibus, quibus
Superbus Demarati Corinthii filius, ex principalibus
viris, is liber, ut diximus, appellatur ius civile Papi-
rianum, non quia Papirius de suo quiequam ibi ad-
iecit, sed quod leges sine ordine lat.as in nuujjn
4,i 3 composuit. Exactis deinde regibus lege tribuni-
cia omnes legee hae exoleverunt iterumque coepit
populus Romanus incerto magis iure et consuetudine
aliqua ut.i° quam per latam legem, idque prope vi-

4 ginti7 annis passus est. Postea ne diutius hoc
fieret, placuit publica auctoritate decem constitui
viros, per quos peterentur leges a Graecis civitatibus

6 et civitas fundaretur legihus: qua3 iu tabulas eboreas8
perscriptas pro rostris composuerunt, ut possint leges
apertius percipi: datumque est eis ius eo anno in
civitate summum, uti leges et corrigerent, si opus
esset, et interpretarentur neque provocatio ab eis
sicut a reliquis magistratibus fieret, qui ipsi anim-
adverterunt aliquid deesse istis primis legibus ideo-
que sequenti anno alias duas ad easdem tabulas ad-
iecerunt: et ita ex accedenti9 appellatae sunt leges
10 duodecim tabularum, quarum ferendarum auctorem
fuisse decemviris Hermoderum quendam Ephesium

5 exulantem in Italia quidam rettulerunt. His legi-
bus latis coepit (ut naturaliter evenire solet, ut inter-
pretatio desideraret prudentium auctoritatem ,0) ne-
cessarium esse disputationem 11 fori, haec disputatio
et hoc ius, quod sine scripto venit compositum a

l

■

I

f

I

i

prudentibus, propria parte 15 aliqua noD appellatur, 4, ij
ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur,
datis propriis nominibus ceteris partibus 13; sed com- ia

6 muni nomine appellatur ius civile. Deinde ex his
legibus eodem tempore iere actiones compositae suuc,
quibus inter sc homines disceptarent: quas actiones
ne populus prout vellet institueret certas sollem-
nesque esse voluerunt: et appellatur haec pars iuris
legis actiones, id est legitimae actiones, et da eodem
paene tempore tria haec iura nata sunt: lege 15 duo-
decim tabularum ex his fluere coepit ius civile, cx
isdem legis actiones eompositae suut. omnium tamen io
harum et interpretandi scientia et actiones apud col-
legium pontiiicum erant., ex quibus constituebatur,
quis quoquo 16 anno praeessct privatis, et fere po-
pulus annis prope centum hac consuetudine usus est.

7 Postea cum Appius Claudius proposuisset 11 et ad
formam redegisset has actiones. Gnaeus Flavius scriba
eius libertini filius subreptum librum populo tradidit,
et adeo gratum fuit id munus populo, ut tribunus
plebis fieret et senator et aedilis cunilis, hie liber, 25
qui actiones continet, appellato ius civile Flavianum,
sicut ille ius civile Papirianum: nam nec Gnaeus
Flavius de suo quiequam adiecit libro, augescente
civitate quia deerant quaedam genera agendi, non
post multum temporis spatium Sextus Aelius alias
actiones composuit et librum populo dedit, qui ap-

8 pellatur ius Aelianum. Deinde cum esset in civi-
tate lex duodecim tabularum ct ius civile, essent et 30
legis actiones, evenit, ut plebs in discordiam cum
patribus perveniret et secederet sihique iura consti-
tueret, quae iura plebi scita vocantur, mox eum
revocata est plebs, quia multae discordiae nasceban-
tur de his plebis scitis, pro legibus placuit et ea ob-
servari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter
plebis scita et legem species constituendi interesset,

9 potestas autem eadem esset. Deiude quia diffi-
cile plebs convenire coepit, pupulus certe multo dii- 5, i
ficilius in tanta turba hominum, necessitas ipsa cu-
ram rei publicae ad senatum deduxit: ita coepit se-
natus se interponere ct quidquid constituisset obser-
vabatur, idque ius appellabatur senatus consultum.

10 Eodem tempore et magistratus iura reddebant
et ut scirent cives, quod ius de quaque re quisque
dicturus esset, seque praemunirent1*, edicta propone- 5
bant. quae edicta praetorum ius honorarium con-
stituerunt: honorarium dicitur, quod ah honore prae-
li toris venerat. Novissime sicut ad pauciores iuris
constituendi vias transisse ipsis rebus dictantibus
videbatur per partes19, evenit, ut necesse esset23 rei
publicae per unum consuli (nam senatus non per-
inde omnes provincias probe gerere21 poterat22): igi-
tur constituto principe datum est ei ius, ut quod
12 constituisset, ratum esset. Ita in civitate nostra 10
aut iure, id est lege, constituitur, aut est proprium .
ius civile, quod sine scripto in sola prudentium inter- i
prolatione consistit, aut sunt legis actiones, quae
formam agend i continent, aut plebi scitum, quod sine
auctoritate patrum est constitutum, aut est magistra-
tuum edictum, unde ius22 honorarium nascitur, aut
senatus consultura , quod solum senatu constituente
inducitur sine, lege, aut est principalis constitutio, id
est ut quod ipse princeps constituit pro lege servetur. 15

13 Post originem iuris et processum cognitum con-
sequens est,, ut de magistratuum nominibus et origine
cognoscamus, quia, ut exposuimus, per cos qui iuri
dicundc praesunt effectus rei accipitur: quantum est

(I) Pap. — Graecae ventionis particulas quasdam aer -> ■

ravit Epitome legum (Zachariae ius Grepco-Rom. vo\. 2
p. 278 sq.) (2) prudentium F in indice S, eorum F2,
rubricam om. F 1 (3) p(opuli) Tt(omani) ius Mo. 14) sic

Fl, potentissima F2 5 cum Epit. (5) e> Just. ((f h upe)
(6) aliqua uti F3 S cum Epit., ali F1 (7) ftcvzi}-

KCruxa Epit. (8) eboreas confirmat Epit. (9!; sic S
cum Epit., accidentia F (10) sic S, auctoritate F

(II) «C deit; disputatione FB (12) parte] appejllatione

f

I

Mo. (13) datis p. n. c. partibus dei. Hal. (14) insti-
tuere F (15) sic FR, nata sunt leges dett., nata sunt
lataque lege Mo. (16) quoque Hal. (17) composuisset
Mure tus (18) praemuniret libri (19) sic libri, nisi
quod per papartes F\ videbatur r(es) p(ublica) per
partes, evenit scr., nisi praestat rem publicam non ge-
minatione adiccre, sed cogitatione repetere ex sequentibus
(Mo.) (20) necesset F (21) probe regere Hal,

1 (22) poterant libri (2 3) de in». F

IURIS

31

I 2

30

5 18 enim ius in civitate esse, nisi sint, qui iura regere
possint? post hoc dein' de auctorum successione
dicemus, quod constare non potest ius, nisi sit ali-
quis iuris peritus, per quem possit cottidie in melius
20 14 produci. Quod ad magistratus attinet, nutio em-
tatis huius constat reges omnem potestatem habuisse.
15 Isdem temporibus et tribunum celerum fuisse con-
stat: is autem erat qui equitibus praeerat et veluti
secundum locum a regibus optinebat: quo m numero
fuit limius Brutus, qui auctor fuit regis * eiciendi.
Hi Exaetis deinde regibus consules constituti sunt
25 duo: penes quos summum ius uti esset, lege roga-
tum est: dicti sunt ab eo, quod plurimum rei publi-
cae consulerent, qui3 tamen ne. per omnia regiam
potestatem sibi vindicarent, lege lata factum est,. ut
ab eis provocatio esset neve possent4 in caput civis
Ilo mani animadvertere iniussu populi: solum relictum
est illis, ut coercere possent et in vincula publica

17 duci iulierent5. Post deinde cum census iam maiori
tempore agendus esset et consules non. sufficerent

18 huic quoque officio, censores constituti sunt. Po-
pulo deinde aucto cum crebra orerentur bella et quae-
dam aeriora a finitimis inferrentur0, interdum re
exigente placuit maioris potestatis magistratum con-
stitui: itaque dictatores proditi sunt, a quibus nee
provocandi ius fuit et quibus etiam capitis animad-
versio data est. hunc magistratum, quoniam summam
potestatem habebat, non erat fas ultra sextum men-

19 sem retineri. Et7 his dictatoribus magistri equitum
ar, iniiingebantiir sie, quo modo regibus tribuni celerum:

quod officium fere tale erat, quale hodie praefectorum
6. l praetorio, magistratus tamen habebantur legitimi.

20 Isdem temporibus cum plebs a patribus secessisset
anno fere septimo decimo post reges exactos, tribunos
sibi in monte sacro creavit, qui essent plebeii magistra-
tus. dicti tribuni, quod olim in tres partes populus divi-
sus erat et ex singulis singuli creabantur: vel quia tri-

s 21 . buum suffragio creabantur. Itemque ut essent qui
aedibus praeessent, in quibus omnia scita sua plebs de-
ferebat, duos cx plebe constituerunt, qui etiam aediles

22 appellati sunt. Deinde cum aerarium populi auctius 8
esse coepisset, ut essent qui illi praeessent, constituti
sunt quaestores, qui pecuniae praeessent30, dicti ab eo
quod® inquirendae et conservandae pecuniae causa crea-

23 ti erant. Et quia, ut diximus, de capite civis Ro-
to mani iniussu populi non erat iege permissum consu-
libus ius dicere, propterca quaestores constituebantur
a populo, qui capitalibus rebus praeessent: hi appel-
labantur quaestores parricidii, quorum etiam meminit

24 lex duodecim tabularum. Et. cum placuisset leges
quoque ferri, latum est ad populum, uti omnes ma-
gistratu10 se abdicarent, quo decemviri'1 constituti
anno_ uno cum magistratum prorogarent sibi et eum
lniuriose tractarent neque vellent deinceps sufficere

15 magistratibus **, nt ipsi et factio sua perpetuo rem
publicam occupatam retineret: nimia atque aspera
dominatione eo rem. perduxerant, ut exercitus a re
publica secederet, initium fuisse secessionis dicitur
Verginius quidam, qui cum animadvertisset Appium
blaudiurn contra ius, quod ipse cx vetere iure in duo-
uecnn tabulas transtulerat, vindicias filiae suae a se
abdixisse et secundum eum, qui in servitutem ab eo
suppositus petierat, dixisse captumque amore vir» -ei I
20 omne fas ac nefas miscuisse: indignatus, quod vetus-
tissima iims observantia in persona filiae suae de-
fecisset (utpote cum Brutus, qui primus Romae con-

I sui fuit, vindicias secundum libertatem dixisset in 6, 21
persona Vindicis Vitelliorum servi, qui proditionis
coniurationem indicio suo detexerat) et. castitatem
filiae vitae quoque eius praeferendam putaret13, ar-
repto 14 cultro de taberna lanionis filiam interfecit in
! hoc scilicet, ut morte virginis contumeliam stupri ar-
ceret, ac protinus recens a caede madenteque adhuc 2j
' filiae ernore ad commilitones confugit, qui universi
de Algido, ubi tunc belli gerendi causa legiones erant,
relictis ducibus pristinis 15 signa in Aventinunvtrans-
tulerunt, onmisque plebs urbana mox eodem se con-
tulit, populiquc consensu partim in carcere ne-
cati 10. ita rursus res publica suum statum recepit.

25 Deinde cum post aliquot annos duodecim tabu-
lae latae sunt et plebs17 contenderet cum patribus

et vellet ex suo quoque corpore cousules creare18 et ao
patres recusarent: factum est, ut tribuni militum
crearentur partim ex plebe, partim ex patribus con-
sulari potestate, hique constituti sunt vario numero:
interdum enim viginti19 fuerunt, interdum plures,

26 nonnumquam pauciores. Deinde cum placuisset
creari etiam ex plebe consules, coeperunt ex utro-
que corpore constitui, tunc, ut aliquo pluris 20 patres
haberent placuit duos ex numero patrum constitui 41: 7, t

27 ita tacti sunt aediles curules. Cumque consules
avocarentur bellis finitimis neque esset qui in civi-
tate ius reddere posset, factum est, ut praetor quo-
que crearetur, qui urbanus appellatus est, quod in

28 urbe ius redderet. Post aliquot deinde annos
non sufficiente eo praetore, quod multa turba etiam
peregrinorum in civitatem veniret, creatus est et alius
praetor, qui peregrinus appellatus est ab eo, quod 5

29 plerumque inter peregrinos ius dicebat. Deinde
eum esset necessarius magistratus qui hastae prae-
essent22, decemviri in23 litibus indicandis sunt con-

30 stitnti. Constituti sunt24 eodem tempore et quat-
tuorviri qui curam viarum agerent25, et triumviri
monetales aeris argenti auri flatores, et triumviri
capitales qui cnrceris custodiam haberent, ut cum
31. animadverti oporteret interventu eorum fieret. El io
quia magistratibus vespertinis temporibus in publi-
cum esse inconveniens erat, quinqueviri constituti
sunt cis Tiberim 'et ullis Tiberim’ 2U, qui possint pro

32 magistratibus fungi. Capta deinde Sardinia, mox
Sicilia, item Hispania, deinde Narbonensi provincia
totidem praetores, quot provinciae in dicionem vene-
rant, creati sunt, partim qui urbanis rebus, partim
qui provincialibus praeessent. deinde Cornelius Sulla
quaestiones publicas constituit, veluti de falso, de is
parricidio, de sicariis, et praetores quattuor adiecit.
deinde Gaius Inlius Caesar duos praetores ct duos
aediles qui frumento praeessent et27 a Cerere cereales
constituit, ita duodecim praetores, sex aediles sunt
creati, divus deinde Angustus sedecim praetores cou-
stituit. post deinde divus Claudius duos praetores
adiecit qui de fideicommisso ius dicerent, ex quibus
unum divus Titus detraxit: et adiecit divus Nerva 20
qui inter fiscum ct privatos ius diceret, ita decem ct

33 octo praetores in civitate ius dicunt. Et haec
omnia, quotiens in re publica sunt magistratus, ob-
servantur: quotiens autem proficiscuntur28, unus re-
linquitur, qui ius dicat: is vocatur praefectus urbi.

-.qui praefectus2* olim constituebatur: postea fere Lati-
narum feriarum causa introductus est et quotannis
observatur, nam praefectus annonae et vigilum non
sunt magistratus, sed extra ordinem utilitatis causa :*■

(1) deinde S (2) reges dett. (3) quia F (4) pos-
set i (5) iubere Bynkcrshoek (0) infererentur FU
(7) retineret Fl (s) sic F\ auctu F' (9) quod
oni, F (10) magistratus dett. (11) quo decemviri
[crearentur legum scribendarum causa, itaque decem-
viri] constituti Mo. (12) magistratus Hal. (13) pu-
tans Mo. (14) arrecto F (15) protinus edd. (ifl) sic
f > carcerem pro carcere F'J, partim [in exilium acti
decemviri, partim] in carcere necati edd. (17) cum
post aliquot annos, quam d. t. 1. sunt, plebs Mo.

(18) creari edd. (19) sex (viginti ex vi) Cuiac. (20) plu=
iuris Mo. (21) qui ludos curarent vel similia videntw,
intercidisse (Mo.) . (22) praeesset dett. (23) in dei. Hal

(24) sunt constituti constituti sunt U, sunt constitutis F,
Bunt constituti R, constituti sunt constituti sunt F

(25) gerent F (20) < 4 Just. (Mo.)-, cf. § 33 et Liv. 39, 1 1, 1»
(27) aut et delendum cum Hal. aut ct dicerentur a Cercj
cereales scr. cum Mureto (2$) profisciountur-F (20-um
profectis Iis (profectis Murcius) Mo.; cf. Tac. ai ligonis
(30) qui p. praeessent om. Lydus de mag. i, 26 alium,

1*

DE ORIGINE ruras

I 2

32

7, 23 constituti sunt, et tamen 1 hi, quos Cistiberes dixi-
mus, postea aediles1 senatus consulto creabantur.
34 Ergo ex his omnibus decem tribuni plebis, con-
sules duo, decem et octo praetores, sex aediles in
civitate iura reddebant,

35 luris civilis scientiam plurimi et maximi viri pro-
fessi sunt: sed qui eorum maximae dignationis apud
populum Romanum fuerunt, eorum3 in praesentia

80 mentio habenda est, ut appareat, a quibus et quali-
bus haec iura orta et tradita sunt, et quidem ex
omnibus, qui scientiam nancti sunt, ante Tiberium
Coruncanium publice professum neminem traditur:
ceteri autem ad hunc vel in latenti ius civile reti-
nere cogitabant solum que* consultatoribus vacare po-

36 tius quani discere volentibus se praestabant. Fuit
autem in primis peritus Publius5 Fapikius, qui leges
regias in unum contulit, ab hoc Appius Claudius

8,1 unus ex decemviris, cuius maximum consilium iu duo-
decim tabulis scribendis fuit, post hunc Appius
Claudius eiusdem generis maximam scientiam ha-
buit: hic Centeinrnanus appellatus est, 6Appiam
viam stravit et. aquam Claudiam induxit et de Pyrrho
in urbe non recipiendo sententiam tulit: hunc etiam
actiones7 scripsisse traditum est primum de usurpa-
5 tionibus, qui liber nen exstat: idem Appius Claudius,
qui videtur ab hoc processisse, R litteram invenit,
ut8 * pro Valesiis“ Valerii essent et pro Fusiis Furii10 * *.

37 Fuit post eos maximae scientiae Sumtuonius,
quem populus Romanus ooydv appellavit, nec quis-
quam ante hunc aut post hunc hoc nomine cogno-
minatus est. G aius Scipio Nasica, qui optimus" a
senatu appellatus est: cui etiam publice domus iu

10 sacra via data est, quo facilius consuli posset, deinde
Quintus Mucius ts, qui ad Carthaginienses missus le-
gatus, eum essent duae tesserae positae una pacis
altera belli, arbitrio sibi dato, utram vellet referret
Romam, utramque sustulit et ait Carthaginienses pc-

38 tere debere, utram mallent accipere. Post hos
fuit Tiberius Coruncanius, ut dixi, qui primus pro-
fiteri coepit: cuius tamen scriptum nullum exstat,
sed responsa complura et memorabilia cius fuerunt13 *.

15 deinde Sextus Aei.ius 11 et frater eius Publius Ae-
lius et Publius Atilius15 maximam scientiam in
profitendo habuerunt, ut duo Aelii etiam consules
fuerint10, Atilius autem primus a populo Sapiens ap-
pellatus est'-7. Sextum Aelium etiam Ennius lauda-
vit et exstat illius liber qui inscribitur ‘tripertita',
qui liber veluti cunabula inris 18 continet: tripertita
autem dicitur, quoniam lege duodecim tabularum prae-
posita inngitur interpretatio, deinde subtexitur legis

20 actio, eiusdem esse tres alii libri referuntur1'1, quos
tamen quidam negant eiusdem esse: hos sectatus ad
aliquid est Cato50, deinde Marcos Cato princeps Por-
ciae familiae, cuius et libri exstant: sed plurimi filii
3!) eius, ex quibus ceteri oriuntur21. Post; hos fue-
runt Publius Mucius et Brutus et Manilius, qui
fundaverant ius civile, ex bis Publius Mucius etiam

decem libellos reliquit, Brutus septem, Manilius tres'--; 3, a
et extant volumina scripta Manilii monumenta23, illi
duo consulares fuerunt, Brutus praetorius, Publius 25

40 autem .Mucius etiam pontifex maximus. Ab Ius
profecti sunt Publius Rutilius Rufus, qui Romae
consul et Asiae procursui fuit, Paulus24 Verginius
et Quintus Tubero ille stoieus Pansae25 auditor, qui
et ipse consui, etiam Sextus Pompeius Gnaei Pom-
peii patruus fuit eodem tempore; et Coelius Anti-
rATFii, qui historias conscripsit, sed plus. eloquentiae
quam scientiae inris operam dedit: etiam Lucius 10
Crassus frater Publii Mucii, qui Muni anus 20 dictus
est: hunc Cicero27 ait jurisconsultorum disertissimum. <3, 1

4 1 Post hos Quintus Mucius Publii filius pontifex
maximus ius civile primus constituit geueratim in li-

42 bros decem et octo redigendo. Mucii auditores
fuerunt complures, sed praecipuae auctoritatis Aijui
lius Gallus28, Balbus Lucilius4*, Sextcs Papirius,
Gates30 Iuventius: ex quibus Gallum maximae auc-
toritatis apud populum fuisse Servius dicit, omnes 5
tamen hi a Servio Sulpicio nominantur: alioquin per
se eorum scripta non talia exstant, ut ea omnes31
appetant: denique nec versantur omnino scripta eo-
rum inter manus hominum, sed Servius 32 libros suos
complevit, pro cuius scriptura ipsorum quoque mc-

■ 43 moria habetur. Servius autem Sulpicius33 cum
in causis orandis primum locum aut pro certo post
Marcum Tullium34 optineret, traditur ad consulen-
dum Quintum Mucium de re amici sui pervenisse in
cumque eum sibi respondisse de iure Servius35 parum
intellexisset, iterum Quintum interrogasse et 36 a Quinto
Mucio responsum esse nec tamen percepisse, et ita
obiurgatum esse a Quinto Mucio: namque eum dixisse
turpe esse patricio et nobili el. causas oranti ius in
quo versaretur ignorare, ea velut contumelia Servius
tactus37 operam dedit iuri civili et plurimum eos, de
quibus locuti sumus, audiit, institutus a Balbo Luci-
lio, instructus autem maxime a Gallo Aquilio, qui luit 15
Cercinae: itaque libri complures eius extant Cercinae
confecti, hie cum in legatione perisset, statuam ei
populus Romanus36 pro rostris posuit, et hotlieque39
exstat pro rostris Augusti, huius volumina complura
exstant: reliquit autem prope centum ct octaginta
44 libros. Ab hoc plurimi profecerunt, fere tamen
hi libros conscripserunt: Alfenus Varus Gaius40,
Aulus Ofilius, Titus Caesius, Aufidius Tucca,
Aufidius Namusa, Flavius Priscus, Gaius Atrius. 20
Pacuvius Labeo Antistius41 Labeonis Antistii pa-
ter, Cinna, Publicius44 Gellius, ex his decem li-
bros octo conscripserant, quorum omnes qui fuerunt
libri digesti sunt ab Aufidio Namusa in centum43 qua-
draginta libros, ex his auditoribus plurimum auctori-
tatis habuit Alfenus Varus et Aulus Ofilius, ex qui-
bus Varas et consul fuit, Ofilius iu equestri ordine
perseveravit, is fuit Caesari familiarissimus ct libros 26
de iure civili plurimos et qui omnem partem operis
fundarent reliquit, nam de legibus viceusimae pri-

(l) et tamen] etiam Kr. (2) postea per aediles fortasse

scr. (Mo.) (3) eorum om. F 1 (1) solumque] vel

solebant -Ifo. (3) Publius dei. Mureltts ,

§ 2 (6) ct ins. S (7) actiones ' ]

polavit ex § i nescio quis immemor illa voIuitu, ' '' t' i

ponio non numerari inter scripta auctorum

(8) idem Ap. Ci. II litteram invenit videturque ab hoc

processisse ut Muretus (9) vnlesii F1, om. F 1

(10) furiis F (11) qui vir optimus Murcius (12) Q.

Maximus Kupcrtus (13) feruntur Murcius (14) caelitis

FU, cecilius dett. (15) L. Acilius dicitur apud Pom-

ponii auctorem Ciceronem Lad. 2, G (lfi) fuerunt F3 S

(17) sit Mo. (18) civilis ins. Huschlee (19) feruntur

edd. (20) cato om. dett. (21) ordiuntur scr.,- nam

auctores posteriores citant passim Catonem neque vero

'■uctorem ullum eo antiquiorem, nisi quod semel laudat

’. Aelium Celsus {Mo.) (22) septem Manilius, Brutus

v'ov ' Bertrandus collatis ves bis seqq. illi duo etCic.de

'“f* o5, 223 (2.1) Manilii inscripta manum. A. Pernice,

1^1 lj oW

monumenta dei. Mo. (24) Aulus Ruperius; cf. Cie.
Laxi. 27, 101 (25) Panaetii Jlal., cf. Cie. Tuse. 5, 2, 4

^”1 Mucianus dett. (27) Brut. 39, 143 (29) cailus F

- .1) modo lucii- modo lucill- F (3(1) GaiusJ Titus
Corashis; cf. Cie. Brut. 48, 178 (31) Omnes vel lio-

j mines A, ad omnes F (32) Servius iis Canncgicter
1 (33) autem Sulpicius 8, om. F (34) aut p. c. p. m.

tulhum bis F (33) servi F (3G) sibi respondentem
de iure Servius parum intellexisset et iterum Quintum
interrogasset Hal. (37) tractatus Fae (38) proromanus
ins. F (39) que dei. F3 (10) Gaius aut delendum
( Cuiacius ) aut transponendum ante Cinna: praenomen
Alfeno videtur fuisse Publii ( 6' . I. L. 1. p. 467) nec nisi
raro plus bina nomina ponit Pomponius (A/b.) (4J) An-

tistius det,; praeterea ante Pacuvius recte distinxit
Hcrtzius ad Prisci amnii 8, is citata epistula Sinnii
Capitonis {apud. Geli. 5, 21, 10) 'ad Pacuvium Labeonem
(Mo.)' (42) Publius edd. (43) centum dei. M.

Pernice

DE LEGIBUS

I 2. 3

33

c, M mus conscribit ' : de jurisdictione idem edictum rrae-
’ nriinns flilisrcnter comnosuit, nana ante eum

auditor», donique in illius honorem testamento I u-
biium Mucium nepotem cius reliquit heredem, «ut
autem quaestorius nec ultra proficere voluit, cum illi
etiam Augustus consulatum offerret, ex Ius Irclia-
tius pcritlor Cascellio, Cascellius Trebatio eloqueii-
b lior fuisse dicitur, Ofilius utroque doctior. Cascellii
scripta non exstant nisi unus liber bene dictorum,
Jt; Trebatii complures, sed minus frequentantur1 * * * *'. Post
li ,)s 7 quoque Tubero8 * * fuit, qui Ofilio operam de-
dit: fuit autem patricius6 et transiit a causis agen-
dis ad ius civile, maxime postquam Quintum Liga-
rium accusavit nec opt.inuit apud Guium Caesarem,
is est Quintus Ligarius, qui cum Africae oram te-
neret, infirmum Tuberonem applicare non permisit
io nec aquam lmurirc, quo nomine cum accusavit et
Cicero defendit: exstat eius oratio satis pulcherrima,
quae inscribitur pro Quinto Ligario. Tubero doctis-
simus quidem habitus est iuris publici et privati ct
complures utriusque operis libros reliquit: sermone
etiam 1,1 antiquo usus affectavit scribere et ideo parum
47 libri eius grati habentur. Post hunc maximae
auctoritatis luerunt Atisius Capito, qui Ofilium se-
cutus est. ct Antjstiiis Labeo, qui" omnes hos au-
15 divit, institutus est autem a Trebatio, ex his Ateius
consul fuit: Labeo noluit, cum offerretur ei ab Au-
gusto consulatus, quo suffectus fieret1-, honorem sus-
cipere, sed plurimum studiis operam dedit; et totum
annum ita diviserat, ut Romae sex mensibus cum
studiosis esset, sex mensibus secederet ct conscri-
bendis libris operam daret, itaque reliquit quadrin-
genta volumina, ex quibus plurima inter manus ver-
santur. hi duot primum voluti diversas sectas feee-
2n runt: nam Ateius Capito in his, quae ei tradita13
fuerant, perseverabat: Labeo ingenii qualitate et
fiducia doctrinae, qui et ceteris operis sapientiae
4$ operam dederat, plurima innovare instituit. Et
ita Ateio Capitoni Massurius Sabinus successit, La-
beoni Nerva, qui adhuc14 * * * eas dissensiones auxerunt,
hic etiam Nerva Caesari familiarissimus fuit. Mas-
surins Sabinus in equestri ordine fui *t et11 publice
primus respondit lu: postcaque hoc coepit beneficium
25 dari, a Tiberio Caesare hoc tamen illi concessum
4U erat”. Et, ut obiter sciamus, ante tempora Au-
gusti publice respondendi ius uou a principibus da-
batur, sed qui fiduciam studiorum suornm habebant,
consulentibus respondebant: neque responsa utique
signata dabant, sed plerumque indicibus ipsi scribe-
bant. aut testabantur qui illos consulebant, primus
divus Angustus, ut maior iuris auctoritas haberetur,
constituit, ut cx auctoritate eius responderent: et ex
so iilo tempore peti hoc pro beneficio* coepit, et ideo

optimus princeps Hadrianus, cum ab eo viri praeto- 10, si
rii peterent, ut sibi liceret respondere, rescripsit cis
hoc non peti, sed praestari solere et ideo, si quis
fiduciam sui haberet, delectari se populo ad respon-

50 dendum se praepararet18 *. Ergo Sabino conces-
sum est a Tiberio Caesare, ut populo responderet:

qui in equestri ordine iam grandis natu ct fere an- ll,t
norum quinquaginta receptus est. huic nec amplae
facultates fuerunt, sed plurimum a suis auditoribus

51 sustentatus est. Huic successit G Aius Cassius
Longinus natus cx filia Tuberonis, quae fuit neptis
Servii Sulpicii: et ideo proavum suum Servium Sul-
picium appellat, hic consul fuit cum QuartinoJ*
temporibus Tiberii, sed plurimum in civitate auctori- 5
tatis habuit co usque, donec eum Caesar civitate

52 pelleret. Expulsus ab co in Sardiniam, revoca-
tus a Vespasiano diem suum obit. Nervae successit
Proculus. fuit eodem tempore ct Nerva filius:
fuit ct alius Longinus ex equestri quidem ordine,
qui postea ad praeturam usque pervenit, sed Procuii

i auctoritas maior fuit, nam etiam plurimum potuit:
appellatique suntpartim Cassiani, partim Procuiiani40,

53 quae origo a Capitone et Labeone coeperat. Cas- le
sio Caelius Sabinus successit, qiti plurimum tempo-

j ribus Vespasiani potuit: Proculo Pegasus, qui tem-
poribus Vespasiani praefectus urbi fuit: Caelio Sa-
bino Priscus Iavoi f.nus: Pegaso Celsus: patri Celso
Celsus filius et Priscus Ne ratius, qui utrique con-
sules fuerant, Celsus quidem et iterum: lavoleuo
Prisco Abuunius-1 Valens et Tuscianus, item Sal-
I VIUS IuLIANUS.

III22 15

DE LEGIBUS SENATUSQUE CONSULTIS ET
LONGA CONSUETUDINE.

1 Papinianus libro primo definitionum Lex est
commune praeceptum, virorum prudentium consul-
tum, delictorum quae sponte vel ignorantia contra-
huntur coercitio, communis rei publicae sponsio. 20

2 Mancianus libro primo imtitulionnm Nam et
Demosthenes orator23 sic definit: roved tam u rtSpos,
w ? rdrTas Arftfdziovs™ npootjxFt nrifrcod at Sii
Txolla , xi tl fial.wia 8rt nil: ion2i rittoS ef(ii;ita f/iv
xai Sdipov \hov'ia, Sdyua di &rd ochruov y oovl/twv,
in uronpitiiia Si: io) r ty.vvolon' y.at axtn ofoir a/sapr??-
jt(r7(or, 7rdlf(o£ Si ovr'h)xi> xorrtj , xa iT ftr (inaoi
7iponr‘xn trjr toIS tr 7 fj n6l.n'n . sed Ct pllilosOpllUS 25
summae Stoicae sapientiae Chrysippus sic incipit li-
bro, qnem fecit rupi vdimv: d 1 duos ttdrrtnr lari
fiaoUtSs ihiwr Te xai drfipitin/rmr n pay/iuTon ’ Sil

Si ftvrdv jrpooTiiitjr re lirai rriir xai.tav x<ii Tmv
atayprTiv xai dpy/ivra xai ry/ftt Aia, xai xara Torro
vati Ara re clrai StXtUtu V xai ASixrnv xai rt/ir yvon
7Tvi.iTix.air £q.r«r, TrgooTaxTtxot':* /rir Jir noit/jior,
uJxa-yoQivrixtv Si <Lr vv ntinjTtor^,

(1) conscripsit llal. (2) Trebatius Quinti Corneli

Maximi auditor: fuit Gorcanwa, Trebatius qui quidem

C. M. auditor fuit Qsann (3) modo cuseeJli- modo

caseoli- F (.1) rolosii 2<’ (3) Quinti Muci

auditoris Voleacii auditor Mo. collo to l’linio h. m. 8. 40,

144. Yolcaeimu qui Cascellium ius civile docuit

(0) frequentatur F (7) lioc F (s) post bos Q. Tubero

Mo (9) patronus Mo. (j .) etiam) tamen Mo.

(11 que F (l2) fieret, ct F™ S (13) traditae F

(lj) neryadbuc F (133 fujt ct fortasse interpolaturis

s'"'t ClG) respondit F*, rescripsit F* (n) nam

postcaquaic hoc coepit beneficium dari, a Ti. Caesare

lioc tandem illi concessum erat Mu. flS) delectari

se, si populo ad respondendum se praestaret (vel prae*

bei-ct) Mo (19) cum Quartino' cum Surdhio Korisius:

C. Cassius Longinus L, A arvius (Mutinus consules sunt

seeunih semestris a. v. Q. M (C. J, ,) n. , ICS) (,0) lie ■

S, proculeiam F (21) aburnus F

(22) Snb. 2. 3. 8. 10...12.*15. *26.*'21. *22; Dap.*l. *1C. *2f, ; Kd.

*4- *5. *G. *7. *9. 13. 14. 17... 19. 23.. -25. 27.. *30. 31 | Sab. 32. .34.
*36. *41 1 Pap. *35. 37. 88; Ed. 39. 40. — Bos. ‘2, i, 13.. .49;
31 w 2, c, 1. — Cf. Cod. 1, i4. ic. 6, 53. {'.‘3) orat.

a/N’ " . , itonem tot. j. p. 774 JIeisk. (24) lonr F

(r i-t/more om. libri Demosthenis (2G) iitair

Jx. ... Oiii enes (27) id est: Iliicc lex est, cui omnes

homines ceinvenit olitcmpcrare cum propter alia pleraque
tum maxime, quod omnis lex- inventum est et donum
dei, plaiitura vero sapientium hominum eceicitjcque
jicccntormu tam voluntariorum quam non voiuntai iorum,
civitatis autem pactum cormuune, secundum quod con-
venit vivere quicunque iu ea sunt (2S) xai avyvvxa

xai t -ja r j a 7 urr tytoti nvLrtxiar loi " 7' xai xald
rovro xm Aia Tr /l, at. (re t L m fortasse dcl. I Sixninv
xai liS/xair xai ngvara r.xdr llcrcii er (:9) id esi

admissa enuniialioue modo proyositr libro quem fecit
dc lege : Lex est omnium regina rerum divinarum

huimimirumque. oporlt-t autem praoesse eam iam horiis
quam malis, et ducem el magistram esse animalium,

34

DE LEGIBUS

I 3

1 i, 2 3 Pomponius libro vicensima quinto ad Sabimim

lura constitui oportet, ut dixit Theophrastus, in his,
quae irii rd nitlarov accidunt, non quae ix ntioa-

/.tiyuv1,

4 Celsus libro quinto digestorum Ex his, quae
iorte uno aliquo casu accidere possunt, iura non
constituuntur:

s 5 Idem libro XVII digestorum nam ad ea po-
tius debet aptari ius, quae et frequenter et facile,
quam quae perraro eveniunt.

G2 Paulus libro XVII ad Plautium T6 yap Unas
fi i)'Is3, ut ait Theophrastus, nugaSalvorinr oL vogo-
0'iiaP.

7 Modestinus libro I regularum Legis virtus haec
ia est imperare vetare permittere punire.

8 Ulpianus libro III ad Sabinum Tura nor. in
singulas personas, sed generaliter constituuntur.

9' Idem libro XVI ad edictum Nou s ambigitur
senatum ins facere posse.

10 Tulianus libro LVTIII digestorum Neque le-
13 ges neque senatus consulta ita scribi possunt, ut

omnes casus qui quandoque inciderint comprehendan-
tur, sed sufficit’'' ea quae plerumque accidunt con-
tineri.

11 Idem libro IX XXX digestorum Et ideo de
his, quae primo constituuntur, aut interpretatione
aut constitutione optimi principis certius statuen-
dum est.

12 Idem libro XV digestorum Non possunt omnes
u- articuli singillatim aut legibus aut senatus consultis

comprehendi: sed cum in aliqua causa sententia eo-
rum manifesta’ est, is qui iurisdietioni praeest ad
similia procedere atque ita ius dicere debet.

13 Ulpianus libro I ad edictum aedilium curu-
lium Nam. ut ait Pedius, quotiens lege aliquid unum
vel alterum introductum est, bona occasio est ce-
tera, quae tendunt ad eandem utilitatem, vel inter-
pretatione vel certe iurisdietione9 suppleri.

» 14° Paulus libro IA III ad edictum Quod vero

contra rationem iuris receptum est, non est produ-
cendum ad consequentias.

15 Iuli anus Ulmo XXVII digestorum In his, quae
contra rationem iuris constituta sunt, non possumus
sequi regulam iuris.

_ 16 Paulus libro singulari de ime singulari Ius
te singulare est, quod contra tenorem rationis propter
aliquam utilitatem auctoritate constituentium intro-
ductum est.

17 Celsus libro XXVI digestorum Scire leges
non Ime est verba caram tenere, sed vim ac po-
testatem.

1 8 Idem libro 10 XXVIII1 digestorum Benignius
leges interpretandae sunt, quo voluntas earum con-
servetur.

IA- i 19 Idem libro XXXIII digestorum In ambigua
voce legis ea potius accipienda est significatio, quae
vitio" caret, praesertim eum etiam voluntas legis ex
hoe colligi possit.

20 Iuli anus libro quinqua gemi) no quinio digesto-
rum Non omnium, quae a maioribus constituta sunt.,
ratio reddi potest.

R 21 ArEE atius libro VI membranarum et ideo ra-
tiones eorum quae constituuntur inquiri non opor-
tet: alioquin multa ex his quae certa sunt subver-
tuntur.

22 Ulpianus libro trigensimo quinto ad edictum
Cum lex in praeteritura quid indulget, in futurum vetat.

23 Paulus libro quarto ad Plautium Minime sunt
«e mutanda, quae interpretationem certam semper ha-
buerunt.

24 Celsus libro Villi digestorum Incivile est 13, u
nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius pro-
posita indicare vel respondere.

26 Modestinus libro VIII responsorum Nulla
iuris rntio aut aequitatis benignitas patitur, ut quae
salubriter pro utilitate hominum introducuntur, ca
nos duriore interpretatione contra ipsorum commo- ts
dum producamus 11 ad severitatem.

2G Paulus libro IUI quaestionum Non est no-
vum, ut priores leges ad posteriores trahantur.

27 Tentu lli anus libro I quacstinmnn Ideo, quia
antiquiores leges ad posteriores trahi usitatum est1-',
semper quasi hoc legibus inesse credi oportet, ut ad
eas quoque personas et ad eas res pertinerent, quae 2&
quandoque similes erunt.

28 Paulus libro V ad legem lulunn et Papiam
Sed et posteriores leges ad priores pertinent, nisi
contrariae sint, idque multis argumentis probatur.

29 Idem libro singulari ad legem Cinciam Con-
tra legem facit, qui id facit quod. Icx prohibet, ui
fraudem vero, qui salvis verbis legis sententiam cius
circumvenit.

30 Ulpianus libro IIII ad edictam Fraus enim tl
legi fit, ubi quod fieri noluit, fieri autem non vetuit.

id fit: ct quod distat ggrd e and iStavoias ’4, hoc distat
fraus ab eo, quod contra legem fit,

31 Idem libro XIII ad legem Iulicnn ct Papiam,

Princeps legibus solutus est: Angusta autem licet le-
gibus soluta non est, principes tamen eadem illi pri-
vilegia tribuunt, quae ipsi habent. 30

32 Iuli anus libro LXXXIIIIli digestorum De
quibus causis scriptis legibus non utimur, id custo-
diri oportet, quod moribus et consuetudine inductum
est: et si qua in re hoc deficeret, tunc quod proxi-
mum et consequens ei est: si nec id quidem appa-
reat, tunc ins, quo urbs Roma utitur, servari opor-

1 tcc. Inveterata consuetudo pro lege non immerito ss
custoditur, et hoc est ius quod dicitur moribus con-
stitutum. nam cum ipsae leges nulla alia ex causa
nos teneant, quam quod indicio populi receptae suat,
merito et ea, quae sine ullo scripto populus probavit
tenebunt omnes: nam quid intereat suffragio populus
voluntatem suam declaret an rebus ipsis et factis?
quare rectissime etiam illud receptum est, ut leges
Doa solum suffragio legis latoris, sed etiam tacito
consensu omnium per desuetudinem abrogentur16. «

33 Ulpianus libro primo de officio proconsulis 14, i
Diuturna consuetudo pro i ure et lege in his quae
non ex Ecripto descendunt observari solet.

34 Idem libro 1111 de officio proconsulis Cum
de consuetudine civitatis vel provinciae confidere quis
videtur, primum quidem illud explorandum arbitror,
an etiam contradicto aliquando iudicio consuetudo 3
firmata sit.

35 Heumoqenianus libro I iuris epitomarum Sed
et ea, quae longa consuetudine comprobata sunt ac
per annos plurimos observata, velut tacita civium
conventio non minus quam ea quae scripta sunt iura
servantur.

36 Paulus libro VIT ad Sabinum *TTmmo magnae
auctoritatis hoe ius habetur, quod in tantum pre- io
batnm est., nt non fuerit necesse scripto id compre-
hendere.

37 Idem libro I quaestionum Si de interpretatione
legis quaeratur, in primis inspiciendum est, quo iure
civitaB retro in eiusmodi casibus usa fuisset: optima
enim est legum interpres consuetudo.

38 Callistratus libro I quaestionum Nam im-
perator noster Severas rescripsit in ambiguitatibus is-
quae ex legibus proficiscuntur consuetudinem aut re-

quae natura civilia esse voluit, indeque normam esse
iusti et iniusti, quae iubeat fleri facienda, vetet fieri non i
facienda

(1) id est: in his quae plerumque accidunt, non quae
praeter expectationem (2) = 5, 4, s (3) sic R, Seit F
(4) id est: nam quod semel vel bis factura est, praetereunt

legum latores (5) nom F (0) et ins. F (7) eorumani-
festa F (s) iurisdictionera F (9) == 51), \-h 141 j,T. ;
iunge A 1, 2, 1 6 56 (10) libros F («) vitio caret F1, vi

locaret E2 (12) producemus FS (13) est f>, est et F-S
(14) id est: dictum a sententia (13) sic F'S. LX XXXI ili
F3 perperam (16) abrogetur F (17) cf, 24, 1, 1

DE COiXSTIT. DE STATU HOM.

I 3. 4. 5

35

4, is rum perpetuo similiter indicatarum auctoritatem vim :
legis optiuere debere.

39 Vulsus libro XXIII digestorum Quod non
ratione iutroductum, sed errore primum, deinde con-
suetudine optenturo est, in aliis similibus non optinet.

40 Modestinus libro I regularum Ergo omne
.eo ius aut consensus fecit aut necessitas constituit aut

firmavit consuetudo.

41 Ulpianus libro II institutionum Totum autem
jus consistit' aut in adquirendo aut in conservando
aut in minuendo: aut enim hoc agitur, quemadmodum
quid cuiusque fiat, aut quemadmodum quis rem vel ]
ius anum conservet, aut quomodo alieuet aut amit-
tat.

DE CONSTITUTIONIBUS PRINCIPUM.

1 1 2 3 4 * * Ulpianus libro primo institutionum Quod
principi placuit, legis habet vigorem: utpote cum lege
regia, quae de imperio eius lata est, populus ei et in
eura omne suum imperium et potestatem conferat,
ao 1 Quodcumque igitur imperator per epistulam et
subscriptionem statuit vel cognoscens decrevit vel de
plano interlocutus est vel edicto praecepitj legem esse .
constat, hacc sunt quas vulgo constitutiones appel- i
2 laraus. Plane ex his quaedam sunt personales
nec ad exemplum trahuntur: nam quae princeps ali-
cui oh merita indulsit vel si quam poenam irrogavit
vel si cui siue exemplo subvenit, personam non egre-
ditur.

!5, i 2 Ulpianus fideicommissorum libro quarto In re-
bus novis constituendis evidens esse utilitas debet, ut
recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est,

3 Ia v olenus epistularum libro tertio decimo Bene-
ficium imperatoris, quod a divina scilicet eius indul-
gentia proficiscitur, quam plenissime interpretari de-
bemus.

5 4 Modestinus libro secundo excusationum Ai ■,

uFtaytveGitoai Suvrd^cts ioyrodifgcu icov 7tgd acrior ■

1 V»

DE STATU HOMINUM.

1 ' Gaius libro primo institutionum Omne7 ius
m quo utimur vel ad personas pertinet vel ad res vel
ad actiones.

2 1J ERMOOENI ANUS libro primo hiris epitomarum
Cum igitur hominum causa omne ius constitutum sit,
primo de personarum statu ac post de ceteris, ordi-
nem edicti perpetui secuti et his proximos atque con-
junctos applicantes titulos ut res patitur, dicemus.

> Hbro primo institutionum Summa <ita-

15 que de ime personarum divisio 9 * haec est, quod omnes
homines aut liberi sunt aut scivi.

4 10 Florentinus libro nono institutionum Liber-

tas est naturalis facultas eius quod cuique facere li- :

1 ti et, msi si quid vi aut iure prohibetur. Servitus :

est constitutio 11 iuris gentium, qua quis dominio ali- 1

1 ™? contra naturam subicitur. Servi ex en ap-

pellati sunt, quod imperatores captivos vendere ac

vero fli/Ua K"va|'e.uec. occidere solent: mancipia

voro dicta, quod ab hostibus manu capiantur.

2f>

5 Marcianus libro primo institutionum Et ser- 15, a
vomm quidem una est condicio : liberorum autem homi-

1 num quidam ingenui sunt, quidam libertini. Servi
autem in dominium nostrum rediguntur aut iure ci-
vili aut gentium: iure civili, si quis se maior viginti
annis ad pretium participandum venire passus est:
iure gentium servi nostri sunt, qui ab hostibus ca- 25

2 piuutur aut qui ex aueillis nostris naseuntur. ,4In-
genui sunt, qui ex matre libera nati sunt: sufficit
enim liberam fuisse eo tempore quo nascitur, licet
ancilla concepit, et e contrario si libera conceperit,
deinde ancilla pariat, placuit eum qui nascitur libe-
rum nasci (nec intereat iustis nuptiis concepit an
vulgo), quia non debet calamitas matris nocere, ei qui

3 in ventre est. 12Ex hoc quaesitum est, si ancilla
praegnas manumissa sit, deinde ancilla postea facta 36
ant expulsa civitate 13 pepercrit, w, liberum an servum
pariat, et 'tamen rectius probatum est" liberum nasci

et sufficere15 ei qui in ventre est liberam matrem
vel medio tempore habuisse.

6 1C Gaius libro primo institutionum Libertini sunt,
qui 11 ex insta servitute 19 manumissi sunt,

7 Paulus libro singulari de portionibus, quae li- as
heris damnatorum conceduntur Qui in utero est,
perinde ac si in rebus humanis esset custoditur, quo-
tiens de commodis ipsius partus quaeritur: .quam-
quam alii antequam nascatur nequaquam prosit.

8 Papinianus libro tertio quaestionum Imperator 16, i
Titus Autoninus rescripsit non laedi statum libcrcr.ua

ob tenorem instrumenti male concepti.

9 Idem libro trigensimo primo quaestionum In
multis iuris nostri articulis deterior est condicio fe-
minarum quam masculorum.

10 Ulpianus libro primo ad Sabinum Quaeritur: s
hermaphroditum cui comparamus? et magis puto cius
sexus aestimandum, qui in eo praevalet.

11 Paulus libro octavo decimo responsorum Pau-
lus respondit eum, qui vivente patre19 et ignorante
de coniunetione filiae conceptus est, licet post mor-
tem avi natus sit, iustura frlium ei ex quo conceptus
est esse non videri.

12 Idem libro nono decimo responsorum Septimo io
mense nasci perfectum partum iam receptum est prop-
ter auctoritatem doctissimi viri Hippocratis20: et
ideo credendum est eum, qui ex iustis nuptiis septi-
mo mense natus est, iustum filium esse.

13 Hermogeni anus libro primo iuris epitomarum
Servus in causa capitali fortunae iudicii21 a domino
commissus, etsi fuerit absolutus, non fit liber.

14 41 Paulus libro quarto sententiarum Non sunt is
liberi, qui contra formam humani generis converso
more procreantur: veluti si mulier monstrosum ali-
quid aut prodigiosum enixa sit. partus autem, qui
membrorum humanorum officia ampliavit, aliquatenus
videtur effectus et ideo inter liberos connumerabitur23.

1 5 Trtpiioninus libro decimo disputationum Ares-
cusa, si tres pepercrit libera esse testamento iussa, 20
primo partu unum , secundo tres peperit: quaesitum
est, au et quis eorum liber esset, hacc condicio li-
bertati .adposita iam implenda mulieri est. sed non
dubitari debet, quin ultimus liber nascatur: nec enim
natura permisit simul uno impetu duos infantes de
utero matris excedere, ut ordine incerto nascentium
non appareat, uter in servitute libertateve nascatur.

(1) constitit Fb, constituta F“

(-) t>ah. i, Pap. 2; Bd. 3. 4. — Rns. 2, C, 2 5 ~ C-f

uSbVm “* lnst' 2l 6 W id C3t: Posteriores
7 iv.T , T quam <P,ae ante eas fuerunt

*•> s 9 i' 1 lfl' *1G' *18' *2<X *24' *2C- *27i PaP ■

Cf List i” 23- - Ba». 4«, 1. -
/sl' = ’ 1 4 'Kas ?’ 8 W autem ins. Qaius

11 a ‘ J> ‘ ' . i9) et quidem summa divisio de ime

personarum Gaius (10)^1,,^ 1 . . „ ,

C „ y 1 P st ■ 3< t"-9 (lll oon- ,

’ 4 pr. (13) aul exp.

etktio F
<fiv. 07/v. Inst,

TlnT’ tZietM iU\^nri\ F> perpere, it R, peperit ,
6 Inst. (is) et Marcellus probat liberum nasci' Vuflicit :

enim Inst. (16) — 6 ai. 1, 11 (177 Ingenui sunt

qui liberi nati sunt, libertini qui Gaius ' fis) ser-
vitatet Fa , servi tutet Fb (19) vivente matris patre
Mo. (20) Hippocrates de vicius ratione. I. 1 (vol. 1
P-GiS ed. Kuehn) ci aliis locis (21) sic Graeci (r;q
rr/.L rov dcxaarqp/or), iudicio FS (22) = Lau l.
-1, 9. 3. 4. (2!) Mulier si monstrosum aliquid aut pro-

digiosum enixa sit-, nihil proficit: non sunt enim liberi,
qui contra formam generis humani converso more pro-
creantur. partum, qui membrorum humanorum officia
duplicavit, quia hac ratione aliquatenus videtur eifectus,
matri prodesse placuit Paulus ts queri halemus

I 5. 6

36

DE STATU HOM. DE HIS Q. SUI

16,25 incipiente igitur partu esistens condicio efficit, ut es
libera edatur quod postea nascitur, voluti si quae-
libet alia condicio libertati mulieris adposita partu-
riente ea existat. vel 1 manumissa sub hac condi-
cione, si decem milia heredi Titiove^ dederit, eo mo-
mento quo parit per alium impleverit2 condicionem:
iam libera peperisse credenda est.

10 3 Ulpianus libro sexta disputationum Idem erit,

80 si eadem Areseusa primo duo pepererat, postea ge-
minos ediderat: dicendum est enim non posse dici
utrumque ingenuum nasci, sed eum qui posterior
nascitur, quaestio ergo facti potius est, non imis.

17 Idem libro vicensimo secundo ad edictum in
orbe Romano qui sunt ex constitutione imperatoris
Antonini s* cives Romani effecti sunt.

K, i 18 'Idem libro vicensimo septimo adSabinum Impe-
rator Hadrianus Publicio Marcello rescripsit liberam,
quae praegnas ultimo supplicio damnata est, liberum
parere et solitum esse servari eam, dum partum ederet.
sed5 * * * * si ei, quae ex iustis nuptiis concepit, aqua ct
igni interdictum est, civem Romanum parit et in po-
testate patris.

5 19 Celeus libro vicensimo nono digestorum Cum

legitimae nuptiae factae sint, patrem liberi sequun-
tur: vulgo quaesitus matrem sequitur.

20 Ulpianus libro triyensimo octavo ad Sabinum
Qui furere coepit, et stalum et dignitatem in qua fuit
et magistratum ct potestatem videtur retinere, 6icut
rei suae dominium retinet.

ia 21 Modestinus libro septimo regularum Homo
liber, qui se vendidit, manumissus non ad suum sta-
tum revertitur, quo se abdicavit, sed efficitur liber-
tinae condicionis.

22 Idem libro duodecimo responsorum Herennius
Modestinus respondit, si eo tempore enixa est an-
cilla, quo secundum legem donationis manumissa esse
debuit, cura ex constitutione libera luerit, ingenuum
ex ea natum.

16 23 Idem libro primo pandectarum Vulgo con-

cepti dicuntur qui patrem demonstrare non possunt,
vel qui possunt quidem, sed eum habent, quem habere
non licet, qui et spurii appellantur naod t>}i / onugtev

24 Ulpianus libro vicensimo septimo ad Sabinum
Lex naturae hace est, ut qui nascitur sine legitimo
matrimonio matrem sequatur, Misi lex specialis aliud
inducit’

2d 25 Idem libro primo ad legem Iuliam et Papiam
Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sen-
tentia lata est, quamvis fuerit libertinus: quia Sres iu-
dieara pro veritate accipitur.

26 Julianus libro sexagensimo nono digestorum
Qui in° utero 6«nt, i:i toto paene iure civili iutelle- 1
gmuur in rerum natura esse, nam et legitimae he-
a? reditates bis restituuntur: et si praegnas mulier ab
hostibus capta sit, id quod natum erit postliminium
habet, item patris vel nnitvis condicionem sequitur:
Praeterea si ancilla praegnas subrepta fuerit, quam-
vis apud bonae fidei emptorem pepererit, id quud
natum erit tamquam furtivum usu non capitur: his
eousequen.s est, ut libertus quoque, qnamdiu patroni
filius nasci possit, eo iure sit, quo sunt qui patrimos
habent. '

*o 27 Ulpianus libro quinto opinionum Eum, qui

se libertinum esse fatetur, nec adoptando patronus i 7,
ingenuum facere potuit.

VI 10 32

DE HIS QUI SUI VEL ALIENI HIRIS SUNT.

1 11 Gajus libro primo institutionum De iure per-
sonarum alia divisio sequitur, quod quaedam 12 persu- 35
nae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri sublectae
eunt13, videamus ‘itaque’14 de his, quae alieno iuri
subiectac sunt15: nam si cognoverimus quae istae per- IS, 1
sonae sunt, simul intellegemus quae sui iuris sunt,
dispiciemus "itaque* de his, quae 1(1 in aliena potestate

1 sunt. Igitur in potestate 17 sunt servi dominorum:
quae quidem potestas imis gentium est: nam apud
omnes peraeque gentes animadvertere possumus do-
minis in servos vitae uccisque potestatem 'fuisse’: et
quodeumque per servum adquiritur, id domino ad- 5

2 quiritur. Sed lioc tempore ‘nullis’ hominibus, qui
sub imperio18 Romano sunt10, licet supra modum ct
sine causa legibus cognita20 in servos suos saevire,
nam ex constitutione divi21 Autcmini qui sine causa
servum suum occiderit, non22 minus puniri23 bibetur,
quam qui alienum servum occiderit, sed et maior21
asperitas dominorum eiusdem principis constitutione 25
coercetur.

2 26 Ulpianus libro octavo de officio procomii lis 27 10
Si dominus in servos28 saevierit vel ad impudicitiam
turpem que violationem compellat, quae sint partis
praesidi3, ex rescripto divi Pii ad Aelium 2U Marcia-
num proconsulem Baeticae, manifestabitur20, cuius re-
scripti verba haec sunt: ‘Dominorum quidem potesta-
‘tetn in suos servos31 illibatam esse oportet nec cui-
‘qnarn hominum itis suum detrahi: sed dominorum
iuterest, ne auxilium contra saevitiam vei famem ve! 15
'intolerabilem iniuriam denegetur Itis qui iustc depre-
‘cantur. ideoque cognosce de querellis eorum, qui
‘ex familia Tulli Sabini ad statuam confugerunt, rt
‘si vel durius habitos quam aequum est vel infami12
‘iniuria affectos cognoveris, veniri38 iube ita34, utiu
‘potestate35 domini non revertuntur, qui30 si meae
‘constitutioni fraudem fecerit, sciet, me admissum se-
‘ verius exsecuturum, clivus etiam Hadrianus Umbri- 20
eiam;n quandam matronam in quinquennium relega-
vit, quod ex levissimis causis ancillas atrocissime
tractasse t.

3 38 Gaius libro primo institutionum Item in po-
testate nostra sunt liberi nostri, quos ex iustis nup-
tiis procreaverimus82: quod ius proprium civium Ro-
manorum est.

4 Ulpianus libro primo institutionum Nam ci-
vium Romanorum quidam su.nl. patres familiarum, >s
alii filii familiarum, quaedam matres familiarum, quae-
dam filiae familiarum, patres familiarum sunt, qui
6unt suae potestatis sive puberes sive impuberes: "simili
modo’40 matres familiarum; lilii familiarum ct filiae
quae sunt in aliena potestate. 41nam qui ex me et
uxore mea nascitur, in mea potestate est: item qui
ex filio meo ct uxore eius nascitur, id est nepos meus
et neptis, aeque in mea sunt potestate, et pronepos 39
et proneptis et deinceps ceteri.

(1) vel] velut 3fe. (2) implevit Mo. (3) iunge '

34, 5, 10 (4) iitngenda 40, 7, 0 pr.? (5) sed et Hat.

(s) id est ; a generando {7) " ’ lust. (Faber) (?) I. 25

eactr. = 50, 17, 207 (0) qui in] quin F (3*) cf. p. 956

(1 0) Sab. *1. *2, *3. *4. *5. e. 7. S ; Ed. 9„.u . — Bas. 3 1 , 1. —

Cf. Coi. 8, 4.7 ; Inst. 1, g. 9. (11) = Gai. 1, is. 511.. ,53

Inst. 1, e pr. § 1. 2 (12) sequitur de iure personarum

«lia divisio, nam quaedam Gaius (13) sunt subiectac

Gaius (14) sed rursus earum personarum, quae alieno

iuri sublectae sunt, aliae in potestate, aliae in manu,

aliae in mancipio sunt, videamus nunc Gaius (15) sint

Gaius (1G) sint ac prius dispiciamus de iis qui Gaius

(17) in potestate itaque Gaius (ig) imperi F (19) nec

civibus Romanis nec ullis aliis hominibus, qui sub im-
perio populi Romani suut Gaius (20) legibus cognita
om. Gaius (2t) divi] sacratissimi imperatoris Gaius

(22) no F (23) teneri Gaius (21) quoque ins. Gaius

(23) per eiusdem principis constitutionem Gaius

(23 ) = Collat. 3, 3 ef Inst. 1, 8, 2 (27) sub titulo de

dominorum saevitia add. . Coli. (28) servum Coii.

(29) aurelium Coli. (so) manifestatur Coli. (31) in
servos suos Coli. (32) infamiae Coli. (33) sic i'“4
Coli., venire F™ (34) i„i,eta F; iubet CM (35) potes-
tatem Coli. (36) quod Coit. (37) mnbrain Coli. (38) - Gai.
1, 55 Inst. 1, 9 pr. (39) quos iustis nuptiis procreavimus
Gaius (40) " * lust. (41) {. 4 extr. Inst. 1, 9, 3

DE ADOPTIONIBUS

I 6. 7

[g 31 51 Idem libro trigensimo sexto ad Sabinum Ne-

potes ex filio mortuo avo reccidere solent in filii po-
testatem, hoc est patris sui: simili modo et pronepo-
te-i et deinceps vel in filii potestatem2, si vivit et in
familia mansit, vel iu eius parentis, qui ante eos in
potestate est. et hoc non tantum iu naturalibus, ve-
rum in adoptivis quoque iuris est. _

19 i 6 Ibf.ii libro nono ad Sabinum Filium eum ae-
fi n i mns, qui cx viro et uxore eius nascitur, sed si
fi nuamus afuisse maritum verbi gratia per decennium,
reversum anniculum invenisse in domo sua, Vianet
nobis'2 Iuliani sententia hunc non esse mariti filium,
non tamen ferendum Inliannsait enm, qui cum uxore
s sua adsidue moratus nolit iiiiuin a (ignoscere quasi
non suum, sed milii videtur, quod et Scaevola pro-
bat, si constet maritum aliquamdiu cum uxore non
concubuisse infirmitate interveniente vel alia causa,
vel si ea valetudine pater familias fuit, ut generare
non possit, hunc4, qui in domo natus est, licet vi-
cinis scientibus, filium non esse.

7 Idem libro vicensimo quinio ad Sabinum Si
io qua poena pater fuerit affectus, ut vel civitatem amit-
tat vel servus poenae efficiatur, sine dubio nepas filii
loco succedit.

8 Idem libro vicensimo sexto ad Sabinum Patre
furioso liberi nihilominus iu patris sui potestate sunt;
idem et in omnibus est parentibus, qui habent liberos
in potestate, nam cum ius potestatis moribus sit re-
ceptum nec possit desinere quis habere in potestate,
nisi exierint liberi quibus casibus solent, nequaquam
is dubitandum est remanere eo3 in potestate, quare
non solum eos liberos in potestate habebit, quos ante
furorem genuit, verum et si qni ante furorem con-
cepti in furore editi sunt, sed ct si in furore agente
eo uxor concipiat, videndum an in potestate eius
nascatur filius: nam furiosus licet uxorem ducere
non possit, retinere tamen matrimonium potest: quod
cum ita se habeat, in potestate filium habebit, pro-
inde ct si furiosa sit uxor, ex ea ante conceptus in
20 potestate nascetur: sed et in furore eius conceptus
ab eo qui non furebat sine dubio in potestate nasce-
tur, quia retinetur matrimonium, sed et si ambo in
furore agant et uxor et maritus et tunc concipiat,
partus in potestate patris nascetur, quasi voluntatis
reliquiis in furiosis manentibus: nam cum consistat
matrimonium altero furente, consistet et utroque.

1 Adeo autem retiuet ius potestatis pater furiosus,
ut et fidqniratur illi commodum eius, quod filius ad-
25 quisivit.

_ 9 Po.irpo.wips libro sexto decimo ad Quintum Mu-
cium, Fiiins familias in publicis causis loco patris
familias habetur, veluti ut magistratum gerat, ut tu-
tor detur.

10 Ulpianus libro quarto ad legem Tatiam et
.Papiam Si index nutriri vel ali oportere pronuntia- :
verit, dicendum est de veritate quaerendum, filius sit

30 an nor.: neque enim alimentorum cansa veritati facit i
praeiudicium.

11 Modestinus libro primo pandectarum Inviti 1
‘“•i naturales vel emancipati non rediguntur in pa- :
triam potestatem.

VII»

DE ADOPTIONIBUS ET EM AN C IPAUONISIJ S ET
35 ALUS MODIS QUIBUS POTESTAS SOLVITUR.

1 Modestinus libro secundo regularum Filios fa-
nnlias non solum natura, verum et adoptiones fa-

1 ciunt. Quod adoptionis nomen est quidem gene- 19, 37
ralc, in duas autem species dividitur, quarum altera
adoptio similiter dicitur, altera adrogatio. adoptan-
• tur filii familias, ad rogantur qni sui iuris eunt.

2 6 Gajus libro primo institutionum Generalis enim m
adoptio duobus modis fit, aut <principia>i auctoritate 20, i
aut magistratus imperio, 'principis' auctoritate'' adop-
■ tainus eos qui sui iuris sunt: quae species adoptionis
dicitur adrogatio, quia et is qui adoptat rogatur, id
est interrogatur, an velit cum quem adoptaturus sit
iustum sibi filium esse, et is qui adoptatur rogatur,
an id fieri patiatur8, imperio magistratus adoptamus
; eos qui in potestate parentis 2 sunt, sive primum gra- 5
dum liberorum optiueant, qualis est filius filia10, sive
inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos pro-

1 neptis. Illud 11 utriusque adoptionis commune est,
quod12 et hi qui generare non possunt, quales sunt

2 spadones, adoptare possunt. Hoc vero proprium
est eius adoptionis, quae per principem fit13, quod is
qui liberos in potestate habet si se adrogandum de-
derit, non solum ipse potestati adrogatoris snbicitnr, io
set et14 liberi eius in eiusdem fiunt potestate tam-
quam nepotes.

I 3 15 Paulus libro quarto ad Sabinum Si consul
[ vel praeses filius familias sit, posse eum apud semet
ipsum vel emancipari vel in adoptionem dari constat,

4 Modestinus Ulmo secundo regularum Magistra-
tum, apud quem legis actio est, et emancipare filios
suos et in adoptionem dare apud se posse Neratii
sententia est.

5 Celsus libro vicensimo octavo digestorum In ts
adoptionibus eorum dumtaxat, qui suae potestatis
sunt, voluntas exploratur: 'sin autem a patre tlan-
‘uir in adoptionem, in his utriusque arbitrium spectan-
'dum est vel consentiendo vel non contradicendo' 10.

6 11 Paulus libro trigensimo quinto ad edictum
Cum nepos adoptatur quasi cx filio nattis, consensus 20
filii exigitur, idqne etiam Iuliauus scribit.

7 Celsus libro trigensimo 18 nono digestorum Cum
adoptio fit, non est necessaria in eam rem auctori-
tas eorum, inter quos iura adgtiationis consequuntur.

8 Modestinus libro secundo regularum Quod ne
'curatoris' 10 auctoritas intercederet in adrogatione
ante tenuerat, snb divo Claudio recte mutatum est.

9 Ulpianus libro primo ad Sabinum Etiam cae- 25
eus adoptare vel adoptari potest.

10 Paulus libro secundo ad Sabinum Si quis
nepotem quasi ex filio natum quem in potestate ha-
bet consentiente filio adoptaverit, non adgnascit-ur avo
suus heres, quippe cum post mortem avi quasi iu
patris sui reeeidit20 potestatem.

1 1 Idem libro quarto ad Sabinum Si is qui filium 30
haberet in nepotis locum adoptasset perinde atque

si cx co lilio natus esset, et is filius auctor factus
non esset: mortuo avo non esse, nepotem in potes-
tate filii.

12 Ulpia Nus libro quarto decimo ad 21 Sabinum
Qui liberatus est patria potestate, is postea in po-
testatem 'honeste' 13 reverti non potest nisi adoptione.

13 Papinianus libro trigensimo sexto quaestionum 35
In omni fere i ure finita patris adoptivi potestate nul-
lum ex pristino retinetur23 vestigium: denique et pa-
tria dignitas quaesita per adoptionem finita ea depo-
nitur.

14 Pomponius libro quinto ad Sabinum Sed et- 21, 1
iam nepos cx filio apud adoptatum23 patrem con-
ceptus et natus per emancipationem iura omnia perdit.

r- B.' f' U — af ■ Coa. 1 48. <19; Inst. 1 11. '
((>) =C*ai. I, 9S. 99. K13. 101 lust 1 11 , o ,, 1 1

>>“»!“• ">»<11» at: mi popnli i

s™, ~k'“’ pV«u

W et populus rogatur, an id fieri jubeat in

Gaius (») parentium Gaius (10) filius et filia
Gaii coi. (11) vero bis, Gaius (12) quod| quia Gaii
codex contra Big. et Tu st. (13) iUud proprium est

eius adoptionis quae per populum fit Gaius (1 i) sed
etiam Gaius (15) iunge 1, u, 2 (10) " lust. (It Io.)

(17) iunge 23, 2, 10 § 1 (18) vicesimo Kr. (10) '' lust-

(Perrare) (20) reccidat edd. (21) mnssurium, sed
expunctum, ins. F (22) sic FlS, retineretur F*

(23) adoptivum Bal.

2

38

DE ADOPTIONIBUS

I 7

21, 3 15 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum

Si pater familias adoptatus sit, oniuia quae eius fue-
runt et adquiri possuut tacito iurc ad eum transeunt
t qui adoptavit: hoc amplius liberi eius qui in potes-
tate sunt eum sequuntur: sed et hi, qui postliminio
redeunt, vel qui iu utero fuerunt cum adrogaretur, ,
simili modo in potestatem adrogatoris rediguntur. \

1 Qui duos filios et ex altero eorum nepotem ha-
bet-. si vult nepotem quasi cx altero nalum sic adop-
tare, potest iioc efficere, si eum emancipaverit et i
sic adoptaverit quasi ex altero natum, facit euim

io hoc quasi quilibet, non quasi avus, et qua ratione
quasi ex quolibet natum potest adoptare, ita potest

2 et quasi ex altero filio. In adrogatinuibus cogni-
tio vertitur, num forte minor sexaginta annis sit qui
adrogat, quia magis liberorum creationi studere de-
beat: nisi forte morbus aut valetudo in causa sit
aut alia insta causa adrogandi. veluti si coniuuctam
.1 sibi personam velit adoptare. Item non debet

15 quis plure» adrogare nisi ex insta causa, sed nec: li-
bertum alienum, nec maiorem mittor.

16 I avo lemis libro sexto ex Cassio Adoptio enim
in his personis locum habet, in quibus etiam natura
potest liabere.

17 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum
Nec ei permittitur adrogare, qui tutelam vel curam

20 alicuius administravit, si minor viginti quinque annis
sit qui adrogatnr, ne forte eum ideo adroget, ne ra-
tiones reddat, item inquirendum est, ne forte turpis

1 causa adrogandi subsit. Eorum dumtaxat pupil-
lorum adrogatio permittenda est his , qui 1 vel natu-
rali cognatione vel sanctissima affectione ducti adop-
tarent, ceterorum prohibenda, ne. esset in potestate
tutorum et finire tutelam ct substitutionem a parente

2 factam extinguere. Et primum quidem exeut.ieu-
25 dum erit, quae facultates pupilli sint et quae eius.

qui adoptare eum velit, ut aestimetur ex compara-
tione earum, an salubris adoptio possit pupillo intel-
legi: deinde cuius vitae sitis, qui velit pupillum red-
igere in familiam suam: tertio cuius idem aetatis
sit, ut aestimetur, an melius sit de liberis procrean-
dis cogitare cum quam ex aliena familia quemquam

3 redigere in potestatem suam. Praeterea videndum ;
est, an non debeat permitti ei, qui vel unum habe-
bit vel plures liberos, adoptare alium, ne aut illo-
rum, quos iustis nuptiis procreaverit, deminuatur spes
quam unusquisque liberorum obsequio paret sibi, aut
qui adoptatus fuit minus percipiat quam dignum erit

4 eum consequi. Interdum et ditiorem permittetur
adoptare pauperiori, si vitae eius sobrietas clara sit

5 vel affectio honesta nec incognita. 2 Satisdatio
autem in his casibus dari solet.

35 18 Marcellus libro vicensimo sexto digestorum

Non aliter enim voluntati eius, qui adrogare pupillum
volet, si causam eius ob alia probabit, subscriben-
dum erit, quam si caverit servo publico se restitutu-
rum ea, quae ex bonis eius consecutus fuerit, illis,
ad quos res perventura esset, si adrogatus perman-
sisset in suo statu.

19 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum i
<o His verbis satisdationis quae ab adrogatore praestari '

debet 'ad quos ea res pertinet’ et libertatibus pro-
J2,i spectum esse, quae secundis tabulis datae sunt, et
multo magis substituto servo, item legatariis, nemo
1 dubitat. Quae satisdatio si omissa fuerit, utilis
actio in adrogatorem datur.

20 Marcellus libro vicensimo sexto digestorum
Haec autem satisdatio locum habet, si impubes de-
cessit. sed etsi de pupillo loquitur, tamen lioc et in >
pupilla observandum est.

s 21 QaiUS libro singulari regularum Nam ct fe-
minae ex rescripto principis adrogari possunt.

22 ULPIANUS libro vicensimo sexto ad Sabinum
Si adrogator decesserit impubere relicto filio adoptivo

et mox impubes decedat, an heredes adrogatoris te- 22, t
neantur? et dicendum est heredes quoque restitutu-
ros et boua adrogati et praeterea quartam partem.

1 Sed an im]iuberi adrogator substituere possit, quae- io
ritur: et puto non admitti substitutionem, nisi forte
ad quartam solam quam ex bonis eius consequitur,
et hactenus ut ei usque ad pubertatem substituat,
ceterum si fidei eius committat, ut quandoque resti-
tuat, non oportet admitti fideicommissum, quia hoc
non iudicio eius ad eum pervenit, sed principali pro-

2 videntia. Haec omnia dicenda sunt, sive in locum
filii sive in locum nepotis aliquis impuberem adrogaverit. is

28 Paulus libro iriyensimo quinto ad edictum Qui
in adoptionem datur, his quibus adgnascitnr et cogna-
tus fit, quibus vero non a.dgnaseitur ncc cognatus
fit: adoptio enim non ius sanguinis, sed ius adgua-
tionis adfert. et ideo si filium adoptavero3, uxor
mea illi matris loco non est, neque enim adgna sci-
tur ei, propter quod nec cognata eius fit: itera nec no
mater mea aviae loco illi est, quoniam his, qui extra
familiam meam sunt, non adgnaseitur: sed filiae
raeae is quem adoptavi frater fit, quoniam iu familia
mea est. filia: ‘nuptiis tamen etiam eorum prohibitis’-'.

24 Ulpianus libro primo disputationum Neque
absens neque dissentiens adrogari potest.

25 Idem libro quinto opinionum Post mortem filiae 25
suae, quae ut mater familias quasi iure emancipata
vixerat et testamento scriptis heredibus decessit, ad-
versus factum suum, quasi non iure eam nec prae-
sentibus testibus emaucipasset, pater movere contro-

1 versiam prohibetur. Neque adoptare neque ad-
rogare quis absens nec per alium eiusmodi sollemni-
tatem peragere potest.

26 Iuli anus libro septuagensimo digestorum Quem aa
filius meus emancipatus adoptaverit, is nepos meus
non erit.

27 Idem libro octogensimo quinto digestorum Ex
adoptivo natus adoptivi locum optinet in iure civili.

28 5 Gaius libro primo institu tionum Liberum ar-
bitrium est ei, qui filium et ex eo nepotem in po- 35
testate habebit, filium quidem potestate demittere,
nepotem vero in potestate retinere: vel ex diverso
filium quidem in potestate retinere, nepotem vero
manumittere : vel omnes sui iuris efficere, eadem et
de pronepote dicta esse intellegemus.

29 Callistratus libro secundo institutionum Si
pater naturalis loqui quidem non possit, alio tamen to
modo quam sermone manifestum facere possit velle
se filium suum in adoptionem dare: perinde confir-
matur ‘‘ adoptio, ac si iure facta esset,

30 Paulus libro primo regularum Et qui uxores
non habent, filios adoptare possunt.

31 Marcianus libro quinto regularum Non po- 23
test filius, qui est Id potestate patris, nilo modo com-
pellere eum, ne sit in potestate, sive naturalis sive
adoptivus.

32 Papinianus libro trigensimo primo quaestio-
num Nonnumquam autem impubes qui adoptatus est
audiendus erit, si pubes factus emancipari desideret,
idque causa cognita per iudicem statuendum erit. 5
1 Imperator Titus Antoninus rescripsit privignum
suum tutori adoptare permittendum.

33 Marcianus libro quinto regularum Et si pu-
bes factus non expedire sibi in potestatem eius redigi
probaverit, aequum esse emancipari eum a patre
adoptivo atque ita pristinum ius rccipcrare.

34 Paulus libro undecimo quaestionum Quaesi- 1«
tum est, si tibi filius in adoptionem hac lege sit da-
tus, ut post triennium puta eundem milii in adoptio-
nem des, an actio ulla sit. et Labeo putat nullam
esse actionem: ncc enim moribus nostris convenit
filium temporalem habere.

35 Idem libro primo responsorum Per adoptio-
nem dignitas non minuitur, sed augetur, unde sena- i*

(l) his qui] si qui Mo. (2) $ 5 lust. ( Qradenwitz )

(s) sic S, adoptaverit F (1) ‘ ’ glossa? (Kr.): iunge

23, 2, U pr. § i
(G) confirsniatur F

(3) = (<?cu, 1, 133) lusi. 1, 12,7

DE DIVISIONE RERUM

39

I 7. 8

53^ !5 tor etsi a plcbeio adoptatus est, manet senator: simi-
liter manet et senatoris filius,

36 Idem libro octavo decimo responsorum Eman-
cipari filium a patre quocumque loco posse constat,

1 ut exeat de patria potestate. Apud proconsulem
etiam in ea pro?mcia, quam sortitus non est, et manu-
mitti et in adoptionem dari posse placet.

20 37 Idem libro secundo sententiarum Adoptare ,

quis nepotis loco potest, etiam si filium non habet.

1 Enni, quem quis adoptavit, emancipatum vel m
adoptionem datum iterum uon potest adoptare.

38 Marcellus libro vicensimo sexto digestorum
Adoptio uou i ure facta a principe confirmari potest,
st 39 Ulpianus libro tertio de officio c.onsuhs Nani
ita divus Marcus Eutychiauo rescripsit: Quod desi-
'deras an impetrare debeas, aestimabunt indices' ad-
Tiibitis etiam bis, qui contra dicent, id est qui laede-
rentur confirmatione adeptionis.’

40 Modestinus libro primo differentiarum Adro-
gato patre familias liberi, qui in eius erant potestate,
nepotes apud adrogatorem efficiuntursimulque cum suo
30 patre in eius reccidunt potestatem, quod dod simi-
liter iu adoptionem contingit: nam nepotes ex eo in

1 avi naturalis retinentur potestate. Non tantum
cum qnis adoptat, sed et cum ad rogat, maior esse
debet eo, quem sibi per adrogatioueni vel per adop-
tionem filium facit, et utique plenae pubertatis: id est

2 decem et octo annis eum praecedere debet>2. Spado
adrogando suum heredem sibi adseiscere potest nec
ci corporale vitium impedimento est.

ss 41 Idem libro secundo regularum Si pater filium,
es quo nepos illi est in potestate, emancipaverit et
postea eum adoptaverit: mortuo eo nepos in patris
non revertitur potestatem, nec is nepos in patris re-
vertitur potestatem, quem avus retinuerit filio dat.o
in adoptionem, quem demio redadoptavit.

42 Ilum libro primo pandectarum Etiam infan-
tem in adoptionem dare possumus.

43 Pomponius libro vicensimo ad Quintum Mucium
54. i Adoptiones uou solum filiorum, sed et quasi nepotum

fiunt, ut aliquis nepos noster esse videatur perinde
quasi ex filio vel incerto natus sit.

44 Proculus libro octavo epistularum Si is, qui
nepotem ex filio habet, in nepotis loco aliquem adop-
tavit, non puto mortuo avo iura consanguinitatis inter

s nepotes futura esse, sed si sic adoptavit, ut etiam
in re legis nepos suus esset, quasi3 ex Lucio puta
lilio suo et ex matre familias eius natus esset, con-
tra puto.

45 Paulus libro tertio ad legem luliam et Papiam
Onera eius, qui in adoptionem datus est, ad patrem
adoptivum transferuntur.

46 Ulpianus libro quarto ad legem luliam et Pa-
lo piam In servitute mea quaesitus milii filius in po-
testatem ineam redigi beneficio principis potest: liber-
tinum tamen curo manere non dubitatur.

VIII4

DE DIVISIONE RERUM ET QUALITATE.

I libro secundo institutionum 6 Summa" re-

15 nrni divisio in duos articulos deducitur7: nam aliae
sunt divini Suris, aliae, humani, divini iuris sunt vel-
uti res sacrae et religiosae, sanctae quoque res, vol-
uti muri et portae, quodammodo divini iuris sunt,
quod autem divini iuris est, id nullius in bonis est:
ia vero, quod humani imis est, plerumque alicuius

in bonis est, potest autem et nullius in bonis esse: 24, ia
nam res hereditariae, antequam aliquis heres exi stat,
nullius in bonis sunt, hae autem res, quae liumani 2»
iuris sunt, aut publicae sunt aut privatae, quae pu-
blicae sunt, nullius in bonis esse creduntur8, ipsius
en ini universitatis esse creduntur: privatae autem8
1 sunt, quae singulorum sunt. 10 Quaedam praeterea
res corporales sunt, quaedam incorporales, corpora-
les hae sunt u, quae tangi possunt, veluti fundus homo
vestis aurum argentum et denique aliae res innume-
rabiles: incorporales sunt, quae tangi non possunt,
qualia sunt ea, quae in 15 iure consistunt, sicut here- 25
ditas, usus fructus, obligationes quoquo modo con-
tractae, nec ad rem pertinet, quod in hereditate res
corporales continentur: nam et fructus, qui ex fundo
percipiuntur, corporales sunt, et id quod ex aliqua-
obligatione nobis debetur plerumque corporale cstr
veluti fundus homo pecunia: nam ipsum ius succes-
sionis et ipsum ius utendi f mendi et ipsum ius obli-
gationis incorporale est. eodem numero sunt et13 iura
praediorum urbanorum et rusticorum, quae etiam ser- 30
vitutes vocantur.

2 14 Marcianus libro tertio institutionum Quae-
dam naturali iure communia sunt omnium, quaedam
universitatis, quaedam nullius, pleraque singulorum,

1 quae variis ex causis cnique adquimntur. Et qui-
dem naturali iure omnium communia sunt illa.: aer,
aqua profluens, et mare, et per hoc litora maris.

o ls Florentinus institutionum libro sexto Item 35
lapilli, gemmae cetcraque, quae iu litore invenimus,
iure naturali nostra statim fiunt.

4 10 Marcianus libro tertio institutionum Nemo igi-
tur ad litus maris accedere prohibetur piscandi causa, 2&, i
dum tarneu villis et aedificiis et monumentis absti-
neatur, quia non sunt iuris gentium sicut et mare:
idque et divus Pius piscatoribus Formianis et Cape-
1 natis17 rescripsit. Sed flumina paene26 omnia et
portus publica sunt.

5 18 Gaius libro secundo rerum coti idi a narum sive
aureorum Riparum usus publicus 18 est iure gentium s
sicut ipsius fluminis, itaque navem ad eas appellere20,
funes cx arboribus ibi natis religare, 'retia siccare et
ex mare reducere"21, onus aliquid in his reponere cui-
libet liberum est, sienti per ipsum flumeu navigare,
sed proprietas illorum est, quorum praediis haerent:
qua de causa arbores quoque- in his natae eorundem

1 sunt. 22In mare piscantibus liberum est casam in
litore ponere, in23 qua se recipiant.,

6 Marcianus libro tertio institutionum in tau- io
tum, ut et soli domini constituantur qui ibi aedifi-
cant, sed quam diu aedificium manet: alloquia aedi-
ficio dilapso quasi iure postliminii revertitur locus in
pristinam causam, et si alius in eodem loco aedifica-

1 verit, eius fiet, 24 Universitatis sunt, non singulo-
rum veluti quae in civitatibus sunt theatra et stadia
et similia et si qua alia sunt communia civitatium,
idcoqne nec servus communis civitatis singulorum pro 15
parte, intellegitur, sed universitatis et ideo tam con-
tra civem quam pro eo posse servum civitatis tor-
queri divi fratres reseri pserunfc. ideo et libertus civi-
tatis non habet necessc veniam edicti petere, si vocet

2 in ius aliquem ex civilius. Sacrae res et religio-

3 sue. et sanctae in nullius bonis sinit. Sacrae "au-
tem res sunt hae, quae publiee consecratae sunt,
non private: 25sl quis ergo privatim sibi sacrum con-
stituerit, sacrum non est, sed profanum, semel au- 20
tem aede 6acra facta etiam diruto aedificio locus

(1) fuerit consules (Gradenmiiz) (2) * » Inst (Coi

luuit™ ToiuT ie9 rpos suus esset quai

(4) U4. ..** V. ,1. __ ^ _

^ (3) — - Cx ni 9 0 q o n /.\ **. * r

« at ■ <*>

Ul) sunt om. G at. (12) in „.m, Gai t

Cueetlnst. (14 ) - /nrf. 3, t, M (lV) —

2, 1, ifl (16) = fu st. 2, 1, 1. 2 (17) Capenatis etiam

Graeci: Caietanis Burmann ad Suetonii Ttb. 00
(15) = Inst. 2, 1, 4 cf. 5 (10) plicas F (20; sic F

cum B, applicare S ex Inst. (21) retia siccare et ex
mare reducere (maredere F1) hoc loco legerunt etiam
Graeci: cf. tamen Inst. 2, 1, 5 (22) cf. Inst. 2, 1, 5

(23) in o»;. F' (24) = J„st 2, i, c (25) = Inst.

I -) b 8 (20) paene om, Inst.

I 8. 9

40

DE SENATORIBUS

25,2i 4 sacer manet,. 'Religiosum autem locum unusquis-
que sua voluntate facit, dum mortuum infert ia lo-
cum suiiin, *in commune autem 6epulchiT.m etiam
invitis ceteris licet inferre. _ sed in alienum locum

concedente domino licet inferre: et licet postea ra-
tum1 2 habuerit quam illatus est mortuus, religiosus
5 locus fit. Cenotaphium quoque magis placet lo-
2t cum esse religiosum, sicut testis in ea re est Ver-
gilius 3.

7 4 Ulpianus libro viccnsimo quinio ad edictum
Sed divi fratres contra rescripserunt.

8 Marcianus libro quarto regularum Sanctum
est, quod ab iniuria hominum defensura atque muni- ;

1 tum est. Sanctum autem dictum est a sagmini- :
30 bus: sunt autem sagmina quaedam herbae, quas

legati populi Romani ferre solent, ne- quis eos vio-
laret, sicut legati Graecorum ferunt ea quae vocantur

2 cerycia. Iii municipiis quoque muros esse sanctos
Sabinum recte respondisse Cassius refert, prokiberi-
que oportere ne quid iu his immitteretur,

9 Ulpianus libro sexagensimo octavo ad edictum '•
20, i Sacra loca ea sunt, quae publice sunt dedicata, sive

1 in civitate sint sive in agro. Sciendum est locum
publicum4 tunc sacrum fieri posse, eum princeps
:2 eum dedicavit vel dedicandi dedit potestatem, i
"Illud notandum est aliud esse sacrum locum, aliud )
sacrarium, sacer locus est locus consecratus, sacrarium 1
est locus, in quo sacra reponuntur, quod etiam in
6 aedificio privato esse potest, et solent, qui liberare eum

3 locum religione volunt, sacra inde evocare. Pro-
prie dicimus sancta, quae neque sacra neque profana
sunt, sed sanctione quadam confirmata: ut leges
sanctae sunt, sanctione enim quadam sunt subnixae,
quod enim sanctione quadam subnixum est, id sanctum
est, etsi deo non sit consecratum: et interdum in
sanctionibus adicitur, ut qui ibi aliquid commisit, ca-
te 4 pite puniatur. Muros autem municipales nec re-
ficere licet sine principis vel praesidis auctoritate nec
5 aliquid eis eoniungere vel superponere. Res sacra
non recipit aestimationem.

10 Pomponius libro sexto ex Plautio Aristo ait,
sicut id, quod in mare aedifcatnm sit, fieret priva-
tum, ita quod mari occupatum sit, fieri publicum.

11 Pomponius libro secundo ex variis lectionibus
is Si quis violaverit muros, capite punitur, eicuti si quis

transcendet scalis admotis vel alia qualibet ratione,
nam cives Romanos alia quam per portas egredi non
licet, eum illud hostile et abominandum sit: nam et
Romuli frater Remus occisus traditur ob id, quod
murum transcendere voluerit.

IX7

DE SENATORIBUS.

» o 1 Apianus libro sexagensimo secundo ad edictum
Consulari feminae utique consularem virum praeferen-
dum nemo ambigit, sed vir praefectorius an consu-
lari feminae praeferatur, videndum, putem praeferri,
1 quia maior dignitas est in sexu virili. Consulares
autem _ feminas dicimus consularium uxores: adierit
Saturninus etiam matres, quod nec usquam relatum
est ncc umquam receptum.

28 2 Marcellus libro tertio digestorum Cassius Lon-

ginus non putat ei permittendum, qui propter turpi-
tudinem6 senatu motus nec restitutus est, indicare
vel testimonium dicere, quia lex Iulia repetundarum
hoc fieri vetat.

3 Modestinus libro sexto regularum Senatorem
remotum senatu capite non minui, sed Romae morari
divus8 Severus et Antoninus permiserunt.

4 Pomponius libro duodecimo ex variis lectionibus 26, 3»
Qui indignus est inferiore ordine, indignior est su-

1 L5 Ulpianus libro primo ad legem luliam et Papiam
Senatoris filium accipere debemus non tantum eum
qui naturalis est, verum adoptivum quoque: neque
intererit, a quo vel qualiter adoptatus fuerit, ncc in-
terest, iam in senatoria dignitate constitutus eum
susceperit an ante dignitatem senatoriam. 35

0 Paulus libro secundo ad legem luliam et Pa-
piam Senatoris filius est et is, quem in adoptionem
accepit, quamdiu tamen in familia^ eius manet: cin&n-
1 eipatus vero nomen filii emancipatione, amittit. A
senatore iu adeptionem filius datus ci qui inferioris
dignitatis est, quasi senatoris filius videtur, quia non 27.1
amittitur senatoria dignitas adoptione inferioris digni-
tatis, non magis quam ut consularis desinat esse.

7 Ulpianus libro primo ad legem luliam et Pa-
piam Emancipatum a patre senatore quasi senatoris

1 filium haberi placet. Item Labeo scribit etiam
eum, qui post mortem patris senatoris natus sit, 5
quasi senatoris filium esse, sed eum, qui poste.aquam
pater eius de senatu motus est concipitur et nasci-
tur, Proculus ct Pegasus opinantur non esse quasi
senatoris filium, quorum sententia vera est: ncc enim
proprie senatoris filius dicetur is, cuius pater senatu
motus est antequam iste10 nasceretur, si quis con-
ceptus quidem sit, antequam pater eius senatu mo-
veatur, natus autem post patris amissam dignitatem,
magis est ut quasi senatoris filius intellegatur: tem- 1«
pus enim conceptionis spectandum picrisque placuit.

2 Si quis ct patrem ct avum habuerit senatorem,
et quasi filius et quasi nepos senatoris intellegitur,
sed si pater amiserit dignitatem ante conceptionem
huius, quaeri poterit au, quamvis quasi senatori? filius
non intellegatur, quasi nepos tamen intellegi debeat:
et magis est ut debeat, ut avi potius ei dignitas pro-
sit, quam obsit casus patris.

8 Idem libro sexto fideicommissorum Feminae nup- 15
tae clarissimis personis clarissimarum personarum
appellatione continentur, clarissimarum feminarum
nomine senatorum filiae, nisi quae viros clarissimos
sortitae sunt, non habentur: feminis enim dignitatem
clarissimam mariti tribuunt, parentes vero, donec ple-
beii nuptiis fuerint copulatae: tamdiu igitur claris-
sima femina erit, quamdiu senatori nupta est vel"
clarissimo aut separata ab eo alii inferioris dignitatis 2«
non nupsit.

9 15 Papinianus libro quarto responsorum Filiam
senatoris nuptias liberti secutam patris casus non
facit uxorem: nam quaesita dignitas liberis propter
casum patris remoti a senatu auferenda noti est.

10 Ulpianus libro trigermmo quarto ad edictum
Liberos senatorum accipere debemus non tantum sena- 25
torum filios, verum omnes, qui gcnit.i ex ipsis cxve
liberis eorum dicantur, sive naturales sive adoptivi
sint liberi senatorum, ex quibus nati dicuntur, sed

si ex filia senatoris natus sit, spectare debemus pa-
tris cius condicionem.

11 Paulus libro quadra gensimo primo ad edictum
Senatores licet in urbe domicilium habere videantur,
tamen et ibi, unde oriundi sunt, habere domicilium
intelleguntur, quia dignitas domicilii adieetionem pu- 30
tius dedisse quam permutasse videtur.

1 2 Ulpianus libro secundo de censibus Nuptae
prius consulari viro impetraro solent a principe, quam-
vis perraro, ut nuptae iterum minoris dignitatis viro
nihilominus in consulari maneant dignitate: ut scio
Antoninum Augustum Iuliae Mamacae consobrinae
1 suae indulsisse. ,3Scnalores autem accipiendum
est cos, qui a patriciis et consulibus usque ad omnes 3*

(1) Inst. 2, 1, 9 (2) non ins. S eum List, libris f

plerisque contra F et Graecos (3) Acrc. 3, 303: libabat

cineri Andromache manesque vocabat Hectoreum ad

tumulum, viridi quem caespite inanem et geminas, cau-

sam lacrimis, sacraverat araa. Cf. ib. C. D03 (4) = 1 1, 7, e

(8) pubicum F (s) iunge 43, c, 1 5 1 (c») ^lusl. ( Albertario )
(7) 1-7; Pap. s. 9; Sab. io..,t2. — Bas. 6, 1, 1...12. —

Cf. Cod. 3, 24 (a) senatum ins. F (9) divi Mo. (10) ipse

Mo. (u) vel] viro Mo. (12) = 23, 2, 34 § 3 (u) s I
Iust. ( Cuiaeius )

DE OFF. CONS. PP. PU.

41

I 9—13

'27, 35 illustres viros descendunt, quia et bi soli in senatu :
sententiam, dicere possunt.

X‘

DE OFFICIO CONSULIS.

1 Ulpianus libro secundo de officio consulis Of-
ficium consulis est consilium praebere manumittere

1 volentibus. Consules et seorsum singuli mauu-
29, i mittunt: sed non potest is, qui apud alterum nomina

ediderit, apud alterum manumittere: separatae emm
sunt manumissiones, sane si qua ex causa collega
manumittere non poterit infirmitate vel aliqua insta
causa impeditus, collegam posse manumissionem cx-

2 pedire senatus censuit. 2 Consules apud se servos
suos manumittere posse nulla dubitatio est. sed si

s evenerit, ut minor viginti annis consul sit, apud se
manumittere non poterit, cum ipse sit, qui ex sena-
tus consulto consilii3 causam examinat: apud colle-
gam vero causa probata potest.

XI*

DE OFFICIO PRAEFECTI PRAETORIO.

1 Aurelius Arcadius Cii aris ws magister libcllo-
so rum libro singulari de officio -praefecti praetorio
Breviter commemorare neccs.se est, unde coustitueudi
praefectorum praetorio officii5 origo manaverit, ad
vicem magistri equitum praefectos praetorio antiqui-
tus institutos esse a quibusdam scriptoribus traejitum
est. nam cum apud veteres dictatoribus ad tempus
summa potestas crederetur et magistros equitum sibi
eligerent, qui adsociati participales curae ad militiae
gratia® secundam post eos potestatem gererent: re-
15 gi incutis rei publicae ad imperatores perpetuos trans-
latis ad similitudinem magistrorum equitum praefecti .
praetorio a principibus electi sunt, data est plenior
eis7 licentia ad disciplinae publicae emendationem.

1 His cunabulis praefectorum auctoritas initiata in
tantum meruit augeri, ut appellari a praefectis prae-
torio noti possit, nam cum ante quaesitum fuisset,
au liceret a praefectis praetorio appellaro et iure
liceret et extarent exempla eorum qui provocaverint:
*» postea publice sententia principali lecta appellandi
facultas interdicta est. credidit enim princeps eos,
qui ob singularem industriam explorata eorum fide
et gravitate ad Imius officii magnitudinem adhiben-
tur, non aliter indicaturos esse pro sapientia ac luce
i dignitatis suae, quam ipse foret indicaturus. Sub-
nixi sunt etiam alio privilegio praefecti praetorio, ne
a sententiis eorum minores aetate ab aliis magistra
-j tibus nisi ab ipsis praefectis praetorio restitui possint.

XII»

DE OFFICIO PRAEFECTI URBI».

1 Ulpianus libro singulari de officio praefecti
urbi Omnia omnino crimina praefectura urbis sibi
yi nui cavit Kj, nec tantum ea, quae intra urbem admit-
so tuntur verum ea quoque, quae extra urbem intra
Italiam , epistula divi Severi ad Fabium Cilonem
praefectum urm missa declaratur. Servos qui ad
statuas confugerint, vel sua pecunia emptos ut manu-
i mittantur, de domnus quercnt.es audiet. Sed et
patiouos egentes de suis libertis querentes audiet
maxime si aegros se esse dicant desiderentque a li-
3 bertis exhiberi. Relegandi deportan dique in « in-
sulam, quam imperator adsignaverit, licentiam Labet.

4 Initio eiusdem epistulae ita scriptum est : 1 cum urbem 29, l
nostram fidei tuae commiserimus : quidquid igitur in-
tra urbem admittitur, ad praefectum urbi videtur per-
tinere. sed et si quid intra centensimum miliarium
admissum sit, ad praefectum urbi pertinet: si ultra
ipsum lapidem, egressum est praefecti urbi notionem.

5 Si quis servum suum adulterium commisisse dicat
in uxorem suam, apud praefectum urbi erit audien- i

6 dus. Sed et ex interdictis quod vi aut clam aut

7 interdicto unde vi audire 13 potest. Solent ad prae-
fecturam urbis remitti etiam tutores sive curatores,
qui male in tutela sive cura versati graviore animad-
versione indigent quam ut sufficiat eis suspectorum
infamia: quos probari poterit vel numinis datis tu-
telam occupasse, vel praemio accepto operam dedisse,
ut non idoneus tutor alicui daretur, vel consulto io
circa edendum patrimonium quantitatem minuisse,

8 vel evidenti fraude pupilli bona alienasse. Quou
autem dictum est, ut servos de domiuis querentes
praefectus audiat11, sic accipiemus non accusantes
dominos (hoc enim nequaquam _scrvo permittendum
est nisi ex causis receptis), sed si verecunde expostu-
lent, si saevitiam, si duritiam, si famem, qua eos
premant15, si obscenitatem, in qua eos compulerint
vel compellant, apud praefectum urbi exponant, hoc st
quoque officium praefecto urbi a divo Severo datum

9 est, ut mancipia tueatur ne prostituantur. Prae-
terea curare debebit praefectus urbi, ut nummularii
probe se agant circa omne negotium suum et tem-

10 perent his, quae sunt prohibita. Cum patronus
contemni se a liberto dixerit vel contumeliosum sibi
libertum queratur vel convicium se ab eo passum
liberosque 18 suos vel uxorem vel quid huic simile
obicit: praefectus urbi adiri solet et pro modo que- »
rellae corrigere entn, aut comminari aut fustibus
castigare aut ulterius procedere in poena eius solet:
nam et puniendi plerumque sunt liberti, certe si se
delatum a liberto vel conspirasse eum contra se cum
inimicis docent, etiam metalli poena in eum statui

1 1 debet. Cura carnis omnis ut insto pretio prae-
beatur17 ad curam praefecturae pertinet, et ideo et
forum suarium sub ipsius cura est: sed et ceterorum
pecorum sive armentorum quae ad huiusmodi prae- 24/25

12 bitionem spectant ad ipsius curam pertinent. Quies
quocne popularium et disciplina spectaculorum ad
praefecti urbi curam pertinere videtur: et sane debet
etiam dispositos milites stationarios habere ad tuen-
dam popularium quietem et ad referendum sibi quid

13 ubi agatur. Et urbe interdicere praefectus urbi
et qua alia 18 solitarum regionum potest, et negotia-
tione et professione et advocationibus et foro, et ad so
tempus et in perpetuum: interdicere poterit et specta-
culis: et. si quem releget ab Italia, summovere eum

14 etiam a provincia sua. Divus Severus rescripsit
eos etiam, qui illicitum 1,1 collegium coisse dicuntur,
apud praefectum urbi accusandos.

2 Paulus libro singulari de officio praefecti urbi
Adiri etiam ab argentariis vel adversus eos ex epi-
stula divi Hadriani et in pecuniariis causis potest.

3 Ulpi AMIS' libro secundo ad cdict-um Praefectus 30, i
urbi cum terminos urbis exierit, potestatem non ha-
bet: extra urbem potest i ubere iudicarc.

NUI 28

DE OFFICIO QUAESTORIS.

1 31 Ulpianus libro singulari de officio quaestoris s
Origo quaestoribus creandis antiquissima est et paene

(') Ed- — Itas- 6> 2, i. — Cf. Cod. 12, 3 (2) =, 2

a’ (In » {3l ex *eutentia consilii JIotomanus

(4) FapJ — Bas. 6, 4, l. — cf Cod 1 ;c ■>- 19
<5) SIC' Brencmannus, officio FS ' (GV quia ‘soci

UUra a *"**»*. qui klSdntipnz

,p . >ulas rullltlae gratia Mo. (7) (jata <

P to°P data P,eniore eis et sic f, re dett.
(8) PapJ i. 2; hd. 3. — Bas. 6, 4, 2...4, <jf. Cod, 1,

(9) orbis I' ind. FS (in) a praefectura orbis «ibi
vindicari Flo. (Jl) intra Italiam) fuit fortasse intra
c Iapidem (12) in oni. F (tu) aut unde, vi adiri
Mo. ' (it) audiet FS (is) sic FlS, coupremant F1

(10) liberosve Jio. (n) raebc.atur F (is) qualia F
(19) quillicitum F

Qn) Bap. ? — Bas. 6, e. - Cf. Cod. 1, 30. 12, 5
(21) citat haec Lydus de mag. t, 24. 2S

I 13—16

42

DE OFF. PRAETORUM CET.

30, fi ante omnes magistratus. Gracchanus denique Iumus ,
libro septimo de potestatibus etiam ipsum Romulum
et Rumam Pompilium binos quaestores habuisse, quos
ipsi non sua voce, sed populi suffragio crearent, re-
fert. sed sieuti dubium est, an Romulo et Ruma i
regnantibus quaestor fuerit, ita Tullo Hostilio roge
io quaestores fuisse comtum est: et sane crebrior apud
veteres opinio est Tullum Hostilium primum in rem

1 publicam induxisse quaestores, tfit a genere quae-
rendi quaestores initio dictos ct Iunius et Trebatius

2 et Fenestella scribunt,. Ex quaestoribus quidam
solebant provincias sortiri ex senatus consulto, quod
factum est Decimo Druso ct Porcina1 consulibus,
sane non omnes quaestores provincias sortiebantur,

is verum excepti erant candidati principis: hi etenim
solis libris principalibus in senatu legendis vacant,
y Hodieque optinuit indifferenter quaestores creari
tam patricios quam plcbeios: ingressus est enim et
quas: primordium gerendorum honorum sententiaeque
4 in senatu dicendae. Ex his, sicut dicimus-, qui-
dam sunt qui candidati principis dicebantur quique
epistulas eius in senatu legunt.

XIV s

w DE OFFICIO PRAETORUM.

1 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum
Apud filium familias praetorem potest pater eius
manumittere.

2* Paulus libro quarto ad Sabinum Sed etiam
ipsum apud se emancipari vel in adoptionem dari
placet.

25 3 V lunantis libro trigensimo octavo ad Sabinum 5 *

Barbarius4 Philippus eum servus fugitivus esset,
Romae7 praeturam petiit et praetor designatus est. !
sed nihil8 ei servitutem obstetissc ait Pomponius,
quasi praeter non fuerit: atquin verum est praetura
eum functum, et tamen videamus: si servus quain-
diu latuit, dignitate8 praetoria functus sit, quid dice-
mus? quae edixit, quae decrevit, nullius fore mo-
so menti? an fore propter utilitatem eorum, qui apud
eum egerunt vel lege vel ‘quo alio iure7 10? et verum
puto nihil eorum reprobari: 'hoc enim humanius estM1:
cum etiam potuit populus Romanus servo decernere
hanc potestatem, sed et si scisset servum esso, libe- ;
rnm effecisset, quod ins multo magis in imperatore
observandum est,

4 12 Idem libro primo de omnibus tribunalibus Prae-
35 tor neque tutorem neque 'specialem1 18 judicem ipse j
se dare potest.

51. i XV14

DE OFFICIO PRAEFECTI VIGILUM.

1 <5 Paulus libro singulari de officio praefecti vigi- .
Ium Apud vetustiores incendiis arcendis triumviri I
praeerant, qui ab eo quod excubias agebant nocturni
b dicti snnt: interveniebant nonnumquam et aediles et
tribuni plebis, erat autem familia publica circa por- :
tam et muros disposita, unde si opus esset evocaba-
tur: fuerant et privatae familiae, quae incendia vel
merccdc vel gratia extinguerent. deinde divus Au-
gustus maluit per se huic rei consuli

2 Ulpianus libro singulari de officio praefecti
vigilum pluribus uno die incendiis16 exortis:

io 3 Paulus libro singulari dc officio praefecti vi-
gilum nam salutem rei publicae, tueri nulli magis

credidit convenire nec alium sufficere ei rei, quam 31. t
Caesarem, itaque septem cohortes opportunis locis
constituit, ut binas regiones urbis unaquaeque cohors
tueatur, praepositis eis tribunis et super omnes 'spec-

1 tabill17 viro qui praefectus vigiluin appellatur. Co-
gnoscit praefectus vigilum de incendiariis effractori-
bus furibus raptoribus receptatoribus, nisi si qua tam 15
atrox tamque famosa persona sit, ut praefecto urbi
remittatur, ct quia, plerumque incendia culpa fiunt
inhabitantium, aut fustibus castigat cos qui negle-
gentius ignem habuerunt, aut, severa interlocutione

2 comminatus fustium castigationem remittit. Effra-
cturae fiunt plerumque in insulis in horreisque, ubi
homines pretiosissimam partem fortunarum suarum
reponunt, cum vel cella effringitur vel armarium vel
arca: et custodes plerumque puniuntur, et ita18 divus 20
Antoninus Erucio Claro rescripsit, ait enim posse
cum horreis effractis quaestionem habere dc servis
custodibus, licet in illis ipsius imperatoris portio es-

3 set. Sciendum est autem praefectum vigilum per
totam noctem vigilare debere et cuerrare ealciatum w

4 cum hamis ct dolabris, ut curam adhibeant omnes
inquilinos admonere, ne neglegentia aliqua incendii
casus oriatur, praeterea nt aquam unusquisque in-

5 quilinns in cenaculo liabcat, iubetur 24 admonere, 23
Adversus capsarios quoque, qui mercede servanda in
balineis vestimenta suscipiunt21, iudex est constitu-
tus, ut, si quid in servandis vestimentis fraudulenter
admiserint, ipse cognoscat.

4. Ulpianus libro singulari dc officio praefecti
urbi Imperatores Severus et Antoninus Iunio Rufino
praefecto vigilum ita rescripserunt: 'Insularios et eos.

'qui neglegenter ignes apud se habuerint, potes fusti- 30
'bus vel flagellis caedi iubere: eos autem, qui dolo
‘fecisse incendium convincentur, ad Fabium Oilonem
‘praefectum urbi amicum nostrum remittes: fugitivos
‘conquirere eosque dominis reddere debes.’

XVI 22

DE OFFICIO PROCONSULIS ET LEGATI.

1 Ulpianus libro primo disputationum Proconsul 35
ubique quidem proconsularia insignia habet statim
atque urbem egressus est: potestatem _ autem non
exercet nisi in ea provincia sola, quae ei decreta est.

2 Marcianus libro primo institutionum Omnes 32,
proconsules statim quam urbem egressi fuerint ha-
bent iurisdictionem, sed non contentiosam, sed volun-
tariam: ut ecce manumitti apud eos possunt tam

1 liberi quam servi et adoptiones fieri. Apud lega-
tura vero proconsulis nemo manumittere potest, quia
non liahet iurisdictionem talem.

3 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum 5
Nec adoptare potest43: omnino enim non est apud
eum legis actio.

4 Idem libro primo de officio proconsulis Obser-
vare autem proconsulem oportet, ne in hospitiis prae-
bendis oneret provinciam, nt imperator noster cum

1 patre Aufidio Severiano rescripsit. Nemo procon-
sulum stratores suos habere potest, sed vice eorum

2 milites ministerio in provinciis funguntur. Proli- 10
cisci autem proconsulem melius quidem est sine uxore:
sed et cum uxore potest, dummodo sciat senatum
Cotta et Messala consulibus24 consuisse futurum, ut

si quid uxores eorum qui ad officia proficiscuntur

3 deliquerint, ab ipsis ratio ct vindicta exigatur. An-
tequam vero fines provinciae decretae sibi proconsul

(l) D. Bruto et Porcina cos. scr., scilicet male iunctis
consulibus altero a. u. c. 616, altero a. 617 (Mo.) (2) dixi-

mus Hal.

(3) > Sab. — Bas. 6, 7. — Cf. Cod. 1, 39. 12, 2 (4) iunge

J, 7, S (5) ad edictum F1 (c) Barbatius Ulandorpius :

cf. Borghesi opp. 2, 42S (7) prome F (g) nihil)

enim M 0. (9) indignitate FS (10) fuerit legitimo

judicio (Qradenvritz) (ll) ‘ ’ lust.? (II. Krucgcr)

(12) iunge 1, 18, 5 (13) * ’ lust. {Pernice)

(14) Pap. — Bas. 6, 5. - Cf. Cod. i, 43 (15) citat hacc

Lydus de. mag. 1, 50 (16) incediis F (17) ‘ ' lust.

{van Alphcn) (18) ita S, ovi. F (19) calciaittem F
culciatem F 2 (20) iubentur F (21) vestinientas sus-

cipiunt F 2 3 vestimenta usucapiunt F1
(22) Sab. 1. 2. *3. 4. 6..,*8. 9, ..ti ; Pap. *5 ; Ed. 12..T16. —
Bas. fi, 2, 4. ..17. — Cf. Cod. 1, 35 (23) potest delet Mo.

(24) anno p. C. 20

DE omtio PROCONSULIS ET LEGATI

43

I 16

32, 14

20

30

35

40

33, 1

te

ingressus sit, edictum debet de advectu suo mittere
continens commendationem aliquam sui, si qua ei
familiaritas sit cum provincialibus vel coniunctio, et
maxime excusantis1, ne publice vel privatim occur-
rant ei: esse enim congruens, ut unusquisque in ana

4 patria eum exciperet. Recte autem et ordine fa-
ciet si edictum decessori suo miserit signifieetquc,
qua’ die fines sit ingressurus: plerumque enim incerta
haec et inopinata turbant provinciales et actus un-

5 pediunt, Ingressum'2 etiam hoc eum observare
oportet, ut per eam partem provinciam ingrediatur,
per quam ingredi inoris est, et quas Graeci budrj-
tUa«'A appellant sive xardn/.ovv* observare, in quam
primum civitatem veniat vel applicet: magni enim
facient provinciales servari sibi consuetudinem istam
et huiusmodi praerogativas, quaedam provinciae et-
iam hoc habent, ut per mare in cam provinciam pro-
consul veniat, ut Asia, scilicet usque adeo, ut impe-
rator noster Antoninus Augustus ad desideria Asia-
norum rescripsit5 proconsuli necessitatem impositam
per mare Asiam applicare nat nT>i< fnjroondlFmv E<pc-
C a oj' 5 primam attingere. Post haec ingressus pro-
vinciam mandare iurisdictionem legato suo debet nec
hoc ante facere, quam fuerit provinciam ingressus;
‘est enim perquam absurdum, antequam ipse iuris-
'dictionem nanciscatur (ncc enim prius ei competit,
'quam in eam provinciam venerit) alii eam mandare,
'quam non habet17, sed si et ante fecerit et ingressus
provinciam in eadem voluntate fuerit, credendum est
videri legatum habere iurisdictionem, non exinde cx
quo mandata est, sed ex quo provinciam proconsul
ingressus est.

5 Papinianus libro primo quaestionum Aliquando
mandare iurisdictionem proconsul potest, etsi non-
dum in provinciam pervenerit, quid enim si neces-
sariam moram in itinere patiatur, maturissime autem
iegatus iu provinciam perventurus sit?

6 Ulpianus libro primo de officio proconsulis So-
lent, etiam custodiarum cognitionem mandare legatis,
scilicet ut praeauditas custodias ad se remittant, ut in-
nocentem" ipse liberet9, sed hoc genus mandati extra-
ordinarium est: nec enim potest quis gladii pote-
-fatem sibi datam vel cuius alterius coercitionis ad
alium transferre 10, ncc liberandi igitur reos ius, cum
1 accusari apud eum non possint. Sicut autem
mandare iurisdictionem vel non mandare est in ar-
bitrio proconsulis, ita adimere mandatam Jurisdictio-
nem licet quidem proconsuli, non autem delet in-
- consulto principe boc facere. Legatos non opor-
tet principem consulere, sed proconsulem suum, et
is ad consultationes legatorum debebit respondere.
3 Non vero in totum xeniis abstinere debebit pro-
consul, sed modum adicere, ut neque morose in to-
tum abstineat neque avare modum xeniorum excedat,
quam rem divus Severus et imperator Antoninus ele-
gantissime epistula sunt moderati, cuius epistulae
verba haec sunt: ‘Quantum ad xenia pertinet, audi
( quid sentimus, vetus proverbium est; ovts TidvTct
ovre 7T<x,VTOT£ ovts Ttaod tuxvtwv^. nam V&ldc inhll-
, manum est a nemine accipere, sed passim vilissimum

est et omnia avarissimum.’ et, quod mandatis con-
tmetur ne donum vel munus ipse proconsul vei qui
?.j? .0,flC10 ent accipiat ematve quid nisi victus
cottidiani causa, ad xeniola non pertinet, sed ad ea

“ fmieXCedant Ked nec xenia produ-

cena a, biint ad munerum qualitatem,

. ' IpE1[ ® secundo de officio proconsulis Si
JB T'am 13 celebrem civitatem vel provinciae

caput advenerit, pati debet commendari sibi civitatem
laudesque suas non gravate audire, cum honori suo

provinciales id vindicent: et ferias secundum mores 33, u

1 et consuetudinem quae retro optinuit dare. Aedes 15
sacras et opera publica circumire inspiciendi gratia,
an sarta tectaqiie sint vel an aliqua refectione in-
digeant, et si qua coepta sunt ut consummentur,
prout vires eius rei publicae permittunt, curare de-
bet enratoresque operam diligentes sollemniter prae-
ponere, ministeria quoque militaria, si opus fuerit,

2 ad curatores adiuvandos dare. Cum plenissimam
autem iurisdictionem proconsul habeat, omnium par-
tes, qui Romae vel quasi magistratus vel extra ordi- 2C
nem ius dicunt, ad ipsum pertinent:

8 14 Idf.m libro trigensimo nono ad edictum et ideo
maius imperium in ea provincia habet omnibus post
principem

9 Idem libro primo 16 de officio proconsulis nec
qnicquam est iu provincia, quod non per ipsum ex-
pediatur. sane si fiscalig pecuniaria causa sit, quae
ad procuratorem principis respicit,, melius fecerit, si ea

1 abstineat, 10 libi decretum 16 necessarium est. per
libellum id expedire proconsul non poterit: omnia
enim, quaecumque causae cognitionem desiderant, per

2 libellum non possunt expediri. ‘"Circa advocatos
patientem esse proconsulem oportet, sed cum in-
genio, ne contemptibilis videatur, nec adeo dissimu-
lare, si quos causarum concinnatores vel redemptores
deprehendat, eos que solos pati postulare quibus per

3 edictum eius postulare permittitur. 18De plano au-
tem proconsul potest expedire haec: ut obsequium

j parentibus ct patronis liberisque patronorum exhiberi
iubcat: comminari etiam ct terrere filium a patre
oblatum, qui non ut oportet 13 conversari dicatur,
poterit de plano: similiter et libertum non obsequen-
tem emendare aut verbis aut fustium castigatione.

4 Observare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis
postulationum, scilicet ut omnium desideria audian- 35
tur, ne forte dum honori postulantium datur vel im-
probitati ceditur, mediocres desideria sua non pro-
ferant, qui aut omnino non adhibuerunt, aut minus
frequentes neque in aliqua dignitate positos advoca-

5 tos sibi prospexerunt. Advocatos quoque peten-
tibus debebit indnlgere plerumque: feminis vel pu-
pillis vel alias debilibus vel his, qui suae ruentis non
sunt, si quis eis petat: vel si nemo sit qui petat,
ultro eis dare debebit, sed20 si qui per potentiam 34, )
adversarii non invenire se advocatum dicat, aeque
oportebit ei advocatura dare, ceterum opprimi aliquem

per adversarii sui potentiam non oportet: hoc enim
etiam ad invidiam cius qui provinciae praeest spectat,
si quis tam impotenter se gerat, ut omnes metuant

6 adversus eum advocationem suscipere. Quae et- »
iam omnium praesidum communia sunt et debent et
ab his observari.

10 Idem libro decimo de officio proconsulis Ale-

! miuisse oportebit usque ad adventura successoris omnia

debere proconsulem agere, cum sit unus proconsula-
tus et utilitas provinciae exigat esse aliquem, per
quem negotia sua provinciales explicent: ergo in ad-
1 ventum successoris debebit21 ius dicere. Lega-
tum suum ne ante se de provincia dimittat, et lege in
Iulia repetundarum et rescripto divi Hadriani ad
Calpurnium Rufum proconsulem Achaiae admonetur.

^ 11 Yf.xuleius Saturninus libro secundo de of-
ficio proconsulis Si quid erit quod maiorem animad-
versionem exigat, reicere legatus apud proconsulem
dehet: neque enim animadvertendi coercendi vel atro-
citer verberandi ius habet.

12 Paulus libro secundo ad edictum Legatus n
mandata sibi iurisdictione indicis dandi ius habet.

13 Pomponius libro decimo ad Quintum Mucium

(i) excusans Sal. (2) ingressurum scr. vei in ingressu
eum lirencn, anno (3) id ent adventus U) id est
appulsum (5) rescripserit Mo. (fi) id est: et inter
metropoles Ephesum (j) Iust.? ( Kr .) (g) aut inno-
centem Huschke (9) ipsi liberent ScKultinq (10) nemo...
raiuierre — « 50, 17, 10 (lll id est: neque omnia neque

omni tempore neque ab omnibus (12) sicF curuli, aiiquo
S (13) si in aliquam dett. (14) = J? 18, 4 (15) secundo

50, 17, 71 (net. ig) recte (ic) = 50, 17, 71 (1") dieoretum

F *, dicrotum F"1 (18) ordo 5$ 2. 3 invertendus est

(Kr.) (m) portet F (20) sed et Hat. (21) debet Fi

I 16—18

41

DE OFF. PRAEF. AUG. CET.

34,n Legati proconsulis nihil proprium liabent, nisi a pro-
consule eis mandata fuerit jurisdictio.

14 UlFlAXUS libro viem simo ad legem Juliam et
20 Papiam Proconsules non amplius quam sex fasci-
bus utuntur.

15 Lxcimrvs Ru FIXUS libro tertio regularum Et.
legati proconsulum tutores dare, possunt.

10 Ulpianus Ubro secundo ad edictum Proconsul
portam Romae ingressus deponit imperium.

25 AfU'

DE OFFICIO PRAEFECTI AUGUSTALIS.

1 Ulfiaxus libro quinto decimo ad edictam Prae,-
fectus Aegypti non prius deponit praefecturam et, im-
perium, quod ad similitudinem proconsulis lege sub
Augusto ei datum est, quam Alexandriani ingressus
30 sit successor eius, licet in provinciam venerit : et ita
mandatis eius continetur.

XVIH-

DE OFFICIO JPRAESIDIS.

1 Macer libro primo de officio praesidia Prae-
sidis nomen generale est eoque et proconsules et le-
gati Caesaris et omnes provincias regentes, licet

3; senatores sint3, praesides1 appellantur: proconsulis
appellatio specialis est.

2 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum Prae-
ses apud se adoptare potest, quemadmodum et eman-
cipare filium et manumittere servum potest.

3 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum Prae-
ses provinciae in suae provinciae homines tantum
imperium habet, et hoc dum in provincia est: nam

40 si excesserit, privatus est. habet interdum imperium
et adversus extraneos homines, si quid manu com-
33, i miserint5: nam et in mandatis principum est, ut curet
is, qui provinciae praeest, malis hominibus* provin-
ciam purgare, ncc distinguuntur7 unde sint.

4® Ulpianus libro trigensimo nono ad edictum
Praeses provinciae maius imperium in ea provincia
habet omnibus post principem.

5 5 9Jdem libro primo de omnibus tribunalibus Prae-

ses provinciae non magis tutorem quam ‘specialem5 10
indicem ipse se dare potest.

6 Idem libro primo opinionum Illicitas exactiones
et violentia factas, ct extortas metu venditiones et
cautiones vel sine pretii numeratione prohibeat prae-
ses provinciae, item ne quis iniquum lucrum aut dam-

1« 1 num sentiat, praeses provinciae provideat. Veri-
tas rerum erroribus gestarum'1 nem vitiatur: et
ideo praeses provinciae id sequatur quod convenit

2 eum ex fide eorum quae, probabuntur. Ne poton-
tiores viri humiliores iniuriis adficiant neve defen-
sores eorum Calumniosis criminibus insectentur inno-
centes, ad religionem praesidis provinciae pertinet.

3 Illicita ministeria sub praetextu adiuvantiura mili-
tares viros ad concutiendos homines procedentia pro-

15 hibere ct deprehensa coercere praeses provinciae cu-
ret, et sub specie tributorum illicitas exactiones fieri

4 prohibeat. Neque licita negotiatione aliquos pro-
hiberi neque prohibita 12 exerceri neque innocentibus
poenas irrogari ad sollicitudinem suam praeses pro-

5 vim iae revocet. Ne tenuis vitae homines sub prae-
textu adventus officiorum vel militum, lumine13 unico

(1) F,d, — Bas. 6, 4, 5. — Cf. Cori. 5, 37

(2) Sab. 11. 13. -.10; Ed. *g. *ia. 17.. .13; Pap. *i0. in.

21. — Bas. 6, 1, 35... 51. — Cf. Cod. 1, 40 (3) licet sena-

tores sint (sunt F1) ne. muta {ride ed. jnai. I p. LXXXII1 )
(4) praesides delet Kr. (5) si quis malum commiserit
B contra FB (fi) homnibus F (7) distingutur F,
distinguatur P, distinguitur VL (s) = 1, 10, g (0) iunge
1, 14, 5 (10) ‘ 5 Iust. ( Pernice ) (11) gestorum cielt.

vel brevi suppellectili ad aliorum usus translatis, in- 35, i»

6 i uriis vexentur, praeses provinciae providebit. Ne
quid sub nomine militum , quod ad utilitates eorum 20
in commune non pertinet, a quibusdam propria sibi
commoda inique vindicantibus committatur , praeses

7 provinciae provideat. Sieuti medico imputari even-
tus mortalitatis non debet, ita quod per imperitiam
commisit, imputari ei debet: praetextu humanae fra-
gilitatis delictum decipientis in periculo homines in-

8 noxium esse non debet. Qui universas provincias
regunt, ius gladii habent et in metallum dandi potestas 25

9 eis permissa est. Praeses provinciae si multam
quam irrogavit ex praesentibus facultatibus eorum,
quibus eam dixit, redigi 11011 posse deprehenderit:
necessitate11 solutionis moderetur reprehensa exacto-
rum illicita avaritia, remissa, propter inopiam multa
a provincias regentibus exigi non debet.

7 Irem libro tertio opinionum Praeses provinciae
inspectis aedificiis dominos eorum causa cognita refi- 30
ccre ea compellat et adversus detrectantem ‘compe-
tenti remedio1 15 deformitati auxilium ferat.

8 Julianus libro primo digestorum Saepe audii i

Caesarem nostrum dicentem hac rescriptione: eum

qui provinciae praeest adire potes1®’ non imponi ne-
cessitatem proconsuli vel legato eius vel prae, sidi pro-
vinciae suscipiendae cognitionis, sed eum aestimare
debere, ipse cognoscere an indicem dare debeat. 35

9 Callistratus libro primtule cognitionibus Gene-
raliter quotiens princeps ad praesides provinciarum
remittit negotia per rescriptiones, voluti' eum qui pro-
vinciae praeest adire poteris’ vel 17 cum hac adjectione
‘is aestimabit, quid sit partium suarum', non impo-
nitur necessitas proconsuli vel legato suscipiendae
cognitionis, quamvis non sit ailicctum ‘is aestimabit 3*3,1
quid sit partium suarum’: sed is aestimare debet16,
utrum ipse cognoscat an indicem dare debeat.

10 IJp pmoc, exta xus libro secundo iurw epitomarum
Ex omnibus causis, de quibus vel praefectus urbi
vel praefectus praetorio itemque consules et praeto-
res ceterique Romae cognoscunt, correctorum et prae- 5
siclum provinciarum est notio.

11 Marcianus libro tertio mstilv donum Omnia
enim provincialia desideria, quae Romae varios indi-
ces habent, ad officium praesidum pertinent.

12 Proculus 13 libro quarto epistularum. Sed licet
is, qui provinciae praeest, omnium Romae magistra-
tuum vice, et officio fungi debeat, non tamen 20 spectan-
dum est. quid Roma e factum est, quam quid fieri debeat. 10

1H Ulpianus libro septimo dc officio proconsulis
Congruit bono et gravi praesidi curare, ut pacata
atque quieta provincia sit quam regit, quod non dif-
ficile obtinebit, si sollicite agat, ut malis hominibus
provincia careat cosque. conquirat: nans et sacrilegos
' latrones plagiarios fures conquirere debet et prout
quisque deliquerit in eum animadvertere, receptores- ts
! que eorum coercere, sine quibus latro diutius latere
1 non potest. Furiosis, si non possint per neces-
sarios contineri, eo remedio per praesidem obviam
eundum 21 est: sc ilicet nt carcere contineantur, et ita
divus Pius rescripsit, sane excutiendum divi fratres
putaverunt in persona eius, qui parricidium admise-
rat, utrum simulato furore, facinus admisisset an
vero re vera compos mentis non esset, nt si simulas-
sct, plecteretur-2, si fureret, in carcere contineretur. 2«

14 Macer libro secundo de indiciis publicis Di-
vus23 Marcus ct Commodus Scapulae Tcitullo re-
scripserunt in baec verba: ‘Si tibi liquido compertum
‘est Aelium Priscum in eo furore esse, nt continua

(12) prohibitam scr. cum B (13) homine IJotomauus
(ll) necessitati c.um B Brcncmamius (15) <5 lust.

( Grademvitz ) (ifi) potest FS (17) vel simpliciter

vel Alo. (IS) cognitionis, sed, quamvis... suarum, is
nest. debet Mo. (lfl) proconsulis F (29) non tameu
F eum B. non tam ei Alo. (21) eundem F (22) plec-
tetur F (23) divi .scr. ; cf. 4S, 9, 9 §2 fnivi fratres)

DE OFF. PEOCUR. CAES. CET.

45

I 18—21

36, 23 'mentis alienatione omni intellectu careat, ncc 1 sub-
‘est ulla suspicio matrem ab eo simulatione demen-
25 ‘tiae occisam: potes2 de modo poenae eius dissiniu-
'lare, cum satis furore ipso puniatur, et tainen dili-
' geutius custodiendus erit ac, si putabis, etiam vinculo
'coercendus, quoniam3 tam ad poenam quam au tn-
' telam eius et securitatem proximorum pertinebit, bi
‘vero, at plerumque adsolct, intervallis quibusdam
'sensu saniore, non forte co momento scelus adinise-
‘ilt nec morbo eius danda est venia4, diligenter ex-
* plorabis 5 et si quid tale compereris, consules nos,
SO ut aestimemus, an per immanitatem facinoris, si,
cum posset videri sentire, commiserit, supplicio ad-
jiciendus sit. cum autem ex litteris tuis cognoveri-
‘mns tali evnn loco atque ordine esse, ut a suis vel
‘etiam in propria villa custodiatur: recte facturus
'nobis videris, si eos, a quibus illo tempore obserya-
'tus esset, vocaveris et causam tantae neglegentiae
‘excusseris et in unumquemque eorum, prout tibi
'levari vel onerari culpa eius videbitur, constitueris.
35 ‘nam custodes furiosis non ad lioc solum adhibentur,
ne quid perniciosius ipsi in se moliantur, sed ne
‘aliis quoque exitio sint: quod si committatur, non
‘immerito culpae eorum adseribendum est, qui ne-
‘glegentiores in officio suo fuerint.’

15 Marcianus libro primo de indiciis publicis
37, i Illud observandum est, ne qui provinciam regit fines
eius excedat nisi voti solvendi causa, dum tamen ab-

10

n

noctare ei non liceat.

16 Macer libro prinio de officio praesidia Sena-
tus consulto cavetur, ut de his, quae provincias re-
gentes6, comites aut libertini eorum, antequam in

s provinciam venerint, eoutraxervuit, parcissime ius di-
catur, ita ut actiones, quae ob eam causam institu-
tae non essent, posteaqnam quis eorum ea provincia
excesserit, restituerentur1. ,3»si quid tamen invito ac-
cidit, velnti si ininriam aut, furtum passus est, hac-
tenus ei ius dicendum est, ut litem contestetur res-
que ablata exhibeatur et deponatur aut sisti exlii -
berive satisdato promittatur,

17 Celsus libro tertio digestorum Si forte praeses
provinciae manumiserit vel tutorem dederit, priusquam
cognoverit successorem advenisse, erunt haec rata.

1 8 Modestinus libro quinio regularum Plebi scito
continetur, ut ne quis praesidum munus donum ca-
peret nisi esculentum potulentumve, quod intra dies
proximos prodigatur.

19 Callistratus Ulmo primo de cognitionibus Ob-
servandum est ius reddenti, ut in adeundo quidem
facilem sc praebeat, sed contemni non patiatur, unde
mandatis adicitur, ne praesides provinciarum in ul-
teriorem familiaritatem provinciales admittant: nam
ex conversatione aequali contemptio dignitatis nasci
1 tur. Sed et in cognoscendo neque excandescere
adversus cos, quos malos putat, neque precibus cala-

20 mitosoram ini acri mari oportet: id enim non est con-
stantis et recti indicis, cuius* animi motum vultus
detegit, et sninmatim ita ius reddi debet, ut auctori-
tatem dignitatis ingenio suo augeat.

■20 Papinianus libro primo responsorum Lega-
tus Laesam, ‘id est praeses vel corrector provinciae'0,
abdicando se non amittit imperium
-r, 11 d.HLhs libro Singulari de officio adsessorum

25 Praeses cum cognoscat de servo corrupto vel ancilla
devirginata ycl servo stuprato, si actor rerum agen-
tis corruptus esse dicetur vel eiusmodi homo, ut
non ad13 solam lacturam adversus substantiam, sed
ad totius domus eversionem pertineat: severissime
debet animadvertere.

XIX 14 37, e»

DE OFFICIO PROCURATORIS CAESARIS VEL
RATIONALIS.

1 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Quae sc
acta gestaque sunt a procuratore Caesaris, sic ab eo

1 comprobantur, atque si a Caesare, gesta sunt 15._ Si
rem Caesaris procurator cius .quasi rem propriam
tradat, non puto eum dominium transferre: tunc
euira transfert, cum negotium Caesaris gerens con-
sensu ipsius tradit, denique si venditionis vel dona-
tionis vel transactionis causa quid, agat, nihil agit:

. non enim alienare ei rem Caesaris, sed diligenter 35

2 gerere commissum est. Est hoc praecipuum in
procuratore Caesaris, quod et eius iussu servus Cae-
saris adire hereditatem potest et, si Caesar heres in-
stituatur, miscendo se- opulentae hereditati procurator
heredem Caesarem facit.

2 Paulus libro quinto sententiarum Quod si ea 38, i
bona, ex quibus imperator heres institutus est, sol-
vendo non sint, re perspecta consulitur imperator:
heredis enim instituti iu adeundis vel repudiandis
huiusmodi hereditatibus voluntas exploranda est.

3 Callistratus libro sexto de cognitionibus Cura-
tores16 Caesaris ius deportandi non habent, quia huius 5

1 poenae constituendae, ius non habent. Si tamen
quasi tumultuosum vel iniuriosiun adversus colonos
Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana acce-
dere, abstinere debebit idque divus Pius lulio reserip-

2 sit. Deinde neque redire cniquam permittere pos-
sunt idque imperatores nostri Severus et Antoninus
ad libellum Hermiae rescripserunt.

XX 11 m

DE OFFICIO IURIDICI.

1 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum
Adoptare quis apud iuridicum potest, quia data est
ei legis actio.

2 Ideu libro trigensimo nono ad Sabinum Juri-
dico, qui Alexandrine agit, datio tutoris constitu- is
tione divi Marci concessa est.

XXI 18

DE OFFICIO EIUS, CUI MANDATA EST
IURISDICTIO.

1 Papinianus libro primo quaestionum Qu aecum-,
que specialiter lege vel senatus consulto vel consti-
tutione principum tribuuntur, mandata iurisdietione
non transferuntur: quae vero iurc magistratus coni- 20
petunt, mandari possunt, et ideo videntur errare
| magistratus, qui, cum publici iudicii habeant exerci-
tionem lege vel senatus consulto delegatam, velnti
legis. Iuliae de adulteriis et si quae sunt aliae simi-
les, jurisdictionem suam mandant, huius rei fortissi-
mum argumentum, quod lege Iulia de vi nominatim
cavetur, ut is, cui optigerit exercitio, possit eam si;
proficiscatur mandare: non aliter itaque mandare
poterit, quam si abesse coeperit, cum alias iurisdictio Ta
etiam a praesente mandetur, et si a familia dominus
occisus esse dicetur, cognitionem praetor, quam ex
1 senatus. consulto habet, mandare non poterit. Qui
mandatam jurisdictionem suscepit, proprium nihil ha-
bet; sed10 eius qui mandavit iurisdietione utitur,
verius est enim more maiorum iurisdictionem quidem
transferri, sed merum imperium quod lege datur non
posse transire: quare nemo dicit animadversionem
legatum proconsulis habere mandata iurisdietione. .10

(0 ne P (2) potest FS (3) quod non dett (1) veu-F'
vena ii’ 0 (5) sensu saniore eat, m.m forte... admiseri

nec... danda sit venia, diligenter explorabis Hat (fi) re
gentis Mo., idque fortasse legerunt Graeci (7) restituam u
f (8) si cuius Mo. (») lust. (Lenel) (10) amittiu
unpenuruA- amitti unp. F™ (u) l. 2D. 21 comungit I
U ' abseatls Mo. (13) ad suppi, secundum B, om. Fi

(13») seqq. lust. ? ( Besclcr )

(14) Ed. 1. 3; Pap. *2. — Bas. 0,23 (lr.) si ab eo

Comprobantur, atque si a Caesare gesta essent, ita sunt
Alo. (if>) procuratores Mo.; 6 xtt&obxos B

(17) Sab. — Bas, 6, 21, !. — Gf. Co:!. 1, 57

(18) Pap. t; Sab. 2. 3. G; Ed. 3. — Bas. 0, 21, 2...S
(lD) et ius. F

I 21. 22 II 1

DE OFFICIO AD SESSORUM

46

3S, 30 Paulus notat: et imperium, quod iurisdictioni co-
liaeret, mandata jurisdictione transire verius est.

2 Ulpianus libro tertio de omnibus tribunalibus
Mandata iurisdictione a praeside consilium non po-
1 test exercere is, cui mandatur. Si tutores vel
curatores velint praedia vendere, causa cognita id
praetor vel praeses permittat: quod si mandaverit

35 iurisdictionem, nequaquam poterit mandata lurisdic-
tione eam quaestionem transferre.

3 Iuliands libro quinto digestorum Et si prae-
tor sit is, qui alienam iurisdictionem exsequitur, non
tamen pro suo imperio agit, sed pro eo cuius man-
datu ius dicit, quotiens partibus eius fungitur.

4 Macer libro primo de officio praesidia Cogni-
3 9, l tio de suspectis tutoribus mandari potest, immo et-
iam ex mandata generali iurisdictione propter utili-
tatem pupillorum eam contingere constitutum est in
haec verba: ‘Imperatores Severus et Antoninus Bra-
'duae proconsuli Africae. Cum propriam iurisdictio-
'nem legatis tuis dederis, consequens est, ut etiam de
1 ‘suspectis tutoribus possint cognoscere.’ Ut pos-

5 sessio bonorum detur, vel si cui damni infecti non
caveatur ut is possidere iubeatur, aut ventris nomine
in possessionem mulier, vel is cui legatum est lega-
torum servandorum causa iu possessionem mittatur,
mandari potest.

5 Paulus libro octavo decimo ad Plautium Man-
datam 1 sibi iurisdictionem naDdare alteri non posse
1 manifestum est. Mandata iurisdictione privato

io etiam imperium quod nou est merum videtur man-
dari, quia iurisdictio sine modica coercitione nulla
est.

XXII* 39, U

DE OFFICIO ADSESSOItUM.

1 Paulus libro singulari de officio adsessorum
Omne officium adsessons, quo iuris studiosi partibus
suis funguntur, in his fere causis constat: in cogni-
tionibus postulationibus libellis edictis decretis epi- »

2 Marcianus libro primo de indiciis publicis Li-
berti adsidere possunt, infames autem licet non pro-
hibeantur legibus adsidere, attamen arbitror, ut ali-
quo quoque decreto principali refertur constitutum,
non posse officio adsessoris fungi.

3 Macer libro primo de officio praesulis Si ea-
dem provincia postea divisa sub duobus praesidibus 20
constituta est, velut Germania, Mysia, ex altera ortus
ia altera adsidebit nec videtur iu sua provincia ad-

s edisse.

4 3 Papinianus libro quarto responsorum Diem
functo legato Caesaris salarium comitibus residui
temporis, quod a legatis praestitutum est, debetur,
modo si non postea comites cum aliis eodem tem-
pore fuerunt, diversum in eo servatur, qui succes-
sorem ante tempus accepit. ra

5 Paulus libro primo sententiarum Consiliari 1
eo tempore quo adsidet negotia tractare in suum
quidem auditorium uullo modo concessum est, in
alienum autem non prohibetur.

6 Papinianus libro primo responsorum In con-
silium curatoris rei publicae vir ejusdem civitatis 3«
adsidere non prohibetur, quia publico salario non
fruitur.

LIBER SECUNDUS.

40, 2 I*

DE IURISDICTIONE.

1 Ulpianus libro primo regularum Tus dicentis
s officium latissimum est: nam ct bonorum possessio-
nem dare potest et in possessionem mittere, pupillis
non habentibus tutores constituere, iudices litiganti-
bus dare.

2 2.4 v olene s libro sexto ex Cassio Cui iurisdictio
data est, ea quoque concessa esse videntur, sine qui-
bus iurisdictio explicari non potuit.

3 Ulpianus libro secundo 0 de officio quaestoris
io Imperium aut merum aut mixtum est. merum est1

imperium habere gladii potestatem ad animadverten-
dum8 facinorosos homines, quod etiam potestas ap-
pellatur. mixtum est imperium, eui etiam iurisdictio
ineat, quod in danda bonorum possessione consistit,
iurisdictio est etiam iudicis dandi licentia.

4 Iiiem libro primo ad edictum Iubere caveri prae-
toria stipulatione et in possessionem mittere imperii
magis est quam iurisdictionis.

is 5 Tulianus libro primo digestorum More maio-
rum ita comparatum est, ut is demum iurisdictionem
mandare possit, qui eam suo iure, non alieno bene-
ficio habet9:

6 Paulus libro secundo ad edictum ct 10 quia nec
principaliter ei iurisdictio data est nec ipsa lex de-

(l) mandatarium mandatam Mo,

(2) Sab. 2. 3; Pap. *1. 4.5. *6. — Bas. 6, 24, 7. ..12. —

Cf. Cod. 1, 51 (3) citat Ulpianus 19, 2, 19 § 10 (4) con-

siliario Brencmann

(5) Ed.*2. 4. C...12. *20; Sab,* 1. *5. 13... is; rap. *3 ? 19. —

fert, sed confirmat mandatam iurisdictionem, ideo-
que si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit,
antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri
coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut iu reliquis 20
causis.

7 Ulpiani7? libro tertio ad edictum Si quis id,
quod iurisdictionis perpetuae causa, non quod prout
res incidit, in albo vel in charta vel in alia materia
propositum erit, dolo malo corruperit: datur iu eum
quingentorum ‘aureorum1 indicium, quod populare est.

1 Servi quoque et filii familias verbis edicti conti-
nentur: sed et utnxmque sexum praetor complexus 25

2 est. Quod si dum proponitur vel ante proposi-
tionem quis corruperit, edicti quidem verba cessa-

^ bunt, Pomponius autem ait sententiam edicti porri-

3 gendam esse ad haec. In servos autem, si non
defenduntur a dominis, et eos qui inopia laborant

4 corpus torquendum est. Doli mali autem ideo in
verbis edicti fit mentio, quod, si per imperitiam vel
rusticitatem vel ab ipso praetore iussus vel casu ali-

5 quis fecerit, non tenetur. Hoe vero edicto tene- 30
tur et qui tollit , quamvis non corruperit: item et 11
qui suis manibus facit et qui alii mandat, sed si
alius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit,
qui mandavit tenebitur: si uterque dolo malefecerit, 4!,
aniho_ tenebuntur: nam et si plurea fecerint vel eor-
ruperiat vel mandaverint, omnes tenebuntur:

Bas, t, 3, 1...20. — Cf. Cod. 3, 13 (0) singulari Cuiacius'

cf. 1, 13, 1 (7) sic S, merum est aut mixtum est merum

est F2, merum est Fl (s) in ins. dett. (9) haberet
Fl (10) et dcl. Mo. (11) et om. Fl

DE JURISDICTIONE

47

II 1. 2

4J 3 8 Oaius libro primo ad edictum provinciale adeo

quidem, ut non sufficiat unum eorum poenam luere.
s 9 P. aulus libro tertio ad edictum Si familia ali-
cuius album corruperit, non similiter _mc edicitur ut
in furto, ne in reliquos actio detur, si tantum domi-
nus, cum defendere voluit, unius nomine praestiterit,
quantum liber praestaret: fortasse quia hic et con-
tempta maiestas praetoris vindicatur et plura lacta
intelleguntur: quemadmodum eum plures servi in-
juriam fecerunt ‘vel damnum dederunt \ quia plura

n, facta sunt, non ut in furto unum. Octavenus lue
quoque domino succurrendum ait: sed hoc potest
dici, si dolo malo curaverint, ut ab alio album cor-
rumperetur, quia tunc unum consilium sit, non plura
facta, idem Pomponius libro decimo notat.

10 Ulpianus libro tertio ad edictum Qui iuris-
dictioni praeest, neqne sibi ius dicere debet neque
uxori vel liberis suis neque Libertis vel ceteris, quos
necum habet.

15 11 Oaius libro primo ad edictum provinciale Si

idem cura eodem pluribus actionibus agat, quarum
singularum quantitas intra iurisdictioncm iudicantis
sii, coacervatio vero omnium excedat modum iuris-
dictionis eius: apud eum agi posse Sabino Cassio
Proculo placuit: quae sententia rescripto imperato iis

1 Antonini confirmata est. Sed et si mutuae sunt
actiones et alter minorem quantitatem, alter rnaio-

2b rem petat, apud eundem iuclieem agendum e6t ei qui
quantitatem minorem1 2 petit, ne in potestate calum-
niosa adversarii mei sit, an apud eum3 litigare pos-

2 sim. Si Una actio communis sit plurium perso-
narum, veluti familiae erciscundae, communi divi-
duiulo, finium reguudonim, utrum singulae partes
spectandae sunt circa inrisdictionem eius qui cognos-
cit, quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque
de parte sua litigat: an potius tota res, quia et tota

25 res in indicium venit4 et vel uni adindicarU potest,
quod Cassio et Pegaso placet: et6 sane eorum sen-
tentia probabilis est.

12 1 Ulpianus libro ociavo decimo ad edictum Ma-
gistratibus municipalibus supplicium a servo sumere
uon licet, modica autem castigatio eis non est dene-
ganda.

13 Idem. libro quinquagemimo primo ad Sabinum
Eum qui iudicare iubet magistratum esse oportet.

1 Magistratus autem vel is qui in potestate aliqua

se sit, ‘ut puta proconsul vel praetor8 vel alii qui pro-
vincias regunt'0, iudicare iubcre eo die, quo privati
futuri essent, non possmit,

14 Idem libro trigcnsivio nono ad edictum Est
receptum eoque iure utimur, ut si quis maior vel
aequalis subiciat se Jurisdictioni alterius, possit ei et
adversus eum ius dici.

15 Idem libro secundo de omnibus tribunalib
55 ‘ri. ber errorem alius pro alio praetor fuerit aditi
mliil valebit quod_ actum est nec enim ferendus e
qui dicat consensisse eos in praesidem 18 , cum, ■
lunanns scribit, uon consentiant qui errent: qu
enim tam contrarium consensui est quam error, q
imperitiam detegit? H > J

o , *6t lD.E3i^ro tertio de onmibus tribunalibus Sol

"* f i ^risdictionem mandare: et aut omnem ma

est hmwtnr “ e- 18 cui mandata iurisdict
17 /nt^7-I,Ce el-Us qui mandavit, non sua.
versam iuHsiPnt; fnma opinionum Praetor sicut ul
ISol T,mindwe al9 P^teet, et

J^jIfsioanus libro septimo quaestionum Si co:

venerit ut alius praetor, quam cuius iurisiictio esset, 42, i
ius diceret et priusquam adiretur mutata voluntas
fuerit, procul dubio nemo compelletur eiusmodi con-
ventioni stare. . . „

19 Ulpianus libro sexto fideicommissorum Cum
quaedam puella apud ‘competentem iudieem511 Utera io
susceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad viri
matrimonium alii iur is dictioni subiecti pervenerat, quae-
rebatur, an ‘prioris iudieis* 11 sententia exsequi possit,
dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta, sed et

si post susceptam cognitionem ante sententiam hoe
eveniet, idem putarem, sententiaque a ‘priore iudiee
recte fertur, ‘quod generaliter et in omnibus huius-
1 cemodi casibus observandum est/ 12 Quotiens de 13
quantitate ad inrisdictionem pertinente quaeritur, eem- i&
per quantum petatur quaerendum est, non quantum
debeatur. . .

20 Pa ulus libro primo ad edictum Extra tem-
| torium ius dicenti impune non paretur, idem est et
' si supra iurisdictioncm suam velit ius dicere.

n«

QUOD QUISQUE IUBIS IN ALTURUM STATUERIT, 20
UT IPSE EODEM IURE UTATUR.

1 Ulpianus libro tertio ad edictum _ Hoe edictum %
summam habet aequitatem, et sine euiusquam indi-
gnatione iusta: quis enim aspernabitur idem ius sibi

1 diei, quod ipse aliis dixit vel diei effecit? Qui
magistratum potestatemve habebit, si quid in ali-
quem novi iuris statuerit, ipse quandoque adversario 25
postulante eodem iure uti debet, si quis 15 apud eum, qui
magistratum potestatemque 18 habebit, aliquid novi iuris
optinuerit, quandoque postea adversario eius postu-
lante eodem iure adversus eum decernetur: scilicet
ut quod ipse quis in alterius persona aequum esse
credidisset, id in ipsius quoque persona valere patia-

2 tur, 17Haec autem verba: 'quod statuerit qui iuris-
dictioni praeest’ cum effectu accipimus, non verbo 30
tenus: et ideo si, cum vellet, statuere, prohibitus sit
nec effectum decretum habuit, cessat edictum, nam
statuit verbum rem perfectam significat et consum-
matam iniuriam, non coeptam, et ideo si inter eos
quis dixerit ius, inter quos iurisdictioncm non habuit,
quoniam pro nullo hoe habetur nee est ulla senten-
tia. cessare edictum putamus: quid enim offuit cona-
tus, cum iniuria nullum habuerit effectum?

2 Paulus libro tertio ad edictum Hoc edicto do- 35
lus debet ius dicentis puniri: nam si adsessoris im-
prudentia ius aliter dictum sit quam oportuit, non
debet hoc magistratui officere, sed ipsi adsessori.

8 Ulpianus libro tertio ad edictum Si quis ini- 43, s
quum 18 ius adversus aliquem impetravit.10, co iure uta-
tur ita demum, si per postulationem eius hoc venerit:
ceterum si ipso non postulante, non coercetur, sed20
si impetravit, sive usus est iure aliquo21, sive impetra-
vit ut uteretur, licet usus non sit, hoe edicto punia-

1 tur. Si procurator mens postulavit, quaeritur, quis a
eodem iure utatur: et putat Pomponius me solum.
utique22 si hoc ei specialiter mandavi vel ratum ha-
bui, si tamen tutor vel curator furiosi postulaverit
vel adulescentis, ipse hoe edicto coercetur, item ad
versus procuratorem id observandum est, si in rem

2 suam fuerit datus. TIaee poena adversus omnem
statuitur, qui in edictum incidit, non solum eo pos-
tulante qui ab eo laesus est, sed omni, qui quando-

3 que experitur. Si is pro quo spopondisti impe- 10
traverit, ne aliquis debitor ipsius adversus eum ex-
ceptione utatur, deinde tu in negotio, in quo spo-
pondisti, velis exceptione uti: nec te nec ipsum oportet

(1) glossa ( Pamyaloni ), cf <4 9 „ . -

12) sic F cum B , maiorem 'p*' ’ “ P J/’ V 2 v

(4) velit F (5) adiucari F (6) et *"

8, 2, 29 § 7 (8) praetor vel proconsul M ® T'*

(Gradeivmtt) (12) <> Iusi. (Faber) (l#) ^

(14) Ed. — Bas. 7, 3, 23... 26 (15) quid F

(16) potestatemve S (17) iunge 48, 19, 18 (18) ad

edictum ins. F (19) imperavit F (20) sic

P cum B, et itis. F (01) iniquo Noodt

(22) uti F3

8

II 2—4

48

SI QUIS IUS DIC, NON OBTEMP.

43,12 hoc impetrare, etsi interdum patiaris iniuriam, si
solvendo debitor non sit. sed si tu incidisti in edic-
tum, reus quidem utetur exceptione, tu non utaris1:
nec poena tua ad reum promittendi pertinebit: et
4 ideo mandati actionem non habebis. Si filius meus
15 in magistratu in hoc edictura incidit, an in his actio-
nibus, quas ex persona cius intendo, hoc2 edicto
locus sit? et non puto, ne mea condicio deterior fiat,
a Quod autem ait praetor, ut is eodem iure utatur,
an etiam ad heredem haec poena transmittatur? et
scribit Iulianus non solum ipsi denegari actionem,

6 sed etiam heredi eius. Illud quoque non sine ra-
tione scribit non solum in his actionibus pati eum
poenam edicti, quas tunc habuit cum incideret in
20 7 edictum, verum si quae postea ei adquirent.ur. Ex
hac causa solutum repeti non posse Iulianus putat:
superesse enim naturalem causam, quae inhibet re-
petitionem.

4 Gaius libro primo ad edictum provinciale Illud
eleganter praetor excipit: 'praeterquam si quis eorum
contra eum fecerit, qui ipse eorum quid fecisset’: et
recte, ne scilicet vel magistratus, dura studet hoc
edictum defendere, vel litigator, dum vult beneficio
25 Imius edicti uti, ipse in poenam ipsius edicti com-
mittat.

III3

SI QIJTS IUS DICENTI NON OBTEMPERAVERIT.

1 Ulpianus libro primo ad edictum Omnibus ma-
gistratibus, non tamen duumviris, sepiiudum ius po-
testatis suae concessum est jurisdictionem suam de-

80 1 fenderc poenali iudicio. Is videtur ius dicenti
□ on obtemperasse, qui quod extremum in jurisdictione
est non fecit: veluti si quis rem mobilem vindicari j
a se passus non est, sed duci eam vel ferri passus
est4: ceterum si et sequentia recusavit, tunc non

2 obtemperasse videtur. Si procurator tuus vel tutor .
vel curator ius dicenti non obtemperavit, ipse puni- ■

3 tur, non dominus vel pupillus. Non solum autem
reum, qui non obtemperavit, hoc edicto teneri Labeo

85 4 ait, verum etiam petitorem. Hoc indicium non
ad id quod intereat, sed quanti ea res est concludi-
tur: ct cum meram pocnain contineat, neque post
annum neque in heredem datur.

4-1,1 IV5

DE IN IUS VOCANDO.

1 Paulus libro quarto ad edictum In ius vocare
est iuris experiundi causa vocare.

2 Ulpianus libro quinto ad edictum In ius vo-
t cari non oportet neque consulem neque praefectum

neque praetorem neque proconsulem neque ceteros
magistratus, qui imperium habent, qui et coercere
aliquem possunt et iubere in carcerem duci: nec
pontificem dum sacra, facit: ncc eos qui propter loci
religionem inde se movere non possunt: sed nec eum
qui equo publico in causa publica6 transvehatur, prae-
terea in ius vocari non debet qui uxorem ducat aut-
eam quae nubat: ncc indicem dum de re cognoscat:

1« nec eum dum quis apud praetorem causam agit: ne-
que. funus ducentem familiare iustave mortuo fa-
cientem:

3 Callistratus libro primo cognitionum vel qui
cadaver7 _ prosequuntur, quod etiam videt ur ex re- I
scripto divorum fratrum comprobatum esse:

4 Ulpianus libro quinto ad edictum quique liti-
*6 gandi causa neeesse luibet in iure vel certo loco sisti'

(1 nec furiosos vel infantes. Praetor ait: ‘parentem’
patronum patronam, liberos parentes patroni patro-
2 ‘nac in ius sine permissu meo ne quis vocet’. Pa-

rentem hic utriusque sexus accipe: sed an in infini- 44,15
tum, quaeritur, quidam parentem usque ad tritavum
appellari aiunt, superiores maiores diei: hoc veteres
existimasse Pomponius refert; sed Gaius Cassius omnes
in infinitum parentes dicit, quod et honestius est et
3 merito optinr.it. Parentes etiam eos accipi Labeo 23
existimat, qui in servitute susceperunt: nec tamen*,
ut Severus dicebat, ad solos iustos liberos: sed et si
vulgo quaesitus sit filius, matrem in ius non vocabit,

5 Paulus libro quarto ad edutiun quia semper
certa est, etiam si vulgo conceperit: pater vero is
est, quem nuptiae demonstrant.

6 Idem libro primo sententiarum. Parentes natu- 25
rales in ius vocare nemo potest: una est enim omni-
bus parentibus servanda reverentia.

7 Iden libro quarto ad edictum Patris adoptivi
parentes impune vocabit, quoniam hi eius parentes
non sunt, cum his tantum cognatus fiat, quibus et
iidgnatus.

8 Ulpianus libro quirito ad edictum Adoptivum
patrem, quam diu in potestate est, in ius vocare non so
potest iure magis potestatis quam praecepto praeto-
ris, nisi sit filius qui castrense habuit'4 peculium:
tunc enim causa cognita permittetur I0. sed natura-
lem parentem ne quidem dum est in adoptiva fumi-

1 lia in ius vocari “. 'Patronum', inquit, patronam’,
patroni hic accipiendi sunt, qui ex servitute manu-
miserunt: vel si collusionem detexit: vel si qui pnie-
iudicio pronuntietur esse libertus, cum alioquin non
fuerit, aut si iuravi eum libertum meum esse: quem- 35
admodum per contrarium pro patrono non habebor,

si contra me judicatum est aut si me deferente iura-

2 verit se libertum non esse. Sed si ad iusinran-
dum adegi, ne uxorem ducat, ne nubat, impune in
ius vocabor, et Celsus quidem ait in tali liberto ius
ad filium meum :ne vivo non transire, sed Iulianus
contra scribit, plerique Juliani sententiam probant. 43
secundum quod eveniet, ut patronus quidem in ius
vocetur, filius quasi innocens non vocetur.

!) Paulus libro quarto ad edictum Is quoque, qui
ex causa fideicommissi manumittit, nou debet iu 12 ius
vocari, quamvis ut manumittat, in ius vocetur.

10 Ulpianus libro quinio ad edictum Sed si hac 5
lege emi ut manumittam, et ex constitutione divi
Marci venit ad libertatem: eum sim 13 patronus, in
ius vocari non potero, sed si suis nummis emi et

1 fidem fregi, pro patrono non habebor. Prostituta
contra legem venditionis venditorem habebit patro-
num, si hac lege, venierat, ut si prostituta esset, fieret
libera, at si venditor, <jni manus inieclionem exce-
pit, ipse prostituit, quoniam et haec pervenit ad liber- 10
tatera, sub illo quidem, qui vendidit, libertatem con-
sequitur, sed honorem haberi ei aequum non est, ut

2 et Marcellus libio sexto digestorum. existimat. Pa-
tronum autem accipimus etiam si capite minutus sit:
vel si libertus capite minutus w, dum adrogetur per
obreptionem, cum enim hoc ipso, quo 15 adrogatur,
celat condicionem, non id actum videtur, ut fieret in-

3 gemine. Sed 16 si ius anulorum accepit, puto eum
reverentiam patrono exhibere debere, quamvis omnia is
ingenuitatis munia habet, aliud si natalibus sit re-

4 sti tutus: nam princeps ingenuum facit. Qui manu-
mittitur a corpore aliquo vel collegio vel civitate,
singulos in ius vocabit: nam non est illorum libertus,
sed rei publicae honorem habere debet et si adversus
rem publicam ve! universitatem velit experiri, veniam
edicti petere debet, quamvis actorem eorum consti-

5 tutum in ius sit vocaturus. Liberos parentesque
patroni patrona, eque utriusque sexus accipere debe- 2«

6 mus. 17 Sed si per poenam deportationis ad per-
egrinitatem redactus sit patronus, putat Pompo-

(j) nterig sex. (2) huic det-t.

(3) Kd. — Bas. 7, 7 1.4} obtemperasse ins. Mo.

(5) J£d. 1. 2.*3. 4. 5. 7.„|3.*19. »21. »24. *25; Pap. *G. 14...18.
20. 22; Sab. 23. — Bas. 7, 8. — Cf, Cod, 2, 2 (c) iri

Capitolium Culacius (7) qui daver F (ca add, m. 3)

(8) tantum Hal. (9) habeat Hal. (m) sic F *, per-
mittitur F»S fi l) vocabit dc.tt. cum B, vocarei

(e dei.) F (12) in add. F' (13) sim F3S, si F1
(14) sit ins. Mo. (15) quod dstt, (1.3) sed et Hal.
(l.) § 6 loco suo motam esse {ef. § 2) vidit Lcnel

DE IN IUS VOCANDO

II 4— '6

49

45 21 nius eum1 * amisisse honorem, sed si fuent resti-
tutus, erit ei etiam huius edicti commodum sal-

I vum. Parentes patroni etiam adoptivi excipmn-
8 tur: sed tamdiu (|iiamdiu adoptio durat. Si filius
meus in adoptionem datus sit, vocari a liberto meo
in ius non poterit: sed nec nepos in adoptiva familia

25 susceptus, sed si filius meus emancipatus adopta-
verit filium. hic nepos in ius vocari potent: nam
8 mihi alienus est. Liberos autem secundum Cas-
sium, ut in parentibus, et ultra trinepotem a.ccipi-
1(1 mus. Si liberta ex patrono fuerit enixa, mutuo

I I se. ipsa et filius eius in ius non vocabunt. Sin
autem liberi patroni capitis accusaverunt, libertum
paternum vel in servitutem petierunt, nullus eis ho-
J2 nor debetur. Praetor ait: 'in ius nisi permissu

30 ‘ineo ne quis vocet’, permissurus enim est, si famosa
actio non sit vel pudorem non suggilat, qua patro-
nus convenitur vel parentes, et totum hoc causa
cognita debet facere: nam interdum etiam ex causa
famosa, ut Pedius putat, permittere debet patronum
in ius vocari a liberto: si eum gravissima iniuria ad-
13 fecit, flagellis forte cecidit. Semper autem hunc
honorem patrono habendum, et si quasi tutor vel cura-
tor vel defensor vel actor interveniat patronus, sed

as si patroni tutor vel curator interveniat, impune posse
eos ir. ius vocari Pomponius scribit et verius est.

11 Paulus libro quarto- ad edictum Quamvis
non adieiat praetor causa cognita se poenale judi-
cium daturum, tamen Labeo ait moderandam juris-
dictionem: veluti si paeniteat libertum et actionem
remittat: vel si patronus vocatus non venerit: aut, si
mra invitus vocatus sit, licet edicti verba non pa-
tiantur.

45 12 Ulpianus libro quinquagensimo septimo ad

48, i edictum Si libertus in ius vocaverit contra praetoris
edictum filium patroni sui, quem ipse patrouns in
potestate habet: probandum est absente patre sub-
veniendum esse filio qui in potestate est et ei poe-
nalem ir. factum actionem, 'id est quinquaginta aureo-
rum’, adversus libertum ‘competere’.

13 Modestinus libro decimo pandectarum Gene-
e raliter eas personas, quibus reverentia praestanda

est, sine iussu praetoris in ius vocare non possumus.

14 Papinianus libro primo responsorum Liber-
tus a patrono reus constitutus, qui se defendere pa-
ratus pro tribunali praesidere provinciae frequenter
interpellat, patronum accusatorem in ius non videtur
vocare.

15 Paulus Ulmo primo quaestionum Libertus ad
i» versus patronum dedit libellum non dissimulato 3 * * s<

libertum esse eius: au si ad desiderium eius rescri-
batur, etiam edicti poena remissa esse videtur? re^
spondi non puto ad hunc casum edictum praetori!
pertinere, neque enim qui libeilum principi vel prae
sub dat, in ius vocare patronum videtur.

16 Idku libro secundo responsorum Quaesitun
est, an tutor pupilli nomine patronam suam sint
permissu praetoris vocare possit, respondi eum, dc
quo quaenair, pupilli uomme etiam ia ius vocare
patronam suam potuisse sine, permissu praetoris.

hbro primo sententiarum Eum, pro que
rmi* ° payit, exhibere cogitur, item eure

et ni ' JuuL-aCta cxllibiturum «e esse quem promisit
gitur J 10 UOn cavi'a*J' ac* exhibendum tamen co

» ril8 P feHn,ia’Vrl'W0 ad k9*m duodecim tabula

™s vocari l??PrpPUta-CTSnt lmllu.ra dc domo ™a ”
reiiuTi qVnnn eie’ ?Ula, donms tutissimum cuique refu

19 Paulus hbro primo ad edictum Satisque poe

nae subire eum, si non defendatur et latitet, certum 4t>, 23
est, quod mittitur adversarius in possessionem bono-
rum eius, sed si aditum ad se praestet aut ex pu-
blico conspiciatur, Tecte in ius vocari eum Iulia-
nus ait. , .

20 G-aius libro primo ad legem duodecim tabula- 25
rum Sed etiam ab ianuas_ et balineo et theatro
nemo dubitat in ius vocari licere. _ .

21 6 Paulus libro primo ad edictum Sed etsi is
qui domi est interdum vocari in ius potest, tamen
de domo sua nemo extrahi debet.

22 Gaius libro primo ad legem duodecim tabula-
rum Neque impuberes puellas, quae alieno hirri 30
1 sublectae essent, in ius vocare permissum est. Qui
in ius vocatus est, duobus casibus dimittendus est:

si quis eius personam defendet, et si, dum in ius
venitur, de re transactum fuerit.

23 Marci ALUS libro tertio institutionum Commu-
nis libertus licet plurium sit, debet a praetore pe-
tere, ut e.i liceat vel quemdam ex patronis in ius vo-
care, ne in poenam incidat ex edicto praetoris. ss

24 Ulpianus libro quinto ad edictum In eum,
qui adversus ea fecerit, ‘quinquaginta aureorum’ iudi-
ciura datur: quod nec heredi nec iu heredem nec
ultra annum datur.

25 Modestinus libro primo dc poenis Si sine
venia edicti impetrata libertus patronum in ius voca-
verit, ex querella patroni Vel supradictam poenam,
id est quinquaginta aureos dat vel’8 a praefecto urbi io
quasi inofficiosus castigatur9, si inopia dinoscitur la-
borare.

V 19 47, 1

SI QUIS IN IUS VOCATUS NON IERIT SIVE QUIS
EUM VOCAVERIT, QUEM EX EDICTO NON DE-
RUERIT.

1 Ulpianus libro primo ad edictum Si quis in
ius vocatus ‘fideiussorem’ dederit ‘iu iudicio sistendi 5
causa’11 non suppositum jurisdictioni illius, ad quem
vocatur, pro non dato ‘fideiussor’ habetur, ‘nisi suo
privilegio specialiter renuntiaverit’ V

2 Paulus libro prima ad edictum Ex quacum-
que causa ad praetorem vel alios, qui jurisdictioni
praesunt, in ius vocatus venire debet, ut hoc ipsum
1 sciatur, an iurisdietio eius sit. Si quis in ius
vocatus non ierit, ex causa a ‘competenti indice’ mulla
pro iurisdietione 'indicis’ 13 damnabitur: rusticitati enim io
hominis parcendum erit: item si nihil intersit actoris
eo tempore in ins adversarium venisse, remittit prae-
tor poenam, puta quia feriatus dies fuit

3 Ulpianus libro quadragensimo septimo ad Sa-
binum ' Cum quis ‘in iudicio’ u sisti promiserit neque
adieeerit poenam, si status non esset: incerti cum
eo agendum esse in id quod interest verissimum est, 15
et ita Celsus quoque scribit.

VI 11

IN IUS VOCATI UT EANT AUT SATIS VEL CAU-
TUM DENT.

1 Paulus libro primo ad edictum Edicto cave-
tur, ut 'fideiussor iudicio sistendi causa datus’11 pro
rei qualitate locuples detur exceptis necessariis perso-
nis: ibi enim qualemcumque accipi iubet: velati pro u
parente patrono.

2 Callistu atus hbro primo ad edictum monito
rium item pro patrona liberisve suis vel uxore nu-
ruve. trine enim qualiscumquc 'fidejussori accipi iu-
betur: et in eum, qui non acceperit, cum sciret eam
necessitudinem personarum, ‘quinquaginta aureorum’
iudicium competit.

(1) eum F\S, eodem F' (2\ Q)lW. m

dissimulando F* (*) item cum quii Cliarondls’^ f

CuxaeiutexM, abinea F, ab vinea 8 (01- 50 n

(7) mre F (8)<> Inu. (Ouiacius) ^ 7^)

cum U, ligaturgatur F», castigator F* 1 ’

(10) Ed. 1. 2; Sab. 3. — Fas. 7, 12, 1. 2. 4 (ll) vin-
dicem dederit TJLp. (c f. Gai. 4, ir,} (ia) ‘ ’ Iu st. (Fabar'
(13) ‘’ luat. (Lenel) (14) vadimonio Ulp.

(15) Ed. — Boa. 7, 12. D. fi

n 6-8

NE QUIS EUM QUI IN IUS VOC.

50

‘37,25 3 Paulus libro quarto ad edictum quoniam pro ,

locuplete accipitur 1 “fideiussor5 2 in necessariis personis.

4 Ulpianus libro quinqua gensini o octavo ad edic-
tum Qui 'duos hommes in indicio sisti53 promisit,
si alterum exhibet, alterum non, ex promissione non
videtur eos4 stetisse, cum alter eorum non sit ex-
hibitus.

jo VH5 *

NE QUIS EUM QUI EN IUS VOCABITUR VI
EXIMAT.

1 Ulpianus libro quinto ad edictum Hoc edictum ’
praetor proposuit, ut metu poenae compesceret cos,

1 qui in ius vocatos vi eripiunt. Denique Pompo-
nius scribit servi quoque nomine noxale iudicinm
reddendum, nisi sciente domino id fecit; tunc enim

as 2 sine noxae deditione iudicium suscipiet. Ofilius putat
locum hoc edicto non esse, si persona, quae in ius vocari
non potuit, exempta est, veluti parens et patronus cctc-
4S, i raeque personae; quae sententia milii videtur verior,
et sane si deliquit qui vocat, non deliquit qui exemit.

2 PAULUS libro quarto ad edictum Nam cum
nterque contra edictum faciat, et libertus qui patro-
num vocat, et is qui patronum vi eximat: deteriore

s tamen loco libertus est, qui in simili delicto petitoris
1 partes sustinet. Eadem aequitas est in co, qui alio
quam quo debuerat in ius vocabatur; sed et fortius
dicendum est non videri vi eximi eum, cui sit ius
ibi non conveniri.

3 Ulpianus libro quinto ad edictum Quod si ser-
vum quis exemit in ius vocatum, Pedius putat ces-
sure8 edictum, quoniam non fuit persona, quae in ius

io vocari potuit, quid ergo? ad exhibendum erit agen-

1 dum. Si quis ad pedaneum iudieem vocatum quem

2 eximat, poena eius edicti cessabit. Qnod praetor
praecepit ‘vi eximat’: vi an et dolo malo? sufficit
vi, quamvis dolus malus cesset.

4 Paulus libro quarto ad edictum Sed eximendi
verbum generale est, ut Pomponius ait. eripere enim
est de manibus auferre per raptum: eximere quoquo

15 modo auferre, ut puta si quis non rapuerit quem,
sed moram fecerit quo minus in ius veniret, ut actio-
nis dies exiret vel res tempore amitteretur: videbitur
exemisse, quamvis corpus non exemerit, sed et si
co loci retinuerit, non abduxit, his verbis tenetur.

1 Item si quis eum, qui per calumniam vocabatur,

2 exemerit: constat eum hoc edicto teneri. Praetor :
ait ‘neve faciat dolo malo, quo magis eximeretur’: .
nam potest sine dolo malo id fieri, veluti eum iusta

20 causa est exemptionis.

5 Ulpianus libro quinto ad edictum Si per alium
quis exemerit, hac clausula tenetur, sive praesens
_1 fuit sive^ absens. In eum autem, qui vi exemit,
in factum iudicium datur: quo non id continetur
quod in veritate est, sed quanti ea res est ab actore
aestimata, de qua controversia est. hoc enim addi-

25 tum est, ut appareat etiam si calumniator quis sit,

2 tamen lianc poenam eum persequi. Docere autem
debet quis per hanc exemptionem factum, quo minus
in ius produceretur, ceterum si nihilo minus pro- ;
ductus est, cessat poena: quoniam verba cum effectu
■1 sunt7 accipienda. Hoc iudicium in factum est:
et si plures deliquerint in singulos dabitur, et nihilo
4 minus manet qui exemptus est obligatus. Heredi-
bus autem ita dabitur, si eorum intersit: neque au-

io tem in hcTedem neque post annum dabitur.

6 Idem lU>ro trigensimo quinto ad edictum Is
qui debitorem vi exemit, si solverit, reum non liberat,
quia poenam suam solvit8.

VII D 45, 33.

QUI SATISDATE COGANTUB VEL IUBATO PBO-
SUTTAXT VEL SUAE PROMISSIONI COMM1T- 35
TANTUE.

1 GAJUS libro quinto ad edictum provinciale Sa-
tisdatio eodem modo appellata est quo satisfactio,
nam ut satisfacere dicimur ei, cuius desiderium im-
plemus, ita sat-isdare dicimur adversario nostro, qui tn, •,
pro eo, quod a nobis petiit, ita cavit10, ut eum hoc
nomine securum faciamus datis 'fideiussoribus5.

2 Ulpianus libro quinto ad edictum ‘Fideiussor
in indicio sistendi causa’11 locuples videtur dari non
tantum ex facultatibus, sed etiam ex conveniendi

1 facilitate. Si quis his personis, quae agere non po- E
tuerunt, “fideiussorem indicio sistendi causa* "dederit,

2 frustra 12 erit datio. Praetor ait: ‘Si quis paren-
tem, patronum patronam, liberos aut parentes pa-
troni patronae, liberosvc suos eurave quem in potes-
tate habebit, vel uxorem, vel nurum in ‘iudicium’ vo-
tabit: qualiscuinque “fideiussor indicio sistendi causa'

3 ‘accipiatur.’ Quod ait praetor ‘liberosve suos’, ac-
cipiemus et- ex feminino sexu descendentes liberos,
parentique dabimus hoc beneficium non solum sui li
iuris, sed etiam si in potestate, sit alicuius: hoc enim
Pomponius scribit, ct filius “fideiussor5 pro patre fieri
potest-, etiam si in alterius potestate sit. nurum etiam

4 pronurum et deinceps accipere debemus. Quod
ait praetor ‘qualiscuinque “fideiussor5 accipiatur': hoc
quantum ad facultates, id est etiam uon locuples.

5 In “fideiussorem, qui aliquem indicio sisti promiserit',
tanti quanti ea res erit actionem dat praetor, quod
utrum veritatem contineat an vero quautitatem 10, vi- ie
deamus. “et melius est ut in veram quantitatem fide-
iussor teneatur, nisi pro certa quantitate accessit.5 “

3 Gajus libro primo ad edictum provinciale Sive
in duplum est actio sive tripli aut quadrupli, tanti
eundem “fideiussorem5 11 omnimodo teneri 15 dicimus11’,
quia tanti res esse intellegitur.

4 Paulus libro quarto ad edictum Si decesserit ;e-
qui 'fideiussorem dederit indicio sistendi causa511, non
debebit praetor iubere exhibere 17 eum. quod si igno-
rans iusserit exhiberi vel. post decretum eius ante
diem exhibitionis decesserit, deneganda erit actio, si
autem po.-t. diem exhibitionis decesserit aut amiserit
civitatem, utiliter agi potest.

5 uGaius libro primo ad edictum provinciale Si
vero pro condemnato “fideiusserit5 et condemnatus de- 25
cesserit, ant civitatem Pvomanam amiserit, recte nihilo

1 minus cum Tideiussore’ eius agetur. Qui pro rei
qualitate evidentissime Locupletem vel, si dubitetur,
adprobatum “fideiussorem iudicio sistendi causa’ non
acceperit: iniuriarum actio adversus eum esse potest,
quia sane non quaelibet ininria est duci in ius eum,
qui satis idoneum 'fideiussorem' det. sed et ipse “fide-
iiiHSor5, qui non sit acceptus, tamquam de iniuria sibi
facta queri poterit. 3»

6 Paulus libro duodecimo ad edictum Quotiens
vitiose cautum vel satisdatum est, non videtur cautum.

7 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Si
'fideiussor' non negetur idoneus, sed dicatur habere
fori praescriptionem et metuat petitor, ne iure fori
utatur: videndum quid iuris sit. et clivus Pius (ut 35
et Pomponius libro epistularum refert et Marcellus
libro tertio digestorum et Papinianus libro tertio
quaestionum) Cornelio Proculo rescripsit merito peti-
turem recusare talem “fideiussorem’: sed si alias caveri
non possit, praedicendum ei non usurum eum privi-

1 legio, si conveniatur. Si necessaria satisdatio fu-

(l) quivis vw. Mo. (2) fuit vindex (3) qui pro

duobus hominibus vindex extiterit Lene! (4) eos

dei. Mo.

(5) Ed. 1...5; Sab. 6. — Sus. 7, 13 (6) sin S, putat

*t cessare F*, putat essessare Fa (7) sic F^S, sint Fl

Spost solvit reliqua pars pagellae vacat F; ovSrv

mei adacripsii F*

(9) Ed. *l...*lo. 11. ..13. *18; Pap. 14; Sab. 15. — Bas.
7, 14. — Cf. Init. 4, 11. Cod. 2,57 (10) cum pro eo...

ita cavetur Alo. (11) in legibus 2...5 Iustiniani fide-
iussorem iudicio sistendi causa vindici ( Gai . 4, 46) sub-
stituerunt (i2) frusta F (13) ab actore aestimatam ins.
Faber; cf. 2, 7, 5 § 1 (14) <» lusi ( Lenel) (15) tenere F

(16) sic FlS, dicemus F2 * (n) exhiberi Hal.

SI EX NOXALI CAUSA AGATUR

51

II 8. 9

35 erit et non facile possit reus ibi eam . praestare, ubi
convenitur: potest audiri, si in alia eiusdem provin-
50 i ciae civitate satisdationem praestare paratus sit. si
autem satisdatio voluntaria est, non in alium locum
remittitur: neque enim meretur qui ipse, sibi neces-
2 sitatem satisdationis imposuit. 1 Si.satisdatum pro
re mobili non sit et persona suspecta sit, ex qua satis
desideratur: apud officium deponi debebit, si hoc ra-
dici sederit, donec vel satisdatio detur vel lis finem

accipiat. ,, „

5 8 PAULUS libro quarto deamo ad edictum vc

die ponenda io stipulatione solet inter litigatores con-
venire. si non conveniat, Pedius putat in potestate
stipulatoris esse: 'moderato spatio de hoc a judice

1 statuendo'2. Qui mulierem adhibet ad satisdan-
dum; non videtur cavere: sed nec miles nec minor
yigiiiti quinque annis probandi sunt: nisi hae perso-
nae in rem suam 'fideiubeanF, ut pro suo procura-
to tore, quidam etiam, si a marito fundus dotalis pe-

2 tatur, in rem suam 'fideiussuranri mulierem. Si
servus inveniatur, qui antequam iudicium accipiatur
'fideiussitf iutlicatum solvi: succurrendum est actori,
ut ex integro caveatur3, minori quoque viginti quin-
que annis succurrendum est, fortasse et mulieri prop-

3 ter imperitiam. Si ‘fideiussori radicatum solvi sti-
pulatori heres extiterit aut Btipulator xuleiussori', ex

4 integro cavendum erit. Tutor et curator, Ut rem
io salvam 'fore pupillo caveant, mittendi. sunt in muni-
cipium4, quia necessaria est satisdatio: item de re
restituenda domino proprietatis5, cuius8 usus fructus
datus est: item legatarius, ut caveae evicta hereditate
legata reddi, et quod amplius per legem Fuleidiam
ceperit: heres quoque ut legatorum satisdet audien-
dus est, ut in municipium mittatur, plaoe ei misso
iam legatario in possessionem, cum per heredem
staret quomimis caveret, heres postulet uti de pos-

20 sessione decedat paratumque se dicat in municipio
cavere: impetrare nou debebit, diversum, si sine
culpa aut dolo heredis missus sit in possessionem.

5 lubetur iurare de calumnia, ne quis vexandi ma-
gis adversarii causa, forsitan cum Romae possit sa-
tisdare, in municipium evocet: sed quibusdam hoc
rasiurandum de calumnia remittitur, velut parentibus
et patronis, sic autem iurare debet qui in munici-
pium remittitur Hornae se satisdare non posse et ibi

25 ‘posse, quo postulat remitti, idque se non calumniae
causa facere’: nam sic uon est compellendus iurare
'alibi se quam eo loco satisdare non posse’, quia si
Romae non potest, pluribus autem locis possit, eogi-
d tur peierare. Hoc autem tunc impetrabitur, cum
justa causa esse videbitur, quid enim si, cum erat
in municipio, noluit cavere? hoc casu non debet im-
petrare, cum per eum steterit, quominus ibi, ubi ire
desiderat, satisdaret.

"lf 9 Gaius libro quinto ad edictum provinciale Ar-
bitro ad 'fideiussores" probandos constituto, si in alter-
utram partem iniquum arbitrium7 videatur, perinde
ab eo atque ab radicibus appellare licet.

10 Padltts libro septuagensimo quinto ad edictum
i)r(9jaU sunt ‘fidciussoresb pro loeuple-
n,.fi8 1 a -4! eunt> CUm potuerit querella 'ad com-
J deferri, qui ex causa improbat ab

t„_, Probatos, alias improbatos probat3: mul-

StentufhiL t8Ua,i°:'mtati: acc?P5t (ideiussores ,

calamitas ‘fis -esse Quod si medio tempore

acetdit raniaR,ilSSOribuS vel magna inopia

•.r i ii rrT „ wri?^a.lta ex integro satisdandum erit.

• - ‘ septuagensimo quinto ad edic-

tum I illinunt, a. r “^"““ycnsimo quinto aa eaic-

Sum notn L-1 ante> (luam mandarem 10 tibi ut
i -res, satis acceperis petiturus fundum et

io

13

20

postea mandatu meo agere institueris, 'fideiussores' 51,3
teneri.

12 Idem libro septuagensimo septimo ad edictum
Inter omnes convenit heredem sub condicione, pen- s
dente condicione possidentem hereditatem,. substituto
cavere debere de hereditate, ct, si defecerit condicio,
adeuntem hereditatem substitutum .et. petere heredi-
tatem posse et, si optinuerit, committi stipulationem,
et plerumque ipse praetor et ante condicionem existen-
tem et ante diem petitionis venientem ex causa iubere
solet stipulationem interponi.

13 Paulus libro septuagensimo quinto ad edictum
Sed et si plures substituti sint, singulis cavendum est.

14 Idem libro secundo responsorum Filius fami-
lias defendit absentem patrem: quaero an iudicatum
solvi satisdare debeat. Faulus respondit eum qui
absentem defendit-, etiam si filius vel pater sit, satis-
dare, petituro ex forma edicti debere.

1 5 Macer libro primo de appellationibus Scien-
dum est possessores immobilium rerum satisdare non

1 compelli. Possessor autem is accipiendus est, qui
in agro vel civitate rem soli possidet aut ex asse aut
pro parte, sed et qui vectigalem, 'id est emphyteu-
ticum" agrum possidet, possessor intellegitur, item
qui solam proprietatem habet, possessor intellegen-
dus est. eum vero, qui tantum usum fructum habet.

2 possessorem non esse Ulpianus scripsit. Creditor,
qui pignus accepit, possessor non est, tametei pos-
sessionem habeat aut sibi traditam aut precario debi-

3 tori concessam. Si fundas in dotem datus sit,
tam uxor quam maritus propter possessionem eius

4 fundi possessores intelleguntur. Diversa causa est

5 eius, qui fundi petitionem personalem habet. Tu-
tores, sive pupilli eorum sive ipsi possideant, posses-
sorum loco habentur: sed et si unus ex tutoribus

6 possessor fuit, idem dicendum erit. Si fundum, 25
quem possidebam, a me petieris, deinde cum secun-
dum te esset iudicatum, appellaverim: an possessor
eiusdem fundi sim? et recte dicetur possessorem me
esse, quia nihilominus possideo, nec ad rem pertinet,

7 quod evinci mihi ea possessio possit. Possessor

autem quis nec ne fuerit, tempus cautionis spectan-
dum est: nam sicuti ei, qui post cautionem posses-
sionem vendidit, nihil obest, ita nec prodest ei, qui
post cautionem possidere coepit. co

16 Paulxjs libro sexto ad edictum Qui iurato
promisit 'iudicio sisti", non videtur peierasse, si ex
concessa causa hoc deseruerit.

IX11

SI EX NOXALI CAUSA AGATUR, QUEMADMODUM

CAVEATUR. 35

1 Ulpianus libro septimo ad edictum 'Si quis
cum, dc quo noxalis actio est. iudicio sisti promisit'
praetor ait in eadem causa eum exhibere 13, in qua
1 tunc est, donec iudicium accipiatur. ‘In eadem
causa’ quid sit, videamus : et puto verius eum videri
in eadem causa sistere14, qui ad experiendum non
facit ius actoris deterius, si desinat15 servus esse 52. t
promissoris vel actio amissa sit, non videri in eadem

I causa statum Labeo ait: vel si qui pari loco erat in
litigando, coepit esse in duriore, vel loco vel persona
. mutata.: . itaque si quis ei qui in foro promissoris
; conveniri non potest venditus aut potentiori datus
s;t, magis esse putat, ut non videatur in eadem causa
. sisti, sed et si noxae deditus sit, Ofilius non putat 5
in eadem causa sisti, cum noxae deditione ceteris
| noxalem actionem peremi putat.

2 Paulus libro sexto ad edictum Red alio irae

(i) sic F1SI arbiterium F1 (k', v> tn , '”i 1" .

diMna-it Cuiacius ad Patdum h i ^rJatlenmtf\ (?) ««

verbis qui « causa (?n) l’ «*«*» «2>«< <*

1 ‘ • 4 h 2, 45 $ 2 (io) inudarem F

(11) Ea. 1...4; Sal. 5. 6. — Bas. 7, 13, 1...6 (12) ” Ac<

(Lene.l) (13) debere ins. Mo. (14) sic S, verba quid
sit..,viderin (sic) eadem causa omissa tx F1 addidit , sed
post sistere non suo loco, F J (15) sic FJS, desti-

nat F1

II 9—11

52

DE EO PER QUEM PACTUM ERIT

52; 6 utimur, nara ex praecedentibus causis non Liberatur
noxae deditus: perinde enim nosa .caput sequitur, ac
1 si venisset. Si absens sit servus, 'pro 1uo noxalis
actio alicui competit’1: si quidem dominus non negat
in sua potestate esse, compellendum putat Vindins
io vel indicio eum sisti’ promittere vel iuiiieiuin aceipcre,
aut, si nolit defendere, cauturum, cura primum po-
tuerit, se exhibiturum: sin vero falso neget iu sua
potestate esse, suscepturum iudicium sine noxae de-
ditione. idque Julianus scribit ct si dolo fecerit, quo-
minus in cius esset potestate, sed si servus prae-
sens est, dominus abest nec quisquam servum defen-
dit, ducendus erit iussu praetoris: sed causa cognita
domino postea dabitur defensio, ut Pomponius et
is Vindins scribunt, ne ei absentia sua noceat: ergo et
actori actio restituenda est, perempta eo quod ductus
servus iu bonis eius esse coepit.

3 Ulpianus libro septimo ad edictum Si cum
usufructuario noxali indicio agetur isque servum non

■ defenderit, denegatur ei per praetorem usus fructus
persecutio.

4 Gatus libro sexto ad edictum provinciale Si
ao cum uno ex dominis noxalis 4 agetur, an pro parte

socii satisdare deberet? Sabinus3 ait non debere:
quia quodammodo totum suum Imrr.icein defenderet,
cui in snlidum defendendi necessitas esset, nec audi-
tur, si pro parte paratus sit defendere.

O 4 Ulpianus libro quadra gev, simo septimo ad Sa-
binum Si servum in eadem causa sistere quidam
promiserit et liber factus sistatur: si de ipso eontro-
25 versia est capitalium actionum iniuriarumque nomine,
non recte sistitur: quia aliter de servo supplicium et
verberibus dc iniuria satisfit, aliter de libero vindicta
sumitur vel condemnatio pecuniaria5, quod autem
ad ceteras noxales causas pertinet, etiam in melio-
rem causam videtur pervenisse.

6 Paulus libro undecimo ad Sabinum Sed si
so statu liberum sisti promissum sit, in eadem e, ausa
sisti videtur, quamvis liber sistatur, quod implicitus |
ei casus libertatis fuerit.

XE

DE EO PER QUEM FACTUM ERIT QUOMINUS
QUIS IN JUDICIO SISTAT.

1 Ulpianus libro septimo ad edictum Aequissi-
je mtim putavit praetor dolum eius coercere, qui ira-

1 pedit aliquem 'iudicio5 sisti. Fecisse autem dolo
malo non tantum is putatur, qni suis manibus vel
per suos retinuit', verum qui alios quoque rogavit
ut eum detinerent vel abducerent, ne "indicio’ sistat,
eive scientes sive ignorantes quid esset quod com-

2 minisceretur. Dolum autem malum sic accipimus,
nt si quis8 venienti "ad iudicium5 aliquid pronuntia-
verit triste, propter quod is necesse habuerit "ad iu-

63,i tlianm neu ve.-pre, teneatur ex h<yc edicto quam-
vis quidam putent sibi cuna imputare, qui credulus

3 ^ fuit. Si reus dolo actoris non steterit, non ha-
bebit reus adversus eum actionem ex hoc edicto,
cum contentus esse possit exceptione, si ex stipulatu
conveniatur de poena, quod 'ad iudicium5 non vene-
rit, aliter atque si ab alio sit, impeditus: nam actio-

& 4 nem propositam adversus eum exercebit. Si plu-
res dolo fecerint, omnes tenentur: sed si unus prae-
stiterit poenam, ceteri liberantur, cum nihil intersit.
5 Servi nomiue ex liac causa noxali iudicio agen-
ti dum omnes consentiunt. Et heredi datur, sed
non ultra annum, adversus heredem aute-m hactenus

puto dandam actionem , ut ex dolo defuncti heres 53, ;

dod lucretur. , ,. .

2 Paulus libro sexto ad eructum en actoris ser-
vus domino sciente et cum possit non prohibente io
dolo fecerit, quo minus 'in iudicio5 sistam, Ofilius dan-
dam mihi exceptionem adversus dominum ait, ne ex
dolo servi dominus lueretur, si vero sine voluntate
domini servus hoc fecerit, babinus noxale iudicium
dandum ait nec factum servi domino obesse debere
nisi hactenus ut ipso carrat, quando ipse nihil de-
Iiquit.

3 Julianus libro secundo digestorum . Ex hoc
edicto adversus eum, qui dolo fecit, quo niinus quis is
'in iudicium vocatus’ 1 sistat, in factura actio competit
quanti actoris interfuit eum sisti, in quo iudicio de-
ducitur si quid amiserit actor oh eam rem: veluti si
reus tempore dominium rei interim sibi adquirat aut

1 actione liberatus fuerit. Plane si is, qui dolo
fecerit, quo minus 'in iudicio5 sistatur, solvendo non
fuerit, aequum erit adversus ipsum 10 reum restituto-
riam actionem 'competere5, ne propter dolum alienum

2 reus lucrum faciat ct actor damno adficiatur. _ Si 20
et stipulator dolo Titii et promissor dolo Maevi im-
peditus fuerit, quo minus 'in iudicio’ sistatur: uterque
adversus eum, cuius dulo impeditus fuerit, actione

3 iu factum experietur. Si et stipulator dolo pro-
missoris et promissor dolo stipulatoris impeditus fu-
erit, quo minus 'ad iudicium’ veniret: neutri eorum
praetor succurrere debebit, ab utraque parte dolo

4 compensando. Si a 'fideiuseore5 quinquaginta sti-
pulatus fuero, si in 'iudicium5 reus non venerit, peti- 2S
tiirus a reo centum, ct dolo malo Sempronii factura
fuerit, ne in 'iudicium5 reus veniat: centum a Sem-
pronio consequar, tanti enim inca interluisse vide-
tur, quia, si venisset in ‘iudicium5, actio mihi centum
adversus reum vel adversus heredem eius compete-
bat. licet ‘fideiussor’ minorem summam milii promiserit.

XI"

SI QUIS CAUTIONIBUS IN IUDICIO SISTENDI 30
CAUSA FACTIS NON OBTEMPERABIT12.

1 6 Aius libro primo ad edictum provinciale Vi-
cena milia passuum in singulos dies dinumerari prae-
tor iube.t praeter eum diem, quo 'cautum5 promittitur,
et in quem sistere in 'iudicium5 oportet, nam sane
talis itineris dinumeratio neutri litigatorum onerosa est. 35

2 Ulpianus libro sephiagensimo quarto ud edictum
Non exigimus reum 'indicio5 sisti, si negotium, propter
quod ‘iudicio sisti’ 13 promisit, fuerit transactum: sed
hoc ita, si 14 prius id negotium transactum sit, quam
sisti oporteret, ceterum si postea transactum est,
exceptio doli opponi 16 debet: quis enim de poena
promissa lalmrat post negotium transactum? cum ’® 54,
etiam transacti negotii exceptionem putaverit quis
nocere, quasi etiam de poena transactum sit, 'nisi

1 contrarium specialiter partibus placuerit’ 1T. Si quis
municipalis muneris causa sine suo dolo malo im-
peditus in 'iudicio5 secundum suam promissionem non

2 stetit, aequissimum est tribui ei exceptionem. 18 Si-
mili modo et si ad testimonium desideratus ad iudi-
cium occurrere non potuit, erit ei subveniendum. 4

3 Si quis 'iudicio se sisti’ 13 promiserit ct valetudine
vel tempestate vel vi {luminis prohibitus se sistere
non possit, exceptione adiuvatur, nec immerito, ‘cum
'enim in tali promissione praesentia opus sit. quem-
admodum potuit se sistere qui adversa valetudine
'impeditus est?5 19 et ideo etiam lex duodecim tabula-

ti) 55 Jusi. (LeneD (2) noxali F3 (3) debet et Sabinus
Mo. (4) iunge 2, 11, 11 (5) fuit fere: aliter de libero

vindicta sumitur vel condemnatio pecuniaria, aliter de
•ervo supplicium et verberibus de iniuria satisfit {Mo.)

(6) Ed. 1. 2; Sab. 3. — lias. 7, 15, 7. ..9 (7) sic F*

retinuerit F° S (8) si quid i'5 (3) ex hoc S, hoc F3]

om. Fl (10) ipsum F3S, ipsus Fl

(11) Ed. !...!>. 7.. .10; Sab. ii...»; Pap. *o. 15. — Bas.
7,16 (12) obtemperabit ind. F, obtemperavit F1, ob-
temperaverit F18 (13) vadimonium Lenei (14) sic

dett. cum B, si non FS (is) oproni F (16) quin
Fuchs (n) 5 luat. (Faber) (is) continuatur 50, 7, 15

(19) '5 lusi. (Fis cie)

I

ST QUIS CAUTIONIBUS

53

II 11

54,9/9 rum, si iudex vel alteruter ex litigatoribus morbo
sontico impediatur, iubet diem mdicu esse diffisum,
io 4 Si n on propter valetudinem mulier non stctent
"indicio", sed quod gravida erat, exceptionem ci dan-
dam 1 Labeo ait: si tamen post partum decubuerit,

5 probandum erit quasi valetudine impeditam. Idem
est et si quis furere coeperit: nam qui furore inipe-

6 ditur valetudine impeditur. Quod diximus succum
etiam ei, qui tempestate aut vi flumiuis prohibitus
non venit, tempestatem sic intellegere debemus, sive

15 maritima sive terrestris sit. tempestatem intellegere
debemus talem, quae2 impedimento sit itineri vel

7 navigationi. Vis flumiuis etiam sine tempestate
accipienda est: vim fluminis intellegimus, et si magni-
tudo eius impedimento sit sive pons solutus sit vel

8 navigium non stet. Si quis tamen cum posset non
incidere0 in tempestatem vel in fluminis vim, si ante
profectus esset vel tempore opportuno navigasset, ipse
se artaverit: numquid exceptio ci minime prosit?

20 quod quidem causa coguita erit statuendum, nam
neque sic artandus sit3, ut possit ei dici, cur non
multo ante profectus est4 quam dies "promissionis"8
veniret: neque iterum permittendum ei, si quid sit
quod ei imputetur, causari tempestatem vel vira flu-
minis. quid enim si quis, eum Romae esset ipso
tempore 'promissionis" 5 sistendi6, nulla necessitate
urguente voluptatis causa in municipium profectus sit?
nonne indiguus est, cui haec exceptio patrocinetur?
25 aut quid si tempestas quidem in mari fuit, terra au-
tem iste potuit venire: vel flumen circumire? aeque
dicendum non semper ei exceptionem prodesse: nisi7
angustiae non patiebantur terra iter metiri vel cir-
cumire. cum tamen vel flumen sic abuiulasset, ut
implesset omnem locum, in quo sisti oportuit, vel
aliqua fortuita calamitas eundem locum evertit vel
praesentiam venienti periculosam fecit, ex bono et

9 aequo et hic exceptio ei accommodanda est. Si-
na mili modo exceptio datur ei, qui cum "au indicium"

venire volebat, a magistratu retentus est, efc retentus
sine dolo malo ipsius: r.am si ipse hoc affectavit vel
causam praestitit, non ei proderit exceptio: sed ip-
sius quidem dolus ei oberit, ceterorum non oberit,
qui dolo8 fecerunt ut retineretur, sed si privatus
eum detinuerit, nullo modo ei proderit haec exceptio.

3 Paulus libro scxagcnmno nono ad edictum sed
35 actio ei datur adversus eum qui detinuit in id quod

eius interest.

4 Ulpianus libro scptuagenshno quarto ad edic-

tum Sed et si quis rei capitalis ante condemnatus
"indicio" sistere se non potuit, merito huic ignoscitur,
rei capitalis condemnatum accipere debemus, qui
morte exiliore coercitus est, dixerit aliquis, quo ergo
haec exceptio damnato? sed respondebitur "fidcius-
soribus" eius esse necessariam: aut si forte in exi-
lium salva civitate abiit, ubi defensori eius exceptio
1. ista proderit0. Illud sciendum est euin, qui Id-
circo non stetit, quia capitis reus factus est, in ea
causa esse, ut exceptione uti non possit: damnato
emin daUu- plane si vinculis vel custodia militari
impeditus ideo non stetit, in ea erit causa, ut ex-
ii utatl,r- Praeterea si funere quia domestico

ipcditus non venit, debet ei exceptio dari.

4 qnon 2£h7: f ,.u\hostiura. taerit ac per hoc in indicium
* “““ ; fclfc’ de,’.c‘ exceptione adiu vari. Quaesitum est
deserta \,?C lllla eic<Ttio in "promissione’

endl Causa {acU’U oUiciatur: et ait
conventionem istam non valere, sed12 ego
istam ita valere, si specialiter

55,1

io

Atilicinns

puto conventionem

causae exceptionum 13 expressae sint, quibus a pro- 55, w
5 missore sponte renuntiatum est. Item quaeritur,
si quis, cum "iudicio sistendi" causa satisdare nou de-
beret, satisdato promiserit, au "fideiussoribus" eius ex- -5
ceptio detur, puto interesse, utrum per errorem sa-
tisdato promissum est an ex conventione: si per erro-
rem, dandam "fideiussoribus" exceptionem: si ex con-
ventione, minime dandam, nam et Iulianns scribit,
si "iudicio sistendi causa" pluris quam statutum est
per ignorantiam promissum fuerit, exceptionem dari
debere: si autem ex conventione tantae summae pro-
missio facta sit, exceptionem paeti conventi repli-
catione infirmandam Iulianns ait. _ , 20

5 Paulus libro sexagensimo nono ad edictum Si
duo rei stipulandi sint et uni 14 debitor "iudicio se
sisti" cum poena promiserit, alter autem impedierit:
ita demum exceptio adversus alterum danda est, si
socii sint: ne prosit ei 18 dolus propter societatem.

1 Item si duo rei promittendi sint et unus "ad iudi-
cium" nou venerit contempta ‘sua promissione iudicio
sistendi causa facta" 10, actor autem ab altero rem pe- 25
tat, ab altero poenam desertionis : petendo poenam

2 exceptione sum movebitur. Aeque si a patre facta
fuerit "promissio iudicio sistendi gratia" ex filii con-
tractu, deinde de re actor egerit cum filio, excep-
tione summovebitur, si cum patre ex eius promis-
sione agat, et contra idem erit, si filius promiserit
et actor egerit cum patre de peculio.

6 Gajw-i libro primo ad legem duodecim tabularum 30
Si is qui "fideiussorem" dedit ideo non steterit, quod
rei publicae causa afuit: iniquum est "fideiussorem" ob

. alium necessitate sistendi obligatum esse, cum ipsi

. liberum esset non sistere.

i' 7 Paulus libro sexagensimo nono ad edictum
Si quis servum in "iudicio" sisti promiserit vel alium
qui in aliena potestate est, isdem exceptionibus uti-
tur, quibus si pro libero vel patre familias "fideius- ss
sit"17, praeterquam si rei publicae causa abesse di-
ceretur servus: nam servus rei publicae causa abesse
non potest18, praeter hanc autem exceptionem ceterae,
quia communes sunt, tam in libero homine quam in
servo locum habent.

8 Gajus libro viccnsimo nono ad edictum provin-
ciale Et si post tres aut quinque pluresve dies,
quam "iudicio" sisti se reus promisit, secum agendi
potestatem fecerit nec actoris ius ex mora deterius 56, t
factum sit., consequens est dici defendi eum debere

per exceptionem.

9 Ulpianus libro sepbuage-nsimo septimo ad edic-
tum Si servus "iudicio se sisti" promittat, non com-
mittitur stipulatio neque in eum neque in ‘fideiussores’

1 eius. Si /durium servorum nomine "iudicio sistendi 5
causa" una stipulatione promittatur, poenam quidem
integram committi, licet unus status non sit, Labeo
ait, quia verum sit omnes statas non esse: verum si
pro rata unius offeratur poena, exceptione (loli usu-
rum eum, qui ex hac stipulatione convenitur.

10 Paulus libro primo ad Plautium Si "eum in-
dicio sisti" promisero, qui iam tempore liberatus esse 10
dicebatur, quia iam actione forte non tenebatur1'':
actio in me danda est, ut vel cxlubeam eum vel de-

1 lendum, ut veritas inquiratur. Homo sisti pro-
missus ante diem dolo promissoris periit: certo iure
utimur non ante poenam peti posse, quam dies venc-

2 rit: tota enim stipulatio in diem collata videtur. 20 Qui
iniuriarum acturus est, stipulatus erat ante litem
contestatam, ut adversarius suus ‘iudicio" sistat: com-
missa stipulatione mortuus est21, non competere hc- m

(2) non veniti\'ivp,,m n0n <?llndam Cuiacius ob». 12,18
debemus talemquc qua TJo T™

ista poterit Hotomanu* ’

(M> fuit vadimonio decerto £

■F3^ exceptionem Fl (14) sint et nni F'-S, sunt (om.
et uni) 1 1 (15) qui impediit rei similia exciderunt (Alo.)

(it) fuit contempto vadimonio (Lcnel) (17) fideiussissct
Ilal. (is) servus. ..potest — 50, 17, 211 (19) quia...

tenebatur dei. Mo. (20) iunge 29, 2, 72 (21) fuerit

acturus est, vadimonium stipulatus orat: ante litem
contestatam deserto ab adversario vadimonio mortuus
est {Lenti): cf.B

4

ii 11. 12

54

DE FERIIS

68, 15 redi eius ex stipulatu actionem placuit, quia tales
stipulationes propter rem ipsam darentur, injuriarum
autem actio heredi non competit, quamvis erum haec
stipulatio iudicio sistendi causa lacta 1 ad heredem
transeat, tamen iu hac causa danda non est: nam et
defunctus si vellet- omissa iniuriarum actione, ex sti-
pulatu agere, non permitteretur ei. idem dicendum
esse et15 si is, cum quo iniuriarum agere volebam,
jfi stipulatione tali commissa3 decesserit: nara non com-
petit mihi adversus heredem cius ox stipulatu actio,
et hoc lulianus scribit, secundum quod et si 'fide,
i ossores’ dati erant, minime dabitur in eos actio mor-
tuo reo. idem Pomponius, si non post ‘longum tem-
pus’4 decesserit; quia si ‘ad indicium’ venisset, litem
cum eo contestari actor5 potuisset3 * *.

1 1 Ulpianus libro quadragemimo septimo ad Sa-
is binum Si quis quendam in 'iudicio’ sisti promisit",

in eadem causa eum debet sistere, in eadem aiitcni
causa sistere hoc est ita sistere, ut actori persecutio
loco deteriori non sit, quamvis exactio rei possit esse
difficilior, licet enim difficilioT exactio sit, tamen
dicendum est videri in eadem causa eum stetisse: nam
et si novum aes alienum contraxisset vel pecuniam
perdidisset, videtur tamen iu eadem causa stetisse:

30 ergo et qui alii indicatus sistitur, in eadem causa
stare videtiu-6.

12 Paulus libro undecimo ad Sabinum Qui au-
tem novo privilegio utitur, non videtur in eadem causa j
t sisti. Illud tenendum est, quod aestimationem eius
quod intersit agentis ad illud tempus referendum est,
quo sisti debuit, non ad id, quo agitur, quamvis de-
sierit cius interesse.

35 13 Iuli anus lihro qui nqiuigensimo quinto digesto-

rum Quotiens servus ‘iudicio sistendi causa’ ut ipse
litigaturus vel ab alio stipulatur vel ipse promittit:
nec committitur stipulatio nec ‘fideiussores’ tenentur,
quia servus conveniri vel convenire non potest.

51, i 14 Ner ATivs libro secundo membranarum Si pro-
curator ita stipulatus est, ut si6tat dumtaxat eum
quem stipularetur, nou etiam poenam si status non
esset stipularetur: propcmodiun nullius momenti est
ea stipulatio, quia procuratoris, quod ad ipsius utili-
tatem pertinet, nihil interest sisti, sed cum alienum
5 negotium in stipulando egerit, potest defendi non
procuratoris, sed eius cuius negotium gesserit utili-
tatem iu ea re spectandam esse: ut quantum domini
litis interfuit sisti, tantum ex ea stipulatione non stato
reo procuratori debeatur, eadem et fortius adhuc
dici possunt, si procurator ita stipulatus esset ‘quanti
ea res erit’: ut hanc conceptionem 9 verborum non ad
ipsius, sed ad domini utilitatem relatam interpretemur. 1
co 15 Papinianus libro secundo quaestionum Si tu- ]
tor 'iudicio. sisti’ promiserit ct10 stipulationi non ob-
temperaverit, et interea pupillus adoleverit aut mortem
obierit aut etiam abstentus11 sit hereditate: denega-
bitur cx stipulatu actio, nam et ipsius rei quae
petebatur, si tutor iudicatus fuerit et eorum quid ac-
ciderit, non esse dandam iu eum actionem indicati
probatum est.

« XII 13

DE FERES ET DILATIONIBUS ET DIVERSIS
TEMPORIBUS.

1 Ulpianus libro quarto de omnibus tribunalibus
Ne quis messium vindemiarumque tempore adversa-
rium. cogat ad. indicium venire, oratione divi Marci '
exprimitur, quia occupati circa rem rusticam in forum

(i) haec., .facta] fuerit vadimonii actio (Lencl) (2) esset

Smailenburg (3) fuerit vadimonio deserto (Lenel)

(i) ” Iust. (Ulldohde) (5} sic S, constari auctor F

(6) Lenel iungit 23, 3, 55 (7) sic Fb, promiserit F“ S

<8) iunge 2, 9, 5 (») hanc conceptionem F3S, ac con-

conceptionem .F1 (to) et F3S, e?1 (11) abstentus

F3S, absentus F 1

(12) Ed. *2...T, Sab. *1. B. 9; Pag. to. — Bas. 7, 17. —

1 conpellendi non sunt. Sed si praetor aut per 57. 13
ignorantiam vel socordiam evocare eos perseveraverit 20 '
hique sponte venerint: si quidem sententiam dixerit
praesentibus illis et sponte litigantibus, sententia va-
lebit, tametsi non recte fecerit qui eos evocaverit:

sin vero, eum abesse perseveraverint, sententiam pro-
tulerit etiam absentibus illis, consequens erit dicere
sententiam nullius esse momenti (neque enim prae-
toris factum iuri derogare oportet13): ct citra appel-

2 lationem igitur sententia infirmabitur. Sed exci- 25

piunttir certae causae, ex quibus cogi poterimus et
per id temporis, cum messes vindemiaeque sunt, ad
praetorem 11 venire; scilicet si. res tempore peritura
sit, hoc est si dilatio actionem sit peremptura15, sane
quotiens res urguet, cogendi quidem sumus ad prae-
torem venire, verum ad hoc tantum cogi aequum est
ut lis ceutestetur, et ita ipsis1" verbis orationis ex-
primitur: denique alterutro recusante post litem con-
testatam litigare dilationem oratio concessit. 2'.

2 Idem libro quinto ad edictum Eadem oratione
divus Marcus in senatu recitata effecit de, aliis speeie-
bus praetorem adiri etiam diebus feriaticis: ut puta
ut tutores aut curatores !T dentur; ut officii admo-
neantur cessantes: excusationes allegentur: alimenta
constituantur: aetates probentur : ventris nomine in
possessionem mittatur, vel rei servandae causa, vel 35
legatorum fideive commissorum, vel damni infecti:
item de testamentis exhibendis; ut curator detur bo-
norum eius, cui an heres exstaturus sit incertum est:

aut de alendis liberis parentibus patronis: aut deadeun- 5? . 1
da suspecta hereditate: aut ut aspectu atrox iniuria
aestimetnr: vel fideicommissaria libertas praestanda18.

3 Idf.m libro secundo ad edictum Solet etiam messis
vindemiarumque tempore ius dici de rebus quae tem-
pore vel morte periturae sunt, morte: veluti furti;
damni ininriae; iniuriarum atroeium; qui dc incendio 5
ruina naufragio rate nave expugnata rapuisse dicun-
tur: et si quae similes sunt, item si res 19 tempore

1 periturae sunt aut actionis dies exiturus est,. Li-

2 bcralia quoque indicia omni tempore finiuntur. Itera
iu eum, qui quid nundinarum nomine adversus com-
munem utilitatem acceperit, omni tempore ius dicitur.

4. Paulus libro primo ad edictum Praesides pro-
vinciarum ex consuetudine cuiusque loci solent mes- ic
sis vindemiarumque causa20 tempus statuere.

5 Ulpianus lil>ro sexagensvmo secundo ad edictum
Pridie kaleudas Lumarias 21 magistratus neque ius di-
cere, setl nec sui potestatem facere consuerunt.

(iM Idem libro septuagensimo septimo ad edictum
Si feriatis diebus fuerit indicatum, lege cautum est,
ne his diebus indicium sit nisi ex voluntate partium,
et quod aliter adversus ea indicatum erit, ne quis 15
indicatum facere neve solvere debeat, neve quis ad
quem de ea re in ius aditum erit iudicatiun facere cogat.

7 Idem libro primo de officio consulis Oratione
‘quidem’ divi Marci amplius quam semel non esse
dandam instrumentorum dilationem expressum est:

‘sed utilitatis litigantium gratia causa cognita et iterum
‘dilatio tara ex eadem quam ex alia provincia secim-
‘dum moderamen locorum impertiri solet, et maxime ac
‘si aliquid inopinatum emergat’23, illud videndum, si
defunctus acceperit aliquam dilationem propter in-
strumenta, an successori quoque eius dari debeat, au
vero, quia iam data est, amplius dari non possit1? et
magis est, ut et hic causa cognita dari debeat.

8 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum More
Romano dies a media nocte incipit et sequentis uoc-
tis media parte finitur, itaque quidquid in his viginti

(13) sic F3S, oportaret F1 (u) sic S,
(15) hoc est...peremptura delet Lenel
(17) aut curatores F3S, auctores F'-:
curatores non habent Graeci (iu) vel de f. c. libertate
praestanda Mo. (19) si rea S, si re Fem, re si Fae

(20) causa dei. Mo. {21) kalendis innuariis F2 (22) iunge
4, 8, 36 (23) Iust, (Faber)

Cf. Cod. 3, 11. 12
praetores F
(lG) ipseis F

DE EDENDO

55

II 12. 13

E>R % quattuor horis, id est duabus dimidiatis noctibus et
luce media, actum est, perinde est, quasi quavis hora

lucis actum esset. , .. . ,•

9 Ul pianus libro septimo de officio proconsulis
Divus Traianus Minicio Natali rescripsit ferias a fo-
rensibus tantum negotiis dare vacationem, ea autem,

3(i quae ad disciplinam militarem pertinent, etiam feria-
tis diebus peragenda: inter quae custodiarum quo-
que cognitionem esse. .

10 Paulus libro quinto sententiarum In pecu-
niariis causis omnibus’ dilatio singulis causis plus
semel tribui non potest: in capitalibus autem reo
tres dilationes, accusatori duae, dari possunt, sid
utrumque causa cognita.

3, NUI2

DE EDENDO.

1 Ulpianus libro quarto ad edictum Qua quis-
que actione agere volet, eam edere debet: nam ae-
quissimum videtur eum qui acturus est edere actio-
nem, ut proinde sciat reus, utrum cedere au conten-
dere’ nitra debeat, et, ei contendendum putat, veniat

EsS, i instructus ad agendum cognita actiouc qua convenia-

1 tur. Edere est etiam copiam describendi facere:
vel in libello complecti et dare: vel dictare, eum
quoque edere Labeo ait, qui producat adversarium
suum ad album ct demonstret quod dictaturus est3,

2 vel id dicendo, quo4 uti velit. Editiones sine, die
et consule fieri debent, ne quid excogitetur edito5

5 dic ct consule et praelato6 die fiat, diem autem et
consulem excepit praetor, quo instrumentum conscrip-
tum est, non in quem solutio concepta est: uam dies
solutionis sicuti summa pars est stipulationis, ratio-
nes tamen cum die et consule edi debent, quoniam
accepta et data non alias possunt apparere, nisi dies

3 et consul fuerit editus. Edenda sunt omnia, quae
quis apud iudieem editurus est: non tamen ut et
instrumenta, quibus quis usurus non est, compellatur

m 4 edere.. Edere non videtur qui stipulationem totam
5 non edidit1. Eis, qui ob aetatem vel rusticitatem
vel ob sexum lapsi non ediderunt vel ex alia iusta
causa, subvenietur.

2 Paulus libro tertio ad edictum Si legatum pe-
tatur, non iubet praetor verba testamenti edere: ideo
fortasse, quia heredes solent habere exemplum testa-
menti.

3 Ma u i, ‘ici a Nu s 8 libro secundo de poenis Sena-
ni tus consuit, ne quisqnam eorum, a quibus quid fisco

petetur, alia instrumenta delatori cogatur edere, quam
qnae ad eam causam pertinerent, ex qua se deferre
professus est9.

4 Ulpiajws libro quarto ad edictum Praetor ait:
'Argentariae mensae exercitores rationem, quae ad
1 ‘se pertinet :c, edent adiecto die et eonsule.’ Huius
edicti ratio aequissima est: nam eum singulorum ra-
tiones argentarii conficiant, aequum fuit id quod mei

2!' causa confecit11 meum quodammodo 12 instrumentum
- mihi edi. .Sed et Elius familias continetur his
verbis, ut vel ipse cogatur edere: an et pater, quae-
litur, Labeo scribit patrem non cogendum nisi
sciente eo argentaria exe.cetur: sed recte Sabinus

^ponait tunc id admittendum, eum patri quaestum
enimt £ „ • i 81 s,ervus argentariam faciat (potest

25 dum m.n .qn,<lem y(Jhiutat.e domini fecerit, eompellen-
iudTrimn -ere ac perinde in eum (landum est13
fecit k' Vis 81 V®6- fedBS.efc- sed si inscio domino
mbeiV ® " ,e_domiI»,m xurare eas se rationes mm

si servus peculiarem faciat1» argentariai

0) sic S, omnis F

FSSS SlZzxjzi dii Jfj

(,) j c F 8, edit t • (8) Modestinus Ral. (#) esset

Cr° l0C0' CUm hacc vcria legantur ii, <l0) cui.

dominus de peculio vel de in rem verso tenetur: sed 59,20. ::
si dominus habet rationes nec edit, in solidum tene-

4 tur. Etiam is qui desiit argentariam facere, ad

5 editionem compellitur. Sed ibi quis compellitur
edere, ubi argentariam exercuit, et hoc est15 consti-
tutum. quod si instrumentum argentariae in alia pro- w
vincia habeat, in alia administraverit, ibi puto co-
gendum edere, ubi argentariam exercuit: hoc enim
primum deliquit, quod alio instrumentum transtulit.

‘quod si in alio loco argentariam exercet, alibi autem
‘ad editionem eompelletur, minime hoc facere cogi-
mur: nisi descriptum velis ubi de ea re agitur cum
“tibi dare, tuis videlicet sumptibus’16:

5 Paulus libro tertio ad edictum gpatiumque ad
perferendas eas tribuendum est.

6 Ulpianus libro quarto ad edictum Si quis ex Ui), 2
argentariis, ut plerique eorum, in villa habeat instru-
mentum vel in horreo : aut ad locum te perducet aut dc-

1 scriptas rationes dabit. Cogentur et successores
argentarii edere rationes, quod si plurcs sunt here-
des et unus habeat, solus ad editionem compelletur:
sed si omnes habeant et unus ediderit, omnes ad s
editionem compellendi sunt, 'quid enim si humilis et
deploratus unus edidit, ut dubitare quis merito de
fide editionis possit 7’ 21 ut igitur comparari rationes pos-
sint, etiam ceLeri edere debent aut certe unius edi-
tioni subscribere, hoc idem erit et si plurcs fuerint
argentarii, a quibus editio desideratur, nam et si
plurcs tutores tutelam administraverunt simul, aut
omnes edere debent aut unius editioni subscribere.

2 Exigitur autem ab adversario argentarii iusiuran- i r,
dum non calumniae causa postulare edi sibi: ne forte
vel supervacuas rationes vel quas habet edi sibi postn-

3 let vexandi argentarii causa. Rationem autem
esse Labeo ait ultro citro dandi accipiendi, creden-
di n, obligandi solvendi sui causa negotiationem: nec
ullam rationem nuda dumtaxat solutione debiti inci-
pere. nec si pignus acceperit aut mandatum, com-
pellendum edere: hoc enim extra rationem esse, sed
ct15 quod solvi 'constituit’, argentarius edere debet: is

4 nam et hoc ex argentaria venit. Ex hoc edicto

5 in id quod interfuit actio competit. ,9TJnde apparet
ita demum tenere hoc edictum, si ad eum pertineat,
pertinere autem videtur ad me ratio, si modo eam
tractaveris me mandante, sed si procurator meus
absente me mandaverit, an milii edenda sit, quasi ad
me pertineat? c-t magis est ut edatur, procuratori
quoque meo edendam rationem, quam meeum habet,
non dubito, quasi ad cum pertineat: et canturum de ac-

6 rato, si mandatum ei non sit. Si initium tabula-
rum habet diem20, in quibus Titii ratio scripta est.,
postinodum mea sine dic et consule, etiam inihi eden-
dus est dies et consul: communis enim omnis ratio-

7 nis est praepositio diei et consulis. Edi autem
est vel dictare vel tradere libellum vel codicem pro-

8 ferre. Praetor ait: ‘Argentario eive, qui iterum

9 ‘edi postulabit, causa cognita edi iubebo.’ Pro- 2J
bibet argentario edi illa ratione, quod etiam ipse iu-
structus esso potest instrumento suae professionis:

et absurdum est, eum ipse in ea sit causa, ut edere
debeat, ipsum petere ut edatur ei. an nec heredi
argentarii ed: ratio debeat, videndum: et si quidem
instrumentum argentariae ad eum pervenit, non debet
ei edi, si minus, edenda est ex causa, uam et ipsi
argentario ex causa ratio edenda est: si naufragio
vel ruina vel incendio vel alio simili casu rationes 3C
perdidisse probet aut in longinquo habere, volui i

10 trans _ mare. Nec iterum postulanti edi praetor
iubet, nisi ex causa:

que ins. Murctus: c f. tamen l. s § 6 ct Lencl Edictum
V- 03 (ll) conficitur Huschlte (12) quodadmodo F
(13) esse dett. (14) sjc E3 3, fiat F1 (15) sed hoe
est F*, e es hoc est F\ et hoc et i<’*, sed est hoc ct S
(10) lusi. ( A . Faher) {17) debendi -113. Mo. (18) et

°m. B recte (19) cf. Lencl. Edici n m p. G3, 2 (20) et

consulem arfd. F3 (21) < ' l„st. (Bcseter)

4*

II 13. 14

56

ili), 32 7 Paulus libro tertio ad edictum vel uti si peregre

habere quod primum editum est doceat: vel minus
plene editum: vel eas rationes, quas casu maiore,
noD vero neglegentia, perdiderit, nam si eo casu aini-
1 sit, cui ignosci debeat, ex integro edi iubebit. Haec
35 vox ‘iterum’ duas res significat: alteram, qua demon-
straretur1 tempus secundum, quod Graeci Motcoop
dicunt: alteram, quae ad insequentia quoque tempora
61,1 pertinet, quae Graece dicitur ^ di.tr, quod ita accipi-
tur ‘quotiens opus erit’, nam potest fieri ut bis edi-
tam sibi rationem quis perdiderit: ut verbum iterum
pro saepius accipiatur.

8 Ulpianus libro quarto ad edictum Ubi exigi-
tur argentarius rationes edere, tunc punitur, cum
dolo inalo non exhibet: 'sed culpam non praestabit

S nisi dolo proximam/2 dolo malo autem non edidit3
ct qui malitiose edidit et qui in totum non edidit/.

1 Is autem, qui in hoc edictum incidit, id praestat,
quod interfuit mea5 rationes edi, cum decerneretur
a praetore, non quod hodie interest: et ideo licet in-
t.eresse desiit vel minoris vel pluris interesse coepit,
locum6 actio non habebit neque augmentum neque
deminutionem,

9 Paulus libro tertio ad edictum Quaedam sunt
«a personae, quas rationes nobis edere oportet nec ta-
men a praetore per hoc edictum compelluntur, vel-
uti cum procurator res rationesve nostras administra-
vit, non cogitur a praetore per metum in factum
actionis rationes edere: scilicet quia id consequi pos-
sumus per mandati actionem, ct cum dolo malo so-
cius negotia gessit, praetor per hanc clausulam non
intervenit: est enim pro socio actio, sed nec tuto-
rem cogit praetor pupillo edere rationes: sed indicio

is 1 tutelae solet cogi edere. Nihil interest, si sue- !
cessores “aut pater aut dominus’ 7 argentarii eiusdem
fuerunt professionis: quia cum in locum et in ius .
succedant argentarii, partibus eius fungi debent, is
autem, cui argentarius rationes suas legavit, non
videbitur contineri, ‘quia iiiris successor his verbis
significatur'7: non magis, quam si ei vivus eas donas-
set. sed nec heros tenebitur, cum nec possideat nec
dolo malo fecerit: sed si ei, antequam eas legatario
20 traderet, renuntiatum fuerit, ne ante eas tradat, tene-
bitur quasi dolo fecerit: item antequam eas tradat,
tenebitur, ‘quod si nihil dolo fecerit, causa cognita
2 legatarius cogendus est edere/7 Nummularios quo-
que non esse iniquum cogi rationes edere Pomponius
scribit: quia et hi nummularii sicut argentarii ratio-
nes conficiunt, quia et accipiunt pecuniam ct ero-
gant per partes, quarum probatio scriptura codici-
husque eorum maxime continetur: et frequentissime
53 3 ad fidem eorum decurritur. Ceterum omnibus
postulantibus et iurautibus non calumniae causa pc-
4 tere rationes, quae ad se pertineant, edi iubet. Ad
nos enim pertinet non tantum cum ipsi contraximus i
vel successimus ei qui contraxit, sed etiam si is qui •
in nostra potestate est contraxit.

10 Gaius libra primo ad edictum provinciale Ar- 1
30 gentarius rationes edere inbctur: nec interest eum

1 ipso argentario controversia sit an cura alio. Ideo I
autem argentarios tantum neque alios ullos absimiles
eis edere rationes cogit, quia officium eorum atque
ministerium publicam habet causam et haec princi-
palis eorum opera est, ut actus sui rationes diligen-

2 ter conficiant. Edi autem ratio ita intellegitur,
si a capite edatur, nam ratio nisi a capite8 inspi-
ciatur, intellegi non potest: scilicet ut non totum

35 euique codicem rationum totasque membranas inspi-
ciendi dcscribeiidique potestas fiat, sed ut ea sola

pars rationum, quae ad instruendum aliquem pert.i- c |l3^
3 neat, inspiciatur ct describatur. Cum autem iu
id actio competit, (pianti agentis intersit editas siti
rationes esse: eveniet, ut, sive quis condemnatus sil
sive quod petierit non optinuerit eo, quod non ha-
buerit rationes ex quibus causam suam tueri possit, e, •>, ,
id ipsum, quod ita perdiderit, hac actione, consequa!
tnr, sed an hoc procedat videamus: nam si apud
hunc indicem, qui inter eum et argentarium indicat..
potest probare se illo iiulicio, quo victus est, vincere
potuisse, poterat a et tunc probare: et si non proba-
vit aut probantem index non curavit10, de se ipso
aut de indice queri debet, sed non ita est. fieri enim 5
potest, ut nunc, rationes vel ipso edente vel alio
modo nanctus, aut «His instrumentis vel testibus,
quibus illo tempore aliqua ex causa uti non putuit.,
possit probare potuisse se vincere, sic enim et de
cautione subrepta aut corrupta competit condictio
et damni iniuriae actio: quia quod ante non putui-
mus intercepta cautione probare et ob id amisimus,
hoc nunc aliis instrumentis aut testibus, quibus tum
uti non potuimus, probare possumus.

11 Modestinus libro tertio regularum Exempla u>
instrumentorum etiam sine subscriptione edentis edi
posse receptura est.

12 Callistratus libro primo edicti monitorii Fe-
minae remotae videntur ab officio argentarii, cum ea
opera virilis sit.

13 Ulpianus libro quarto ad edictum Haec actio
neque post annum necne in heredem nisi ex suo facto 15
dabitur, heredi autem dabitur,

XIV11

DE PACTIS.

1 Ulpianus libro quarto ad edictum Huius edicti
aequitas naturalis est. quid enim tam congruum fidei
humanae, quam ca quae inter eos placuerant ser-

1 vare? Pactum autem a pactione dicitur (inde 20

2 etiam pacis nomen appellatum est) et est pactio
duorum plariumve in idem placitum et-12 consensus.

3 Conventionis verbum generale est ad omnia per-
tinens, de quibus negotii contrahendi transigeudique
causa consentiunt qui inter se agunt: nam situli
convenire dicuntur qui ex diversis locis in unum lu-
cum colliguntur et veniunt, ila et qui ex diversis
animi motibus in unum consentiunt, id est in unam
sententiam decurrunt’ ,;1. adeo autem conventionis no- :s
men generale est, ut eleganter dicat Pedius nullum
esse contractum, nullam obligationem, quae non ha-
beat in se conventionem, sive re sive verbis fiat:
nam ct stipulatio quae verbis fit, nisi habeat eou-

4 sensum, nulla est. Sed conventionum ple.raeqne
in aliud nomen transeunt: vcluti in emptionem, in
locationem, in pignus vel in stipulationem.

2 Paulus libro tertio ad edictum Labeo ait con- 3<i
venire posse14 vel re: vel per epistulam vel per nun-
tium inter absentes quoque posse, sed etiam tacite

1 consensu 15 convenire intellegitur: et ideo si debi-
tori, meo reddiderim cautionem, videtur inter nos con-
venisse ne peterem, profuturamque ei conventionis
exceptionem placuit.

3 Modestinus libro tertio regularum Postquam
pignus vero debitori reddatur, si pecunia soluta non 35
fuerit, debitum peti posse dubium non est, ‘nisi spe-
cialiter contrarium actum esse probetur516.

4 Paulus Vibro tertio ad edictum Item quia con-
ventiones etiam tacite 17 valent, placet in urbanis habi-
tationibus locandis invecta illata pignori esse loca-

li) demonstratur Fs (2) <5 Just, (Pernice) (3) edit F1
(4) edit allero loco (nam lis haec exhibet) F (5) meas A’2

(6) locum dei. Faber; locum actio non habebit [minus
et habebit] neque augmentum neque deminutionem Mo.

(7) <5 Iust. (Longo) (S) sic S, edatur nam ratio nisi o
capite om. F1, edatur uam ratio ni (nisi F3) add. F'2
(9) sic S, poterit F (10) probabit.. .curabit solito errore F

(11) Ed. t. 2, *3. 4 . . .7. *9. 10... 24. 25 ... 37. *CQ; Pap. *8.
38. ..46. *4S; App. 47. *G2; Sub. 49. ..+59. *61. — Bas. H,
*• Uf. Ood. 2, 3 (12) et S cum Graecis, om. F

(13) ‘ 5 Iust. (Eiscle) (44) posse tuentur B, delet

Mo. (15) consensu delet A laber (1G) ' 5 Iust.

(Faber) (17) sic S, conventione sententiam acite F

PACTIS

57

II 14

C>3,i

io

1 tori, etiamsi nihil nominatim convenerit. Secnn-

2 dum haec et mutus pacisci potest. Huius rei ar-
gumentum etiam stipulatio dotis causa facta est: nam
ante nuptias male petitur, quasi si hoc1 expressum
fuisset et nuptiis non secutis ipso iure evanescit sti-

3 palatio, idem Iu!iano placet. Ex facto etiam con-
sultus, cum convenisset, ut donec usurae solverentur
sors non peteretur2, et3 stipulatio pure concepta
fuisset, condicionem inesse stipulationi, atque si iioc
expressum fuisset.

5 Ulpianus libro quarto ad edictum Conventio-

num autem tres sunt species, aut enim ex publica
causa fiunt aut ex privata: privata aut legitima aut
i uris gentium, publica conventio est, quae fit per
pacem4, quotiens inter se duces belli quaedam pacis-
cuntur. . _ ...

6 Paulus libro tertio ad edictum Legitima con-
ventio est quae lege aliqua confirmatur, et ideo, in-
terdum ex pacto actio nascitur vel tollitur, quotiens
lege vel senatus consulto adiuvatur.

7 Ulpianus libro quarto ad edictum _ luris gen-
tium conventiones quaedam actiones pariunt, _ quae-
1 dam exceptiones. Quae pariunt actiones, in suo

u nomine non stant, sed transeunt in proprium nomen
contractus: ut emptio venditio, locatio5 conductio,
societas, commodatum, depositum et ceteri similes
‘2 contractus. Sed et si iu° alium contractum res
non transeat, subsit tamen causa, eleganter Aristo
Celso respondit esse obligationem, ut puta dedi tibi
rem ut mihi aliam dares, dedi ut aliquid facias: lioe
avra/.layttn esse et hinc nasci civilem obligationem,
et ideo puto recte Julianum a Mauriciano reprelicn-

» sum in hoc: dedi tibi Sticluim, ut Pamphilum manu-
mittas: manumisisti: evictus est Stichus. Iulianus7
scribit, in factum actionem a praetore dandam: ille
ait civilem incerti actionem, “id est praescriptis ver-
bis*8 sufficere: esse enim contractum, quod Aristo

3 arvdu.ayua dicit, unde haec nascitur actio. Si
ob maleficium ne fiat promissum sit, nulla est obli-

4 gntio ex hac conventione. Sed cum nulla subest
causa, propter conventionem hic9 constat non posse

as constitui obligationem: igitur unda pactio obligatio-

5 nem non parit, sed parit exceptionem. Quin immo
intenlum format ipsam actionem, ut in bonae, fidei
indiciis: solemus enim dicere pacta conventa iuesse
bonae fidei iuchciis. sed hoc sic accipiendum est, ut
si quidem ex contincuti pacta subsecuta sunt, etiam
ex parte actoris insint: si 10 ex intervallo, non inerunt,
nee valebunt, si agat, ne ex pacto actio nascatur.

se ut puta post divortium convenit, ne 'tempore statuto
dilationis’ 11 dos reddatur, sed statim: hoc non valebit,
ne ex pacto actio nascatur: idem Marcellus scribit'
et si in tutelae actione convenit, ut maiores quam
statutae sunt usurae praestentur, locum non habebit,
ne ex pacto nascatur a.etio; ea enim pacta insunt,
quae legem contractui dant, id est quae in ingressu
contractus facta sunt, idem responsum scio a Papi-
mano - et si post emptionem ex intervallo aliquid ex-
w "atlu’am, contractus conveniat, ob hanc causam
• b1 « empto non posse propter eandem regulam, ne
ffrfm m flasc.atur. quod et in omnibus bonae

haUpiUf i?1? enl' dicendum, sed ex parte rei locum
f> <*Ula s°lent et ea paeta, quae postea

Lnae hmu nm-’- parere «ceptionea. Adeo lutem
ex eodem e*cePtloneB u postea factae, quae

61 i 'ceterisaiic utconstet i” emptione

nosse abH £dei nK.lieiis' " . re nondum secuta

non "et Dars 81 1Sltur 1B totum potest, cur

non ct pais cius pactione mutari potest? et haec ita

Pomponius libro sexto ad edictum scribit, quod cum 61, 2
est etiam ex parte agentis pactio locum habet, ut et
adactionem proficiat nondum re secuta, eadem ra-
tione. nam si potest tota res^tolli, cur non et lcfor-
mari? ut quodammodo quasi renovatus contractus 5
videatur, quod non insuptiliter dici potest. _ unde
illud aeque non reprobo, quod Pomponius libris lec-
tionum probat, posse in parte recedi paeto ab emp-
tione, quasi repetita partis emptione, sed cum duo
heredes emptori exstiterunt.11, venditor cum altero
pactus est, ut ab emptione recederetur: ait Iulianus
valere pactionem et dissolvi pro parte emptionem:
quoniam et ex alio contractu paciscendo alter ex
heredibus adquirere sibi potuit exceptionem, utrum- io
que itaque recte placet, et quod Iulianus et quod
7 Pomponius. Ait praetor: ‘Pacta conventa, quae
‘neque dolo malo, neque adversus leges plebis scita
‘senatus consulta decreta10 edicta principura, neque
‘quo fraus cui eorum fiat, facta erunt, servabo.’

S Pactorum quaedam in rem sunt, quaedam. in per-
sonam. in rem sunt, quotiens generaliter paciscor ne
petam: in personam, quotiens ne a persona petam,
id est ne a Lucio Titio petam17. utrum autem in rem is
an in personam pactum factum est, non18 minus ex
verbis quam ex mente convenientium aestimandum
est: plerumque enim, ut Pedius ait19, persona pacto
inseritur, non ut personale pactum fiat, sed ut de-

9 monstretur, cum quo pactum factura est. Dolo
malo ait praetor pactum sc non servaturum, dolus
malus fit calliditate et fallacia: et ut ait Pedius, dolo
rnalo pactum fit, quotiens circumscribendi alterius

10 causa aliud agitur et aliud a;gi simulatur. Sed 20
si fraudandi causa pactum factum dicatur, nihil praetor
adicit: sed eleganter Labeo ait lioc aut iniquum
esse aut supervacuum, iniquum, si quod semel re-
misit creditor debitori suo bona fide, iterum hoc
eonetur destruere: supervacuum, si deceptus hoc fe-
li cerit, inest enim dolo ot fraus. Sive autem ab
initio dolo malo pactum factum est sive post pactum
dolo malo aliquid factum est, nocebit exceptio prop-

12 ter haec verba edicti ‘neque fiat’. Quod fere 25
novissima parte pactorum ita solet inseri ‘rogavit
‘Titius, spopondit Maevius’, haec verba non tantum
pactionis loco accipiuntur, sed etiam stipulationis:
ideoque cx stipulatu nascitur actio. Tusi contrarium
‘specialiter adprobetur, quod20 non animo stipulan-

13 ‘tium hoc factum est, sed tantum paciscentium’ *. Si
paciscar, ne pro indicati21 vel incensarum aedium

14 agatur, hoc pactum valet. Si paciscar, ne operis
novi nuntiationem exsequar, quidam putant non va- 3«
lcre pactionem, quasi in ea re praetoris imperium
versetur: Labeo autem distinguit, ut, si ex re fami-
liari operis novi nuntiatio sit facta, liceat pacisci, si
de re publica, non liceat: quae distinctio vera est.

et in ceteris igitur omnibus ad edictum praetoris 65.. i
pertinentibus ,. quae non ad publicam laesionem, sed
ad rem familiarem respiciunt, pacisci licet: nam et

15 . de furto pacisci lex permittit. Sed ct si quis
paciscatur, ne depositi agat, secundum Pomponium
valet pactum, item si quis pactus sit, ut cx causa
depositi omne periculum praestet, Pomponius ait
pactionem valere 'nee quasi contra iuris formam fac- 5

16 tam non esse servandam’23. 24 Et generaliter quo-
tiens pactum a iure commuui remotum est, servari
hoc non oportet: nec legari, nec iusiurandum de
hoc adactum22 ne quis agat - servandum Marcellus
libro secundo digestorum scribit: 'et si stipulatio sit
‘interposita de liis, pro quibus pacisci non licet, ser-

17 ‘vanda non est, sed omnimodo rescindenda’23. Si

(1) noe F (2) petitur F (,) etd Mo. Cum B-

-tL. X\TaJs) (6) g £ol W*

f=.T<n / , . '-u fuerit mr

(I0)8i 0m. F' ( ) .
( Cuincius ) fl2) Cf. 19 1 12 1

tionps /,./<> , , ll3> sic FS cum.

tumes dett. (M) luat. (Longo) (13| extitevi

U6) «c S cum B, decreta om. F: collatia 3“! , j ,

§ 1 expertes edicta decreta (Lenrt) (17) id est...petaio
tuentur B£, delet Fisele (is) non dei . cum B (19) ut
perlius ait F*t ut et Fx, ut et pedius ait P (20) sic S c*wn
B£, quo P (21) sic FS cum B. fuitne ne iudicati prove
iudicato (Mo.) (22) ncc legari... adactura tuentur Graeci:

requiritur tale quid: nec de ea re iusiurandum in hoc
adactum (Mo.) (23) 0 lust. (Faber) (24) lust. (Segrc)

H 14

58

DE

s/q ante ad i tam hereditatem paciscatur quis cum credi-
toribus ut minus solvatur, pactum valiturum est.

W 18 Sed si servus sit, qui paciscitur *, priusquam
libertatem et hereditatem apiscatur, quia sub con-
dicioue heres scriptus luerat, non profuturum pactum
Vindius scribit: Marcellus autem libro octavo deci-
mo digestorum et suum heredem et servum necessa-
rium pure scriptos, paciscentes priusquam se immis-
ceant putat recte pacisci, quod verum est. idem et
in extraneo herede: qui si mandatu creditorum adierit,

15 etiam mandati putat eum habere actionem, sed si
quis, ut supra rettulimus, in servitute pactus est,
negat Marcellus, quoniam non solet ei proficere, si ,
quid in servitute egit, post libertatem: quod in paeti
exceptione admittendum est. sed an vel doli ei pro-
sit exceptio, quaeritur. Marcellus in similibus spe-
cicbuN licet antea dubitavit, tamen admisit: ut puta
filius familias heres institutus pactus est cum credi-
toribus ct emancipatus adiit hereditatem t et dicit j
20 doli eum posse uti exceptione, idem probat, et si !
filius vivo patre cum creditoribus paternis pactus sit ;
nam et hic11 doli exceptionem profuturam. ‘immo et
19 in servo doli exceptio non est respuenda 3/ Hodie .
tamen ita demum pactio huiusmodi creditoribus ob-
est, si convenerint in unum et communi consensu ■
declaraverint, quota parte debiti contenti sint: si
vero dissentiant, tunc praetoris partes necessariae ;
sunt, qui decreto suo sequetur maioris partis volun-
tatem.

25 8 Papinianus libro decimo responsorum Maiorem

esse partem pro modo debiti, non pro munero per- j
sonarum placuit, ‘quod si aequales sint in cumulo
‘debiti, tunc plurium numerus creditorum praeferen-
'dus est. in numero autem pari creditorum auctori-
tatem eius sequetur praetor, qui dignitate inter eos
‘praecellit, sin autem omnia undique in unam ae-
qualitatem concurrant, humanior sententia a prae-
30 tore eligenda est/5, hoc euim ex divi Marci rescripto
colligi potest.

9 Paulus libro sexagensimo secundo ad edictum
Si plures sint qui eandem actionem habent, unius
loco habentur, ut puta plures suut rei stipulandi
vel plures argentarii, quorum nomina simul facta
sunt: unius loco numerabuntur, quia unum debitum
est. ct cum tutores pupilli creditoris plures con-
35 venissent, unius loco numerantur, quia unius pupilli
nomine convenerant. 4 nec non ct unus tutor plurium ,
pupillorum nomine unum debitum praetendentium si
convenerit, placuit unius loco esse, nam difficile est,
ut unus homo duorum vicem sustineat, nam nec is,
qui plures actiones habet, adversus eum, qui unam
f 6, i actionem habet, plurium personarum loco accipitur.

1 4 Cumulum debiti et ad plures summas referemus,
si uni forte minutae summae centum ‘aureorum* de-
beantur, alii vero una summa ‘aureorum’ quinqua-
ginta: nam in hunc casum spectabimus summas plu-
res, quia illae excedunt in unam summam coaduna-

2 tae. Summae autem applicare debemus etiam
usuras.

5 10 Ulpianus libro quarto ad edictum Rescriptum

alitem divi Marci sic loquitur, quasi omnes creditores
debeant convenire, quid ergo si quidam abseut.es
sint? num exemplum praesentium absentes sequi de-
beant? sed au et privilegiariis absentibus hacc pactio
noceat, eleganter tractatur: si modo valet pactio et
contra absentes, et repeto ante formam a divo Marco
datam divum Pium rescripsisse fiscum quoque Iu his
lc casibus, _ in quibus hypothecas non habet* 5 et ceteros
privilegiarios exemplum creditorum sequi oportere,
liaec enim omnia in his creditoribus, qui hypothecas
1 non habent, conservanda suut. Si pacto subiccta
sit poenae stipulatio, quaeritur, utrum pacti exceptio

locum habeat an ex stipulatu actio. Sabinus putat, r,i;, l3
quod est verius, utraque via uti posse prout elegerit
qui stipulatus est: si tamen cx causa pacti excep-
tione utatur, aequum erit accepto eum stipulationem
2 ferre0. Plerumque solemus dicere doli exceptio- n
nem subsidium esse pacti exceptionis: quosdam deni-
que, qui exceptione, pacti uti non possunt, doli ex-
ceptione usuros et Iulianus scribit et alii plerique
consentiunt, ut puta si procurator meus paciscatur,
exceptio doli mihi proderit, ut Trebatio videtur, qui
putat, sicuti pactum procuratoris mihi uocet, ita ct
prodesse,

11 Paulus libro tertio ad edictum quia et solvi v,
ei potest.

12 Ulpianus libro quarta ad cd ictum Nam et
nocere constat, sive ei mandavi ut pacisceretur, sive
omnium rerum mearum procurator fuit: ut et Puteo-
lanus libro primo adsessoriorum scribit: eum placuit
eum etiam rem in iudiciura deducere.

13 Paulus 1 libro tertio ad edictum Sed ‘si tan-
tum ad actionem procurator factus sit'8, conventio i?
facta domiuo non nocet, quia nec solvi ei8 possit.

1 Sed si in rem suam datus sit procurator, loco domini
habetur: et ideo servandum erit paetum conventum.

14 Ulpianus libro quarto ad edictum Item ma-
gistri soeietatium paetum ct prodesse et obesse constat.

15 Paulus libro tertio ad edictum Tutoris quo-
que, ut scribit Iulianus. pactum pupillo prodest10.

1 fi Ulpianus libro quarto ad edictum Si cum
emptore hereditatis pactum sit factum et venditor
hereditatis petat, doli exceptio nocet, nam ex quo
rescriptum est a divo Pio utiles aetioues emptori he-
reditatis dandas, merito adversus venditorem heredi-
tatis exceptione doli debitor hereditarius uti potest.

1 Sed et si inter dominum rei venditae et empto- 35
rem convenisset, ut homo qui emptus erat reddere-
tur, ei qui pro domino reni vendidit petenti 11 pretium
doli exceptio nocebit.

17 Paulus libro tertio ad edictum Si tibi decem
dem et paciscar, ut viginti mihi debeantur, non nas-
citur obligatio ultra decem: re enim non potest obli-

1 gatio contrahi, nisi quatenus datum sit. Quae-
dam actiones per pactum ipso i ure tolluntur: ut in-

2 iuriarum, item furti. De pignore iure honorario 4?
nascitur ex 12 pacto actio: tollitur autem per exccp-

3 tionem, quotiens paciscor ne petam. Si quis pa- 67>i
eiscatur, ne a se petatur, sed ut ab herede petatur,

4 heredi exceptio non proderit. Si pactus sim, ue
a me neve a Titio petatur, non proderit Titio, etiam-
si heres extiterit, quia ex post facto id confirmari
non potest, hoc Iulianus scribit in patre, qui pactus
erat, ne a se neve a filia peteretur, cum filia patri

5 heres extitisset. Paetum conventum cum ven- 5
ditore factum si in rem constituatur, secundum
plurium sententiam et emptori prodest, et hoc
iure nos uti Pomponius scribit: secundum Sabini
autem sententiam etiam si in personam conceptum
est, et in emptorem valet: qui hoc esse13 existimat

6 et si per donationem successio facta sit. Cum
possessor alienae hereditatis pactus est, heredi, si
evicerit, neque nocere neque- prodesse plerique putant.

7 Filius servusve si paciscantur, ne a patre domi- n>
nove petatur,

18 Gajus libro primo ad edictum provinciale sive
de eo paciscantur, quod cum ipsis, sive de eo, quod
eum patre dominove contractum est,

19 Paulus libro tertio ad edictum adquireut ex-
ceptionem. idem est et in his, qui bona fide serviunt.

1 Item si filius familias pactus fuerit, ne a se petatur,
proderit ei, et patri quoque, si de peculio eonve- i»
niatur

20 Gajus libro primo ad edictum provinciale vel

(l) pascitur F (2) hic F* cum B, liuic F*S (3) ‘ * lust.
(H. Krueger) (4) pr. fm. 5 1 lust. (Gradenwitz)

(5) ‘* luat. (Oradenmti) (5) iunge 4, 8, 2 (7) sic S

cum B, ulpianus F (8) ‘ * lust. (Eiscle): fuerit sed cum

cognitore (LcneT) (9) aic S cum Das., ei om. F

(10) iunge 2«, 7, 22 (11) petenti Mo. ad B, petenti ei

FS (12) ex om. F1 (13) qui hoc esse] quin prod-
esse Mo. ; qui seqq. lust.? (Longo)

PACTIS

II 14

5‘)

7, 10 Je i u rem verso, vel si1 quasi defensor filii, si hoc
maluerit’ a conveniatur, ... „

21 Paulxjs libro tertio ad edictum et hei edi pa-
tris vivo filio: post mortem vero filii nec patri nec
1 heredi cius, quia personale pactum est. Quod m

nu servus, ne a se peteretur, pactus fuerit, nihil valebit
nactum: de doli exceptione videamus, et si in rem
paciscatur, proderit domino et heredi eius pacti con-
venti exceptio: quod si iu personam pactum coDcep-
i tum est, tunc domino doli superest exceptio. A'os
autem his, qui in nostra potestate sunt, paciscendo
prodesse non possumus : sed nobis id profuturum, _ si
nomine eorum conveniamur, Proculus ait: quod ita
recte dicitur, si iu paciscendo id actura sit-, ceterum
2D si paciscar, ne a Titio petas, deinde actionem adver-
sus me nomine eius instituas, non est daDda pacti
conventi exceptio: nam quod ipsi inutile est, nec de-
fensori competit. 3 Iuli anus quoque scribit, si pater
pactus sit, ne a se neve a filio petatur, magis est ut
pacti exceptio filio familias danda non sit, 'sed doli ■

3 prosit’4. Filia familias pacisci potest, ne de dote

4 agat, cum sui iuris esse coeperit. Item filius fa-
so milias de eo, quod sub condicione legatum est, recte

5 paciscetur. In5 his, qui eiusdem pecuniae exac- 1
tionem habent in solidum, vel qui eiusdem pecuniae
debitores sunt, quatenus alii quoque prosit vel no-
ceat pacti exceptio, quaeritur, et iu rem pacta om-
nibus prosunt, quorum obligationem dissolutam esse
■:ins qui paciscebatur interfuit, itaque debitoris con-
ventio fkieiussoribiis proficiet,

22 Ulpianus libro quarto ad edictum nisi hoc
35 actum est, ut dumtaxat a reo non petatur, a fide-

inssore petatur: tunc enim fideiussor exceptione non
utetur.

23 Paulus libro tertio ad edictum Fideiussoris
autem conventio nihil proderit reo, quia nihil eius
interest a debitore pecuniam non peti, immo nec
oonfideiussorilras proderit, neque enim quoquo modo
•niusque interest, cum alio6 conventio facta pro-

i dest, sed tunc dennun, cum per eum, cui exceptio
datur, principaliter ei qui pactus est proficiat: sicut
:n reo promittendi et his qui piro reo7 obligati sunt.

24 Inmr libro tertio ad Plautium Sed si 'fidens- j
«or’ in rem suam spopondit, hoc casu 'fideiussor’ pro
reo accipiendus est et pactum cum eo factum cum

5 reo factum esse videtur.

25 Idkm libro tertio ad edictum Idem in duobus
1 reis promittendi et duobus argentariis sociis. Per-
sonale pactum ad alium uou pertinere, quemadmodum
i nec ad heredem, Labeo ait. Sed quamvis fide-
jussoris pactum reo non prosit8, plerumque tamen
doli exceptionem reo profuturam Inlianus scribit,

*" 26 Lliianus hbro quarto ad edictum videlicet si

hoc actum sit, ne a reo quoque petatur, idem et in
onfideiussoribns est.

27 Paulus _ libro tertio ad edictum Si unus ex ar-
gentariis sociis cum debitore pactus sit, an etiam
atten noceat exceptio? Neratius Atiliciims Proeu-
neo 8yn rem Pactus sit, alteri nocere: tantum
-5 T0!lstltutlim’ llt solidum alter petere possit,

: “?c novare alium posse, quamvis

notSSte 81C ,erilm et his”- in nostra

vare nrm lccte £V V1 Tiod crediderint, licet no-
li ‘ ptttl r ? ‘luod est verum, idemque iu duo-

ertum icendum est. Si cum reo ad

que fidein |^cta sifc, ultra neque reo ne-

reus Deniferil tu>'0 Pi- ^U01^ S1 83U& persona sua
» esse fidKsori lulpluss,1Je Petatur, nihil id pro, i-

ceptionem: non sic enim illi per liberam personam 08, n
adquiri, quam ipsi, qui pactus sit, consuli videmur 10 :

2 quo iure utimur. Pactus, ne peteret, postea con-
venit ut peteret: prius pactum per posterius elide-
tur, non quidem ipso iure, sie.ut tollitur stipulatio
per stipulationem, 'si hoc actum est’, quia in stipula-
tionibus ius continetur, in pactis factum versatur: et 23
ideo replicatione exceptio elidetur, eadem ratione
contingit, ne fideiussoribus prius paetum prosit, sed

si pactum conventum tale fuit, quod actionem quo-
que tolleret, velut iniuriarum, non poterit postea
paciscendo ut agere possit agere11: quia et prima
actio sublata est et posterius pactum ad actionem
parandam inefficax est-: non enim ex pacto ipiuria-
rum actio nascitur, sed ex contumelia, idem dicemus
et in boDae fidei contractibus, si pactum conventum
totam obligationem sustulerit, veluti empti: non enim 30
ex novo pacto prior obligatio resuscitatur, sed pro-
ficiet pactum ad novum contractum, quod si non ut
totum contractum tolleret, pactum conventum inter-
cessit, sed ut imminueret, posterius paetum potest
renovare primum contractum, 'quod et in specie do-
tis actionis procedere potest.’ 12 puta pactam mulierem,
ut praesenti die dos redderetur, deinde pacisci, ut
'tempore ei legibus dato’ dos reddatur: incipiet dos 3;
redire ad ius suum, nec dicendum est deteriorem
condicionem dotis fieri per pactum: 'quotiens enim
'ad ius, quod lex naturae eius tribuit, de dote actio
'redit, non fit causa dotis deterior, sed formae suae 00, i

3 'reddituri 12. haec et Scaevolae nostro placuerunt. Il-
lud nulla pactione effici potest, ne dolus praestetur:
quamvis si quis paciscatur ne depositi agat, vi ipsa id
pactus videatur, ue de dolo agat: quod pactum pro-

4 derit. Pacta, quae turpem causam continent, non
sunt observanda: veluti si paciscar ne furti agam
vel iniuriarum, si feceris: expedit enim timere furti 3
vel iniuriarum poenam: sed post admissa haec pa-
cisci possumus, item ne experiar interdicto unde vi,
quatenus publicam causam contingit, pacisci non
possumus, et in summa, si pactum conventum a re
privata remotum sit, non est servandum : ante omnia
enim animadvertendum est, nc conventio in alia re
facta aut cum alia persona in alia re aliave persona

5 noceat. Si cum decem mihi deberes, pepigero, ne 10
a te viginti petam: in decem prodesse tibi pacti cou-
venti vel doli exceptionem placet. ,3ite;n si cum vigin-

ti deberes, pepigerim14, rie decem petam: efficeretur
per exceptionem mihi opponendam, ut tantum reli-
ti qua decem exigere debeam. Sed si stipulatus de-
cem aut Stichum de decem pactus sim et petam
Stichum aut decem: exceptionem pacti conventi in
totum obstaturam: 'nam ut solutione et petitione et
'acceptilatioue unius 15 rei tota obligatio solveretur.

Tta pacto quoque convento de una rc non petenda :s
'interposito totam obligationem summoveri. sed si id
'actum inter nos sit, ne decem mihi, sed Stichus
‘praestetur: possum efficaciter de Sticho agere, nulla
^exceptione opponenda’ ,a. idem est et si de Sticho non

7 _ petendo convenerit. Sed si generaliter mihi ho-
minem debeas et. paciscar, ne Stichum petam: Sti-
chum quidem petendo20 pacti exceptio milii opponetur,

8 alium autem hominem si petam, recte agam. Item 20
si pactus, ne hereditatem peterem, singulas res ut
lieres petam: ex eo, quod pactum 17 erit, pacti con-
venti _ exceptio aptanda erit, quemadmodum si con-
venerit, ne fundum peterem, et usum fructum petam,
aut ne navem aedificiiunve peterem, et dissolutis his
singulas res petam : 'nisi specialiter aliud actum est’ u.

b Si acceptilatio inutilis fuit, tacita pactione id ae-
10 tum videtur, ne peteretur. Servus hereditarius 19
heredi post adituro nomiuatim pacisci non potest, 25

"J" <? ” '"*>■ M 0) « i,

, V? Iusl- <de Medio) (5) ini

’’ a 11 B~ r, reo Mo. ad ISA' e

Possit O) etthi3 p ( jj» *

ITal I») «gere P\ om. F*8, facere Mo. (

Iust. (Lo}igo) (13) § 5 fin. Xust. ( Kr .) (14) perigerim

F (15) unius S cum I$t in ius .F7 (jr) * ? Ittsh {Eisela J
(17) actum Mo. (lg) Xust. (Faber) (19) «C

S c.um 2it hereditarius um. 1> peienti li

69,25. quia nondum is dominus sito sed si in rem pactum
conventum factum sit, heredi adquiri potest.

28 Gajus libro primo ad edictum provinciale 1 *
Contra iuris civilis regulas pacta conventa rata non
habentur: veluti si pupillus sine, tutoris auctoritate
pactus sit, ne a debitore suo peteret, aut ne intra
certum tempus veluti quinquennium peteret: nam

so nec solvi ei sine tutoris auctoritate potest, ex di-
verso autem si pupillus paciscatur, ne quod debeat
a se peteretur, ratum habetur pactum conventum:
quia meliorem condicionem suam facere ei etiam siue

1 tutoris auctoritate concessum est. Si curator fu-
riosi aut prodigi pactus sit, ne a furioso aut prodigo
peteretur, longe utile est curatoris recipi pactiones:

2 sed non contra. Si filius aut servus pactus sit,
nc ipse peteret, inutile est pactum, si vero in rem

as pacti sunt, id est ne ea pecunia peteretur, ita pactio
eorum rata habenda erit adversus patrem dominumve,
si liberam peculii admiuistrationem habeant et ea
res, de qua pacti sint, peculiaris sit. quod et ipsum
non est expeditum: nam cum verum est, quod lu-
70, i liano placet, etiamsi maxime quis administrationem
peculii habeat concessam , donandi ius eum non ha-
bere: sequitur ut, si donandi causa de non petenda
pecunia pactus sit, non debeat ratum haberi paetum
conventum, quod si pro eo, ut ita pacisceretur ali-
quid, in quo non minus vel etiam amplius esset, con-
secutus fuerit, rata habenda est pactio.

5 29 Ulpia mjs libro quarto ad edictum Sin autem

dominicam pecuniam crediderit, quod credendi tem-
pore paetus est valere Celsus ait.

30 Gajus libro primo ad edictum provinciale In
persona tamen filii familias videndum est, ne aliquando
et si pactus sit ne ageret, valeat pactio: quia aliquando
filius familias habet actionem, veluti iniuriarum. sed cum

10 propter iniuriam filio factam habeat et pater actionem,
quin pactio filii nocitura non sitpatri agere volenti, dubi-

1 tari non oportet. Qui pecuniam a servo stipula-
tus est, quam sibi Titius debebat, si a Titio petat,
an exceptione pacti conventi summoveri et possit et
debeat, quia paetus videatur, ne a Titio petat, quae-
situm est. lulianus ita sumraovendum putat, si sti-
pulatori in dominum istius servi de peculio actio
danda est, id est si iustam causam intercedendi scr-

16 vim habuit, quia forte tantandem pecuniam Titio de-
buit: quod si quasi fideiussor intervenit, ex qua causa
in peculium actio non daretur, non esse inhibendum
creditorem, quo minus a Titio petat: aeque nullo
modo prohiberi eum debere, si eum servum liberum

2 esse credidisset. Si sub condicione stipulatus fu-
erim a te, quod Titius mihi pure deberet: au defi-
ciente condicione si a Titio petam, exceptione pacti
conventi et possim et debeam summoveri? et magis

20 est exceptionem non esse opponendam.

31 Llpianus libro primo ad edictum aedilium
curulium Pacisci contra edictum aedilium omnimodo
licet, sive in ipso negotio venditionis gerendo con-
venisset, sive postea.

32 Paulus libro tertio ad Plautium Quod dictum
est, si cum reo pactum sit, ut non petatur, fideiussori
quoque competere exceptionem: propter rei personam

26 placuit, ne mandati indicio conveniatur, igitur si man-
dati actio nulla sit, forte si donandi animo fideiusscrit,
dicendum est non prodesse exceptionem fideiussori.

3o * Celsus libro primo digestorum Avus neptis
nomine, quam ex filio habebat, dotem promisit et
pactus est, ne. a se neve a filio suo dos peteretur,
si a coherede filii dos petatur, ipse quidem excep-

20 tione conventionis tuendus non erit, filius vero ex-
ceptione conventionis recte utetur. quippe heredi cou-
euli concessum est nec quicquam obstat uni tantum
ex heredibus providere si heres factus sit, ceteris
autem non consuli.

34 Modestinus libro quinto regularum I\is ad 70j32
gnationis non posse pacto repudiari, non magis quam

ut quis dicat nolle suum esse, luliani sententia est.

35 Ideu libro secundo responsorum Tres fratres
Titius et Maevius et Scia communem hereditatem st,
inter se diviserunt instrumentis interpositis, quibus
divisisse3 maternam hereditatem dixerunt nihilque
sibi commune remansisse caverunt. _ sed postea duo
de fratribus, id est Maevius et Seia, qui absentes
erant tempore mortis matris suae, cognoverunt pecu-
niam auream a fratre suo esse subtractam, cuius
nulla mentio instrumento divisionis continebatur,
quaero an post pactum divisionis de subrepta pecunia
fratribus adversus fratrem competit actio. Modestinus <o
respondit, si agentibus ob portionem eius, quod sub-
reptum a Titio dicitur, generalis pacti conventi exceptio
his. qui fr audem a Titio commissam ignorantes trans-
egerunt, obiciatur, de dolo utiliter replicari posse.

36 Proculus 4 libro quinto epistularum Si cum 71, i
fundum meum possides, convenisset milii tecum, ut
eius possessionem Attio traderes: vindicantem eum
fundum a tu non aliter me conventionis exceptione
excludi debere, quam si 'aut iam tradidisses, aut si’1*

tua causa id inter nos convenisset et per te non sta-
ret quo minus traderes.

37 Papirius Iustiis libro secundo de constitutio- t
nibm Imperatores Antoninus et Verus rescripserunt
debitori5 rei publicae a curatore permitti 6 pecunias
non posse et, cum Philippensibus remissae essent,

i revocandas.

38 Papinianus libro secundo quaestionum Ius
publicum privatorum pactis mutari non potest.

39 Idem libro quinto quaestionum Veteribus pia u>
cet pactionem obscuram vel ambiguam vendituri et
qui locavit nocere, in quorum luit potestate legem
apertius conscribere.

40 Idem libro primo responsorum Tale, pactum
‘profiteor te non teneri’ non in personam dirigitur,
sed cura generale sit,, locum inter heredes quoque

j l litigantes habebit. Qui provocavit, pactus est in- 15

■ tra diem certum pecunia, qua7 transegerat, non soluta

• indicatis8 se satisfacturum : iudex appellationis nullo

; alio de principali causa discusso iustam conventin-

2 nem velub confessi0 sequetur. Post divisionem
bonorum et aeris alieni singuli creditores a singulis
heredibus non interpositis delegationibus iu solidum,
ut convenerat, usuras acceptaverunt: actiones, quas
adversus omnes pro partibus habent, impediendae
non erunt, si non singuli pro fide rei gestae totum 20

3 debitum singulis offerant. Pater, qui dotem pro-
misit, pactus est, ut post mortem suam iu matrimo-
nio sine liberis defuncta filia portio dotis apud here-
dem suum fratrem remaneret, ea conventio liberis a
socero postea susceptis et heredibus testamento re-
lictis per exceptionem doli proderit, cum inter con-
trahentes id actum sit, ut heredibus consulatur et
illo tempore, quo pater alios filios non habuit, in
fratrem suum indicium supremum contulisse videatur. 25

41 Idem libro undecimo responsorum ‘Intra illum
‘diem debiti partem mihi si solveris, acceptum tibi
‘residuum feram et te liberabo’, licetuctiouem non habet,
pacti tamen exceptionem competere debitori constit it.

42 Ideu libro septimo decimo responsorum Inter
debitorem et creditorem convenerat, ut creditor onus
tributi praedii pignerati non adgnosceret, sed eius

■ solvendi necessitas debitorem spectaret, talem con-
ventionem quantum ad fisci rationem nou esse ser-

■ vandam respondi: pactis etenim privatorum formam
iuris fiscalis convelli non placuit.

43 Paulus libro quinto quaestionum I11 emptio-

nibus scimus, quid10 praestare debitor11 debeat quid-
que ex contrario emptor: quod si in contrahendo
aliquid exceptum fuerit, id servari debebit. 35

(1) propruinciale F (2) i. 23 citat Pomponius 23, 4, to

(3) divisisse se Schulting (4) sic F* cum B , paulus FlS

(6) debitoribus Mo. (c) sic F cum B, remitti A' recte

j (7) quam F'P “ (g) indicatis FP’ cum B ( Anon .), indi-

. cati t 3 (9) confessi F*S, confessis F 1 (10) quis F

1 (ti) sic FS cum B, venditor dett. (12) * > lust. {SilnP

PACTIS

61

II H

36 441 Scaevola libro quinto responsorum Cura id

co esset pupillus, ut ab hereditate patns abstinere-
tur tutor cum plerisque creditoribus decidit, ut eer-
1 tam portionem acciperent: idem curatores cum alus
' fecerunt, quaero, an et tutor idemqne creditor pa-
tris eandem portionem retinere debeat, respondi eum
tutorem, qui ceteros ad portionem vocaret, eadem
parte contentum esse debere. . .

45 Hernogenianvs libro secundo 1 uris epitoma-

5 ruin Divisionis placitum nisi Traditione veh “stipula-
tione sumat eifectum, ad actionem, ut nudum pactum,

nulli prodesse poterit.

46 Tryphonimjs libro secundo disputationum r <ic-
tum inter liercdem et legatarium factum, ne ab eo
satis accipiatur, cum in 'semestribus relata est, con-
stitutio divi Marci3 servari in hoc quoque defuncti

10 voluntatem, validum esse constat, liec a legatario
remissa heredi satisdatio per pactionem es paenitcn-
tia revocari debet, cum liceat sui iuris persecutionem
aut spem futurae ‘perceptionis deteriorem constituere.

47 Scaevola, libro primo digestorum Emptor
praedii viginti caverat se soluturuin et stipulanti spo-
ponderat: postea venditor cavit sibi convenisse, ut
contentus esset tredccim et ut ea intra praefinita

tempora acciperet: debitor ad eorum solutionem con-
is ventus pactus est*, si ea soluta intra praefinitum
tempus non essent, ut ex prima cautione ab eo pe-
titio esset, quaesitum est, an, cum posteriore5 pacto
satisfactum non sit, omne debitum ex prima cautione
peti potest, respondi secundum ea, quae propone-
1 reutur, posse. Lucius Titius Gaium Scium men-
sularium, cum quo rationem implicitam habebat prop-
ter accepta ct data, debitorem sibi constituit et ab
20 co epistulam accepit in haec verba: ‘Ex ratione men-
dae, quam mecum habuisti, in hunc diem ex con-
tractibus plurimis remanserunt apud me ad mensam
‘meam trecenta oetaginta sex et usurae quae compe-
tierint. summam0 ‘aureorum1, quam apud me tacitam
‘habes, refundam tibi, si quod instrumentum a tc
‘emissum, id est scriptum7, cuiuscumque summae ex
‘quacumque causa apnd me remansit, vanum ct pro
‘cancellato habebitur.’ quaesitum est, cum Lucius
25 Titius ante hoc chirographum Seio nummulario man-
daverat, uti patrono eins trecenta redderet, an prop-
ter illa verba epistulae, quibus omnes cautiones ex
quocumque contractu vanae et pro cancellato8 ut
haberentur cautum est, neque ipse- neque filii cius
co nomine conveniri possunt, respondi, si tantum
ratio accepti atque expensi esset computata, ceteras
obligationes manere in sua causa.

4b G Aius libro tertio ad legem, duodecim tubula-
to rum In Traditionibus’ rerum quodemnque pactum sit,
id valere manifestissimum est.

S5

49 Ulpianus libro trigensimo sexto ad Sabinui
di quis crediderit pecuniam et pactus sit ut, quaterni
laccre possit debitor, eatenus agat: an pactum vi
leat . et magis est hoc pactum valere, nec enim irr
|n obum est10, si quis hactenus desideret convenir
quatenus facultates patiuntur11,
v , ' . la>ro , quadr agensivw secundo ad Sal
‘ , ?.u ^possibile puto in contractibus deposit

locati'et ceteris similibus’ 13 hoc pactu n
npi5 f“f:m.,vel fugitivum 14 servum meum’, Tk
iti' neidw»! Ibrcites nt fur fiat, ut fugitivus fiat: 11
‘ a £“Lgi *“> f servum, ut fur efficiatur’ I6‘. sicut eni

‘a™ iS lf*1? i°cum habct- ita Potest eti.n
dos VeSthabcre« ^ae ad “O" corrumpor

cum1 sexto ad edictum i

extimas ei?atl debere P*«sei debitori tu

-xi. urnas, pactus sit”, ne ab eo peteres: neque iuv

i

1

i

!

ipso liberatur debitor neque petentem sumniovebit 73, 1/:
exceptione conventionis, ut Celsus libro vicensimo
1 scribit. Idem eodem loco scribit, si debitorem
tuum iussisti solvere Titio, cui legatum falso debere
existimas, ct debitor pactus sit cum Titio suo debi-
tore constituto19: neque tibi adversus tuum debito- 5
rem neque ipsi adversus suum actionem peremptam.

52 Idem libro primo opinionum Epistula, qua
quis coheredem sibi aliquem esse cavit, petitionem
nullam adversus possessores rerum hereditariarum

1 dabit. Si inter debitorem et eum, qui fundum
pigneratum a creditore quasi debitoris negotium ge-
reret emerit, placuit ut habita compensatione fructuum
solutoque. quod reliquum deberetur, fundus debitori
restitueretur: etiam heres pacto, quod defunctus fecit, 10

2 fidem praestare debet. Pactum, ut, si quas sum-
mas propter tributiones praedii pignori nexi factas
creditor solvisset, a debitore reciperet, et ut tributa
eiusdem praedii debitor penderet, iustum idcoquc ser-

3 vandum est. De inofficioso patris testamento ac-
turis, ut eis certa quantitas, quoad viveret heres,
praestaretur, pactus est: produci ad perpetuam prae-
stationem id pactum postulabatur: rescriptum est 15
neque iure ullo neque aequitate tale desiderium ad-
mitti.

53 Idem libro quarto opinionum Sumptus quidem
prorogare litiganti honestum est: pacisci autem, ut
non quantitas eo nomine expensa cum usuris licitis
restituatur, sed pars dimidia eius, quod ex ca lite
datum erit, non licet.

54 Scaevola apud Iuli anum libro vicensimo se-
cundo digestorum notat Si pactas sim, ne Stichum, 20
qui mihi debebatur, petam: non intellegitur mora
milii fieri mortuoque Sticho puto non teneri reuin,
qui ante pactum moram non fecerat.

55 Tuli anus libro trigensimo quinto digestorum
Si debitor sit fructuarius et paciscatur servus, in quo
usum fructum habet, ne ab eo petatur10: paciscendo
meliorem condicionem eius facit, item si20 creditor
esset fructuarius et pactus esset, ne peteret, servus
autem fructuarius pacisceretur, ut peteret: beneficio 25
pacti, quod servus interposuisset, utiliter ad petitio-
nem admittetur.

56 Idem libro sexto ad Minicium Si convenerit,
ne dominus a colono quid peteret, et insta causa
conventionis fuerit: nihilo minus colonus a domino
petere potest.

57 Florentinus libro octavo institutionum Qui

in futurum usuras a debitore acceperat, tacite pae- i<>

1 tus videtur, ne intra id tempus sortem petat. Si
ex altera parte in rem, ex altera in personam pac-
tum conceptum fuerit, vcluti ne ego potam vel ne a
te petatur: heres meus ab omnibus vobis petitionem
habebit et ab herede tuo omnes petere poterimus.

58 Neratius libro tertio membranarum Ab emp-
tione venditione, locatione conductione ‘ceterisque si- 15
milibus obligationibus’ 15 quin 11 integris omnibus con-
sensu eorum, qui intor se obligati sint, recedi possit,
dubium non est. Aristoni hoc amplius videbatur, si
ea, quae me cx empto praestare tibi oporteret, prae-
stitissem et cum tu mihi pretium deberes, convenisset
milii tecum, ut rursus praestitis mihi a te in re ven-
dita omnibus, quae ego tibi praestitissem, pretium
mihi non dares tnque mihi ea praestitisses12: pretium

te debere desinere, quia bonae fidei, ad quam omnia to
haec rediguntur, interpretatio hanc quoque conven-
tionem admittit, nec quicquam interest, utrum in- 71, 1
tegris omnibus, in quae obligati essemus, conveniret,
ut ab eo negotio discederetur, an in integrum resti-
tutis his, quae ego tibi praestitissem, consentiremus,
ne quid tu mihi eo nemine praestares, illud plane

m cf. scholia. Sindi . « ( L

DmUr fim' * <») 60, 10, m. 21, 2, 31, 50," n.

(13) ‘ Iust. (Longo) (14) furem vel fugitivum S, fuiem.
uuin Fa: fucivum (voluit fugitivum) Fb, furem i'’3 (16) no

F (is‘) 0 glossa (de Ruggiero) (16) sic F'J, ulpianus F{S
(17) ad sis riticmif B (is) constitutio i' (19) cf. 7, 1, 22pr.
(20) si om. F (21) quj p (22) sic F3S, praestitisset JTl

5

II 14. 15

62

DE PACTIS

74,3/4 conventione, quae pertinet ad resolvendum id quod
actum est, perfici non potest, ut tu quod iam ego
tibi praestiti contra praestare mihi cogaris: quia eo
modo non tam hoc agitur, ut a pristino negotio dis-
cedamus, quam ut novae quaedam obligationes inter
nos constituantur.

59 Paulus libro tertio regularum Per quos ad-
quiri nobis stipulatione potest, per eosdem etiam pac-
tis conventis meliorem condicionem nostram fieri posse
placet.

60 Papirius Iustus libro octavo constitutionum
10 Imperator Antoninus Avidio Cassio rescripsit, si cre-
ditores parati sint partem ex bonis licet ab extraneo
consequi, rationem habendam prius necessariarum
personarum, si idoneae sint.

61 Pomponius libro nono ad Sabinum Nemo pa-
ciscendo efficere potest, _ ne sibi locum suum dedi-
care liceat aut nc sibi in suo sepelire mortuum li-
ceat aut ne vicino invito praedium alienet.

15 62 Furius Anthianus libro primo ad edictwn

Si reus, postquam pactus sit a se non peti pecuniam
ideoque coepit id pactum fideiussori quoque_ prodesse,
pactus sit, ut a se peti liceat: an utilitas prioris pacti
sublata sit fideiussori , quaesitum est. sed verius est
semel adquisitam fideiussori pacti exceptionem ulte-
rius ei invito extorqueri non posse.

XV1

ao DE TRANSACTIONIBUS.

1 Ulpianus libro quinquagensimo ad edictum Qui
transigit, quasi de re dubia et lite incerta neque finita
transigit, qui vero paciscitur, donationis causa rem
certam et indubitatam liberalitate remittit.

2 Idem libro septuagensimo quarto ad edictum
25 Transactura accipere quis potest non solum, si Aqui-
liana stipulatio fuerit subiccta, sed et si pactum con-
ventum fuerit factum.

3 SCAEVOLA libro primo digestorum Imperatores
Antoninus et Verus ita rescripserant: ‘Privatis pac-
‘tionibus nou dubium est non laedi ius ceterorum,
'quare transactione, quae inter heredem et matrem
'defuncti facta est, neque testamentum rescissum vi-
deri posse 2 neque manumissis vel legatariis actiones

30 ‘suae ademptae, quare quidquid3 ex testamento pe-
‘tunt, scriptum heredem convenire debent: qui in
‘transactione hereditatis aut cavit sibi pro oneribus
‘hereditatis, aut si non cavit, non debet neglegentiam
1 ‘suam ad alienam iniuriam referre.’ Cum trans-
actio propter fideicommissum facta esset et4 postea
codicilli reperti sunt: quaero, an quanto5 * minus ex
transactione consecuta mater defuncti fuerit, quam
pro parte sua est, id ex fideicommissi causa con-
35 2 sequi debeat, respondit- debere. Debitor, cuius
pignus creditor distraxit, cum Maevio, qui se legiti-
mum creditoris heredem esse iactabat, minimo trans-
egit: postea testamento prolato Septieium heredem
esse apparuit, quaesitum e_st, si agat pigneraticia
debitor cum Septicio, an is uti possit exceptione
transactionis factae cum Maevio, qui heres eo tem-
pore* non fuerit possitque Septicius pecuniam, quae
Maevio ut heredi a debitore numerata est, condic-
75, 1 tione repetere, quasi sub praetextu hereditatis ac-
ceptam. respondit secundum ea quae proponerentur
non posse, quia neque cum eo ipse transegit nec ne-
gotium Septicii Maevius gerens accepit.

4 Ulpianus libro quadragensimo sexto ad Sabinum

Aquiliana stipulatio omnimodo omnes praecedentes 1Z, 3
obligationes novat et peremit ipsaque peremitur per
acceptilationem: et hoc iure utimur, ideoque etiam 5
legata sub condicione relicta in stipulationem Aqui-
lianam deducuntur.

5 Papinianus libro primo definitionum Cum Aqui-
liana stipulatio interponitur , quae ex consensu red-
ditur7, lites, de quibus non est cogitatum, in suo
statu retinentur, libcralitatem enim captiosam inter-
pretatio prudentium fregit.

6 8 * Gajus libro septimo decimo ad edictum pro- 11
vinciale De his controversiis, quae ex testamento
proficiscuntur, neque transigi neque exquiri veritas 3
aliter potest quam inspectis cognitisque verbis testa-
menti.

7 Ulpianus libro septimo disputationum Et post
rem iudicatam transactio valet, si vel appellatio inter-

1 cesserit vel appellare potueris. Sifideiussor con-
ventus et condemnatus fuisset, mox reus transegisset 15
cum eo, cui erat fkleiussor condemnatus: an™ trans-
actio valeat quaeritur: ct puto valere, quasi omni
causa et adversus reum et adversus fideiussorem dis-

' soluta, si tamen ipse fideiussor condemnatus trans-
egit,, etsi transactio non peremit11 rem iudicatam,
tamen eo quod datum est relevari rem iudicatam

2 oportet. Usque adeo autem quod datum est etiam-
si non proficit ad transactionem, extenuat tamen
rem iudicatam, ut 13 inde sit et dictum et rescriptum 20
circa alimentorum transactionem citra praetoris aucto-

! ritatem factam, ut quod datum est proficiat ad ali-
menta: ita ut, si quid amplius ex causa alimentorum
deberi potest, id praestetur, quod autem datum est,
imputetur.

8 Idem libro quinto de omnibus tribunalibus Cum
hi, quibus alimenta relicta erant, facile transigerent
contenti modico praesenti: divus Marcus oratione in
senatu recitata effecit, ne aliter alimentorum trans- 25
actio rata esset, quam si auctore praetore facta, so-
let igitur praetor intervenire 13 et inter consentientes
arbitrari, an transactio 14 vel quae admitti debeat.

1 Eiusdem praetoris notio ob transactionem erit,
sive habitatio sive vestiarium sive de praediis ali-

2 mentum legabitur. Haec oratio pertinet ad ali-
menta, quae testamento vel codicillis fuerint relicta
sive ad testamentum factis sive ab intestato, idem
erit dicendum et si mortis causa donata fuerint re- 3a
licta vel ab eo, cui mortis causa donata sunt, relic-
ta15. sed et si condicionis implendae gratia relicta
sunt, adhuc idem dicemus, plane de alimentis, quae
non mortis causa donata suut, licebit et sine prae-

3 tore auctore transigi15. Sive igitur in menses
singulos sive in dies sive in annos fuerint relicta,
oratio locum habet, sed et si non fuerint perpetuo

4 relicta, sed usque ad annos certos, idem est. Si
integra quantitas alicui fuerit legata, ut ex usuris 35
eius se alat et mortis tempore pecunias restituat: 76, t
non cessabit oratio, licet non in annos singulos vi-

5 deatur id relictum. Sed et 11 si sit certa quanti-
tas relicta Titio vel res ita, ut inde alimenta Seio
praestentur: magis est ut transigere Titius possit,
nec enim transactione Titii minuuntur alimenta Seii.
idemque est et si per fideicommissum alimenta ad

6 hoe legatario18 fuerint relicta. Eam transactio-
nem oratio improbat, quae idcirco fit, ut quis re- 5
praesentatam pecuniam consumat, quid ergo si quis
citra praetoris auctoritatem transegerit, ut quod per
singulos annos erat ei relictum, consequeretur per

(1) Sab. 4. 6. ..10; E d. *i. *2. U...13; Pap. *s. 14, ..17.

App. *3. — Bas. 11, 2. Gf. Cod. 2, 4 (2) potest Sal.

(3) quidquid tuentur B: qui quid Kr. (4) et dei Sal

(B) an quanto F*8, an F°, anto Ft, an eo antequam in

margine quanto pro eo emendaret F1 (g) eo testa-

mento Mo. (7) redditur] regitur Mo. (s) = 29

1, 1 § i (9) ratio autem huius edicti manifesta est:

neque enim sine indice transigi neque apud iudicem

exquiri veritas de his controversiis, quae ex testamento

proficiscerentur 29, 3, 1 (10) an S, om. F (u) etsi

transactio non perimit S, stransactionemonfereinit Fl,
transactioimonperemit (n ante non delere et etsi addere
oblita) F% (12) perierunt quaedam (Kr.) (13) in-
venire F (14) valeat ins. F manu ut vid. 9 (15) r«-

lietave ab eo, cui inortis causa donatum est Mo.

(16) sic PU, auctoritate transigi V, auctoritateransigi F

(17) et dei. cum B et BE (18) per fideicommissum ad
hoc alimenta a legatario Mo.

DE TRANSACTIONIBUS

63

II 15

10 eSenfioS ne

21 actio etiam <
eidem alimenta

. 7 singulos menses? aufc quid si, quod per Bingulos men-
’ srs ri relictum erat, consequeretur per singulos dies?
ouid deinde si, quod consummato anno ut accipe- ,
rVt initio anni 'consequatur? et puto eam transactio-
ni tu-m valere, quia meliorem condicionem suam alimen-
tarius tali transactione facit: noluit enim oratio ali-
7 menta ner transactionem intercipi. . Niinl autem
interest, utrum libertini sint quibus alimenta relicta
S sunt an ingenui, satis locupletes an minus, vult
igitur oratio apud praetorem de istis quaeri: m pri-
mis de causa transactionis, dein dc. modo, tertio de
!) persona transigentium. In causa hoc erit reqni-
rendum, quae causa sit transigendi: sine causa enim i
jp. neminem transigentem audiet praetor, causae fere i
Imiusmodi solent allegari: si alibi domicilium heres,
ai ibi alimentarius habeat: aut. si destinet domicilium
iransferre alter2 eorum: aut si causa aliqua urgueat
praesentis pecuniae: aut si a pluribus ei alimenta
relicta sint et minutatim singulos convenire difficile
ei sit,: aut si qua alia causa fuit, ut plures solent
incidere, quae praetori suadeant transactionem ad-

10 mittere. Modus quoque pecuniae, quae in trans-
2(i notionem venit, aestimandus est: ut puta quantitas

transactionis, nam etiam cx modo fides transactionis
aestimabitur, modus autem pro aetate eius, qui trans-
igit, arbitrandus est et valetudine: nam alias cum
puero, alias cum iuvene, alias cum sene transigi pa-
li lam est: constat enim alimenta cum vita liniri. |
Sed et- personarum contemplatio habenda est, hoc est,
riiius vitae sint hi, quibus alimenta relicta sunt: utram
inigi vitae hi sint, qui alias sufficere sibi possint, an
2" segnioris, qui ue alimentis pendeant. in persona eius,
a quo alimenta relicta sunt, haec erunt specienda:
in quibus3 sunt facultatibus, cuius propositi, cuius
opinionis, tunc enim apparebit, numquid circumvenire
1*2 velit eum, cum quo transigat. Qui transigit de
' alimentis, non videbitur neque dc habitatione neque
de vestiario transegisse, cum divus Marcus specialiter
13 etiam de istis transigi voluerit. Sed et si quis
s» de alimentis transegerit, non habebit necesse etiam
de habitatione vel ceteris invitus transigere: poterit,
igitur vel de omnibus simul vel de quibusdam facere

11 transactionem. De calciario quoque arbitrio prae-
lo toris transigendum est. Si uni pluribusve fundus
ad alimenta fuerit relictus velint, que eum distrahere:
necesse est praetorem de distractione eius et trans-
actione arbitrari, sed si pluribus fundus ad alimenta
fuerit: relictus et hi inter se transigant: sine praeto-

35 ms auctoritate facta transactio rata esse non debet,
idem est et si ager fuerit in alimenta obligatus: nam
nee pignus, ad lioc datum inconsulto praetore, poterit

16 liberari. Arbitratu praetoris vel de universis adi -
7, i inentis vel de parte eorum transigi oportere plus quam

17 manifestum est. Si praetor aditus citra causae,
cognitionem transigi permiserit, transactio nullius erit j
momenti: praetori enim ea res quaerenda commissa
est, non neglegenda nee donanda, sed et si non do |
omnibus inquisierit, quae oratio mandat, hoc est de,
‘.ausa de modo de personis transigentium, dicendum
est, quamvis de quibusdam quaesierit, transactionem

j?s?. ,rntam- , Sed nec mandare cx hac causa
nirismctmneiTi vel praeses , provinciae vel praetor po-
C11 ■ transactiones alimentorum etiam apud pro-
netflnh1'rrR,rCdeS*arl8 ficri P0SSUUt: scilicet si a fisco
. secundum quae ct apud praefectos

de alimentis Poterit. Si cum lis quidem esset

ue alimentis, transactum autem dc lite fnWf trana.

autem de lite fuisset: trans-
. raetorc non potest, ne cir-
oi a Ilng! enim lites poterunt, nt trans-
actio etiam citra praetoris fiat auctoritatem. Si
et praeterea legatum praesenti die

^ inspicienda in quibus™^ U) -(3) «Potanda .quibus
f* (5) «peiioiem V

locoaubih^€daff M°'i (8r S<° F CUm B2’’ Sit 5 et 11 ~ alio
loco, ubt haec afferuntur Latine (9) falliciam c. ignoras

datum sit, et transactum fuerit citra praetoris aucto- 77,
ritatem: id quod datum est imputabitur prius in le-
gatum quod praesenti dic datum est, superfluum in

22 alimentariam causam. Si quis.de alimentis trans -
egerit sine praetoris auctoritate , id quod datum est

in praeterita alimenta cedet, nec interest, tantum in 15
quantitate sit debita, quantum datum est, an minus,
an plus: nam et si minus sit, adhuc tamen id quod
in solutum datum est in praeterita alimenta imputa-
bitur. sane si is, qui de alimentis transegit, locuple-
tior factus sit ea solutione: in quod4 factus sit lo-
cupletior aequissimum erit, in eum dari repetitionem5:

23 nee enim debet ex alieno damno esse locuples.. Si
in annos singulos certa quantitas alicui fuerit relicta
homini honestioris loci veluti salarium annuum vel 20
usus fructus, transactio et sine praetore fieri poterit:
ceteram si usus fructus modicus alimentorum vice
sit relictus6, dico transactionem citra praetorem fac-

24 tam nullius esse momenti. Si cm non nummus
ad alimenta, sed frumentum atque oleum ct cetera,
quae ad victum necessaria sunt, fuerint relicta: non
poterit de his transigere, sive annua sive menstrua
ei relinquantur, si tamen ita sine praetore transege-
rit, ut in vicem eorum nummum quotannis vel quot- 25
mensibus acciperet ct neque diem neque modum per-
mutavit, sed tantum genus: vtd ex contrario si pac-
tus fuerit., nt in generibus alimenta acciperet, quae

in nummis ei relicta fuissent: vel si vinum pro oleo
vel oleum pro vino vel quid aliud commutavit : vel
locum permutavit, ut quae erant ei Romae alimenta
relicta, in municipio vel in provincia acciperet vel
contra: vel personam commutavit, ut quod a pluri- 3C
bus erat accepturus, ab uno acciperet: vel alium pro
alio debitorem acceperit: haec omnia habent discep-
tationem praetoris et pro utilitate alimentarii reci-

25 pienda sunt. Si ad habitationem certa quantitas
sit annua relicta et ita sit transactum sine praetore,
ut habitatio praestetur, valet transactio, quia fructus
habitationis praestatur, licet ruinae vel incendio sub-
lecta transactio7 est. per contrarium quoque si pro
habitatione, quae erat relicta, placuerit certam quan- 35
titatem praestari, transactio rata est ct citra prae-
torem,

9 Idem libro primo opinionum Qui cum tutoribus
suis de sola portioue administratae tutelae suae ege-
rat et transegerat, adversus eosdem tutores ex per-
sona fratris sui, cui heres extiterat. agens praescrip-

1 tione factae transactionis non summovetnr. Trans-
actio qnaecumque fit 8, de his tantum, de quibus inter

2 convenientes placuit, interposita ereditur. Qui per «
fallaciam coheredis ignorans universa3, quae in vero
erant, instrumentum transactionis sine Aquiliana sti-
pulatione interposuit, non tam paciscitur quam deci-

3 pitur. Ei qui, nondum certus ad se querellam
contra patris testamentum pertinere, de aliis causis
cum adversariis pacto transegit, tantum in his inter- 78,
positum pactum nocebit, de quibus inter eos actum
esse probatur., his tantum transactio obest; quamvis
maior annis viginti quinque eam interposuit, dc qui-
bus actum probatur, nam ea, quorum actiones com-
petere ei postea conpertum est, iniquum est peremi
pacto, id de quo cogitatum non docetur10.

10 Idem libro primo responsorum De re filiorum, 5
quos in potestate non habuit, transigentem patrem
minime eis obesse placet.

11 Idem libro quarto ad edictum Post rem Judi-
catam etiamsi, provocatio non est interposita, tamen
si negetur indicatum esse vel ignorari potest, an indi-
catum sit: quia adhuc lis subesse possit, transactio
fieri potest.

12 Celsus libro tertio digestorum Non est feren- i»-

untversa F (10) haec turbata interpretationibus antiquis
male inter verba receptis sic olim fuerunt: tanlum in hia
transactio obeBt, quamvis maior viginti quinqueannis eam
interposuit, de quibus actum probatur: num iniquum est
peremi pacto id de quo cogitatum non docetur (Alo.)

5*

II 15 III 1

61

DE POSTULANDO

78, io dns qui generaliter in his, quae testamento ei relicta
sunt, transegerit, si postea eansetur de eo solo se 1 *
cogitasse, quod prima parte testamenti ac non etiam
quod posteriore legatum sit, si tamen postea codi-
cilli proferuntur, non improbe, milii dicturus videtur
de eo dumtaxat3 se cogitasse, quod3 illarum tabula-
rum, quas tunc noverat, scriptura contineretur,
is 13 Aemilius Macer libro primo ad legem vieeusi-
mam hereditatium Nulli procuratorum principis in-
consulto principe transigere licet.

14 Scaevola libro secundo responsorum Contro-
versia inter legitimum et scriptum heredem orta est
eaque transactione facta certa lege finita est: quaero
creditores quem convenire possunt? respondit4, si
idem creditores essent, qui transactionem fecissent,
20 id observandum de aere alieno, quod inter cos con-
venisset*: si alii creditores essent, propter incertum
successionis pro parte hereditatis, quam uterque in
transactione expresserit, utilibus actionibus0 conve-
niendus est.

15 7 Paulus libro primo sententiarum^ Pacto con- 78,*
vento Aquiliana quidem stipulatio subici solet: sed
consultius est huic poenalem quoque stipulationem
subiungere, quia rescisso forte pacto poena cx stipu- 25
latu peti potest.

16 HermOGUUIAXUS Ubro primo iuris epitomarum
Qui fidem licitae transactionis rupit, non exceptione
tantum summovebitur, sed ct poenam, quam, si con-
tra placitura fecerit rato manente pacto, stipulanti
recte promiserat, praestare cogetur.

17 PArimAXUS libro secundo quaestionum Ven-
ditor hereditatis emptori mandatis actionibus eum 3»
debitore hereditario, qui ignorabat venditam esse he-
reditatem, transegit: si emptor hereditatis lioc debi-
tum ab eo exigere velit, exceptio transacti negotii
debitori propter ignorantiam suam accommodanda est.
idem respondendum est et in co, qui fideicommissum
recepit hereditatem, si lieres cum ignorante debitore
transegit.

LIBER TERTIUS,

79,2 j*

DE POSTULANDO.

1 Ulpiasus libro sexto ad edictum Hunc titu-
5 lum praetor proposuit habendae rationis causa suae-
que dignitatis tuendae et decoris sui causa9, ne sine
1 delectu passim apud se postuletur. Eapropter tres
fecit ordines: nam quosdam in totum prohibuit postu-
lare, quibusdam vel pro se permisit, quibusdam et pro
: 1 certis dumtaxat personis et pro se permisit. Postulare
autem est desiderium suum vel amici sui in iure apud
cum, qui iurisdictiom praeest, exponere: vel alterius de-
10 3 siderio contradicere. Initium autem fecit praetor ab
liis, qui iu totum prohibentur postulare, in quo edicto aut
pueritiam aut casum excusavit, pueritiam : dum mino-
rem annis decem et septem, qui eos non in tot.nm comple-
vit, prohibet postulare, quia moderatam hanc aetatem
ratus est ad procedendum in publicum, qua aetate
aut paulo maiore fertur Nerva filius et publice de
iure responsitasse propter casum surdum qui pror-
is sus non audit prohibet apud se postulare: nee enim
erat permittendum ei postulare, qui decretum prae-
toris exaudire non poterat, quod etiam ipsi erat pe-
riculosum futurum: nam non exaudito decreto prae-
toris, quasi non obtemperasse! , poena ut contumax
4 plecteretur. Ait praetor: ‘Si non habebunt advo-
catum, ego dabo.’ nec solum his personis hanc hu-
manitatem praetor solet exhibere, verum et si quis
alius sit, qui certis ex causis vel ambitione adversa-
20 5 _ rii vel metu patronum non invenit. Secundo loco
edictum proponitur iu eos, qui pro aliis ne postu-
lent: in quo edicto excepit praetor sexum et casum,
item notavit personas in turpitudine notabilos. sexum:
dum feminas prohibet pro aliis postulare, et ratio
quidem prohibendi, ne11 contra pudicitiam sexui con-
gruentem alienis causis se immisceant, ne virilibus
officiis fungantur mulieres: origo vero introducta est
a Carfania improbissima femina, quae inverecunde
25 postulans et magistratum inquietans causam dedit
edicto, casum: dura caccum utrisque luminibus orba-

tum praetor repellit: videlicet quod insiguia magistra- 79, m
tU3 videre et revereri non possit, refert etiam Labeo
Publilium caecum Asprenatis Noni patrem aversa sella
a Bruto destitutum, cum vellet postulare, quamvis
autem caecus pro alio postulare non possit, tamen
et senatorium ordinem retinet et indicandi officio fun-
gitur numquid ergo et magistratus gerere possit? ao
sed de hoc deliberabimus, exstat quidem exemplum
eius, qui i3 * gessit: Appius denique Claudius caecus
consiliis publicis intererat et in senatu severissimam
dixit sententiam de Pyrrhi captivis. 10sed milius est,
ut dicamus retinere quidem iam coeptum magistra- Su, 1
tum posse, adspirare autem ad novum penitus pro-
6 hiberi : idque multis comprobatur exemplis. Re-
movet autem a postulando pro aliis et eum, qui cor-
pore suo muliebria passus est. si quis tamen vi prae-
donum vel hostium stupratus est, non debet notari,
ut et Pomponius ait. et qui capitali crimine damna-
tus est, non debet pro alio postulare. 14 item senatus 5
consulto etiam apud, indices pedaneos postulare pro-
hibetur calumniae publici indicii damnatus, ct qui
operas suas, ut cum bestiis depugnaret, locaverit,
bestias autem accipere debemus ex feritate magis,
quam ex animalis genere: nam quid si leo sit, sed
mansuetus, vel alia dentata mansueta? ergo qui lo-
cavit solus notatur, sive depugnaverit sive non: quod
si depugnaverit, cum non locasset operas suas, non
tenebitur: non enim qui eum bestiis depugnavit, tene- ia
bitur, sed qui operas suas in hoc locavit, denique
eos, qui virtutis ostendendae causa hoc faciunt sine
merccde, non teneri aiunt veteres, nisi in harena
passi sunt se honorari: eos enim puto notam non
evadere, sed si quis operas suas locaverit, ut feras
venetur, vel ut depugnaret feram quae regioni nocet,
extra harena.ni: non est notatus, his igitur personis,
quae non virtutis causa cum 11 bestiis pugnaverunt,
pro se praetor permittit allegare, pro alio prohibet, u
sed est aequissimum, si tutelam vel curam huiusmodi
personae administrent, postulare eis pro his, quorum
curam gerunt, concedi, qui adversus ca fecisse monstre-

(1) de eo solo se S, deo solo F (2) de eoderataxat F

(3) sic Sal. cum B, quo FS (4) respondi F*S (5) sic

S cum B, id obs. ... convenisset om. F (s) actionibus

iS cum B, om. F (7) = Paul. 1, i; 3

(8) Ed. l...*6. 6.7J Pap. 8. 9. 11; Sab. *tl). — Bas.

■8, 1. — Cf. Cod. 2, 6 (9) fuit fere habendae rationis

causa decoris sui suaeque dignitatis tuendae causa (Mo.)
(10) respondisse F^S (11) nec F (12) verba caecus
iudic. off, fungitur redeunt in l. gem. 5, 1, 6; fungetur
hoc loco F (13) quiui F (ii) iunge 4S, 19, 33
(15) cum om. F (10) 5 5 fm. lust. (Kr.)

DE IUS QUI NOTANTUR INFAMIA

65

III L 2

«q 17 tur ct pro aliis interdicta postulatione repellitur et
’ pro’ aestimatione indicis extra ordinem pecuniaria
7 poena multabitur. Ut initio huius tituli diximus,
tres ordines praetor fecit non postulantium • quorum
20 hic tertius est, quibus non iu totum denegat postu-
landi facultatem, sed ne pro omnibus postularent,
quasi minus deliquerint quam lii1 Qui supeiioiibus
b capitibus notantur. Ait praetor: 'Qui lege, plebis
'scito, senatus consulto, edicto, decreto pnncipum
‘nisi pro certis personis postulare prohibentur: lu pro
‘alio, quam pro quo licebit, in iuro apud me ne pos-
tulent.' 'hoc edicto continentur etiam alii omnes, qui
'edicto praetoris ut infames2 notantur, qui omnes.nisi
at S) ‘pro se ct certis personis ne postulent.’ J Deinde
adicit praetor: ‘Qui ex his omnibus, qui supra scripti
•sunt, in integram restitutus non erit.’ ‘eum qui ex
‘Ilis, qui supra scripti sunt’ sic accipe: si fuerit inter
cos’ qui tertio edieto continentur et nisi pro certis
personis postulare prohibentur: ceterum si ex supe-
rioribus, difficile in integrum restitutio impetrabitur.

10 Do qua autem restitutione praetor loquitur? utrum
ao de ea quae a principe vel a senatu? Pomponius quaerit:

ct putat de ea restitutione, sensum, quam princeps
vel senatus indulsit. an autem et praetor restituere
possit, quaeritur: et mihi videtur talia praetorum de-
creta non esse, servanda, nisi sicubi ex officio Juris-
dictionis suae subvenerunt: ut in aetate observatur,
si quis deeeptus sit, ceterisque specielms quas sub
titulo de i ii integrum restitutione exsequemur. pro
ena sententia est, qued si qnis famoso indicio cun-
as (iemnatus per in integrum restitutionem fuerit abso-

1 1 lutus, Pomponius putat hunc infamia eximi. Deinde
adicit praetor: ‘Pro alio ne postulent praeterquam
‘pro parente, patrono patrona, liberis parentibusque
‘patroni patronae’: de quibus personis sub titulo de
in ius vocando plenius diximus. Item adicit: ‘libe-
‘risve suis, fratre sorore, uxore, socero socru, genero
‘nuru, vitrico noverca, privigno privigna, pupillo pu-
‘pilla, furioso 4 furiosa,’

4(> 2 Gajus libro •primo ad edictum provinciale ‘fa-

‘tno fatua’: cum istis quoque personis curator detur.

81,i 3 Ulpianus libro sexto ad edictum ‘Cui eorum a

‘parente, aut de maioris partis tutorum5 * sententia,
‘aut ali eo cuius de ea re iurisdictio fuit ea tutela

1 curatiove data erit.’ Adfinitatcs non eas acci-
pere debemus, quae quondam fuerunt, sed praesen-

2 tes. Itera Pomponius nurus et generi appellatione
et soceri et socrus et ulteriores, quibus pro praepo-

5 :< sitio0 solet accedere, contineri ait. In euratori-
tms debuisse eum.adicere: muti7 ceterorum que, qui-
bus dari8 solent, id est surdo prodigo et adulescenti:

4 Paulus libro quinto ad edictum item quibus
propter infirmitatem curatorem praetor dare solet,

5 Ulpianus libro nono ad edictum ct qui nego-
tus suis aliquo perpetuo morbo superessc non pos-
sunt.

15

h Idem libro sexto ad edktum Puto autem omni
qui non sponte, sed necessario officio funguntur, pos
Mae offensa edicti postulare, etiamsi hi sint, qui m
, nisi pro se postulare possunt. Si quis advocatione
piaestare fuerit prohibitus, si quidem apud se, ut s
*rc’ tetllPore. magistratus sui, puto eum post
apud successorem eius adesse posse.

A.IUS ^ ro tertio ad edictum provinciale Qu
!,Sbe' f;if;aetor1 se postulare f omnimodo pi

‘ o “dversamis eos patiatur postulare.

a 1 apiaiaxvs libro secundo quaestionum Imp

I

rator Titus Antoninus rescripsit eum, cui advocatio- 81, iv
nibus in quinquennio 9 interdictum esset, post, quin-
quennium pro omnibus postulare non prohiberi, di-
vus quoque Hadrianus rescripserat .de exilio reversum
postulare posse, nec adhibetur distinctio, quo eri- 20
mine silentium vel exilium sit iiTOgatum, ne scilicet
poena tempore determinata contra sententiae fidem
ulterius porrigatur.

9 Idem libro primo responsorum Ex ea causa
prohibitus pro alio postulare, quae infamiam non ir-
rogat ideoque ius pro omnibus postulandi non aufert,
in ea tantum provincia pro aliis non recte postulat,
in qua praeses fuit qui sentent-iam dixit; in alia vero
non prohibetur, licet eiusdem nominis sit. vs

10 10 Paulus libro singulari regularum Hi qui fisci
causas ngunt suam vel filiorum et parentium suorum
vel pupillorum quorum tutelas gerunt causam et ad-
versus fiscum agere non prohibentur, decuriones quo-
que contra patriam11 suam causas agere prohibentur,
praeter superiores personas.

11 TrypHONINUS libro quinio disputationum A 30
principe nostro rescriptum est non prohiberi tutorem
adesse pupillo iu negotio, in quo advocatus contra
patrem cius fuisset, sed et illud permissum ab eo est
agere tutorem pupilli causam 12 adversus fiscum , in
qua adversus patrem pupilli antea advocatus fisci
1 fuisset. ‘Qui autem inter infames sunt, sequenti
titulo explanabitur’ 13.

rt“ 35

DE HIS QUI NOTANTUR INFAMIA.

1 ''hn, taxus libro primo ad edictum Praetoris
verba dicunt: ‘Infamia notatur-’3 qui ab exercitu igno-
‘miniae causa ab imperatore cove, cui de ea re sta-
‘tuendi potestas fuerit, dimissus erit: qui artis 15 lu- 82, 1
‘dicrae pronum tiandive causa in scaenam prodierit:

‘qui lenocinium fecerit: qui in iudicio publico calum-
'niae praevaricationisve causa quid fecisse iudicatus
‘erit: qui furti, vi bonorum raptorum, iniurianim, de
‘dolo malo et fraude suo nomine damnatus pactusve
‘erit: qui pro socio, tutelae, mandati, depositi suo
‘nomine non contrario iudicio damnatus erit: 10 qui s
‘cam, quae iu potestate eius esset, genero mortuo,

‘eum eum mortuum, esse sciret, intra id tempus, quo
‘elugere virum moris est, antequam virum elugeret,

‘in matrimonium collocaverit: eamve sciens quis 17
‘uxorem duxerit non iussu eius, in cuius potestate
‘est: et qui eum, quem in potestate haberet, eam, de
‘qua. supra .comprehensum est, uxorem ducere passus
‘fuerit: quive suo nomine non iussu eius in cuius ta
‘potestate esset,, eiusve nomine quem quamve inpotes-
‘tate haberet bina sponsalia binasve nuptias in eodem
‘tempore constitutas habuerit.’

2 Ulptaxus libro sexto ad edictum Quod ait prae-
tor: ‘ qui ab exercitu dimissus erit’: dimissum acci-
pere debemus militem caligatum, vel si quis alius us-
que ad centurionem, vel praefectum cohortis vel alae
vel legionis, vel tribunum sive cohortis sive legionis
dimissus est., hoc amplius Pomponius ait etiam eum, t»
qu.i exercitui . praeest , licet consularibus insignibus
utitur, ignominiae causa ab imperatore missum hac
nota laboraro: ergo'8 et si dux cum exercitui prae-
est dimissus erit, notatur, et10 si princeps dimiserit

et adieccrit ignominiae causa se mittere, ut plerum-
que facit, non dubitabis et ex edicto praetoris eum
infamia esse notatum: non tamen si citra indigna-

(2) ut iu ^ /nri. ■

, 1 ‘V L,y , [ > Inn“f om F (5) ne mota: cf. B et

F'{s’ (sWaTe jF*' ’ no W proposito P3 (7) uti

?. to 7 (,o) a"<e

rtsci nui de poena advocatorum

354 u? e°eTml> colii!B Potest ex B vol, 1

contrariam E / *""*«£ I>™Whetar decriones q.

il aber) (’ C*UCa9 ***’ caU8 Fem (Hl <’

(H) Fd. 1...10. *23. *2i; Pap. 20 . 21, *25; Sab, 22. — Ban.
2lj 2. — Cf. Cod. 2, 11 (io) nritis F (16) cf. edictum
de. cognitoribus (Fat. fr. 320): et qui eam, quam in po-
testate haberet, genero mortuo, cum eum mortuum esse
tum sciret, in matrimonium conlooaverit eamve sciens
uxorem duxerit: et qui eum, quem in potestate haberet,
earum quam uxorem ducere passus fuerit V (n) quia
dei., cf. nat. i s (is) sic S cum B. ego F £li>) uo-
tatur et dd.

III 2

66

DE HIS QUI NOTANTUR INFAMIA

f(!, ib/so 1 tionem principis successor ei datus est. Exorci- |
tum autem non unam cohortem neque unam alam ;
dicimus, sed numeros multos militum : nam exercitui
praeesee dicimus eum, qui legionemvel legiones cum
suis auxiliis ab imperatore commissas administrat:
sed hic etiam eum, qui ab aliquo numero militum
missus est. quasi ab exercitu missum sic accipiemus.

2 ‘Ignominiae causa missum’: hoc ideo adjectum est,
quoniam multa genera sunt missionum, est honesta,

25 quae emeritis stipendiis vel ante ab imperatore, in-
dulgetnr: est1 causaria, quae propter valetudinem
laboribus militiae solvit: est ignominiosa, ignominiosa
autem missio totiens est, quotiens is qui mittit addi-
dita Tiominat-im ignominiae causa se mittere, sercper
enim debet addere, cur miles mittatur, sed et si eum
exauetoraverit, id est insignia militaria detraxerit,
inter infames efficit, licet non addidisset ignominiae
causa se eum exauctorasse. est et quartum genus
30 missionis , si quis evitandorum munerum causa mili-
tiam subisset: haec autem missio existimationem non

3 laedit, ut est saepissime rescriptum. Miles, qui
lege lulia de adulteriis fuerit damnatus, ita infamis
est, ut etiam ipsa sententia eum sacramento ignomi-

4 niae causa solvat, Ignominia autem missis neque
in urbe neque alibi, ubi imperator est, morari licet.

5 Ait praetor: ‘qui in3 scaenam prodierit, infamis
'est’'4 *, scaena est, ut Labeo definit, quae ludorum

35 faciendorum causa quolibet loco, ubi quis consistat
raoveaturque. spectaculum sui praebituros, posita sit
83, i in publico privatuve- vel in vico, quo tamen loco pas-
sim homines spectaculi causa admittantur, eos enim,
qni quaestus* causa in certamina descendunt et
omnes propter praemium in scaenam prodeuntes fa-
mosos esse Pegasus et Nerva filius responderunt.

3 Gajus libro primo ad edictum provinciale Qui
E autem operas suas locavit, ut prodiret artis ludicrae

causa neque prodit, non notatur: quia non est ea
res adeo turpis, ut etiam consilium puniri debeat,

4 Ulpianus libro sexto ad edictum Athletas au-
tem Sabinus et Cassius responderunt omnino artem
ludicram non facere: virtutis enim gratia hoc facere,
et generaliter ita omnes opinantur et utile videtur,
ut neque thymelici neque xystici6 neque agitatores

io nec qui aquam equis spargunt ccteraque eorum mi-
nisteria, qui certaminibus sacris deserviunt, ignomi-

1 niosi habeantur. Designatores autem, quos Graeci
fleaScvrns appellant, artem ludicram non facere Celsus
probat, quia ministerium, non artem ludicram exer-
ceant. et sane locus iste hodie a principe non pro

2 modico beneficio datur. Ait praetor: 'qui leno-
cinium fecerit’, lenocinium facit qui quaestuaria man-
is cipia habuerit: sed et qui in liberis hunc quaestum

exercet-, in eadem causa est. sive autem principaliter
hoc negotium gerat sive alterius negotiationis acces-
sione7 * * utatur* (ut puta si caupo fuit vel stabularius
et mancipia talia habuit ministrantia et occasione
ministerii quaestum facientia: sive balneator fuerit,
velut in quibusdam provinciis fit, in balineis ad cus-
todienda vestimenta conducta habens* mancipia hoc
genus observantia in officina)’ a, lenocinii poena tene-
M 3 bitur. Pomponius et eum, qui in servitute pecu-
liaria mancipia prostituta habuit, notari post Jiber-
4 tatem ait10. 11 Calumniator ita demum notatur, si
fuerit calumniae causa damnatus: neque enim suffi-
cit calumniatum: item praevaricator, praevaricator
autem est quasi varicator12, qui diversam partem
adiuvat prodita causa sua: quo! nomen Labeo a

varia certatione tractum 13 ait, nam’4 qui praevari- sa
catur, ex utraque parte constitit, quin immo ex ad-
5 versa. Item ‘si qui furti, vi bonorum raptorum, 25
‘iniuriarum, de dolo malo suo nomine damnatus pae-
‘tusve erit’ simili modo infames sunt,

5 Paulus libro quinto ad edictum quoniam in-
tellegitur confiteri crimen qui paciscitur.

6 Ulpianus libro sexto ad cdictuvi ‘Furti’ accipe

1 sive manifesti 15 sive nee manifesti. Sed s; furti 3»
vel aliis famosis actionibus quis condemnatus provo-
cavit16, pendente indicio nondum inter famosos ha-
betur: si autem omnia tempora provocationis lapsa
sunt, retro infamis est: quamvis si iniusta appellatio
eius visa sit, hodie notari puto, non retro notatur,

2 Si quis alieno nomine condemnatus fuerit, nou
laborat infamia: et ideo nec procurator meus vel de-
fensor vel tutor vel curator vel heres furti vel ex
alia simili specie condemnatus infamia notabuntur, 33
"nec ego. si ab initio per procuratorem causa agitata

3 est’17. ‘Pactusve’ 18 inquit ‘erit’: pactum sic VJ ac- St,
cipimus, si cnm pretio quautocnmque pactus est: allo-
quia ct qui precibus iupetravit ne20 secum ageretur
erit notatus nec erit veniae ulla ratio, quod est in-

4 humanum. Qui iussu 21 praetoris pretio dato pactus
4 a est, non notatur22. Sed ct si iureiurando delato
iuiaverit quis se23 non deliquisse, non erit notatus:
nara quodammodo innocentiam suain iureiurando ad- 5

5 probavit. ‘Mandati condemnatus’: verbis edicti54
nclatur non solum qui mandatum suscepit, sed et is.
qui fidem, quam adversarius secutus est, non praestat.

'ut puta fideiussi pro te et solvi : mandati tc si 25 cou-

6 deamavero, famosum facio’20. Illud plane adden-
dum est, quod interdum et heres suo nomine dam-
natur et ideo infamis iit, si in deposito vel in man-
dato male versatus sit: uon tamen in tutela vel pro
socio heres suo nomine damnari potest, quia heres to
neque in tutelam neque in societatem succedit, sed

7 tantum in aes alienum defuncti. Contrario indi-
cio damnatus nou erit infamis: nec immerito, nam
in contrariis non de perfidia agitur, sed de calculo,
qui27 fere iudicio solet dirimi.

7 Paulus libro quinto ad edictum In actionibus,
quae ex contractu proficiscuntur28, licet famosae sint
'et damnati notantur, attamen’20 pactus non notatur,
merito: quoniam ex his causis non tam turpis est 15
pactio quam ex30 superioribus.

8 Ulpianus libro sexto ad edictum ‘Genero’ in-
quit ‘mortuo’: merito adiecit praetor: ‘cum eum mor-
‘tuum esse sciret’, ne ignorantia puniatur31, sed eum
tempus luctus continuum est, merito et ignoranti ce-
dit ex die mortis mariti: et ideo si post 'legitimum
tempus’ cognovit, Labeo ait ipsa die et sumere eam
lugubria et deponere.

9 Paulus libro quinto ad edwtmn Uxores viri 39
1 lugere non compelluntur'32. Sponsi nullus luc-
tus est.

10 Idem libro octavo ad edictum Solet a prin-
cipe impetrari, ut intra 'legitimum tempus M> mulieri
1 nubere liceat. Quae virum eluget, intra id tem-
pus sponsam fuisse non nocet.

11 Ulpianus libro sexto ad edictum Liberorum 25
autem et parentium luctus34 impedimento nuptiis nou

1 est. Etsi talis sit maritus, quem more maiorum
lugeri non oportet, non posse eam nuptum intra legi-
timum tempus’ collocari: praetor enim ad id tempus
se rettulit, quo vir elugeretur qui solet elugeri, prop-

2 ter turbationem sanguinis. Pomponius eam, quae

(1) sic S, cum B, et F (2) sic F2, addit F‘, adicit S '

(S) sic Fs cum IS, in om. F'S (4) 45 Iust. (Leuci)

(5) qnaestatus F (6) thumeliei neque exustiei F !

(7) cessione F (;) habens Brmcmannus ad B, habent

FS (g) * ’ glossa (Elide) (ut) iunge 3, 2, 24 (11) = 47,

15, 1 (12) sic Digesta ei hic et loco gemino 47, 15 1

et 50, 16, 212: Ulpianum dedisse quasi variator intellexit

Stephaniis (13) tractum F:' cum. I. gem. et B trac-

tatum F2S (14) num F (15) manifesti sive nec

manifesti S, manifestiss A”, manifesti sio nec manifesti
F'1 (ic) provocadit F (17) * ’ Iust. (Koschackcr)
(18) pactusve SB, pactusque A11, actusque F3 (i?) pac-
tus sit F (20) ine F (2 i) quissu F (22) iunge 49, 14, 4
(23) se om. F (24) edicto F (25) sic F3, tes F',
item si F= (26) 4 ’ Iust. (Eisde) (27) qui delet Mo.
(2S) profiscincuntur F (29) 4 ’ Iust. ( Ferrini ) (30) ex

om. F (31) punitur F (32) compellentur F (33) tem-
pus] qpus F (34) laetus F (35) sic S, elugeretur F

DE PE0CUEAT0RD5US

iii 2. a

67

85, l

10

84 29 intra legitimam tempus' partum ediderit putat sta-
30 tim posse nuptiis8 se collocare: quod ,'’e™m puto.

3 Non solent autem lugeri, ut Neratius ait, hostes vel
perduellionis damnati nec suspendiosi nec qui manus
sibi intulerunt non taedio vitae, sed mala conscien-
tia: fii quiB ergo post, huiusmodi exitum

4 tum se collocaverit, infamia notabitur . notatur
etiam ‘qui eam duxit’, sed si sciens: ignorantia _emm
excusatur non iuris, sed facti, excusatur qui iussu
ejus, in cuius potestate erat, duxerit, et ipse, qui

83 passus est ducere, notatur, utrum que recte: nam et
qui obtemperavit4, venia dignus est et qui passus
est ducere, nctaii6 ignominia. .

.12 Paulus libro quinto ad edictum Qui mssu
patris duxit, quamvis liberatus potestate patria cam
retinuit, non notatur. _

13 Ulpianus libro sexto ad edictum Quid ergo
si non ducere sit passus e, sed posteaquam duxit
ratum habuerit? ut puta initio ignoravit talem esse,
postea scit? non notabitur: praetor enim ad initium

1 nuptiarum se rettulit. 7 Si quis alieno nomine bina
sponsalia constituerit, non notatur, nisi eius nomine
constituat, quem quamve in potestate haberet: certe
qui filium vel filiam constituere patitur, quodammodo

2 ipse videtur constituisse. Quod ait praetor ‘eodem
‘tempore’, non initium8 sponsaliorum eodem tempore
factum accipiendum est, sed si in idem 'J tempus con-

3 currant. Item si alteri sponsa., alteri nupta sit,

4 ex sententia edicti punita:. Cum autem factura
notetur, etiamsi cum ea quis nuptias vel sponsalia
constituat, quam uxorem ducere vel non potest vel 10

5 fas non cet, erit notatus. Ex compromisso arbiter
infamiam non facit, quia non per omnia sententia

6 est. Quantum ad infamiam pertinet, multum in-
terest, in causa quae agebatur causa cognita aliquid
pronuntiatum sit au quaedam extrinsecus sunt elo-
1 euta: nam ex his infamia non inrogatur. Poena

15 gravior ultra legem imposita existimationem conser-
vat, ut ct constitutum 11 est et responsum, ut puta si
eum, qui parte bonorum multari debuit, praeses rele-
gaverit: dicendum erit duriori sententia cum eo trans-
actum de. existimatione eius idcircoque non esse in-
famem. sed si in causa furti nec manifesti in quadru-
plum mdex condemnavit, oneratum quidem reum poena
aucta12 nam ex furto non manifesto in duplum cou-
2t> veniri debuit: verum hanc rem existimationem ei non
conservasse, quamvis, si in poena non pecuniaria eum
8 onera sset, transactum cum eo videtur I3. Crimen
stellionatus infamiam irrogat damnato, quamvis publi-
cum non est iudicium.

14 Paulus libro quinto ad edktum Servus, cuius
soraine noxale iudicium dominus acceperit, deinde
eundem liberum et heredem instituerit, ex eodem iu-

25 dicio damnatus non est famosus, quia non suo no-
mine condemnatur: quippe cum initio lis in eum con-
testata non sit.

15 Ulpianus libro octavo ad edictum Notatur
quae per calumniam ventris nomine in possessionem
mi?sa ptj t,ura 80 a(^se7erat praegnatem,

4 15 Paulus lil>ro octavo ad edictum cnm nun
sfl Praegnas esset vel ex alio concepisset;

r „„„„ l'PPIAmjs libro octavo ad edictum debuit enim

eum RmeU^tPrfCf0renl decel’ifc- sed ea »°tatur, quae
eum suae potestatis esset hoc facit.

au ie hh^°VlbJ0 teJtio ad edictum provinciale Ea,
deriuS lm™raatl°ne deccI)ta e3t> Votost vi-
as 1 qVr m possessione fuisse,

as 1J biPiAum libro octavo ad edictum Non alia

autem notatur quam ea, de qua pronuntiatum est 85,
calumniae causa eam fuisse in possessionem missam,
idque ct in patre erit servandum, qui calumniae causa
passus est filiam, quam in potestate habebat, in pos-
sessionem ventris nomine mitti.

20 Papinianus libro primo responsorum . Ob haec
verba sententiae praesidis provinciae ‘callido com- 86,
‘mento videris accusationis instigator fuisse, pudor
potius oneratur, quam ignominia videtur irrogari:
non enim qui exhortatur mandatoris opera fungitur.

21 Paulus libro secundo responsorv.m Lucius
Titius crimen intendit Gaio Seio quasi iniuriam pas-
sus atque in eam rem testationem apud praefectum
praetorio recitavit: praefectus fide non habita testa- 5
tionis 14 nullam iniuriam Lucium Titium passum esse

a Gaio Seio pronuntiavit15, quaero, an testes, quo-
rum testimonium reprobatum est, quasi ex falso testi-
monio inter iDfamcs habentur16. Paulus respondit
nihil proponi, cur hi, de quibus quaeritur, infamium
loco haberi debeant, ‘cum non oportet ex sententia
sive iusta 6ive iniusta pro alio habita aliam prae-
gravari' H.

22 Marcellus 18 libro secundo publicorum Ictus io
fustium 19 infamiam non importat, sed causa, propter
quam id pati meruit, si ea fuit, quae infamiam dam-
nato irrogat. In ceteris quoque generibus poenarum
eadem forma statuta est' 17

23 Ulpianus libro octavo ad edictum Parentes
et liberi utriusque sexus nec non et ceteri adgnati
vel cognati ‘secundum pietatis rationem et animi sui
patientiam, prout quisque voluerit? 19°, lugendi sunt: 15
qui autem eos non eluxit, ‘non>10* notatur infamia,

24 20 Idum libro sexto ad edictum Imperator Se-
verus rescripsit non offuisse mulieris famae quaestum
eius81 in servitute factum,

25 Paptnianus libro secundo quaestionum 81“Ex-
heredatum quoque filium luctum-8 habere patris me-
moriae placuit, idemque et in rnatre iuris est, cuius
1 hereditas ad filium non pertinet. Si quis in bello s>
ceciderit, etsi corpus cius non conpareat, lugebitur.

m83

DE PRO CURATORIBU S 81 ET DEFENSORIBUS.

1 Ulpianus libro nono ad edictum Procurator
est qui aliena negotia mandatu domini administrat, as

1 Procurator autem vel omnium rerum vel unius rei
esse potest constitutus vel coram vel per nuntium
vel per epistulam: quamvis quidam, ut Pomponius
libro vicensimo quarto scribit, non putent umus rei
mandatum suscipientem procuratorem esse: sicuti ne
is quidem, qui rem perferendam vel epistulam vel
nuntium perferendum suscepit, proprie procurator
appellatur, sed verius est eum quoque procuratorem

2 esse qui au unam rem datus sit. Usus- autem m
procuratoris perquam necessarius est, ut qui r.ebus
suis ipsi superesse vel colunt vel non possuut, per

3 alios possint vel agere vel conveniri, Dari autem
procurator et absens potest,

2 Paulus libro octavo ad edictum dummodo cer-
tus sit qui datus intellegetur et is86 ratum habuerit.

1 Furiosus non est habendus absentis loco, quia i:t
eo animus decet, ut ratum habere non possit. 35

3 Ulpianus libro nono ad edictum Item et ad
litem futuram et in diem et sub condicione et usque
ad diem dari potest

4 Paulus libro octavo ad edictum ct in perpetuum.

(l) at mu, F (2) nuptum Mo. (3i ncbitur F

(4) obtempevU F (51 notari m , , , • • J?0Dltur, *
s ■ notari delet V„ F ’ 1111 Umrl F > notatur ,

°S> Marccllu9 F cnm B, Macer S, ifLLnua iii^ 13 .

fin. recte, nt videtur (19) sic F-S, postium .F1 (10“) Ius/.
{Cuiacius) (20) iunge L 4 § 3 (21») cf. Vat. 321 (21) sic N.

eius quaestum eiusF", eius quaestum (22) lucium r
(23) Fd. *1. *2. *3. *4. *B. *6. *7...27. 20. 31. ..43. 45. 40. 43.. .59’

61.. .55. *77 ; Fap. *30. *60. 66. ..73; Sab. *28. *44. *47. 74...7I).

78. — Bas. 8, 2, 1...T4. — Cf. Cod. 2, 12 (24) in legibus

8.. .31 pr. 42. 46 pr. 61. 69. 73. 78 § 1 lust. procuratorem sub-
stituerunt cognitori (25) is S, is si F

III 3

li8

DE PROCURATORIBUS

87, i 5 Ulpianus libro septimo ad edidit m Praesens
habetur et qui in hortis est

6 Paulus libro sexto ad cdidum et qui in furo
et qui in urbe rt in continentibus aedificiis:

7 Ulpianus lihro septimo ad edictum et ideo
e procurator cius praesentis 1 esse videtur.

8 Idem libro octavo ad edictum Filius5 * familias
et3 ad agendum dare procuratorem potest, si qua4
sit actio, qua ipse experiri potest: non solum si cas-
trense peculium habeat, sed et quivis fiiius familias:
ut puta iniuriam passus dabit ad iuiuriarum actio-
nem, si forte neque, pater praesens sit nce patris

io procurator velit experiri, et erit iure ab ipso filio
familias procurator datus, hoc amplius Iulianus scri-
bit3, et si filio familias patri per filium eius in eadem
potestate manentem fiat iniuria neque avus praesens
sit, posse patrem procuratorem dare ad ulciscendam
iniuriam , quam nepos absentis passus est. ad de-
fendendum quoque poterit fiiius familias procurato-
rem dime. sed ct filia familias poterit dare procura-
torem ad iniuriariun actionem, nam quod ad dotis
ib exactionem cum patre dat0 procuratorem, superva-
cuum esse Valerius Severus scribit, cum sufficiat
patrem dare ex filiae voluntate, sed puto, si forte
pater absens sit7 vel suspectae vitae, quo casu solet
filiae ‘competere de dote' actio, posse eam procurato-
rem dare, ipse quoque filius procurator dari poterit
1 et ad agendum et ad defendendum. Invitus pro-
curator non solet dari, invitum accipere debemus
non eum tantum qui contradicit, verum eum quoque
m 2 qui consensisse non probatur. Veterani procura-
tores fieri possunt: milites alitem nec si velit adver-
sarius procuratores dari possunt, nisi hoc tempore
litis contestatae quocumque casu praetermissum est:
excepto eo qui in rem suam procurator datus est,
vel nui communem cansam omnis sui numeri perse-
quatur vel suscipit, quibus talis procuratio concessa
3 est. “Procuratorem ad litem suscipiendam datum' 8,
‘pro quo consentiente domir.us indicatum solvi expu-
25 ‘suit,’ praetor ait, ‘iudicium accipere cogam’. Verum
ex c-ausa non debebit compelli, ut pute inimicitiae
capitales intervenerunt inter ipsum procuratorem et
dominum: scribit Iulianus debere in procuratorem de-
negari actionem, item si dignitas accesserit procura-
tori: vel rei publicae causa afuturus sit:

9 Gajus libro tertio ad edictum provinciale, aut
«o si valetudinem aut si necessariam peregrinationem

alleget:

10 Ulpianus libro octavo ad edictum vel heredi-
tas superveniens eum occupet: vel ex alia iusta causa,
hoc amplius et si habeat praesentem dominum, non
debere compelli procuratorem,

1 1 Paulus libro octavo ad edictum si tamen do-
minus cogi possit-
is 12 Gaius libro tertio ad edictum provinciale Sed

etiam ex bis causis dicitur aliquando cogendum pro-
curatorem iudicium accipere : voluti si dominus prae-
sens non sit et actor adfirmet tractu temporis futu-
ram, ut res pereat.

13 Ulpianus libro octavo ad edictum Sed haec
neque passim admittenda sunt neqne destricte dene-
ganda, sed a praetore causa cognita temperanda.

88, i 14 Paulus libro octavo ad . edictum Si post da-
tum procuratorem 3 capitales inimicitiae intercesserunt,
non cogendum accipere iudicium nec stipulationem
ob rem non defensam committi, quoniam nova causa sit.

15 Ulpi aptus libro octavo ad edictum Si defunctus
i sit dominus ante litem contestatam, iudicatum solvi
stipulatione pro suo procuratore data, procurator
compellendus est ad iudicium accipiendum: ita tamen

si hoc dominus sciente procuratore ct.non contra- ssiS
1 dicente fecit, quod si aliter actum est, inscium qui-
dem procuratorem teneri satis incivile est, _ committi -
1 tur autem ub rem non defensam stipulationis clau-
I 1 snla. Qui ad communi dividnndo iudicium datus
est, ad agendum item 10 et ad defendendum videbitur
datus ‘duplici cautela interponenda'. to

16 Paulus libro octavo ad cdidum Ante litem
contestatam libera potestas est vel mutandi procura-
toris vel ipsi domnio*1 iiulicium accipiendi.

17 Ulpianus libro nono ad edictum Post litem
autem contestatam reus qui procuratorem dedit mu-
tare quidem eum vel in se litem transferre a vivo
procuratore vel in civitate manente12 potest., causa 15

1 tamen prius cognita. Jfon solum autem ipsi qui
dedit procuratorem hoc permittitur, sed etiam heredi

2 eius ‘et ceteris successoribus’ n. In causae autem
cognitione non solum haec versantur, quae supra
diximus in procuratore non compellendo suscipere
indicium, verum et aetas

18 Modestinus libro decimo pandectarum aut.
religionis beneficium.

19 Ulpi ai us libro nono ad edictum Item si sus- 20
pectus sit procurator aut in vinculis aut in hostium
praedonum ve potestate,

20 Paulus libro octavo ad edictum vel iudicio
publico privatove vel valetudine vel maiore re sua
distringatur

21 Gaius libro tertio ad cdidum provinciale vel

exilio, vel si latitet, vel inimicus postea fiat, 25

22 Paulus libro octavo w ad cdidum aut adfini-
t.ato aliqua adversario iungatur, vel heres ei existat.

23 Ulpianus libro nono ad edictum aut longa
peregrinatio et aliae similes causae, impedimento sint,

24 Paulus libro octavo ad edictum mutari debe-
bit vel ipso procuratore postulante. _ 39

25 Ulpianus libro nono ad edictum Quae omnia
non solum ex parte rei, sed etiam in persona actoris
observabuntur, sed si adversarius vel ipse procura-
tor dicat dominum mentiri, apud praetorem haec
finiri oportet, ‘nec ferendus est procurator qui sibi
adserit procurationem: nam hoc ipso suspectus e.st
qui operam suam ingerit invito, nisi forte purgare 35
magis convicium quam procurationem exsequi maluit.
ct hactenus erit audiendus, si dicat se procuratione
quidem carere velle, sed si id inlaesa existimatione
sua fiat: ceterum ferendus erit pudorem suum pur-
gatis.' I4a plane si dicat in rem suam se procuratorem
datum et hoc probaverit, non debet carere propria
lite, item si retentione aliqua procurator uti velit,
non facile ab eo lis erit; transferenda,

26 Paulus libro octavo ad edictum nisi dominus15 w
ei solvere, paratus sit.

27 Ulpianus libro nono ad edictum In causae S9,i
cognitione etiam hoc versabitur, ut ita demum trans-
ferri a procuratore iudicium permittatur, si quis
omnia iudieii 18 ab eo transferre paratus sit. ceterum

si velit quaedam transferre, quaedam relinquere, iuste
procurator banc inconstantiam 17 recusabit, sed haec
ita18, si mandato domini procurator egit. ‘9ceterum si 5
mandatum non est, cum neque in iudicium qniequan
deduxerit, ncc tu ea comprobasti: quae invito te
acta sunt tibi non praejudicant idcoque translatio
earum litium non est tibi necessaria, ne alieno facto
onereris, haec autem cognitio procuratoris mutandi
1 praetoris est. Si ex parte actoris litis translatio
fiat, dicimus committi iudicatum solvi stipulationem
a reo factam, idque et Neratius probat ct Iulianus
et hoc iure utimur: scilicet si dominus satis accepit-
sed et si procurator satis accepit et transferatur iu-

(1) sic S eum B, praesenta F”', praesenti F™ (2) filios

F (3) et om. B (4) ri qua F\ si quae F“, si qua

ei S (5) cf. 47, 10, 17 § 20 (0) dare S (7) absensii F

(8) 0 lust, (Eisele) (9) inter dominum et procuratorem

add. AId. (10) idem F[S (11) domino vel ipsi Alo.

(12) eivitatetamenente F1, manente pro menente F'2

(13) lust. (Longo) (14) nono in 3. F («") " h,s!-_
(Bcseler) (15) nisi dominus S, in eausae (ex l. scq.) I'
(16) *:e F1 cum B, iudieia F*S (17) constantiam F

(18) sed h. ita] Ulpianus scripserit ; eadem in procuratore
mutando observanda erunt, cf, p. 67 nat. 24 ( Lenti )

(19) ceterum. ..onereris para rescripti videntur esse (Eiseie)

ET DEFENSORIBUS

69

III 3

69 io diciura in dominum, verius est committi etexstipu-
’ latu actionem a procuratore in dominum transferri,
sed ct si a domino vel 1 a procuratore in procuratorem
iudieium transferatur, non dubitat Marcellus, quin
committatur stipulatio, et haec vera sunt, et licet
procuratori commissa sit stipulatio, tamen domino
erit- danda utilis ex stipulatu actio, ‘directa penitus

tollenda’4. .

!5 28 Idem libro primo disputationum bi procura-

tor meus indicatum solvi satis acceperit.,, mihi ex sti-
pulatu actio utilis est3, sieuti judicati actio mihi
in duigetur. sed et si egit procurator meus ex ea sti-
pulatione me invito, nihilo minus tamen milii ex sti-
pulatu actio triluietur. quae res facit, ut procurator
meus ex stipulatu agendo exceptione debeat repelli:
sieuti cum agit iudicati non in rem suam datus ncc

so ad eam rem procurator factus, per contrarium au-
tem si procurator meus iudieatum solvi satisdederit,
i i me ex stipulatu actio non datur, sed et si defen-
s >r meus satisdederit, in me ex stipulatu actio non
datur, quia nec iudicati meeurn agi potest.

29 Idem libro nono ad edictum Si actor, malit
dominum potius convenire quam eum qui in rem
suam procurator est, dicendum est ei licere.

25 30 Paulus libro primo sententiarum Actoris pro-

curator non in rem suam datus propter inpensas
quas in litem fecit potest desiderare, at sibi ex iudi-
cati act-ionc4 satisfiat, si dominus litis solvendo non sit.

31 Ulpianus libro nono ad edictum Si quis, cum
procuratorio nomine condemnatus esset, heres ex-
ti terit domino litis, iudicati actionem non recte re-

ao cusabit. hoc si ex asse, sin autem ex parte heres
extiterit ct totum solverit, si quidem ei mandatum
est hoc quoque, ut solvat, mandati actionem adversus
coheredes habebit: si non sit mandatum, negotiorum
gestorum actio datur, quod est et si heres procitra-
1 tor non exstiterit et solverit. Unius litis plurium
personarum plures dari procuratores non est protu-
li bitum. Iuli an n s ait eum, qui dedit diversis tem-

35 poribas procuratores duos, posteriorem dando prio-
rem prohibuisse videri.

32 Paulus libro octavo ad edictum Pluribus pro-
curatoribus in solidum simul datis occupantis melior
condicio erit, ut posterior non sit in eo quod prior
petit procurator.

33 Ulpianus libro nono ad edictum Servum quo-
que et filium familias procuratorem posse habere
aiunt, et quantum ad filium famiiias verum est: in

40 servo subsistimus, et negotia quidem peculiaria servi
posse gerere aliquem et hoe c-asu procuratorem eius
'30, i esse admittimus, quod et Labeoni videtur: actionem

1 autem intendere vetamus. Eum vero qui de statu
suo litigat procuratorem habere pnsse non dubitamus
non solum in administratiorie, rerum, sed etiam in
actionibus, quae ei vel adversus eum competant5, e.x
possessione sive servitutis sive libertatis de suo statu

6 litigat, ex contrario quoque cum procuratorem dari

2 posse manifestum est5. Publice utile est absentes

a . quibuscumque defendi:, nam et in capitalibus iudi-
ens defensio datur, ubicumque itaque absens quis "
damnari potest, ibi quemvis verlia pro eo facientem
et innocentiam excusantem audiri aequum est ct or-
a a(5nuttere: quod et ex rescripto imperatoris

‘irtionpm i,- Ait Practor: ‘Cuius nomine quis

43 ‘Mh-!h^iiM1, !lbl Poatulabit, is eum viri boni ar-
•habere Ct ei quo nomir,e'B aget id ratum

4 ‘tratu tq?T Ca l’es Pertinet, boni viri orbi-

culi iliVnhis nd • Aeqmxm praetori visum est eum,

5 ethTL! M Procurator experitur, eundem4
a etiam defensionem suscipere. Si ruis in rem
suam procurator interveniat, adhuc erit dicendum'

debere eum defendere: nisi forte ex necessitate fuerit 90, is
factus.

34 G-aius libro tertio ad edictum provinciale Si
quis in rem suam procuratorio nomine agit, veluti is
emptor hereditatis: an debeat invicem venditorem de-
fendere? et placet, si bona fide et non. in fraudem
eorum qui invicem agere vellent gestum sit negotium,
non oportere eum invicem defendere.

35 Ulpianus libro nono ad edictum Sed et bae
personae procuratorum debebunt defendere, quibus
sine mandatu agere licet: ut puta liberi, licet sint in
potestate, itera parentes et fratres et adiines et ii- 20

1 terti. Patronus libertum et per procuratorem ut
ingratum accusare potest et libertus per procurato-

2 rem respondere. Non solum autem si actio pos-
tuletur a procuratore j sed et si10 praeiudicium vel
interdictum, vel si stipulatione legatorum vel damni
infecti velit caveri: debebit absentem defendere in
competenti tribunali et eadem provincia, ceterum
cogi e.nm etiam in provincia 11 de Roma abire vel «
contrario vel a provincia in aliam provinciam et de- 25

3 fendere durum est14. Defendere autem est, id fa-
cere, quod dominus in litem faceret, et cavere idoneo:
nec debebit durior condicio procuratoris fieri quam
est domini, praeterquam in satisdando, praeter satis-
dationem procurator ita defendere videtur, si iudi-
eium accipiat, unde quaesitum est apud Iulianum,
an compellatur, an vero sufficiat ob rem non defen-
sam stipulationem committi, et Iulianus scribit libro 38
tertio digestorum compellendum accipere iudieium:
nisi et 13 agendum causa cognita recusaverit vel ex
iusta causa remotus fuerit, defendere videtur pro-
curator et si in possessionem venire patiatur, cum
quis damni infecti satis vel legatorum desideret,

36 Paulus libro octavo ad edictum vel in operis
novi nuntiatione, sed et si servum ex causa noxali
patiatur duci, defendere videte: ita tamen, ut in his
omnibus ratam rem dominum habiturum, caveat. 35

37 Ulpianus libro nono ad edictum Omnium au-
tem actionum nomine debet defendere, etiam earum
1 quae in heredem non dantur. Unde, est quaesi-
tum: si adversarius plures intendat actiones et in
singulas singuli existant, defensores suscipere parati,
videri eum recte defendi Iulianus ait. quo iure nos
uti Pomponius scribit.

38 Idem libro quadragensimo ad edictum Non 14 91, t
tamen eo usque procedendum erit, ut, si decem milia 15
petantur et exstant duo defensores parati in quina
defendere, audiantur.

39 Idem libro nono ad edictum Non solum au-
tem in actionibus et interdictis 16 et in stipulationi-
bus debet dominum defendere, verum in interrogatio-
nibus quoque, ut in iure interrogatus ex omnibus s
causis respondeat, ex quibus dominus, an igitur he-
res sit absens, respondere debebit et si responderit

1 vel tacuerit, tenebitur. Qui alieno nomine agit
quamcumque actionem, id ratum habiturum eum ad
quem ea res pertinebit cavere debet, sed interdum
licet suo nomine procurator experiatur, tamen de
rato debebit cavere, ut Pomponius libro vicensimo
quarto n scribit, ut puta iusiuraudum procuratori ret-
tulit1®, iuravit absenti dari oportere: agit hoe indicio 10
suo nomine propter suum iusiuraudum 10 (neque enim
haec actio domino competere potuit): sed debebit de
rato cavere, sed ct si procuratori constitutum est
et40 ex ca causa agat: dubitandum non est, quin
locus sit .de rato cautioni, idqne Pomponius scribit.

2 Quaeritur apud Iulianum: utrum dominum solum
ratam rem habere debet satisdare an etiam ceteros
creditores? et ait dumtaxat de. domino cavendum nec 13
illis verbis ‘ad quem ea res pertinet’ creditores con-

S «■ ittdioaiioae' ^uiacius}, <*>e*f | &»> ™ FlS cum B, ad ins. F* (14) nam F <») milia

« - ^ »» lier"! zv

competent F*S (6) iunge 26, 5, 1, (7) qui F> tfe.l

TJTom F Z a°mine -V°- « Vo!

(10) m om. F (11) provinciam dett. (12) iunge 5j 1( „

dei. F* (if,) et in interdictis Mo. (17) quinto? (cf.
§ 6) (is) adversarius et is ins. Mo. (10) propter suus-
iurunduin F (20) ct F\ ut S, om. F1

6

III 3

DE PROCURATORIBUS

70

91, 15 tineri: nara nec ipsi domino haec incumbebat, cantio.

3 Si ‘de dote' agat pater, cavere debet ratam rem
filiam habituram : sed et defendere eam debet, ut et

4 Marcellus scribit. Si pater filii nomine iniuriarum
agat, cum duae sint actiones una patris altera filii,

5 cessat de rato cautio. Si status controversiam
cui faciat procurator, sive ex servitute in libertatem

2t> adversus eum quis litiget sive ipse ex libertate in
servitutem petat, debet cavere ratam rem dominum
liabit, urum, ct ita edicto scriptum est, ut ex utroque

6 Intere quasi actor habeatur. Est et casus, quo
quis eiusdem actionis nomine ct de rato caveat et
indicatum solvi, ut puta postulata est cognitio de in ■
integrum restitutione, eurn minor circumscriptus in ,
venditione diceretur: alterius procurator existit: de- '
bet cavere hic procurator et ratam rem dominum

25 habiturum, ne forte dominus reversus velit quid pe-
tere, item indicatum solvi, nt si quid forte propter
hanc restitutionem in integrum praestari adulescenti
debeat , hoc praestetur, et liaec ita Pomponius libro

7 viee.nsimo quinto ad edictura scribit. 1 *Itcin air,, si
suspectus tutor postuletur, defensorem eius oportere
etiam de rato cavere, ne reversus ille velit retractare
quod actum est. sed non facile, per procuratorem
quis suspectus accusabitur5, quoniam famae3 * causa

30 est, nisi constet ei a tutore, mandatum nomlnatim,
aut si etiam absente tutore, quasi non defenderetur,
praetor erat cogniturus.

40 IbEM libro nono ad edictum Pomponius scri-
bit non omnes actiones per procuratorem posse quem
instituere, denique ut liberi, qui in potestate, absentis
dicuntur, ducantur, interdictum non posse desiderare

35 ait nisi, ut lulianus ait, causa cognita, ‘id c st si et
‘nomiuatim ei mandatum sit et pater valetudine vel

1 ‘alia insta causa impediatur'1. Si stipuletur procu-
rator damni infecti vel legatorum, debebit de rato

2 cavere. Sed et is, qui quasi defensor in rem
actione convenitur, praetor solitam satisdationem in-
dicatum solvi etiam dc rato debet cavere, quid enim
si in hoc indicio rem meam esse pronuntietur, rever-

92, i sus ille, cuius defensor cxtit.erat, velit fundum vindi-
care: nonne ratum non videbitur habere quod Judi-
catum est? denique si ‘verus procurator’ extitisset vel ,
ipse praesens causam suam egisset et victus esset:
si a me vindicaret, exceptione rei indicatae summo- ■
veretur, et ita lulianus libro quinquagensimo5 digesto-

s rum scribit: nam cum i u dicatur re-in meam esse, si-
li rnul iudicatur illius non esse. Ratihabitionis autem
satisdatio ante litis contestationem a procuratore ex- ,
igitur: ceterum semel lite contestata non compelletur ■'
4 ad cautionem. In his autem personis, in quibus ■
mandatum non exigimus, dicendum est, si forte evi- i
dens sit contra voluntatem eos experiri eorum pro '
quibus interveniunt, debere eos repelli, ergo non
exigimus, ut habeant voluntatem vel mandatum, sed '

JO ne° contraria voluntas probetur: quamvis de rato I
offerant cautionem.

41 Paulus libro nono ad edictum Feminas pro
parentibus agere interdum permittetur causa cognita,
si forte parentes morbus aut aetas impediat, ncc
quem quam qui agat habeant.

42 Ideii libro octavo ad edictum. Licet in popu-

15 laribus actionibus procurator dari non possit, tamen

dictum est merito eum qui de via publica agit et
privato damno ex prohibitione adficitur, quasi pri-
vatae actionis dare posse procuratorem, multo magis :
dabit ad sepulchri violati actionem is ad quem ea i

1 res pertinet. Ad actionem iniuriarnm ex lege
Cornelia procurator dari potest: nam etsi pro publica

2 utilitate exercetur, privata tamen est. Ea obli-
gatio, quae inter dominum et procuratorem consistere

20 solet, mandati actionem parit. aliquando tamen non

(1) § T •= Vat. fr. § Sint (2) per procuratorem qui

susp. accusabitur defendetur Mo. (3) famosa Vat.

(i) ‘ ’ Iust. ( Eisele ) (5) primo in.i. Lencl (g) nec F

(7) vel quidam dett. (8) transferretur Mo. (9) pro-

eontraliit.ur obligatio mandati: sicut evenit, cum in »2,
rem suam procuratorem praestamus eoque nomine
indicatum solvi promitti mus. nam si cx ca. proinis-
sione aliquid praestiterimus, nou mandati, sed ex
vendito (si hereditatem vendidimus) vel ex pristina
causa mandati agere debemus: ut fit eum fidejussor

3 reum procuratorem dedit. Is cui hereditas ex
Trebellia» 0 senatus consulto restituta est heredem

4 i ure dabit procuratorem. Sed et dominum pigno- 25
ris creditor recte dabit procuratorem ad S -manam.

5 Porro si uni ex reis credendi constitutum sit is-
que alium iu constitutam pecuniam det, nou negabi-
mus posse dare, sed et cx duobus reis promittendi
alter alterum ad defendendum procuratorem dabit,
fi Si phires heredes sint et familiae ercisoundae aut
communi divulutido agatur, pluribus euudem procu-
ratorem r.on est permittendum dare, qaoniaru res ex-
pediri non potest circa adiudicationes et condemna- 30
tiunes: plane permittendum dare, si uui coheredi

7 phires heredes existant. Reo latitante post litem
contestatam ita demum ‘fideiussores' eum defendere
videbuntur, si vel unus ex bis eum pro solido defen-
dat, vel omnes vel qui7 cx his unum dederint in
quem indicium transferetur *.

43 Iuem libro nono ad edictum Mutus et surdus
per eum modum qui procedere potest procura) orem 33
dare nou prohibentur9: ‘forsitan et ipsi dantur nou

1 quidem ad agendum, sed ad administrandum’ !u. Cum
quaeretur11, an alicui procuratorem habere liceat, in-
spiciendum erit, an non prohibeatur procuratorem

2 dare, quia hoc edictum prohibitorium est. Iu
popularibus actionibus, ubi quis quasi nnus ex pu- 93
pulo agit, defensionem ut procurator praestare co-

3 gendns non est. Is, qui curatorem alicui prae-
senti petat, 11011 aliter audietur nisi adulto consen-
tiente: quod si absenti, ratam rem eum habiturum

4 necesse habet 15 dare. Poena non defendentis pro-

5 curatoris haec est, ut denegetur ci actio. Si pro-
curator agat et praesens sit absentis servus. Atilici- 5
G uus ait servo cavendum, nou procuratori. Qui
non cogitur defendere absentem, tamen si indicatum
solvi satisdedit defendendi absentis gratia, cogendum
procuratorem 13 indicium accipere, nc decipiatur is
qui satis accepit: nam eos, qui non coguntur rem
defendere, post satisdationem cogi. Labeo causa cog-
nita temperandum , et si captio actoris sit 11 propter
temporis tractum, indicium cum accipere cogendum:
quod si aut adiinitas dirempta sit aut inimicitiae 10
intercesserint aut bona absentis possideri coeperint

44 Ulfiajws libro septimo disputationum vel si
longinquo sit afuturus vel alia iusta causa inter-
venerit

45 Paulus libro nono ad edictum non cogendum.
Sabinus autem nullas praetoris partes esse ad com-
pellendum defendere, sed ex stipulatu ob rem non
defensam agi posse: atls si instas causas habeat,
cur iudicium accipere nolit, ‘fideiussores’ nou teneri,
quia vir bonus arbitraturus non fuerit, ut qui iustam
excusationem adferret, defendere cogeretur, sed et
ei satis non dedit, sed repromittenti ci creditum est,

1 idem statuendum est. Qui ita de publico agunt,
ut et privatum commodum defendant, causa cognita
permittuntur procuratorem dare, ct postea alius agens

2 exceptione repelletur. Si procuratori opus novum
nuntiatum sit isque interdicto utatur ‘ne ei vis 16 fiat 20
‘aedificanti’, defensoris partes eum sustinere nec com-
pelli cavere ratam rem dominum habiturum Iuliauus
ait, et si satisdederit, non animadverto, inquit Iulia-
uus, quo casu stipulatio committatur.

46 _ Oaius hbro tertio ad edictum provinciale Qui
proprio nomine iudicium accepisset, si vellet procu-
ratorem dare, in quem actor transferat iudicium, &u-

hibetur F (10) Iust. (Faber) (11) queratur
(12) satis ins. Sal. {13) procuratorem delet Mo. (14) si
F (15) sic A cum B1 ac F Qe) ei vis SB , eius F

ET DEFENSORIBUS

III 3

71

3 24 /25 diri debet1 sollemniterque pro 1 Judicatum solvi satis-

1 datione cavere. Ei qui defendit eum, cuius no-
mine ipse non agat, liberum est vel _iu unam rem

2 defendere. Qui alium defendit, satisdare cogitur:
nemo euim alienae litis idoneus defensor sine, satis-

3 datione intellegitur. Item quaeritur, si ludicium
acceperit defensor et actor in integrum restitutus sit,
an cogendus sit restitutorium iudicinm accipere: et

4 magis placet cogendum. Procurator ut iu ceteris
30 quoque negotiis gerendis, ita et in litibus e.x bona

fide rationem reddere debet, itaque quod ex lite cou-
secutus erit sive principaliter ipsius rei nomine sive
extrinsecus ob eam rem, debet mandati indicio re-
stituere usque adeo, ut et si per errorem aut iniuriain
indicis non debitum consecutus fuerit, id quoque red-

5 dere debeat. Item contra quod ob rem iudicatam
procurator solverit, contrario mandati indicio reci-

35 peraro debet: poenam autem, quam ex suo delicto
fi praestitit, reeiperare non debet, Litis impendia
bona fide facta vel ab actoris procuratore vel a rei
7 debere ei restitui aequitas _ suadet. Si duobus
mandata sit administratio negotiorum, quorum alter
debitor sit mandatoris, an alter cum eo recte acturus
sit? et utique recte: non enim ob id minus procura-
tor intellegitur, quod is quoque cum quo agitur pro-
curator sit.

4" 47 Iuli anus libro quarto ad JJrseium Ferocem

91, i Qui duos procuratores omnium rerum suarum reli-
quit3, nisi nominatim praecepit ut ulter ab altero
pecuniam petat, non videtur mandatum utrilibet eo-
rum dedisse.

48 Ga.ius libro tertio ad edictum provinciale Ita-
que, 'si hoc specialiter mandatum est, tunc’4 excipiente
eo cum quo agitur ‘si non milii mandatum sit, ut a
s ‘debitoribus peterem’ actorem ita debere replicare
‘aut si mihi mandatum est, ut a te peterem’.

49 5 Paulus libro quinquarjensimo quarto ad edic-
tum Ignorantis domini condicio deterior per procu-
ratorem fieri non debet.

50 Qaius libro vicensimo secundo ad edictum pro-
vinciale Q.uacumque ratione procurator tuus a me
liberatus est, id tibi prodesse debet,
m 51 Ulpianus libro xexagensimo ad edictum Mi-
nor viginti quinque annis si defensor existat, ex qui-
bus causis in integrum restitui possit, defensor ido-
neus uon est, quia et ipsi et Tideiussoribus’ eius pci

1 iu integrum restitutionem succurritur. Quoniam
tamen 0 defendere est eandem 7 viceni quam rens sub-
ire, defensor mariti in amplius quam maritus facere

2 possit non est condemnandus. J's qui suscepi!
defensionem, etsi locupletissimus sit",

is 52 Paultjs libro qiiinquagensimo septimo ad edic
tum etsi consularis sit,

53 Ulpianus libro sexagensimo ad edictum non
videtur defendere, nisi satisdare fuerit paratus.

54 Paulus libro quinqua gens imo ad edictum Ne-
que femina neque miles neque qui rei publicae causa

„„ at1 uturas est aut morbo perpetuo tenetur aut magis-
tratum initurus est aut invitus indicium pati non
i potest, idoneus defensor intellegitur. Tutores, qui

lendi debent00 atiministraverunt« eodem loco et de-

libr0 *e-xa9f nsimo quinto ad edictum
rem suam dato praeferendus non est
■ ' Procuratori in litem movendam vel necu-

ne^haboTPtitli.dam ‘ 'T e£im 3U0 nomin« llti,es actio-
er’ eas mtendit,

rem mobil fm sexto tld dictum Ad

dum Tecte datus procurator ad exhiben-

25

:

■

57 Id EM libro septuagensimo quarto ad edictum 94, 21
Qui procuratorem dat, ut confestim agat, is intelle-
gendus est permittere procuratori et postea litem

1 peragere. Si quis remisit exceptionem procura-
toriam non poterit ex poenitentia eam opponere.

58 Paulus libro septuagensimo primo ad ' edictum 30
Procurator, cui generaliter libera administratio rerum
commissa est, potest exigere, novare 1 1, aliud pro alio
permutare.

59 Ivem libro decimo ad Plautium Sed et id
quoque ei mandari videtur, ut solvat creditoribus.

60 Idem libro quarto responsorum Mandato ge- 35
ncrali uon contineri etiam transactionem decidendi
causa interpositam: et ideo si postea is qui manda-
vit transactionem ratam non habuit, non posse eum
repelli ab actionibns exercendis.

61 Idem libro primo ad Plautium Plautius ait:
procuratorem damnatum uon debere conveniri, nisi
aut in rem suam datus esset aut optulisset se, cura
sciret cautum non esse, omnibus placuit, idem erit 40
observandum et si defensoris loco cum satisdatione

se liti optulerit.

62 Pomponius libro secundo ex Plautio Ad lega- 95, t
tura petendum procurator datus si interdicto utatur
adversus heredem de tabulis exhibendis, procuratoria
exceptio, quasi non et hoc esset ei mandatum, non
obstat.

63 Modestinus libro sexto differentiarum Pro-
curator totorum bonorum, cui res administrandae 5
mandatae sunt, res domini 'neque mobiles vel immo-
biles neque servos*12 sine speciali domini mandatu
alienare potest, nisi fructus aut alias res, quae facile
corrumpi possunt.

64 Idem libro tertio regularum Is, cuius nomine

defensor exstitit, si ante litem contestatam in prae-
sentia fuerit et postulet suo nomine litem suscipere,
causa cognita audiendus est. 10

65 Idem libro singulari de heurematicis Si pro-
curatorem absentem 13 dominus satisdatione relevare
velit, litteras suas ad adversarium derigere debebit,
quibus significet, quem adversus eum procuratorem
et in qua causa fecerit, ratum que se habiturum quod
cum eo actum sit: 14 hoc enim casu litteris eius ad-
probatis vedut praesentis procuratorem intervenire in- 15
tellegendum est. itaque etsi postea mutata voluntate
procuratorem esse noluerit, tamen indicium, quo quasi
procurator expertus est, ratum esse debet l5.

66 Papinianus libro nono quaestionum Si is qui
Stichum vel Damam, utram eorum ipse vellet, stipu-
latus est etic ratum habeat, quod alterum procura-
torio nomine Titius petit: facit, ut res iu iudiciuiu
deducta videatur, et stipulationem consumit.

67 17 Idem libro secundo responsorum Procura- 2»
torlfl, qui pro evictione praediorum quae vendidit
fidem suam adstriuxit, etsi negotia gerere 18 desierit,
obligationis tamen onere praetoris auxilio non leva-
bitur20: fiam’ procurator !8, qui pro domino vinculum
obligationis suscepit, onus eius frustra recusat.

68 Idem libro tertio responsorum Quod procura-
tor _ ex re domini mandato non refragante stipulatur, 25
invito procuratore, dominus petere non 21 potest.

69 Paulus libro tertio responsorum Paulus re-
spondit etiam eum, qui ad litem suscipiendam pro-
curatorem dedit, causae suae adesse non prohiberi.

70 Scaevola libro primo responsorum Pater filio
suo pupillo tutorem dedit Sempronium creditorem
suum: is administrata tutela reliquit fratrem suum
heredem, qui et ipse decessit et per fideicommissum m
nomen debitoris Titio reliquit eique mandatae sunt
actiones ab heredibus: quaero, cum tam tutelae actio

(1} debet) debere... ait Le.nel (o\ i,rn „„ T

(3) relinquit F (*) < > Iust. (Lthf ( J ££ 4“™

i 9 (6) tamen dei. Mo. e P 4>,

herfiditatis. Procuratore Salpius ( <10) si,
“ o- cum B. procuratoria Fi 1 0 } ,

° t.. /tj f - , . . n°vare S cum om.l

(12) Juti, (Bonfante) (13) absens Arnaldu, (14) ,en. c:

Cod. 2, 50, 1 addita esse vidit Eisele (15) idem libro decimo
pandectarum, sed expunctum, ins. F, quod quo pertineat,
quaeritur (lfi) et dei. MaL (17) = Val. fr. § 328. 332
(18) absentia ins. ins. Tat. (19) sic F3S, negotiagere T1’
(20) relevabitur Vat. (21) non P» (solus ex codd. ordini »
secundi ) cum B, om F et dett.

6r

III 3, 4

72

QUOD CUIUSCUMQUE UNIVERSITATIS

95, 31 quam pecuniae creditae ex hereditate Sempronii de-
scendant, an non alitor mandata actio ei detur, quam
si defendat heredes, a quibus ei actiones mandatae
sunt, respondi debere defendere. _

71 Paulus libro primo sententiarum Absens reus

35 causas absentiae per1 procuratorem reddere potest.

72 Idem libro primo manualium Per procurato-
rem non 'semper1 adquirimus actiones, sed rctiuemus:
veluti si reum conveniat intra legitimum tempus2 3: vel
si prohibeat opus novum fieri, ut interdictum nobis
utile sit quod vi aut clam, nam et hic pristinum ius
nobis conservat4.

96, i 73 Idem libro singulari de officio adsessorum Si
reus paratus sit ante litem contestatam pecuniam
Rolvere, procuratore agente quid fieri oportet? nam
iniquum est cogi eum iudicium accipere, propter quod
suspectus videri potest, qui praesente, domino mm
optuiit, pecuniam? quid si tunc facultatem pecuniae
5 non habuit, numquid cogi debeat iudicium accipere?
quid enim si et famosa sit actio? 4 sed hoc constat,
ut ante litem contestatam praeses iubeat in aede
sacra pecuniam deponi: hoc enim fit et in pupillari-
bus pecuniis, quod si lis contestata est, hoc oranc
officio indicis dirimendum est.

74 Ulpianus libro quarto opinionum Nec civi-
tatis actor negotium publicum per procuratorem agere
potest.

io 75 Iulianus libro tertio digestorum Qui absen-
tem emptorem cunderaque possessorem fandi defen-
debat et indicium nomine eius accipiebat, postulabat
a venditore fundi, ut ab eo defenderetur: venditor
desiderabat caveri sibi ratam rem emptorem habi-
turum. puto eum venditori de rato satisdare debere,
quia si fundum agenti restituerit5 *, nihil prohibet do-
minum rem petere et cogi venditorem rursus defendere.

15 76 Idem libro quinto ad Minicium Titius cum

absentem defenderet, satisdedit et prius quam iudi-
cium acciperet desiit reus solvendo esse: quam ob
causam defensor recusabat iudicium in se reddi opor-
tere. quaero, an id ei concedi oporteat. Iulianus
respondit5: defensor cum satisdedit, domini loco ha-
bendus est. nec multum ei praestatunis est praetor,
si eum non coegerit iudicium accipere, eum ad 'fide-

20 iussores’ eius iri possit et hi quidquid praestiterint7
a defensore consecuturi sint.

77 Paulus libro quinmuigensimo septimo ad edic-
tum Omnis qui defenditur boni viri arbitrata defen-
dendus est.

78 Africanus libro sexto quaestionum Et ideo
non potest videri boni viri" arbitrata litem defendere
is, qui actorem frustrando efficiat, ne ad exitum con-

25 1 troversia deducatur. Ad duas res petendas pro-
curator datus si unam rem petat, exceptione non ex-
cluditur et rem in iudicium deducit.

IV9

QUOD CUIUSCTJMQUE UNIVERSITATIS NOMINE
VEL CONTRA EAM AGATUR. 10

90 1 Gatus libro tertio ad edictum provinciale Ne-

que societas 11 neque collegium neque huius modi cor-
pus passim omnibus habere conceditur: nam et le-
gibus et senatus consultis et principalibus constitu-
tionibus ea res coercetur, paucis admodum in causis
concessa sunt huiusm odi corpora: ut ecce vectigalium
publicorum sociis permissum est eorpus habere vel
aurifodinarum vel argentifodinarum et salinarum, item

95 collegia Romae certa sunt, quorum corpus senatus
consultis atque constitutionibus principalibus confir-

matam est, veluti pistorum et quorundum aliorum, et, 96, 35

1 naviculariorum, qui et in provinciis sunt. Quibus
autem permissum est corpus habere collegii societa-
tis12 sive cuiusque alterius eorum nomine, proprium 17
est ad exemplum rei publicae habere res communes,
arcam communem ct actorem sive syndicum, per
quem tamquam in re publica, quod communiter agi

2 fierique oporteat, agatur fiat. Quod si nemo eos 97,«,
defendat, aucd eorum commune erit possideri et,_si
admoniti non excitentur ad sui defensionem , venire

se iussurum proconsul ait. et quidem non esse ac-
torem vel syndicum tunc quoque intellegimus, cum is
absit aut valetudine impertietur aut inhabilis sit ad

3 agendum. Et si extraneus defendere velit uni-
versitatem, permittit proconsul, sicut in privatorum 5
defensionibus observatur, quia eo modo melior con-
dicio universitatis fit.

2 Ulpianus libro octavo ad edictum Si municipes 14
vel aliqua universitas ad agendum det actorem, non
erit dicendum quasi a pluribus datum sic haberi: hic

I enim pro rc publica vel universitate intervenit, nou
pro singulis.

3 Idem libro nono ad edictum Nulli permittitur 15 ie
nomine civitatis vel curiae experiri nisi ei, cui lex
permittit, aut lege cessante ordo dedit, cum duae
partes adessent aut amplius quam duae.

4 Paulus libro nono ad edictum Plane ut duae
partes decurionum adfuerint, is quoque quem decer-
nent numerari potest.

5 Ulpianus libro octavo-0 ad edictum Illud notan- i&
dum Pomponius ait, quod et patris suffragium filio
proderit et filii patri,

6 Paulus libro nono ad edictum item eorum, qui
in eiusdem potestate sunt: quasi decurio enim hoc
dedit, non quasi domestica persona, quod et in ho-
norum petitione erit servandum, nisi lex municipii
1 vel perpetua consuetudo prohibeat. Si decuriones

■ decreverunt actioDem per eum movendam quem rtnum- 26
viii elegerint, is videtur ab ordine electas ct ideo cx-
1 periri potest: parvi enim refert, ipse ordo elegerit an
! is cui ordo negotium dedit, sed si ita decreverint,
ut quaecumque incidisset controversia, eius peten-
dae 10 negotium Titius haberet, ipso iure id decretum
nullius momenti esse, quia non possit videri de ea
rc, quae adhuc in controversia non sit, deercto da-
tam persecutionem, 'sed hodie haec omnia per syn- 2»
‘dicos solent secundum locorum consuetudinem cx-
, 2 plicari.5, 17 Quid si actcr datus postea decreto de-
I curionum prohibitus sit, an exceptio ei noceat? et
puto sic hoc accipiendum, ut ei permissa videatur,

3 cui et permissa durat. Actor universitatis si agat,
compellitur etiam defendere, non autem compellitur
cavere de rato, sed interdum si de decreto dubitetur,
puto interponendam et de rato cautionem, actor ita-
que iste 'procuratoris1 partibus fungitur et iudicat-i 3*
actio ei ex edicto non datui' nisi in rem suam datus
sit. et constitui ei potest, ex isdem causis mutandi
actoris potestas erit, ex quibus etiam 'procuratoris’,
actor etiam filius familias dari potest.

7 Ulpianus libro decimo ad edictum Sicut muni-
cipnm nomine actionem praetor dedit, ita et adversus
eos iustissime edicendum putavit, secl et legato, qui

iu negotium publicum sumptum fecit, puto dandam 35

1 actionem in municipes. Si quid universitati de-
betur, singulis non debetur: nec quod debet universi-

2 tas singuli debent. Tn decurionibus 'vel aliis uni-
versitatibus1 18 nihil refert, utrum oinueg idem maneant

an pars maneat vel omnes immutati sint, sed19 si 9S 1
universitas ad unum redit, magis admittitur posse

(l) causasentiae (om. per) F (2) Paulus scripserit si

sponsorem conveniat intra biennium, cf. Vat. fr. 3316

(3) conservet F (4) l. 73 /in. lust. (Faber) (5) re-

stituerat Fb (6) fuit ne Minicius respondit.. .Iulianus

notat (Lenel) (7) praestiterit F (s) viri om. F

(9) Ei. 1...8; Sab. 9; Pap. 10. — B. 8, 2, 101. ..110

(10) agatur F1 et F ind., agetur F*S (11) societatem

Hal. (12) societatisve Mo. (13) alterius nomine,
' eorum proprium Mo. (14) municipet F (15) sic S,
permittetur F (16) controversia eis, petendi Mo.
(17) ' 1 lust. (Faber) (is) ' 1 lust. (Oradenuritz, cf,

not. 19) (19) sed et B: Ghadenvntz initium § 2 olim

cojitimiasse principium huius lepis suspicatur (20) nono
Lenel

DE NEGOTIIS GESTIS

III 4. 5

7a

9S i eum convenire et conveniri, cum rus omnium m unum
' recciderit et stet nomen universitatis. ,

8 Iavolmnus Itbro quinto decimo ex Cassio Liyi-
tates si per eos qui res earum administrant non de-
fenduntur nec qui equam est corporale rei publicae

s quod possideatur1 2j per actiones3 debitorum civitatis

agentibus satisfieri oportet.

9 Pomponius libro tertio decimo ad oo.oiwu.rn i-i
tibi cum municipibus hereditas communis erit, fami-
liae erciscundae indicium inter vos redditur, idem-
que dicendum est et4 iu finium regundorum et aquae
pluviae arcendae indicio.

10 Paulus libro primo wanudliwH Uonsutm po-
10 tesfc actor etiam ad operis novi nuntiationem et ad ;

stipulationes interponendas, velnti legatorum, damni
infecti, iudicatinn solvi, quamvis servo potius civitatis
caveri debeat: sed et si actori cautum fuerit, utilis
actio administratori rerum civitatis dabitur.

V6

DE NEGOTIIS GESTIS.

is 1 Ulpianus libro decimo ad edictum Hoc edictum
necessarium est, quoniam magna utilitas absentium
versatur, ne indefensi rerum possessionem aut ven-
ditionem patiantur vel pignoris distractionem vel poe-
nae committendae actionem, vel iniuria rem suam
amittant.

2 Qaius libro tertio ad edictum provinciale Si
20 quis absentis negotia gesserit licet- ignorantis, tamen

quidquid0 utiliter in rem7 eius impenderit vel etiam
ipse se in rem8 absentis alicui obligaverit, habet0
eo nomine actionem: itaque eo casu ultro citroque
nascitur actio, quae appellatur negotiorum gestorum,
et sane sicut aequum est ipsum actus sui rationem
reddere et eo nomine condemnari, quidquid vel non
ut oportuit gessit vel ex his negotiis retinet: ita ex
diverso iustnin est, si utiliter gessit, praestari ci, quid-
25 quid eo nomine vel abest ei vel afuturum est.

3 Ulpianus libro decimo ad edictum Ait praetor:
‘Si quis negotia alterius, sive quis negotia, quae cuius-
que eum is moritur fuerint, gesserit: iudicium eo

1 ‘nomine dabo.’ Haec verba ‘si quis’ sic sunt ac-
cipienda ‘sive quae’: nam et mulieres negotiorum
gestorum agere posse et conveniri non dubitatur.

2 3 ‘Negotia’ sic accipe, sive unum sive plura. ‘Al-
so terius’, inquit: et hoc ad utrumque sexum refertur.

i Pupillus sane 10 si negotia gesserit, post rescriptum
divi Pii etiam conveniri potest in id quod factus est
locupletior: agendo autem conpensationem eius quod

5 gessit patitur. Et si furiosi negotia gesserim, com-
petit mihi adversus eum negotiorum gestorum actio,
curatori autem furiosi vel furiosae11 adversus eum

6 earave dandam actionem Labeo ait. Haec verba:
sive, quis negotia, quae cuiusque cum is moritur

as fuerint, gesserit’ significant illud temuus, quo qnis
post mortem alienius negotia gessit: de quo fuit ne-
cessarium edicere, quoniam neque testatoris iam de-
lincti neque heredis qui nondum adiit negotium ges-
sisse videtur, sed si quid " ■ -

rntfl ™ -i 51 Tud a,;ccssit post mortem, ut ’

puta panus et fetus14 et fructus, vel si quid servi
adquiRiennt: etsi his verbis nen continentur, pro ad-
„ '1( a,ntI1 'lebent accipi. Haec autem actio

P-T noirofln _ . . *-*■«"*'« uutvjii ttlvUlV/ CllID

8 comnetU onatur» et heredi et in heredem
datusT, W ®J,?xfeutOT a praetore in negotio meo
datus dolum milii feoerit, dabitur mihi adversus eum

Labeo scribit ,p,mra in negotiorum gestorum actione
a,eo 8Cnljit solummodo versari: nam si af-

99, i

fcctione coactus, ne bona mea distrahantur, negotiis 99, 3
te meis optuleris, aequissimum esse dolum dumtaxat

10 te praestare: quae sententia habet aequitatem. Hac 5
actione tenetur non solum is qui sponte et nulla ne-
cessitate cogente immiscuit se u negotiis alienis et ea
gessit, verum et is qui aliqua necessitate urguente

11 vel necessitatis suspicione gessit. Apud Marcel-
lum libro secundo digestorum quaeritur, si, cum pro-
posuissem negotia Titii gerere, tu mihi mandaveris
ut geram , an ntraque actione uti possim s et ego
puto utramque locum habere, quemadmodum ipse
Marcellus scribit, si fideinssorem accepero negotia io
gesturus: nam et hio dicit adversus utrumque esse
actionem.

4 Idem libro qmdragensi-mo quinto ad Sabinum
Sed videamus, an fideiussor hic habere aliquam ac-
tionem possit: et verum est negotiorum gestorum
eum agere posse, nisi donandi animo fideiussit ts.

5 Idem libro decimo ad edictum Item si, cum
putavi a te milii mandatum, negotia gessi, et hic is
uascitur negotiorum gestorum actio cessante mandati
actione, idem est etiam, si pro te fidciussero, dum

1 pnt-o mihi a te mandatum esse, Sed et si, culo
putavi Titii negotia esse, cum essent Sempronii, ea
gessi, solus Sempronius mihi actione negotiorum ges

2 (6) torum tenetur. 16Iulianus libro tertio digesto-
rum scribit, si pupilli tui negotia gessero non . man-
datu tuo, sed ne tutelae indicio tenearis, negotiorum
gestorum te habebo obligatum: sed et pupillum, modo 20

3 (1) si locupletior fuerit factus. Item si procura-
tori tuo mutuam pecuniam dedero tui contemplatione,
ut creditorem tuum vel pignus tuum liberet, adversus
te negotiorum gestorum habebo actionem, adversus
eum eum quo contraxi nullam, quid tamen si a pro-
curatore tuo stipulatus sum? potest dici superesse
mihi adversus te negotiorum gestorum actionem, quia
4(2) ex abundanti hanc stipulationem interposui. Si 2$
quis pecuniam vel aliam quandam rem ad me per-
ferendam acceperit: qnia meum negotium gessit, ne-
gotiorum gestorum mihi actio adversus eum compe-

5 (3) tit. Sed et si quis negotia mea gessit non mei
contemplatione, sed sui lucri causa, Labeo scripsit
suum eum potius quam meum negotium gessisse (qui
enim depraedandi causa accedit, suo lucro, non meo
commodo studet): sed nihilo minus ; immo magis et

is tenebitur negotiorum gestorum actione, ipse f.ameni 30
si circa res meas aliquid impenderit, 17 non in id quod
ei abest, quia improbe ad negotia mea accessit, sed
in quod ego18 locupletior factus suui habet contra

6 (4) me actionem. Si quis ita simpliciter versatus
est, ut suum negotium iu suis bonis quasi meuin ges-
serit, nulla ex utroque 10 latere nascitur actio, quia nec
fides bona hoc patitur, quod si et suum et meum quasi
meum gesserit, iu meum tenebitur: nam e.t si cui manda-
vero, ut meum negotium gerat, quod mihi tccnm erat 35
commune, dicendum esse Labeo ait, si et tuum ges-

7 (5) sit sciens, negotiorum gestorum eum tibi teneri. Si
quis quasi servus meus negotium meum gesserit, cum
esset vel libertus vel ingenuus, “dabitur negotiorum

8 (6) gestorum actio. Sed si ego tui filii negotia
gessero vel servi, videamus, an tecmn negotiorum
gestorum habeam actionem, et inibi videtur verum,
quod Labeo distinguit et Pomponius libro vicensimd 49
sexto probat, ut, si quidem contemplatione tui nego-
tia gessi peculiaria, tu mihi tenearis: quod si amici-
tia filii41 tui vel servi, vel eorum contemplatione, ad-
versus patrem vel dominum de peculio dumtaxat dan- 100, i
dam actionem, idemque est et si sui iuris esse cos
putavi, nam ct si servuin non necessarium emero

(1) an ms P (2) possidetur f’4 cn Pf.r exa,

Mo. (4) sic S cum B: ct om. F P

30,^38^46.^*47 *4.^*l6.^*£cn 'sjul*. 41/ 43^ '

videtur ad caput de negotii., pupilli gestis m

omissum spectasse (Kr.) (11) utilem addiderit Ulpianus

(A>.) (12) et fet us S, offectus F (13) fuerit utilis Uci in

factum) actio {Kr.) (14) si F (15) iunge 46, 1, * pr.

(16) ab Iuliacus legem incipiunt FS ( 17) Julianum
scripsisse in id . . . accessit, non habet c, 111. actionem
liiccol/vno putat (18) quod go F (19) utraque F
(20) utilis dabitur Ulpianus (Kr.) (21) Abi] fi F

1

III 5

74

DE NEGOTIIS

100,2 lilio tuo ct tu ratum habueris, nihil agitur' ratiha-
bitione eodem loco Pomponius scribit hoc adiecto,
quod putat, etsi nihil sit in peculio, quoniam plus ■
patri dominove debetur, et in patrem dandam actio- ■
t nctn, in quantum locupletior ei mea administratioue
9 (7) factus sit. Sed si hominis liberi qui tibi bona
fide serviebat negotia gessero : si quidem putans tuum
esse servum gessi, Pomponius scribit earum rerum
peculiarium causa, quae te sequi debent, tecuin mihi
fore negotiorum gestorum actionem, earum vero re-
rum, quae ipsum sequuntur, non tecuin, sed cum
ipso’ seds si liberum scivi, earum quidem rerum,
quae eum sequuntur, habebo adversus eum uctionenij

lo 10(8) earum vero, quae te sequuntur, adversus te. Si
Titii servum putans, qui erat. Sempronii, dedero pe-
cuniam ne occideretur, ut Pomponius ait, habebo
negotiorum gestorum3 adversus Sempronium actio-

11 (9) nem. Item quaeritur apud Pedium libro sep-
timo, si Titium quasi debitorem tuum extra indicium
admonuero et is milii solverit, eum debitor non esset,
tuque postea cognoveris et ratum habueris4: an ne-

15 gotiorum gestorum actione me possis convenire, et
ait dubitari posse, quia nullum negotium tuum ges-
tum est, cum debitor tuus non fuerit, sed ratihabi- I
tio, inquit, fecit tuum negotium: et sicut ei a quo i
exactum est adversus emn datur repetitio qui ratum
habuit, ita et ipsi debebit post ratihabitionem adver-
sus mc competere actio, sic ratihabitio constituet ;
tuum negotium, quod ab initio tuum non erat, sed :

12 (10) tua contemplatione gestum. Idem ait, si :

20 Titii debitorem, cui te heredem putabam, cum esset

Seius heres, convenero similiter et exegero, mox tu ,
ratum habueris: esse mihi adversus te et tibi nr.i- i
tuam negotiorum gestorum actionem, adquiu alie-
num negotium gestum est: sed ratihabitio hoc con-
ciliat: quae res efficit, ut, tuum negotium gestum vi-

13 (M) deatur et a te hereditas peti possit. Quid
ergo, inquit Pedius, si, cum te heredem putarem, in-
sulam fuisero hereditariam tuque ratum habueris, an

2J sit mihi adversus te actio? sed non fore ait, cum
hoc facto meo alter sit locupletatus et alterius re
ipsa gestum negotium sit, nec possit, quod alii ad-
quisitum est, ipso gestu, hoc tuum negotium videri.

14 (12) Videamus in persona eius, qui negotia ad- !
ministrat, si quaedam gessit quaedam non, contempla-
tione tamen eius alius ad haec tiou accessit, et si
vir diligens (quod ab eo exigimus) etiam ea gestu-
rus fuit: an dici debeat negotiorum gestorum eum
teneri et, propter ca quae non gessit? quod puto

ao verius, certe si quid a se exigere debuit, procul
dubio hou ei imputabitur, quamquam enim hoc
ei imputari non possit, cur alios debitores non con-
venerit, quoniam conveniendi eos iudicio facultatem
non habuit, qui nullam actionem intendere potuit:
tamen a semet ipso cur non exegerit, ei imputabitur:
et si forte non fuerit, usurarium debitum, incipit esse
usurarium, _ ut divus Pius Flavio Longiuo rescripsit:
nisi forte, inquit, usuras ei remiserat:

35 6 (7) Paulus libro nono ad edictum quia tan- '

tundem in bonae fidei iudieiis .officium iudicis valet,
quantum in stipulatione nominatim eius rei facta in-
terrogatio.

7 (8) Ulpianus libro decimo ad edictum ‘Si au- 1
Tem is fuit qui negotia administravit a quo mandatum I
‘non exigebatur, posse ei imputari, eur oblata de rato
‘cantione enm non convenit: si modo facile ei fuerit '■
‘satisdare, >s certe in sua persona indubitatum est: et ■
101, i ideo si ex causa fuit obligatus, quae certo tempore
finiebatur, et tempore liberatus est. nihilo minus ne-
gotiorum gestorum actione erit obligatus, idem erit
dicendum et in ea causa; ex qua heres non tenerc-
1 tur6, ut. Marcellus scribit, Item si fundum tuum

vel civitatis per obreptionem petiero negotium tuum ioi()
vel civitatis gerens et ampliores quam oportuit fruc-
tus fuero consecutus, debebo hoc ipsum tibi vel rei 5

2 publicae praestare, licet petere non potuerim. Si
quocumque modo ratio compensationis habita non
est a indice, potest contrario iudicio agi: qiiod si
post examinationem reprobatae fuerint pensationes,
verius est quasi rc indicata amplius agi contrario iu-
dicio uon posse, ‘quia exceptio rei indicatae oppo-

3 nenda est’1. Julianus8 libro tertio tractat, si ex
duobus sociis alter rue prohibuerit administrare, aiter
uon : an adversus cum qui non prohibuit habeam io
negotiorum gestorum actionem? movetur eo, quod, si
data fuerit adversus eum actio, necesse erit et eum
pertingi qui vetuit: sed et illud esse iniquum eum
qui uon prohibuit alieno facto liberari, cum et° si
mutuam pecuniam alteri cx sociis prohibente socio
dedissem, utique, eum obligarem, et puto secundum
luliauum debere diei superessc. contra eum qui non
prohibuit negotiorum gestorum actionem, ita tamen is
ut is qui prohibuit ex nulla parte neque per socium
neque per Lpsmn aliquid damni sentiat.

8 (9) Scaevola libro primo quaestionum Pom-
ponius scribit,, si negotium a te quamvis male ges-
tum probavero, negotiorum tamen 10 gestorum te mihi
non teneri, videndum ergo, ne in dubio hoc, an ra-
tum habeam, actio negotiorum gestorum pendeat:
nam quomodo, cum semel coeperit, mula voluntate m
tolletur? sed superius ita verum se putare, si dolus
maius a te absit. Scaevola: irnmo puto et si com-
probem, adhuc negotiorum gestorum actionem esse,
sed eo dictum" te mihi non teneri, quod reprobare12
non possim semel probatum: et quemadmodum quod
utiliter gestum est necesse est apud iudicem pro rato
haberi, ita omne quod ab ipso probatura est. cete-
rum si ubi probavi, non est negotiorum actio: quid 25
fiet, si a debitore meo exegerit13 et probaverim?
quemadmodum recipiam? item si vendiderit? ipse
denique si quid impc-udit, quemadmodum recipiet?
nam utique mandatum non est. erit igitur et post
ratihabitionem negotiorum gestorum actio.

9 (10) Ulpi anus libro decimo ad edict um Sed
au ultro mihi tribuitur actio sumptuum quos feci?
et puto competere, ‘nisi specialiter id actum est, ut

1 'neuter adversus alteram habeat actionem5 \ Is au- 20
tem qui negotiorum gestorum agit non solum si effec-
tum habuit negotium quod gessit, actioae ista utetur,
sed sufficit, si utiliter gessit,, etsi effectum non habuit
negotium, et ideo si iusuiam fulsit vel servum aegrum
curavit, etiamsi insula exusta est vel servus obiit,
aget negotiorum gestorum: idqne et Labeo probat,
sed ut Celsus refert, 1’roculns apud eum notat non
semper debere dari, quid enim si eam insulam fulsit,
quam dominus quasi impar sumptui dereliquerit vel 25
quam sibi necessariam non putavit? oneravit, inquit,
dominum secundum Labeonis sententiam, cum uni-
cuique liceat et damni infecti nomine rem derelin-
quere. sed istam sententiam Celsus eleganter deridet:
is enim negotiorum gestorum, inquit, habet actionem,
qui utiliter negotia gessit: non autem utiliter negotia
gerit, qui rem uon necessariam vel quae oneratura
est patrem familias adgreditur. iuxta hoc est et, 1*
quod Iulianus scribit, eum qui insulam fulsit vel ser-
vum aegrotum curavit, habere negotiorum gestorum
actionem, si utiliter hoc faceret, licet, eventus non
sit secutus, ego quaero: quid si putavit se utiliter
facere, sed patri familias uon expediebat? dico hunc
non habiturum negotiorum gestorum actionem: ut 1 02, 1
enim eventum non spectamus, debet utiliter esse
coeptum.

10 (1 1) Pomponius libro vicensimo primo ad Quin-
tum Mucium Si negotia absentis et ignorantis ge-

(l) agi tua Mo. (2) sed et Hal. contra £S (3) ques-
torum F (l) habuerit F (5) ‘ 5 Just. (Faber)
(6) tenetur Fl (t) c> luat. (Etar.le) (g) hinc- legem
incipiunt FS contra £ (9) et S cum B, om. F

(10) probavero tamen: negotiorum Kr. (U) dictum
F, dicto S, dumtaxat Mo. (12) reprobari F (13) ex-
egerim F

RESTIS

III 5

75

in

102 i ras. et culpam et dolum praestare debes, sed Pro:
\ culus interdum etiam casum praestare debere, veluti
si novum negotium, quod non sit solitus absens ta-
cere, tu nemine eius geras: veluti venales novicios
coemendo vel aliquam negotiationem ineundo, nam
si quid damnum ex ea rc secutum fuerit, te seque-
tur lucrum vero absentem : quod si iu quibusdam
lucrum factum fuerit, in quibusdam damnum, absens
pensare lucrum cum damno debet.

11 (12) Ulpianus libro decimo ad edictum suc-
cessori eius, ‘cuius fuerunt negotia51, qui apud hostes
1 decessit, haec actio danda erit. Sed si mu fami-
lias militis defuncti testamento facto gessi, similiter
■2 erit danda actio. Sicut autem in negotiis vivorum
gestis sufficit utiliter negotium gestum, ita et in bonis
mortuorum, licet diversus exitus sit secutus.

12 (13) Paulus libro nono ad edictum Debitor
is meus, qui mihi quinquaginta debebat, decessit: huius

hereditatis curationem suscepi et impendi decem:
deinde redacta ex venditione rei hereditariae centum
in area reposui: haec sine culpa raca perierunt,
quaesitum est, an ab herede, qui quandoque extitis-
set, vel creditam pecuniam quinquaginta petere pos-
sim vel decem quae impendi. Iulianus scribit in
eo verti quaestionem, ut animadvertamus, an iustam
causam habuerim seponendorum centum : nam si de-
2u buerira et mihi et ceteris hereditariis creditoribus
solvere, periculum non solum sexaginta, sed et reli-
quorum quadraginta5 me praestaturum, decem tamen
quae impenderim retenturum3, id est sola nonaginta
restituenda4, si vero iusfa causa fuerit, propter
quam integra centum custodirentur, veluti si pericu-
lum erat, ne praedia iu publicum committerentur,
ne poena traiectieiae pecuniae augeretur aut5 ex
compromisso committeretur: non solum decem, quae
25 in hereditaria negotia impenderim, sed etiam quin-
quaginta quae mihi debita sunt ab herede me conse-
qui posse,

13 (14) Ulpianus Ubro decimo ad edictum Si
filius familias negotia gessisse proponatur, aequissi-
mum erit iu patrem quoque, actionem dari, sive pe-
culium habet sive in rem patris sui vertit: et si an-
cilla, simili modo.

iu 14 (15) Paulus libro nono ad edictum Pompo-
nius libro vioensimo sexto in negotiis gestis initio
cuiusque temporis8 condicionem spectandam ait. quid
enim, inquit, si pupilli negotia coeperim gerere et
inter moras pubes factus sit? vel servi aut filii fa-
milias et interea liber aut pater familias effectus sit?
hoc et ego verius esse didici, nisi si ab initio quasi
unum negotium gesturus accessero, deinde alio anima
ss ad alterum accessero eo tempore, quo iam pubes vel
hber vel pater familias effectus est: hic enim quasi
plura negotia gesta sunt et pro qualitate personarum
et actio formatur et condemnatio moderatur.

11,0,1 15 (16) Idf.u libro septimo ad Plautium Sed et

cum aliquis negotia mea gerat, non multa negotia
eunt, sed unus contractus, nisi si7 ab initio ad unum
negotium accessit, ut finito eo discederet: hoe enim
casu si nova voluntate aliud quoque adgrcdi coeperit,
■mus contractus eBt.

S "Ulpianus libro trigensimo quinto ad edic-

„• , actum9, quem quis in servitute egit, manu-

toit ut ^lCn,‘J,tllr*rCdC?ere- PlaBR si quid conexum
est abVnPn,?ril Iatl,V eius C!U0d in servitute gestum
stat venLT • 'r !lbertatc gessit non possit* con-
iti indicium vel mandati ve! negotiorum

gestorum et quod in servitute gestum est. denique 103, s-
si” tempore servitutis aream emerit et in ea insulam
aedificaverit eaque corruerit, deinde manumissus fua- io
dum locaverit: sola locatio fundorum in iudicio ne-
gotiorum gestorum deducetur, quia cx superioris tem-
poris administratione nihil amplius in 10 iudicio deduci
potest quam id, sine quo ratio libertatis tempore ad-
ministratorum negotiorum expediri non potest.

17 (18) Paulus libro nono ad edictum Proculus
et11 Pegasus bonam fidem eum, qui iu_ servitute ge- is
rcre coepit, praestare debere aiunt: ideoque quan-
tum, si alius eius negotia gessisset, servare potuisset,
tantum eum, qui a semet ipso non exegerit, nego-
tiorum gestorum actione praestaturum, si aliquid ha-
buit in peculio, cuius retentione id servari potest15,
idem Neratius.

18 (19) Idem libro secundo ad Neratium Adqnin
natura debitor fuit, etiamsi in peculio nihil habuit, 20
et si postea habuit, sibi13 postea solvere debet in eo-
dem actu perseverans: sicut is, qui temporali actione
tenebatur, etiam post tempus exactum negotiorum

3 gestorum actione id praestare cogitur. u Scaevola
noster ait putare se, quod Sabinus scribit debere15
a capite rationem reddendum tB sic intellegi, ut appa-
reat, quid reliquum fuerit tunc, cum 17 primum liber
esse, coeperit, non ut dolum aut culpam in servitute
admissam iu obligationem revocet: itaque si inventa- 2t-
tur vel malo inore pecunia in servitute erogata, libe-

2 rabitur. Si libero homini, qui bona fide milii ser-
viebat, mandem, ut aliquid agat, uon fore cum eo
mandati actionem Labeo ait, quia non libera volun-
tate exsequitur rem sibi mandatam, sed quasi cx ne-
cessitate servili: erit igitur negotiorum gestorum actio,
quia et gerendi negotii mei habuerit affectionem et is

3 fuit, quem obligare possem. Cum me absente ne-
gotia mea gereres, imprudens rem meam emisti et se
ignorans usucepisti18: mihi negotiorum gestorum ut
restituas obligatus non es. sed si, antequam usuca-
pias, cognoscas rem meam esse, subicore debes ali-
quem, qui a te, petat meo nomine, ut et mihi rem 19

et tibi stipulationem evictionis committat20: nec vide-
ris dolum malum facere in hac sublectione: ideo
enim hoc facere debes, ne actione negotiorum gesto-

4 rum tenearis. Non tantum sortem, verum etiam
usuras ex pecunia aliena perceptas negotiorum ges- 33
torum iudicio praestabimus, vel etiam quas percipere
potuimus, contra quoque usuras, quas51 praestavi-
mus vel quas ex nostra pecunia percipere potuimus
quam in aliena negotia impendimus, servabimus ne-

5 got.iorum gestorum iudicio. Dum apud hostes esset 104. :
Titius, negotia eius administravi, postea reversus est :
negotiorum gestorum mihi actio competit, etiamsi eo
tempore quo^gerebantnr dominum non Imbuerunt.

19 (20) Ulpianus libro decimo ad edictum Sin
autem apud hostes constitutus decessit, et successori s
et adversus successorem eius negotiorum gestorum
directa et contraria cumpetit.

20 (21) Paulus libro nono ad edictum Nam et
Servius respondit, ut est relatum apud Alfenum libro
trigensimo nono digestorum: cum a Lusitanis tres
capti essent et unus ea condicione missus, uti pecu-
niam pro tribus adf erret, et nisi redisset55, ut duo
pro eo quoque pecuniam darent, isque reverti noluisset J&
ct ob hanc causam illi pro tertio quoque pecuniam
solvissent: Servius respondit aequum esse praetorem

1 in eum reddere iudieium. Qui negotia hereditaria
gerit, quodammodo sibi hereditatem seque ei obligat:

ll)S 7wst- (Mo.) (2) milium ins. F\ dcl F2 (1) sic

1 S> P^nton™ Ji, petenturum F2 (/periculum
non solum quinquaginta rpH w periculum

™ praestaturum, quadraginta

"»■ •*» nz i») 1» k ™

ita, procubet F~3 procullre (emend. iu procubae)

(12) potuit Mo. (13) et si postea habuit sibi S eum
B, et si F1, et sibi F2 (14) 5 1 — 5 videntur ex Fanli
l. IX ad edictum excerpta esse ( Cuiacius ) (15) debere

quod Sabinus scribit ilfo. (ic) reddendam F3S (17) tunc
Fa, tuticum F » (is) sic FlS, suscepisti F3 (19) recipiat
ins. Mo, (20) sic dett., eommittit FlPa, committet F'2
(21) quae S, om, F (22) sic dett . cum B, redidisset FS

iri 5

DE NEGOTIIS

76

404, 12 ideoque nihil refert, an etiam pupillus heres_ existat,
quia id aes alienum oum ceteris hereditariis oneri-

2 bus ad cum transit. Si vivo Titio negotia eius
15 administrare coepi , intermittere mortuo eo non de-
beo: nova tamen inchoare neccsse milii non est, ve-
tera explicare ae conservare necessarium est. ut ac-
cidit, cum alter ex sociis mortuus est: uam qitaecutn-
que prioris negotii explicandi causa geruntur, nihilum
refert, quo tempore consummentur, sed quo tempore

3 inchoarentur. Mandatu tuo negotia mea Lucius
Titius gessit,: quod is non recte gessit, tu mihi ac-
tione negotiorum gestorum teneris non in hoc tan-

20 tum, ut actiones tuas praestes, sed etiam quod1 im-
prudenter eum elegeris, ut quidquid detrimenti negle-
gentia eius fecit, tu mihi praestes.

21 (22) G Aius libro tertio ad edictum provinciale
Sive hereditaria negotia sive ea, quae alicuius essent,
gerens aliquis necessario rem emerit, licet2 ca inter-
ierit, poterit quod impenderit indicio negotiorum ges-
torum consequi: veiuti si frumentum aut vinum fa-

25 miliae paraverit idque casu quodam interierit, forte
incendio ruina, sed ita scilicet hoc dici potest, si
ipsa ruina vel incendium sine vitio eius acciderit:
nam cum propter ipsam ruinam aut incendium dam-
nandus sit, absurdum est eum istarum rerum nomine,
quae ita consumptae sunt, quicquam consequi.

22 (23) Paulus libro vicensimo ad edictum Si
s<> quis negotia aliena gerens indebitum exegerit, resti-
tuere cogitur: de eo autem, quod indebitum solvit,
magis est ut sibi imputare debeat.

23 (24) Idem libro vicensimo quarto ad edictum ■
Si ego hac3 mente pecuniam procuratori dem, ut
ea ipsa creditoris fieret, 4proprietas quidem per pro-
curatorem non adquiritur, potest tamen creditor etiam
invito me ratum habendo pecuniam suam facere, quia

35 procurator iu accipiendo creditoris dumtaxat nego-
tium gessit: et ideo creditoris ratihabitione liberor.

24 (25) Idem libro vicensimo septimo ad edictum
Si quis negotia aliena gerens plus quam oportet im-
penderit, reciperaturum eum id, quod praestari (le-
bueri t.

25 (26) Modestinus libro primo responsorum Cum
«o alicui civitati per fideicommissum restitui iussa esset

hereditas, magistratus actores horum bonorum Ti-
tium et Scium ct Gaium idoneos creaverunt: post-
modum hi actores inter se diviserunt- admiuistrationem
105, i bonorum idque egerunt sine auctoritate et sine con-
sensu magistratuum, post aliquod tempus testamen-
tum, per quod restitui civitati hereditas fideicommissa
esse-t, irritum probatum est pro tribunali atque ita
ab intestato Sempronius legitimus heres defuncti ex-
tit.it: sed ex his actoribus unus non solvendo deces-
sit et nemo heres eius extitit, quaero, si Sempronius
6 conveniet actores horum bonorum, periculum inopis
defuncti ad quos pertinet? Herennius Modestinus re-
spondit, quod ab uno ex actoribus ob ea quae solus
gessit negotiorum gestorum actione servari non po-
test, ad damnum eius cui legitima hereditas quaesita
est pertinere.

2(i (27) Idem libro secundo responsorum Ex duo-
bus fratribus uno quidem suae aetatis, alio vero mi-
nore annis, cum haberent communia praedia rustica.
10 maior frater in saitu communi habenti habitationes
paternas ampla aedificia aedificaverat: cumque eun- '
dem saltum eum fratre5 divideret, sumptus sibi quasi
re meliore ah eo iacta desiderabat5 fratre minore
iam legitimae aetatis constituto. Herennius Modesti- I
nus respondit ob sumptus nulla re urguente, sed vo-
luptatis causa factos eum de quo quaeritur actionem
1 non habere. Titium , si pietatis respectu sororis
aluit filiam, actionem hoc nomine contra eam non ■
15 habere respondi.

27 (28) lAVOLENUS libro octavo ex Cassio Si quis

mandatu Titii negotia Seu gessit, Titio mandati tene- 105,w
tur lisque aestimari debet, quanto Scii et 12 Titii inter-
est: Titii autem intereet, quantum is Seio praestare
debet, cui vel mandati vel negotiorum gestorum ao-
mine 'obligatus est. Titio autem actio competit cum
eo, cui mandavit afreua negotia gerenda, et antequam 20
ipse quicquam domino praestet, quia id ei abesse vi-
detur, in quo7 obligatus est.

28 (29) Callistp.atus libro tertio edteh monitorii
Cum pater testamento postumo tutorem dederit is-
que tutelam inierim administraverit nec postumus na-
tus fuerit, cum eo non tutelae, sed negotiorum ges-
torum erit agendum: quod si natus fuerit posturnus,
tutelae erit aet.io et in eam utrumque tempus veniet,
et quo, antequam nasceretur infans, gessit et quo, 25
posteaquam natus sit,

29 (30) Iulianus libro tertio digestorum Ex facto
quaerebatur: quendam ad siliginem emendam curato-
rem decreto ordinis constitutum : eidem alium sub-
curatorem constitutum siliginem miscendo corrupisse
atque ita pretium siliginis, quae iu publicum empta
erat, curatori adilictum esse; quaque actione cura-
tor cum subcuratore experiri possit et consequi id, ia
ut ei salvum esset, quod causa eius damnum cepis-
set. Valerius Severus respondit adversus contutorem
negotiorum gestorum actionem tutori dandam, idem
respondit, ut magistratui adversus magistratum eadem
actio detur, ita tamen, si non sit conscius fraudis,
secundum quae etiam in subcuratore idem dicendum est.

30 (31) Papinianus libro secundo responsorum
Liberto vel amico mandavit pecuniam accipere mu- 35
tuam: cuius litteras creditor secutus contraxit et
fideiussor intervenit: etiamsi pecunia non sit- iu rem
eius versa, tamen dabitur in eum "negotiorum gesto-
rum’* actio creditori vel fideiussori, seilicct ad exem-

1 pium institoriae actionis. luter negotia Sempro-
nii, quae gerebat, ignorans Titii negotium gessit: ob
eam quoque speciem Sempronio tenebitur, sed ei cau-
tionem indemnitatis officio iudicis praeberi ncccsse
est adversus Titium, cui datur aetio. idem in tutore «

2 iuris est. Litem in iudieium deductam et a reo
desertam frustratoris amicus ultro egit, causas ab-
sentiae eius allegans iudiei: culpam contraxisse non
videbitur, quod sententia contra absentem dicta ipse
non provocavit. Ulpianus notat: hoc verum est,
quia frustrator condemnatus est: ceterum si amicus,
cum absentem defenderet condemnatus, negotiorum
gestorum aget, poteris ei imputari, si cum posset non

3 appellasset. Qui aliena negotia gerit, usuras prae-
stare cogitur eius scilicet pecuniae, quae purgatis ne -

4 eessariis sumptibus superest. Libertos certam pe-
cuniam accipere testator ad sumptum monumenti vo- 5
luit: ei quid amplius fuerit erogatum, iudicio nego-
tiorum gestorum ab herede non recte, petetur nec9
iure fideicommissi, cum voluntas finem erogationis

5 fecerit. Tutoris heres impubes filius ob ea, quae 1
tutor eius in rebus pupillae paternae gessit, non te-
netur, sed tutor proprio nomine iudicio negotiorum

6 gestorum convenietur. Quamquam mater filii ne-
gotia secundum patris voluntatem pietatis fiducia ge-
rat, tamen ius actoris periculo suo litium causa con- io
stituendi non habebit, quia nec ipsa filii nomine recte
agit ant res bonorum cius alienat vel debitorem inv-

T puberis accipiendo pecuniam Uberat. Uno defen-
dente causam communis aquae sententia praedio da-
tur : sed qui sinnptus necessarios ac 10 probabiles in
communi lite fecit, negotiorum gestorum actionem habet.

31 (32) Idem libro tertio responsorum 11 Fideiussor
imperitia lapsus alterius quoque contractus, qui per- is
sonam eius non contingebat, "pigriora vel hypothecas’ 13
suscepit et ntramque pecuniam creditori 'solvit, exis-
timans indemnitati suae confusis praediis consuli posse,
ob eas res iudicio mandati frustra convenietur et ipse

(1) quando Mo. (2) emit: licet Mo. (3) hanc F (4) nec

ins. F3 (5) fratre F3S cum B, patre F‘ (e) meliore facta

ab eo computari desiderabat Mo. (t) iu quod S (s) " >

lust.: fuerit utilis, cf. 17, 1, 10 § 6 (Kr.) (9) nec S fortasse

cum BIS. de F (10) ac S cum B , oni. F (11) iunge 20, t, 3
(12) Seii et om. B recte (13) fuit fiducias (JSisele)

GESTIS

III 5

77

tOS.il debitorem frustra conveniet, negotiorum autem ges- |
torum actio utrique necessaria erit: m qua lite eul- i
r>am aestimari sutis est, non etiam casum, quia praedo ■
fideiussor non videtur, creditor ob id factum ad re-
20 stitneudum iudicio, ‘quod de pignore dato redditur ,
cum videatur ius suum vendidisse, non tenebitur,
l 2 l^ii orante virgine mater a sponso filiae res dona-
tas suscepit: quia mandati vel depositi cessat actio,
negotiorum gestorum agitur.

32 (33) Idem libro decimo responsorum Heres
viri defuncti uxorem, quae res viri tempore nuptia-
rum in sua potestate habuit, compilatae hereditatis

25 postulare non debet, prudentius itaque faciet, si ad
exhibendum et negotiorum gestorum, si negotia quo-
que viri gessit, cum ea fuerit expertus.

33 (34) PAUiVS libro primo quaestionum Nesen-
ii ius Apollinaris Iulio Paulo salutem. Avia nepotis
sui negotia gessit: defunctis utrisque aviae heredes
conveniebantur a nepotis heredibus negotiorum ges-
torum actione: reputabant heredes aviae alimenta

sn praestita nepoti, respondebatur aviam iurc pietatis
de suo praestitisse: nec enim aut desiderasse, ut de-
cernerentur alimenta, aut decreta essent-1, praeterea
constitutum esse dicebatur, nt, si mater aluisset, non
posset alimenta, quae pietate cogente de suo prae-
stitisset, repetere, ex contrario dicebatur tunc hoc i
recte dici, ut4 de suo aluisse mater probaretur: at iri !
proposito aviam, quae negotia administrabat, veri- i
simile esse de re ipsius nepotis eum aluisse, tract.a-
3D tum est, numquid5 utroque patrimonio erogata vi-
deantur. quaero quid tibi iustius videatur, respondi:
haec disceptatio in factum constitit: nam et illud,
quod in matre constitutum est, non puto ita perpe-
tuo observandum, quid enim si etiam protestata est
se filium ideo alere., ut aut ipsum aut tutores eius
conveniret? pone peregre patrem eius obisse et ma-
trem, dum in patriam revertitur, tam filium quam
46 familiam eius exhibuisse: in qua specie etiam in ip-
sum pupillum negotiorum gestorum dandam actionem
divus Pius Antoninus constituit, igitur in re facti
facilius putabo aviam vel heredes eius audiendos, si
107, i reputare velint alimenta, maxime si etiam in ratione
impensarum ea rettulisse aviam apparebit, illud ne-
quaquam admittendum puto, ut de utroque patrimo-
nio erogata videantur.

34 (35) Scaevola libro primo quaestionum Di-
vortio facto negotia uxoris gessit maritus: dos non
solum 'dotis’ actione, veram negotiorum gestorum ser-

s vari potest, haec ita, si in negotiis gestis0 maritus
dum gerit facere potuit: alias enim imputari non po-
test’, quod a se non exegerit, sed et postcaqnam
patrimonium amiserit, pleua erit negotiorum gesto-
rum actio, quamvis si 'dotis’ actione maritus conve-
niatur, absolvendus est. sed hic quidam modus ser-
vandus est, nt ita querellae locus sit ‘quantum* fa-
cere potuit, quamvis postea amiserit’, si illo tempore
ei solvere potuit: non enim e vestigio in officio deli-
sn quit, si non protinus res suas distraxit ad pecuniam
redigendam ; praeterire denique aliquid temporis dc-
q!l? .cessa«se videatur, quod si interea, prius-
.Urn lmPleat, res amissa est, periode nego-
imssii- SiiSi0rl,m- 'I00 leneturi ac B> oumquam facere
lirfrnm et 61 .fa?ere P°ssit maritus, actio uogo-
l 1?dllcitur> q,lia forte periculum est,

55 teneri .deB1BaV 16™ autem non credimus

nus ral fn negotia, debitoris, ad reddendum pig-
61 dcJbeatur nec. fuerit quod sibi
P 1 vere. Sed nee redhibitoriae speciem

(1) qua lite F'-S, qualitate F3 p,t iunne 1R .. ,

ri esse dett. (4) uti eum Huscbke
<6> a£S°rtlls g«tis delet Lenel (7) potes V (8) „7
tum tum iMo. (9) posse ins. dett. (io[ ex F (u) uuU
«onumP (12) praaenti F (ia) quo F lu)ovae\e7«u

fl5> S£d “‘ili VpauiuhlC

< G) cuius F-, cui S cum ius F3 (l7) § , ==, Paulua , ,
<1S) Si pecuniae quis negotium gerat, usuras quoque toti

venire in negotiorum gestorum actionem et per hoc 107, u
sex 10 mensibus exactis perire, si vel mancipium in
rebus non invenit: vel eo invento quod accessionum 11
nomine additum est, vel quod deteiior homo factu3
esset vel quod per eum esset adquisitum non ex re
emptoris nec invenit nec recepisset . nec esset in
ipsis emptoris negotiis quae gerebat, unde sibi in 20
3 praesenti 15 redderet. Ceterum si ex alia causa
perpetuae obligationis, cum sit locuples, debeat, non
est imputandum, quod 13 non solverit, utique sineque
usurarum ratio querellam movet, diversumque est in
tutore debitore, quia ibi “interfuit ex priore obliga-
tione solvi, ut deberetur ex tutelae actione.

35 (36) Paulus libro quarto quaestionum Si liber
homo bona fide mihi serviens mutuam pecuniam sump- 2»
serit eamque in rem meam verterit, qua actione id,
quod in rem nostram vertit, reddere debeam, viden-
dum est: non enim quasi amici, sed quasi domini
negotium gessit, sed15 negotiorum gestorum, actio
danda est: quae desinit competere, si creditori eius
soluta sit.

36 (37) Idem libro primo sententiarum Litis con-
testatae tempore quaeri solet, an pupillus, cuius sine 30
tutoris auctoritate negotia gesta eunt, locupletior sit

1 cx ea re factus, cuius 16 patitur actionem. n Si pe-
cuniae quis negotium gerat, usuras quoque praestare
cogitur et periculum eorum nominum, quae ipse con-
traxit: nisi fortuitis casibus debitores ita suas fortu-
uas amiserunt, ut tempore litis ex ea actione con-

2 testatae solvendo non essent 1S. 19Pater si emanci-
pati filii res40 a se donatas administravit, filio actione 35
negotiorum gestorum tenebitur41.

37 (38) Tryphonevus libro secundo disputationum
Qui sine usuris pecuniam debebat, creditoris sui
gessit negotia: quaesitum est, an negotiorum gesto-
rum actione summae illius usuras praestare debeat,
dixi, si a semet ipso exigere cum oportuit, debitu-
rum usuras: quod si dies solvendae pecuniae tem- 108, 1
pore quo uegotia gerebat nondum venerat, usuras

non debiturum: sed die praeterito si non intulit ra-
tionibus creditoris cuius negotia gerebat eam pe-
cuniam a se debitam22, merito usuras bonae fidei iu-
dicio praestaUmim. sed quas usuras debebit, videa-
mus: utrum23 eas, quibus aliis idem creditor facne-
rasset, an et maximas usuras: quoniam ubi quis eius 5
pecuniam, cuius tutelam nc-gotiave administrat, aut
magistratus municipii publicam in usus suos conver-
tit,. maximas usuras praestat, ut est constitutum a
divis principibus, sed 44 istius diversa causa est, qui
non. sibi sumpsit ex administratione nummos, sed ab
amico accepit ct, ante negotiorum administrationem.
nam illi, de quibus constitutum 2S est; cum gratuitam,
certe integram et abstinentem omni lucro praestare
fidem deberent, licentia, qua 40 videntur abuti, maxi- 10
inis usuris vice cuiusdam poenae subicinntur: hic
bona ratione accepit ab alio mutuum et usuris, quia
non solvit, non quia cx negotiis quae gerebat ad se
pecuniam transtulit47, condemnandus cet. multum
autem refert, ineipiat nunc debitum an ante nomen
fuerit debitoris, quod satis est ex non usurario facere
usurarium 4a,

38 (39) Gatus libro tertio de verborum obligatio- 15
nibus Solvendo quisque pro alio licet invito et ‘igno-
rante liberat cum: quod autem a.lieui debetur, alius
sine voluntate eius non potest iure exigere, naturalis
enim simul et civilis ratio suasit aiieuam condicionem
meliorem quidem etiam ignorantis et inviti nos fa-
cere posse, deteriorem non posse.

temporis praestare cogitur et periculum eorum nominum,
quibus collocavit, agnoscere, si litis tempore solvendo
non sint: iioc enim in bonae fidei iudiciis servari convenit
Pauli libri (19) — Paulus 1, 4, 7 (20) sine uila exceptione
ins. Pauli, libri («) sic F»8 Paulus, tenetur Fa (22) a se
debitam dei. Kr. (23) verum F (24) sedj etd F (25) con-
stit.um F (2d) licentia quia Mo. (27) transali F1, trans-
tuli F'2 (28) iunge 26, 7, 54 (29) iudicio fiduciae Eisele

7

III 5. 6

DE NEGOTIIS GESTIS

7«

10S, n> 39 (40) Paulus libro decimo ad S/ibinum Si com-
2o munes aedes tecum habeam et pro tua parte datum
infecti vicino cavero, dicendum est quod praestitero
negotiorum gestorum actione potius quam communi
dividundo iudieio posse me petere, quia potui par-
tem meam ita defendere, ut socii partem defendere
non cogerer.

40 (41) It>EM libro trigenstmQ ad edictum qmi
servum meum me ignorante vel absente in noxali
causa defenderit, negotiorum gestorum in solidum

is mecum, non de peculio aget.

41 (42) IdFjH libro trigensimo secundo ad edictum
Si servi mei rogatn negotia mea susceperis, _si dum-
taxat admonitus a servo meo id leteris, erit inter
nos negotiorum gestorum actio: si vero quasi man-
datu servi, etiam de peculio et de in rem verso agere
te posse rpsponsum est.

so 42 (43) Labeo libro sexto posteriorum epitoma-
torum a Iayoleko Cum pecuniam eius nomine sol-
veres, qui tibi nihil mandaverat, negotiorum gesto-
rum actio tibi competit, cum ea solutione debitor a
creditore liberatus sit: nisi si quid debitoris interfuit
eam pecuniam non solvi.

43 (44) TJlpianus libro sexto disputationum . Is, ■
sr> qui amicitia ductus paterna pupillis tutorem petierit

vel suspectos tutores postulavit, nullam adversus cos
habet actionem secundum divi Severi constitutionem1.

44 (45) Iden libro quarto opinionum Quae uti-
liter in negotia alicuius erogantur, in quibis est
etiam sumptus honeste ad honores per gradus perti-
nentes factus, actione negotiorum gestorum peti pos-

1 sunt. Qui pure testamento libertatem acceperunt,
iri actus, quem viventibus dominis administraverunt, ra-

2 tionem reddere non2 conpelluntur. Titius pecu-
niam creditoribus hereditariis solvit existimans soro-
rem suam defuncto heredem testamento extitisse.
quamvis animo gerendi sororis negotia id fecisset,

100,) veritate tamen3 filiorum defuncti, qui sui heredes
patri sublato testamento erant, gessisset: quia aequum
est in damno eum non versari, actione negotiorum
gestorum id eum petere placuit.

45 (46) ArmcANUslibro seqAimo quaestionumMim-
dasti filio meo, ut tibi fundum emeret: quod cum
cognovissem, ipse eum tibi emi. puto referre, qua

» mente emerim: nara si propter ea, quae tibi neces-
saria esse scirem, et te1 eius voluntatis esse, ut
emptum habere velles, agemus inter nos negotiorum
gestorum, sicut ageremus, si aut nullum omnino man-
datum intercessisset, aut Titio mandassee et ego,
quia per me commodius negotium possim conficere 5
emissem, si vero propterea emerim, nc filius mandati
mdicio teneatur, magis est, ut ex persona eius et ego !
tccum mandati agere possim et tu mecum actionem 1
io habeas, de peculio, quia et si Titius id mandatum
suscepisset et,. ne eo nomine teneretur, ego emissem,
agerem cum Titio negotiorum gestorum, et ille tecum
et tu. cum illo mandati, idem est, et si filio meo man-
daveris, ut_..pro te fideiuheret, et ego pro te fideius-
J *ei'ira- proponatur te Titio mandasse, ut pro te
fidemberet, meq.uc, quod is aliqua de causa impedire-
tur quo. mimis fidejuberet,, liberandae fidei eius causa
« fidemssisse 6 negotiorum gestoi-urn mihi competit actio.

46 (47) Paulus libro primo sententiarum Actio
negotiorum gestorum illi datur, cuius interest hoc
1 iudieio experiri. Nec refert 'directa quis an utili
actione agat vel conveniatur, 7 quia in extraordinariis
ludicue, ubi conceptio formularum non observatur
hae.c Ruptuitaa supervacua est, maxime cum utraque
actio eiusdem potestatis est eundemque habet effectum.

ah (iQi Papinianus libro tertio quaestionum inQ

Ignorante quoque sorore si frater negotmm cius ?e.

reus dotem a viro stipulatus .sit , iudieio. negotiorum
gestorum ut virum Uberaret lure convenitur.

6 48 (491 Africanus libro octavo quaeshonwn «gj
rem ouain servus venditus subripuisset a mc. vendi-
tore emptor vendiderit eaque in rerum natura
desierit de pretio negotiorum gestorum actio mihi >5
danda sits, ut dari deberet, si negotium, quodtmw, "
esse existimares, eum esset meum., gessisses10: sie^
ex contrario in me tibi daretur, si, cum hereditatem
quae ad me pertinet tuam putares, res tuas proprias
legatas solvisses, quandoque de 11 ea solutione liberarer.

VI”

DE CALUMNIATORIBUS.

30

1 Ulpianus libro decimo ad edictum In eum qui
ut 13 calumniae causa negotium faceret vel non faceret'
pecuniam accepisse dicetur , intra annum, in quadrui
pium eius pecuniae, quam accepisse dicetur po^

1 annum simpli ‘in factum actio. competit5 iJ, Hoc au-
tem indicium non solum in pecuniariis causis ls, sed et
ad publica crimina pertinere Uomponius scribit, maxime n
cum et lege repetundarum teneatur, qui ob negotium
faciendum aut non faciendum per calumniam" peeu-

2 niam accepit. Qui autem accepit pecuniam sive
ante iudicium sive post iudicium acceptum 10, tenetur.

3 Sed et constitutio imperatoris nostri, quae scripta 1 1» ,
est ad Cassium Sabinum17, prohibuit, indici vel ad-
versario in publicis vel privatis vel fiscalibus causis
pecuniam dare, et ex hac causa litem perire iussit.
nam 13 tractari potest, si adversarius non per calum-
niam transigendi animo accepit, aa constitutio ces-
sat? et puto cessare sicuti hoc quoque iudicium: ne-
que enim transactionibus est interdictum, sed sordi- 5

4 dis concussionibus. Pecuniam autem accepisse
dicemus18 etiam si aliquid pro pecunia accepimus20.

2 21 Paulus libro decimo ad edictum Quin etiam
si quis obligatione liberatus sit, potest videri cepisse:
ideraque si gratuita, pecunia utenda data sit, aut mi-
noris locata vonditave res sit. nec refert, ipse pe-
cuniam acceperit an alii dari iusseritvel acceptum22 10
suo nomine ratum habuerit.

3 Ulpianus libro decimo ad edictum Et genera-
liter idem erit, si quid omnino compendii sensit prop-
ter hoc., sive ab adversario sive ab alio quocumque.

1 Si igitur accepit ut negotium faceret, sive fecit sive
non fecit, et qui accepit" ne faceret etsi feeit, tene-

2 tur. Hoc edicto tenetur etiam is qui depectus

3 est : depectus autem dicitur turpiter pactus. Illud
erit notandum, quod qui dedit pecuniam, ut nego- 15
tium quis pateretur, non habebit ipse repetitionem:
turpiter enim fecit: sed ci dabitur petitio, propter
quem datum est, ut calumnia ei fiat, quare si quis
et a te pecuniam accepit23, ut mihi negotium faceret,
et a me, ne mihi faceret, duobus indiciis mihi tene-
bitur.

4 Gaitts libro quarto ad edictum provinciale Haec
actio heredi quidem non competit, quia .sufficere ei 20
debet, quod eam pecuniam quam dehmetus dedit re-
petere potest:

5 Ulpianus libro decimo ad edictum in heredem
autem competit in id quod ad eum pervenit, nam
est constitutum turpia lucra heredibus quoque extor-
queri, liect crimina extinguant-ur: ut puta ob falsum
vel iudiei ob gratiosam sententiam datum et heredi
extorquebitur et si quid aliud scelere quaesitum.

1 Sed etiam praeter hanc actionem condictio com- 35

(l) Cod. 2, 18, 1 (2) non F* cum It, om. F1 {3) Teri-

tatemen F (4) necessaria essent, scirem te ilfo
(5) conficerem F (0) fideiussissem F (7) § i rin
Iutt. (Faber) (e) iunge 19, i, 30 pr. (9) gjt uti est
eicut Susebke (10) gessisset FS (11) quando qui-
dem dett,

(12) Ed. Sab. 8. 9. — Bas. 60, 1. — Cf. Cod. 9, u.

(13) aut F (14) iudicium dabo Ulpianus ? (15) locum

habere Itis. Kr. (i 6) idem B accepit Mo. (17) Cod.
J> AS, 1 (is) nam] expectari sed monuit Faber:

idem verba nam, ..concussionibus Iustinianis tribuit
(13) dicemur Kr. (2c) peeuniaceeptum F1 (21) = 50,
17, 115 pr. (22) acceptim F (23) accipit F

DE IN INTEGE. REST1T.

III 6 IV 1

79

no 25 petit, si sola turpitudo accipientis versetur: nam si
' T dantis, melior causa erit possidentis, quare si
fuerit condictum, utrum tollitur haec actio, an vero
in triplum danda an exemplo furis et in qua-

druplum actionem damus et condictiouem * sed puto
auflicere alterutram actionem, ubi autem condictio
competit, ibi non est necesse post aunum dare in

factum actionem. . . . . .

,io 6 Gajus libro quarto ad edictum provinciale An-
nus autem in personam* quidem eius, qui deuit pe-
cuniam ne seeum ageretur, ex eo tempore cedit, ex
quo dedit, si modo potestas ei fieret expenundi. in
illius vero personam*, cum quo ut. agatur alius pe-
cuniam dedit, dubitari potest, utrum ex die datae
pecuniae numerari debeat, an potius ex quo cogno-
vit datam esse: quia qui neseit, is videtur expenundi
si potestatem non habere, et verius est ex eo annum
numerari, ex quo cognovit. _ .

7 Paulus libro decimo ad edictum _ Si quis ab
alio acceperit pecuniam ne mihi negotium faciat, si
quidem mandatu meo datum est, vel a procuratore
meo omnium4 rerum, vel ab eo qui negotium meum
gerere volebat et ratum haburi ego dedisse intellegor.
ill,i si autem non mandit tu meo alius ei licet misericordiae
causa dederit ne fiat neque rat-um habui, tunc et ip-

sum repetere et me in quadruplum agere posse. 111,1

1 Si ut filio familias negotium 3 fieret acceptum est,,

g(,4 actio danda est* item si filius familias

pecuniam acceperit, ut faceret negotium vel non fa-
ceret in ipsum indicium dabitur; et si alius non meo s
mandatu ei dederit ne fiat, tunc etiam ipsum repe-

2 tere et me in quadruplum agere posse. Cuin pu-
blicanus mancipia retineret dataque ei pecunia esset
quae non deberetur, et ipse- ex hac parte edicti in
factum actione tenetor.

8 Ulpianus libro quarto opinionum 3i ab eo,
qui innocens fuit, sub specie criminis alicuius, quod
ia eo probatum non est, pecuniam acceptam. is cuius
de ea re notio est edoctus fuerit: id quod illicite ex- to
tortum est secundum edicti formam, quod de his est,
qui pecuniam ut negotium facerent aut non facerent
accepisse dicerentur, restitui iubcat et ei, qui id com-
misit, pro modo delicti poenam irroget.

9 Papinianus libro secundo de adulteriis De servo
qui accusatur, si postuletur, quaestio habetur: quo
absoluto in duplum pretium accusator domino dam-
natur: sed et citra pretii aestimationem quaeritur de is
calumnia eius, separatum est etenim ealuniuiae cri-
men a damno quod in servo propter quaestionem
domino datum est.

LIBER QUARTUS.

: 12, 2

DE IN INTEGRUM RESTITUTIONIBUS.

1 Ulpianus libro undecimo ad edictum Utilitas
5 huius tituli non eget commendatione, ipse0 enim se
ostendit, nam sub hoc titulo plurifariam praetor ho-
minibus vel lapsis vel circumscriptis subvenit, sive
metu6 7 sive calliditate sive aetate sive absentia inci-
derunt in eaptiouem

2 8 * Paulus libro primo sententiarum sive per sta-
tus^ nmtntioncm aut iustum errorem®,
m . 3 Modestinus libro octavo pandectarum Ornnes
in integrum restitutiones causa cognita a praetore
firomittuntur, scilicet ut iustitiam 10 earum causarum
examinet, au verae*1 sint, quarum nomine singulis
subvenit.

4 Callistratus libro primo edicti monitorii Scio
illud a quibusdam observatum, ne propter satis mini-
mam rem vel summam, si maiori rei vel summae prac-iu-
meetur, audiatur is qui in integrum restitui postulat.

" natjlus libro septimo ad edictum Nemo vidc-
.ur re i exclusus, quem praetor iu integrum se resti-
tuturum polliceatur.

v Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Non
suium minoris, verum eorum quoque, qui rei publi-

■>0 usti tuf^n i-!uterunt’ *tem omnium, qui ipsi potuerunt
nnsKiiTit f1iteSrum; BUCCessores in integrum restitui
tw heres ^Cpis?lrae est constitutum, sive igi-
sive filii hereditas restituta est

restitui D?ll'tls successor, in integrum

redicatur vd' a ^iT°larft et minor in servii, litem
non ultra 'f’ *>minis coram dabitur

tra tempua statutum’ in integrum restitutio.

sed et si forte hic minor erat captus in hereditate 112, u
quam adierit, Iuljanus libro septimo decimo13 diges-
torum scribit abstinendi facultatem dominum posse 25
habere non solum aetatis beneficio, verum et si aetas
non patrocinetur: quia non apiscendae hereditatis
gratia legum beneficio usi sunt, sed vindictae gratia.

7 Marcellus libro tertio digestorum Divus An-
toninus Marcio Avito praetori dc succurrendo ei, qui
absens rem amiserat, in hanc sententiam rescripsit:

<Etsi nihil facile mutandum est ex sollemnibus, tamen 30
‘ubi aequitas evidens poscit, subveniendum est M. ita-
que si citatus non respondit et ob hoc more pronun-
tiatura est, confestim autem pro tribunali te seden-
te 16 adiit: existimari potest non sua culpa, sed parum
‘exaudita voce praeconis defuisse, ideoque restitui 113. s
1 ‘potest.’ Nec intra has solum species consistet
huius generis auxilium: etenim deceptis sine culpa
sua, maxime si fraus ab adversario intervenerit, suc-
curri oportebit, eum etiam de dolo malo actio com-
petere soleat, et boDi praetoris est potius restituere
litem, ut et ratio et aequitas postulabit, quam actio-
nem famosam constituere, ad quam tunc demum de- □
scendendum est, cum remedio locus esse non potest.

.8 Mace it libro secundo de appellationibus Inter
minores viginli quinque amiis et eos qui rei publicae
causa absunt hoc interest, quod minores annis etiam
qui per tutores curatoresve suos defensi sunt, nihilo
minus in integram contra rem publicam 10 restituun-
tur, cognita scilicet causa: ei vero qui rei publicae
causa absit, ceteris quoque qui in eadem causa ha- m
bentnr., si per procuratores suos defensi sunt, hac-
tenus in integram restitutione subveniri solet, ut ap-
pellare his permittatur.

(1) persona Sal. (2) meomuiurn F M necotium l
decogitium F <4) etiam F* 4.1 <* , , ,

(6) inea i/1' !; 8? PaV- *». - Bas. io,

W Tea Mo- (9 metus F An „ , ’

(9) [quae per metum, dolum] et «litus pernrnmtionei

et 1 ustum errorem ]et absentiam necessariam et Infii

mitfttem aetatis gesta esse dicuntur] Pauli libri
(10) iuetitia F (11) vere eae Alo. (12) re S cum B,
e F (13) XLVII Lc.nd (14) etsi. ..est = 50, 17, 1S3
(t5) sedentem dett. cum B (lG) idem B: eoulra rem
indicatam Ooveanus

7*

IV 2

80

QUOD METUS CAUSA

113, IJ U*

QUOD METUS CAUSA GESTUM ERIT.

1 Ulpianus libro undecimo ad edictum Ait prae-
is tor: ‘Quod metus causa gestum erit, ratum non lia- ;
‘bebo.’ olitn ita edicebatur ‘quod vi metusve causa : |
vis enim fiebat mentio propter necessitatem iraposi- j
tam contrariam voluntati: metus instantis vel futuri ■
periculi causa mentis trepidatio'2, sed postea dc-
tracta est vis mentio ideo, quia quodeumque vi atroci
fit, id metu quoque fieri videtur3.

2 4 Paulus libro primo sententiarum Vis autem 6
20 est maioris 6 rei impetus, qui repelli non potest.

3 Ulpianus libro undecimo ad edictum Continet
igitur haec clausula et vim et metum, ct si quis vi
compulsus aliquid fecit, per hoc edictum restituitur.

1 Sed vim accipimus atrocem et eam . quae adver-
sus bonos mores fiat, non eam quam magistratus
recte intulit, scilicet iure licito et iure honoris quem

2G sustinet, ceterum si per iniuriam quid fecit ‘populi
Romani magistratus vel provinciae praeses'7, Pompo-
nius scribit hoc. edictum locum habere: si forte, in-
quit, mortis aut verberum terrore pecuniam alicui
extorserit.

4 Paulus libro undedmo ad edictum Ego puto
etiam servitutis timorem similiumqne admittendum.

5 Ulpianus libro undecimo ad edictum Metum
io accipiendum Labeo dicit non quemlibet timorem, sed

maioris malitatis.

fi Gaius libro quarto ad edictum provinciale Me-
tum autem non vani hominis, sed qui merito et in
homine constantissime cadat, ad hoc edictum perti-
nere dicemus.

7 Ulpianus libro undecimo ad edictum Nec ti-
morem iniamiae hoc edicto contineri Pedius dicit
libro septimo6, neque- alicuius vexationis8 timorem

*5 ‘per hoc edictum restitui'32, proiude si quis meticulosus
rem nullam frustra timuerit10, per hoc edictum non
restituitur, quoniam neque vi neque metus causa fac-
1 tum est. Proinde si quis in furto vel adulterio
deprehensus vel in alio flagitio vel dedit aliquid vel
se obligavit, Pomponius libro vicensimo octavo recte
scribit posse eum ad hoc edictum pertinere: timuit
enim vel mortem vel vincula, quamquam non omnem
adulterum liceat occidere, vel furem, ‘nisi se telo de-
S14, i fendat'7; sed potuerunt vel non iure occidi, et ideo
iustus fuerit metus, sed et si, ne prodatur ab co qui
deprehenderit, alienaverit, succurri ei u per hoc edic-
tum videtur, quoniam si proditus esset, potuerit ea
pati quae diximus.

8 Paulus libro undedmo ad edictum Isti quidem 1
t et in legern Iuliam incidunt, quod pro conperto stupro

acceperunt, praetor tamen etiam ut restituant inter-
venire debet: nam et gestura est malo more, et prae-
tor non respicit, an adulter sit qui dedit, sed hoc
1 solum, quod hic accepit metu mortis illato. Si
is accipiat pecuniam, qui instrumenta status mei inter-
versurus est nisi dem, non dubitatur quin maximo
metu compellat, utique si iam in servitutem petor et
illis instrumentis .perditis liber pronuntiari non pos-
10 2 sum.. Quod si dederit ne stuprum patiatur Vir
seu mulieri12, hoc edictum locum habet, cum viris bo-
3 nis iste metus maior quam mortis esse debet. Haec
quae diximus ad edictiim pertinere, nihil interest in
se quis veritus sit an iu liberis suis, cum pro affectu
parentes magis in liberis terreantur.

9 Ulpianus libro undecimo ad edictum Metum
autem praesentem accipere debemus, non suspicio-
nem. inferendi eius: et ita Pomponius libro vicensimo

15 octavo scribit, ait enim metum illatum accipiendum

id est si illatus est timor ab aliquo513, denique tractat, f|4
si fundum meum dereliquero audito, quod quis enrn J
armis veniret, an huic edicto locus sit? et refert
Labeonem existimare edicto locum non esse ct unde
vi interdictum cessare, quoniam non videor vi de-
iectus qui deiei non expeetavi secJ profugi. . aliter
atque si posteaquam armati ingressi sunt, tunc discessi:
huic enim 14 edicto locum facere, idem ait, et si forte
adhibita manu iu meo solo per vim aedifices, et in.
terdictum quod vi aut clam et hoc. edictum locum
habere, scilicet quoniam metu, patior id. te facere.

15 sed et si per vini tibi possessionem tradidero, dicit

1 Pomponius hoc 16 edicto locum esse. Animadver-
tendum autem , quod praetor hoc edicto generaliter
et in rem loquitur dcc adicit a quo gestum: et ideo
rive singularis sit persona, quae metum intulit, vel
populus" vel curia vel collegium vel corpus, 'huic 23
edicto locus erit, sed licet vim factam a quocumque
praetor cnnplectatur, eleganter tamen Pomponius ait.

si quo magis te de vi hostium vel latronum vel po-
puli tuerer vel liberarem, aliquid a te accepero vel
te obligavero, non debere me hoc edicto teneri, nisi
ipse hanc tibi vim summisi: ceterum si alienus sum
a vi, teneri me non debere, ego enim operae potius

2 meae merccdem accepisse videor. Idem Pompo-
nius scribit quosdam bene putare etiam servi manu- 3?
missionem vel aedificii depositionem, quam quis co-
actus fecit, ad restitutionem huius edicti porrigen-

3 dam esse. Sed quod praetor ait ratum se non
habiturum, quatenus accipiendum est videamus, et
quidem aut imperfecta res est, licet metus inter-
venerit, ut puta stipulationem numeratio non est se-
cuta, aut perfecta, si post stipulationem et numeratio
facta est aut per metum accepto debitor liberatus
est ‘vel quid simile Contigerit 17 quod negotium per- »
ficeret5 1:i. et Pomponius scribit in negotiis quidem per-
fectis et exceptionem interdum ct actionem competere,
in imperfectis autem solam exceptionem, sed ex facto
scio, cum Campani metu cuidam illato extorsissent
cautionem pollicitationis, rescriptum esse ab impera-
tore nostro posse eum a praetore in integrum resti-
tutionem postulare, et praetorem me adsidente inter-
locutum esse, ut sive actione vellet adversus Oam- 115 t
panos experiri, esse propositam, sive exceptione, ad-
versus petentes non deesse exceptionem, ex qua con-
stitutione colligitur, ut, sive perfecta sive imperfecta

4 res sit, et actio et exceptio detur. Volenti autem
datur et in rem actio et in personam rescissa ac-

5 ceptilatione vel alia18 liberatione. Julianus libro
tertio18 digestorum putat eum, cui res metus causa 5
Tradita5 ,a est, non solum reddere, verum et do dolo re-

0 promittere debere. Licet tamen in rem actionem
dandam existimemus, quia res in bonis est eius, qui
vim passus est, verum non sine ratione dicetur, si in
quadruplum quis egerit, finiri in rem actionem vel

7 contra. Ex hoc edicto restitutio talis facienda
est, Td est in integrum520, officio indicis, Ut, si per
vim res ‘tradita est, retrudatur521 et de dolo sicut dic-
tum.est repromittatur, ‘ne forte deterior res sit facta’ 13.
et. si. acceptilatione liberatio intervenit, restituenda
erit in pristinum statum obligatio, usque adeo, ut
lulianus scribat libro quarto digestorum, si peeuuia
debita fuit, quae accepta per vim facta est, nisi vel
solvatur vel restituta obligatione iudicium accipiatur,
quadruplo eum condemnandum, sed et si per vim
stipulanti promisero, stipulatio accepto facienda erit,
sed et si usus fructus vel servitutes amissae sunt,

8 restituendae erunt. Cum autem haec actio in reni i*
sit scripta nec personam vim facientis coerceat, sed
adversus omnes restitui velit quod metus causa fao-

(J) Ed. 1. 3.. .10. 12. *13...16. 1»,. .21; Pap. *z *n. 22; Sab.
*lt. *18. 23. — Bas. 10, 2. — Cf. Cod. 2, 20 (2) trepi-

datione F1-. metus... trepidatio collocanda in principio
l. 3 ante Continet (Mo.) (3) videatur F» (4) = Paulus
1, 7, 7 (5) autem om, Pauli libri (e) maior Pauli

libri (7) 4 5 luat. (Ericie) (g) octavo Lend (9) ex-

actionis F* {10) timuerim F (u) ei S, et F (12) <5 Tusi .
(Lenel) (13) ‘ > lust. (Eisele) (14) eunt, discessi:
tunc enim vim huic Kr. (15) iunge 43, 1G, 5 (16) huic

dett. (17) contigit Alo. (19) nexi Ericie (19) quarto
Lenel (20) 4 5 glossa ( Feller ) (21) 4 5 lust.

((J-radenvntx) (22) glossa ( Ericie \

GESTUM ERIT

IV 2

81

115 is tura est: non inmcnto Iulianus a Marcello notatus
' est scribens, si fideiussor vira intulit, ut accepto li-
beretur, in remn non esse restituendam actionem,
sed fideiuRSorem, nisi adversus reum quoque aetio-
nem restituat, debere in quadruplum condemnari,
sed est verius, quod Marcellus notat: etiam adversus
20 reum competere hanc actionem, eum in rem sit

SU10 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Illud
verum est, si en facto debitoris metum .adhibentis
fideinssores acceptilatione liberati sunt, etiam adver-
sus fideiussores agi posse, ut se reponant in obliga-
1 Umiem. Si metu a te coactus acceptam tibi stipula-
tionem fecerim, arbitratu indicis, apud quem ei hoc
25 edicto agitur, nun solum illud continetur, ut in tua
persulta redintegretur obligatio, sed ut fideiussores
quoque vel eosdem vel1 alios non minus idoneos ad-
hibeas: praeterea ut et pignora quae dederas iu ean-
dem causam restituas.

1 1 2 i',i vt us hbro quarto Juliani digestorum notat
Si quis alius sine malitia fidciussoris ut fideiussori
accepto fieret vim fecit, non tenebitur fideiussor, ut

80 rei quoque obligationem restituat.

12 Ulpianus libro undecimo ad edictum Sed et
partus ancillarum et fetus pecorum et fractus resti-
tui et omnem causam oportet: nec soluin eos qrri
percepti siuit, verum si plus ego percipere potui et
per metum impeditus sum, hoc quoque praestabit.

1 Quaeri poterit, an etiam ei qui vim fecerat passo
85 vim restitui praetor velit per hoc edictum ea quae

alienavit, et Pompouins scribit libro vicensimo octavo
non oportere ei praetorem opem ferre: nam cum li-
ceat, inquit, vira vi repellere, quod fecit passus est.
quare si metu te coegerit sibi promittere, mos ego
eum coegero metu te accepto liberare, nihil esse- quod

2 ei restituatur. Iulianus ait cum, qui vim adhibuit
debituri suo ut ei solveret, hoc edicto uon teneri
3prupter naturam metus causa actionis quae damnum

M exigit: quamvis negari non possit in Iuliam cum de,
vi incidisse et ius crediti amisisse.

116,1 13 * Callistratus libro quinto de cognitionibus

Exstat enim decretum divi Marci in bacc verba5:

‘Optimum est, ut, si quas putas te habere petitiones,
'actionibus experiaris7, cum Marcianus diceret: vim
‘nullam feci, Caesar dixit: tu vim putas esse soluin,
‘si homines vulnerentur7 vis est et tunc, quotiens quis
8 ‘id, quod deberi sibi putat, non per indicem reposcit1,
‘quisquis igitur probatus mihi fuerit rem ullam debi-
‘ toris ‘vel pecuniam debitam*' non ab ipso sibi sponte
‘datam® sine ullo indice temere possidere Vel acce-
pisse* isque 10 sibi ius in eam rem dixisse: ius cre-
ati non habebit.’

14 Ulpianus hbro undecimo ad edictum Item s
cum exceptione adversus tc perpetua tutus es.sen
coegero te acceptum mihi facere, cessare hoc edit
io tum, quia nihil tibi abest. Si quis non restitua
in quadrupium in eum iudieinm pollicetur: quadrupli
bitur autem omne quodemnque restitui oportuit, sati
r, mnn!er cuni rco l)raetor egit ut daret ei restituent
iacuitatem, si vult poenam evitare, post annum ver
!.n sjmPhim actionem pollicetur, sed non semper, se
Llausa( oogoita. In causae autem cognitione vei
,, > , ’ 81 aha actio non sit, tunc haec detur: *

iiHli „”1 Per metum facta iniuria anno et quidei
nnm nctiA7?1*’ '^0lV‘a esse causa debet, Ut post ar
sic ^-a^C .^e^Cafc- aha autem actio ess

eivs1 w^i?(ai.-v,s adn?133a «st decesserit, hert
sessore nni petitionem , quoniam pro poi

q vim intulit possidet: propter quod herei

non erit metus causa actio, quamvis, si annus lar- 11 fi, 18
oiretur, etiam heres in quadruplum experiri possit,
fdeo autem successoribus datur, quoniam et rei lia-

3 bet persecutionem. In hac actione non quaeritur, 20
utrum is qui convenitur an alius metum fecit.: suf-
ficit. enim hoc docere metum sibi illatum vel vim, et
ex hac re eum qui convenitur, etsi crimine caret,
lucrum tameu sensisse, hiam cum me-tiis habeat in
‘se iguorantiam, merito quis nou adstrmgitur.ufc de-
‘signet, o_uis ei metum vel vim adhibuit’11: et ideo ad
boe tantum actor adstringitur , ut doceat . metum

in causa fuisse, ut alicui acceptam pecuniam fa-
ceret vel rem ‘traderet’ vel quid aliud faceret, nec 25
cuiquam iniquum videtur12 ex alieno facto alium in
quadruplum condemnari, quia non statim quadra-

4 pii est actio, sed si res non restituatur. Hace
autem actio cum arbitraria sit, ‘habet reus licentiam
Tisque ad sententiam ab arbitro datam restitutionem,
‘secundum quod supra diximus 13, rei facere’ 13“: quodsi
non fecerit, iure meritoque quadrupli condemnatio-

5 nem patietur. Aliquando tamen et si metus ad- 30-
hibitus proponatur, arbitrium absolutionem adfert.
quid enim si metum quidem Titius adhibuit me non
conscio, res autem ad me pervenit, et bacc in rebus
Immanis non est sine dolo malo meo: nonne iudicis
officio absolvar? aut si servus iu fnga est, aeque, si
cavero iudicis officio me, si in meam potestatem per-
vellerit, restituturum, absolvi debebo, unde quidam
putant bona fido emptorem ab eo qui vim intulit
comparantem non teneri nec elini qui dono accepit s&
vel cui res legata est. sed rectissime Viviauo videtur
etiam bos teneri, ne metus, quem passus sum, milii
captiosus sit. Pedius quoque libro octavo scribit ar-
bitrium iudicis in restituenda re tale esse, ut eum
quidem qui vim admisit inbeat restituere, etiamsi ad
alium res pervenit, eum autem ad quem pervenit,
etiamsi alius metnm fecit: nam iu alterius praemium

6 verti alienum metum uon oportet. Labeo ait, si

quis per metum reus sit constitutus et iideiussorem 117, s
volentem dederit, et ipse et fideiussor liberatur; si
solus fideiussor metu accessit, uon etiam reus, solus

1 7 fideiussor liberabitur. ‘-‘Quadruplatur autem id quanti

' 8 ea res erit, id est cura fructibus ct omni causa. Si
quis per vim ‘sisti promittendo* postea Tideiussoreni*
adhibeat, is quoque liberatur. Sed et si quis per
vim stipulatus cum acceptum non faceret, fuerit in s
quadruplum condemnatus, ex stipulatu euni agentem
adversus exceptionem replicatione adiuvari Iulianus
putat, cum in quadruplo et simplum sit reus con-
secutus. Labeo autem etiam post quadrupli actio-
nem nihilo minus exceptione summovendum eum, qui
vim intulit, dicebat: 15quod cum durum videbatur18,
ita temperandum est, ut tam tripli condemnatione
plectatur, qnam acceptilationem omnimodo facere 10

10 compellatur. 15 Quatenus autem diximus quadruplo
simplum inesse, sic hoc disponendum est, ut in con-
demnatione quadrupli res quidem omnimodo conti-
neatur et eius restitutio fiat, poenae autem usque ad

11 triplum stetur. Quid si liomo sine dolo malo et
culpa cius, qui vim intulit et condemnatus est, periit?

‘in hoc casu a rei17 condemnatione ideo relaxabitur,

‘si. intra tempora iudicati actionis18 moriatur, quia18
Tripli poena propter facinus satisfacere cogitur, pro 15
‘eo autem, qui in fuga esse dicitur, cautio ab eo cx-
‘torquenda est, quatenus et persequatur et omnimodo
‘eum restituat: et nihilo mimis in rem vel ad exhiben-
‘dum vel si qua alia ei competit actio ad eum reci-
piendum integra ei qui vim passus est servabitur, ita

1 ‘ut, si dominus eum quoquo modo receperit, is qui

^ 1 F/ , r® •’ U L 9 insrri de-buit (Kr.) (3) § 2 f

pn. J-ust. [Pernice et L onndi u\ ™ . } j. 3 I

dchnt 1 intenm ille m possessione

debet muran, tu petitor es. et in.,. I, qtm F (7) non

tuae neC v!r<,cuadiae nec dignitati nec pietati

tuae convenire qmequa* non iure faeere i„3. i. gem.

(8) vel pecuniam debitam om. I. gem, (9) traditam

pro sponte datam l, gem. (10) eumque (om. vel acce-
pisse) l. gem... fuitne ipseque? (Mo.) (11) ‘* Iust. (Kr.)

(12) videatur dett. (13) § 7 i. J4 § 1 (13*) ‘* Iust. (Le.net)

(14) § 7 loco suo molam esse vidit Lenel (13) 5 9 fin. g 10
Iust. (Faber) (je) videatur Ilal. (17) casu rei F'bS,
casa re F1 (is) sic F\ iudicationis F'JS (19) quind F

IV 2. 3

82

QUOD METUS C\l'SA

II 7, is ‘ex stipulatione convenitur exceptione tutus fiat. haec
‘si post condemnationem: si autem ante sententiam
20 ‘homo sine dolo malo et culpa mortuus fuerit’1, tene-
bitur2, et hoc fit his verbis edicti3 ‘neque ea res ar-
‘bitrio indicis restituetur1, ergo si in fuga sit servus
sine dolo malo et culpa cius cum quo agetur, caven- ,
dum est per indicem, ut eum servum persecutus
reddat, ‘sed ct si non culpa ab eo quoeum agitur
'aberit, si tamen peritura res non fuit, si metum non
‘adhibuisset, tenebitur reus: sicut in interdicto nude
Vi vel quod vi aut clam observatur, itaque interdum
25 ‘hominis mortui pretium recipit, qui cum venditurus

12 ‘fuit, si vim passus non esset/1 Qui vim intulit,
cum possessionem a me sit consecutus, fur non est: ;
quamvis qui4 rapuit, fur improbior esse videatur, ut :

13 Iuliano placet. Eum qui metum fecit et de dolo
tem-ri certum est, et ita Pomponius, ct consumi al-
teram actionem per alteram exceptione in factum op-

14 posita. Iulianus ait quod interest quadruplari
30 solum, ct ideo cum. qui ex causa fideicommissi qua-
draginta debebat, si trecenta promiserit per vim et
solverit, ducentorum sexaginta quadruplum consecu-
turum: in liis enim cum effectu vim passus est.

15 Secundum haec si phmes metum adhibuerint et
unus fuerit conventus, si quidem sponte rem ante
sententiam restituerit, omnes liberati sunt: sed etsi
id non fecerit, sed ex sententia quadruplum resti-
tuerit, verius est etiam sic peremi adversus ceteros
metus causa actionem.

35 lfj Paulus libro undecimo ad edictum Aut in id
dabitur adversus ceteros actio, quod minus ab illo
exactum sit.

lti Ulpianus libro undecimo ad edictum Quod
diximus si plures metum admiserant, idem dicendum
erit et si ad alium res pervenit, alter metuin adhi-

1 buit. Sed si servi metum adhibuerint, noxalis
quidem actio ipsorum nomine erit, poterit autem quis

1 I S, i dominum ad quem res pervenerit convenire: qui con-
ventus sive rem sive secundum quod iam dictum est
quadruplum praestiterit, proderit et servis, si vero
noxali conventus maluerit noxae dedere, nihilo minus

2 ipse poterit conveniri, si ad eum res pervenit. Kaec
actio heredi ‘cetrrisque successoribus’5 datur, quoniam

5 rei habet persecutionem, in heredem autem ‘et cete-
ros’5 in id, quod pervenit ad eos, datur non inmerito:
licet enim poena ad heredem non transeat, attamen
quod turpiter vel scelere quaesitum est, ut est et re-
scriptum, ad compendium heredis non debet pertinere.

17 Paulus libro primo quaestionum Videamus
ergo, si heres, ad quem aliquid pervenerit, consump-
serit id quod pervenit, au 0 desinat teneri, an vero
io sufficit semel pervenisse? et, si consumpto eo deces-
serit, utrum adversus heredem eius omnimodo com-
petit actio, quoniam hereditariam suscepit obligatio-
nem, an non sit danda, quoniam ad secundum here-
dem nihil pervenit? et ‘melius est omnimodo compe-
tere’1 iu heredem heredis actionem: sufficit enim semel
pervenisse ad proximum heredem, et perpetua actio
esse coepit: alioquin dicendum erit nec ipsum, qui
consumpsit quod ad eum pervenit, teneri.

15 18 Iulianus libro sexagensimo quarto digestorum

Si ipsa res, quae ad alium pervenit, interiit, non
esse locupletiorem dicemus: sin vero in pecuniam
aliamve. rem. conversa sit, nihil amplius quaerendum
est, quis exitus sit, sed omnimodo locuples factus
videtur, licet postea deperdat, nani et imperator
Titus Antoninus Llaudio Frontino de pretiis rerum
hereditariarum rescripsit oh id ipsum peti ab eo he-
20 reditatem posse, quia licet res quae in hereditate
fuerant apud eum non sint, tamen pretium earum
quo8, locupletem eum vel saepius mutata specie fa-

ri) °Iusf. (Faber) (2) non tenebitur Ulp, (Mo.) (3) for-

mulae Ulp. (Lenel) (4) vi ins. F*S (5) ‘ J lust. (Longo)
(6) an om.Fa (7) ‘'Pisi. (Kr.) (s) quoqueiVo. (9) obli-

gata F (10) ei om. F (11) abest: abest] abest FS
(12) 0 Jt«f, ( Eisele ) (13) contractu ins. Kr. (14) possumus

ciendo, periude obligat9, ac si corpora ipsa in eadem u$
specie mansissent.

19 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Quod

autem in heredem eatenus pollicetur actionem pro-
consul, quatenus ad eum pervenerit, intellegendum
est ad perpetuo dandam actionem pertinere. 25

20 Ulpianus libro undecimo ad edictum Quan-
tum autem ad heredem pervenerit, litis contestatae
tempore spectabitur, si modo certum sit aliquid per-
venisse. idem et si10 ipsius qui vim intulit, sic in cor-
pus patrimonii pervenit aliquid, ut certum sit ad he-
redem perventurum, ‘id est si debitor liberatus est’1’.

21 Paulus libro undecimo ad edictum Si mulier 39
contra patronum suum ingrata facta sciens se in-
gratam, eum de suo statu periclitabatur, aliquid pa-

; trouo dederit vel promiserit, ne in servitutem redi-
gatur: cessat cdietuin, quia hunc sibi metum ipsa

1 infert. Quod metris causa gestum erit, nullo tein-

2 pore praetor ratum habebit. . Qui possessionem
non sui fundi tradidit, non quanti fundus, sed quanti
possessio est, eius quadruplum vel simplum cum fruc- 35
tibus conscquetur: aestimatui' enim quod restitui opor-
tet, id est quod abest: abest " autem nuda possessio

3 cum suis fructibus, quod et Pomponius. Si dos
metu promissa sit, non puto nasci obligationem, ‘quia
‘est verissimum ace talem promissionem dotis ullam

4 ‘esse’ u. Si metu coactus sim ab emptione locatione
discedere, videndum est, au nihil sit acti et antiqua
obligatio remaneat, an lioe simile sit acceptilationi,
quia nulla ex bonae, fidei 13 obligatione possimus 14 niti. v>
cum finita sit dum amittitur: ct magis est ut similis
species acceptilationis 15 sit, et ideo praetoria actio J 1 -

5 nascitur. Si metu coactus adii hereditatem, puto
me heredem effici, quia quamvis si liberum esset

■ noluissem, tamen coactus volui: sed per praetorem
restituendus sura, ut abstinendi milii potestas tribua-
i> tur. Si coactus hereditatem repudiem, duplici via
praetor milii succurrit aut utiles actiones quasi he-
redi daiulo aut actionem metus causa praestando, ut ;
quam viam ego elegerim, haec mihi pateat.

22 16 Paulus libro primo sententiarum Qui in car-
cerem quem detrusit, ut aliquid ei extorqueret, quid-
quid ob hanc causam factum est, nullius momenti est l1.

23 Ulpianus libro quinto 18 opinionum Non est
verisimile compulsum in urbe inique indebitum sol-
visse cum, qui claram dignitatem se habere praeten-
debat, cum potuerit19 ius publicum invocare et adire 10
aliquem potestate praeditum, qui utique vim eum
pati prohibuisset: ‘sed huiusmodi praesumptioni debet

1 apertissimas probationes violentiae opponere’20. Si
insto metu perterritus cognitionem, ad quam ut vinctus
iret, potens adversarius, minabatur, id quod habere
licebat compulsus vendidit, res suae aequitati per
2. praesidem provinciae restituitur. Si faenerator in-
civiliter custodiendo athletam et a certaminibus pro-
hibendo cavere compulerit ultra quantitatem debitae u
pecuniae, his probatis ‘competens index’20 rem suae ae-
3 qnitati restitui decernat. Si quis, quod adversario
non debebat, delegante eo per vim, apparitione prae-
sulis interveniente, sine notione iudicis, coactus est
dare, iudex inciviliter extorta restitui ab co, qui rei21
damnum praestiterit, iubeat. quod si debitis satis-
fecit simplici iussione et non cognitione habita, quamvis
non extra ordinem exactionem fieri, sed civiliter opor- 2«
tuit, tamen quae solutioni debitarum ab eo quanti-
tatiurn profecerant, revocare incivile est,

ni22

DE DOLO MALO.

1 Ulpianus libro undecimo ad edictum Hoc edicto
praetor adversus varios et dolosos, qui aliis offuerunt 25

F3S (15) sic F3, acceptilatione .FUR» (is) = Paulus),
7,t0 (ll) est moraiuli Pauli Ubri (is) quinto F3S, quarto
F1 (19) poterit.FPo (20)^ Just.(Gradcnmts) (21) ei Mo.

(22) Kd. 1...18. 20...31. *39J Pap. *19; App. 32. *40; Sah.
*33, 34. *35. *36,„3S, - Sas. 10, 3. — Cf. Cod. 2, 21

DE DOLO MALO

83

IV 3

25 calliditate quadam, subvenit, ne vel illis malitia sua

1 sit lucrosa vel istis simplicitas damnosa. Verba
autem edicti talia sunt: ‘Quae dolo malo facta esse
‘dicentur, si de his rebus alia actio non erit et insta

2 ‘causa esse videbitur, indicium dabo. Dolum ma-
lum Servius quidem ita definiit machinationem quan-
dam alterius decipiendi causa., cum aliud simulatur
et aliud agitur. Labeo autem posse et sine simula-

so t,ione id agi, ut quis circumveniatur: posse et eme
dolo malo aliud agi, aliud simulari, sicuti faciunt, qui
per eiusmodi dissimulationem deserviant 1 et tuentur
vel sua vel aliena: itaque ipse sic definiit dolum ma-
lum esse omnem calliditatem fallaciam machinationem
ad circumveniendum fallendum decipiendum alterum

3 .adhibitam. Labeonis definitio vera est. Non fuit
autem contentus praetor dolum dicere, sed adiecit

35 malum, quoniam veteres dolum etiam bonum dicebant
et pro sollertia hoc nomen accipiebant, maxime si

4 adversus hostem latronemve quis inachinetur. Ait
praetor: ‘si de his rebus alia actio non erit’, merito
praetor ita demum hanc actionem pollicetur, si alia
non sit, quoniam famosa actio non temere debuit a
praetore decerni, si sit civilis vel honoraria, qua pos-
sit experiri: usque adeo, ut et Pedius libro octavo
scribit, etiamsi interdictum sit. quo quis experiri, vel

0,i exceptio qua se tueri possit, cessare hoc edictum,
idein et Pomponius libro vicensimo octavo, et adicit:
et si stipulatione tutus sit quis_, eum actionem de
dolo habere non posse, ut puta si de dolo stipulatum

5 sit. Idem Pomponius ait et si actionem in nos
dari non oporteat, veluti si stipulatio tam turpis dolo
malo facta sit, ut nemo daturus sit ex ea actionem,

5 non debere laborare, ut Imbeara de dolo malo actio-
nem, cum nemo git adversus me daturus actionem,
ti Idem Pomponius refert Labeonem existimare, etiam-
si quis in integrum restitui possit, non debere ei hanc
actionem competere: et si alia actio tempore finita
sit, hanc competere noti debere, sibi imputaturo eo
qui agere supersedit: nisi in lioe quoque dolus rna-

7 lus admissus »it, ut tempus exiret. Si quis cum
actionem civilem haberet vel honorariam, in stipula-

1» tum deductam acceptilatione vel alio modo sustulerit,
de dolo experiri non poterit, quoniam habuit aliam
actionem: nisi in amittenda actione doium malum

8 passus est. Non solum autem si adversus eum
sit alia actio, adversus quem de dolo quaeritur,

2 1’ AULUS libro undecimo ad edictum vel ab eo
res servari poterit,

3 Ulpianus libro undecimo ad edictum non habet

m hoc edictum locum, verum etiamsi adversus alium

4 Paulus libro undecimo ad edictum sit actio
vel si ab alio res mihi servari potest.

5 Ulpianus libro undecimo ad edictum Ideoque
si quis pupillus. a Titio, tutore auctore conlndente,
circumscriptus sit, non debere eum de dolo actionem

za adversus 'litium habere, cum habeat tutelae actio-
nem, per quam consequatur quod sua intersit, plane
si tutor solvendo non sit, dicendum erit2 de dolo
actionem dari ei.

^ Ga/us libro quarto ad edictum provinciale Nam
videtur actionem habere, cui propter in-
opiam adversaru manis actio est.

25 -ibr0, und^mo ad edictum Et ele-

Le l,;v’tmp0ml1- haec 7erba ‘si alia actio non sit7
DortiriPWM <*1,asi n's a^° ei ad quem ea ree

tenti ar *'*BC P°terit. nec videtur liuie sen-

si minor annf^1- bV'*anus libro quarto scribit,
scriotus nnn S V'”ao!'-*<iUln<iuc C0Ilsih° servi circum -
manumisit cura P.ecul‘° emptorque eum

(hoc enim’ Rin !f’ra- 1P mam>missum de dolo actionem
ex emuto ton *C01Pimus ‘rarere dolo emptorem, ut

3S tionemP si in hPri -11011 posslQ allfc nullam esse vendi-
«d n »1’511 ^ Yecdwct circumscriptus est»
quod mmor proponitur, non inducit in integrum

W wiervuit Sdaloja (2) dicende»! F (,) an,
est non esse Ulpiam vidit Noodt (<) ''luit. (Per ni

restitutionem: nam adversus manumissum nulla in 120, 3

1 integrum restitutio potest locum habere. Secun-
dum quae et si poenali actione indemnitati eius
consuli possit, dicendum erit cessare de dolo actio-

2 nem. Pomponius autem , etiamsi popularis actio

3 sit, cessare dc dolo ait actionem. Non solum au-
tem si alia actio non sit, sed et si dubitetur au alia
sit, putat Labeo de dolo dandam actionem et adfert 35
talem speciem, qui servum mihi debebat vel ex ven-

1 ditione vel ex stipulatu, venenum ei dedit et sic eum
1 ‘tradidit7*: vel fundum, et ‘dum tradit7, imposuit ci ser-
vitutem vel aedificia diruit, arbores excidit vel extir-
pavit: ait Labeo, sive cavit de dolo sive non, dan-
' dam iu cum de dolo actionem, quoniam si cavit, du-
bium est, an competat ex stipulatu actio, ‘sed est
! 'verius, si quidem de dolo cantum est, cessare, actio- 40
‘nem de dolo, quoniam est ex stipulatu actio: si non
‘est cautum, in ex empto quidem actione cessat de
'dolo actio, quoniam est ex empto, in ex stipulatu de

4 ‘dolo actio necessaria est.7* Si servum usuarium
proprietarius occidit, legis Aquiliae actioni et ad ex-
hibendum accedit5, si possidens proprietarius occi- 121,1

5 dit, ideoque cessat de dolo actio. Item si servum
legatum heres ante, aditam hereditatem occiderit, quon-
iam priusquam factus sit legatarii, interemptus est,

^ cessat legis Aquiliae actio: de dolo autem actio.

quocumque tempore euin occiderit, cessat, quia ex
, 0 testamento actio competit*. Si quadrupes tua dolo
alterius damnum mihi dederit, quaeritur, an de dolo 5
habeam adversus eum actionem, et placuit mihi, quod
Labeo scribit, si dominus quadrupedis non sit sol-
vendo, dari debere de dolo, quamvis, si noxae deditio
sit secuta, non puto dandam nec in id quod excedit.

7 Idem Labeo quaerit, si compeditum servum meum
ut fugeret solveris, an de dolo actio danda sit? et
ait Quintus apud cum notans: si non misericordia
ductus fecisti, furti teneris: si misericordia, in factum to

8 actionem dari debere. Servus pactionis pro liber-
tate reum domino dedit ea condicione, ut post liber-
tatem transferatur in eum obligatio: manumissus non
patitur in se obligationem transferri. Pomponius scri-
bit locum habere de dolo actionem, sed si per pa-
tronum stabit, quo minus obligatio transferatur, di-
cendum ait patronum exceptione a reo sninmoven-
dum. ego moveor: quemadmodum de dolo actio da-
bitur, cum sit alia actio? nisi forte quis dicat, quon- is
iam exceptione patronus summoveri potest, si agat
cum reo, debere dici, quasi nulla actio sit quae ex-
ceptione. repellitur, dc dolo decernendam: atquin pa-
tronus tunc summovetur, si nolit expromissorem ipsam
manumissum accipere, expromissori plane adversus
manumissum dari debebit de doto: aut si non sit

9 solvendo expromissor, domino dabitur. Si dolo malo
‘procurator7 r' passus sit vincere adversarium meum,

1 ut absolveretur, an de dolo mihi actio adversus eum 20
qui vicit competat, potest quaeri, et puto non cora-
■ petere, si paratus sit reus transferre iudicium sub
exceptione hac ‘si collusum est': alioquiu de dolo
j actio erit danda, scilicet si cum ‘procuratore7® agi non

10 possit, quia non esset solvendo. Idem Pompo-
nius refert Caeekliamim praetorem non dedisse de
dolo actionem adversus cura, qui adfirraaverat ido- .
nernn esse euin, cui mutua pecunia dabatur, quod
verum est: ‘nam nisi ex magna et evidenti calliditate j-S
noti debet, de dolo actio dari’4.

8 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Quod
si cum scires eum facultatibus labi, tui lucri gratia
adlirmasti mihi idoneum esse, merito adversus tu,

1 cum mei decipiendi gratia alium falso laudasti, dc
^ dolo iudicium dandum est.

: 9 Ulfiajnus libro undecimo ad edictum Si quis

IacLfirmavit minimam esse hereditatem et ita eam ab 30
herede ejnif.. non est de dolo actio, cum ex vendito
1 sufficiat.7 Sf autem niihi persuaseris, ut repudiem I

I (5) accidit F (c) “ Jusi. (LeneI) (7) iuncte ]7, 1, 42
I (e) quocumque... competit] danda est TJlp. (WlauaJe)

IV 3

84

DE DOLO MALO

I21,si hereditatem, quasi minus solvendo sit, vel ut optem
servum, quasi melior eo in familia non sit: dico de
2 dolo dandam , ei callide hoc feceris. Item si ta-
bulae testamenti, ne de inoffieioso diceretur, diu sup-
pressae Bint, mox mortuo filio prolatae, heredes filii
adversus eos qui suppresserunt et lege Cornelia et

35 3 de dolo posse experiri. Labeo libro trigensimo
septimo posteriorum scribit, si oleum tuum quasi
suum defendat Titius, et tu hoe oleum deposueris
apud Seium, ut is hoc venderet et pretium servaret,
donec inter vos deiudicetur cuius oleum esset, ne-
que Titius velit iudicium accipere: quoniam neque
mandati neque sequestraria Seium convenire potes
nondum impleta condicione depositionis, de dolo ad-
versus Titium agendum, sed Pomponius libro viceu-

40 simo septimo 1 posse cum sequestre praescriptis2 verbis
'actione/3 agi, vel si is solvendo non sit, cum Titio de
4 dolo, quae distinctio vera esse videtur. Et si ser-
vum pigneratum noxae mihi dederis per indicem et
sis absolutus4: de dolo teneris, si apparuerit esse eum
122,1 4« pigneri datum. Haec de dolo actio noxalis erit:
ideo Labeo quoque libro trigensimo praetoris pere-
grini5 scribit dc dolo actionem servi nomine inter-
dum de peculio, interdum noxalem dari, nam si ea
res est, in quam dolus commissus est, cx qua de pe-
culio daretur actio, ct nunc in peculio dandam: sin
vero ea sit, ex qua noxalis, hoc quoque noxale futu-
is 5 rum. Merito causae cognitionem praetor inseruit:
neque enim passira haec actio indulgenda est. nam
ecce in primis, si modica summa sit,

10 Paulus libro undecimo ad edictum id est us-
que ad duos ‘aureos*,

1 1 Ulpianus libro undecimo ad edictum non debet
! dari. Et° quibusdam personis non dabitur, ut
puta liberis vel libertis adversus parentes patronosve,

io eum sit famosa, sed nee humili adversus eum qui
dignitate excellet debet7 dari: puta plebeio adversus
consularem receptae auctoritatis, vel luxurioso atque
prodigo aut alias vili adversus hominem vitae emen-
datioris. et ita Labeo, quid ergo est? in horum per-
sona dicendum est in factum verbis temperandam
actionem dandam, ut bonae fidei mentio fiat,

12 Paulus libro undecimo ad edictum ne ex dolo
suo lucrentur.

is 13 Ulpianus libro undecimo ad edictum Heredi-
bus tamen harum personarum, itera adversus heredes
1 de dolo actio erit danda. Item in causae cogni-
tione versari Labeo ait, ne in pupillum de dolo detur
actio, nisi forte nomine hereditario conveniatur, ego
arbitror et ex suo dolo conveniendum, si proximus
pubertati est, ‘maxime si locupletior ex hoc factus est*®.

20 14 Paulus libro undecimo ad edictum Quid enim,

si impetraverit a ‘procuratore’ 8 petitoris, ut ab eo ab-
solveretur, vel si dc tutore mentitus pecuniam acce-
pit, vel alia similia admisit, quae non magnam ma-
chinationem exigunt?

15 Ulpianus libro undecimo ad edictum Sed et
ex dolo tutoris, si factus est locupletior, puto in eum

1 dandam actionem, sicut exceptio datur. Sed an

25 in municipes de dolo detur actio, dubitatur, et puto

ex suo quidem dolo non posse dari: quid enim muni-
cipes dolo faeerc possunt? sed si quid ad eo8 per-
venit ex dolo eorum, qui res eorum administrant,
puto dandam, de dolo autem decurionum in ipsos

2 decuriones dabitur de dolo actio. Item si quid
ex dolo procuratoris ad dominum pervenit, datur in
dominum de dolo actio ia quantum ad eum pervenit:
nam procurator ex dolo suo procul dubio tenetur.

30 3 In hac actione designari oportet, cuius dolo fac-
tum sit, quamvis in metu non sit necesse.

18 Paulus libro undecimo ad edictum Item ex-
igit praetor, ut comprehendatur, quid dolo malo fac-

tum sit: scire enim debet actor, in qua re circum- 122,»
scriptus sit, nec in tanto crimine vagari.

17 Ulpianus libro undecimo ad edictum Si plu-
res dolo fecerint et unus restituerit, omnes liberan- 35
tur: quod si unus quanti ea res est praestiterit, puto

1 adhuc ceteros liberari. Haec actio in heredem 'et
ceteros successores* 9 datur dumtaxat de eo quod 10 ad
eos pervenit.

18 Paulus libro undecimo ad edictum Arbitrio
iudicis in hac quoque actione restitutio comprehen-
ditur: et nisi fiat restitutio, sequitur condemnatio
quanti ea res est. ideo autem et hic et in metus 40
causa actione certa quantitas non adicitur, ut possit
per contumaciam suam tanti reus condemnari, quanti
actor in litem iuraverit: sed officio indicis debet in

1 utraque actione taxatione iusiuraudum refrenari. Non
tamen semper in hoc iudieio arbitrio 11 iudicis dan- 123, i
dum est: quid enim si manifestum sit restitui non
posse, (veluti si servus doio malo traditus defunctus

sit) idcoque protinus condemnari debeat in id quod

2 intersit actoris? Si dominus proprietatis insulam,
cuius usus fructus legatus erat, incenderit, non est
de dolo actio, 18 quoniam aliae ex hoc oriuntur actio-

3 nes. Dc eo qui sciens comrnodasset pondera ut 5 \
venditor emptori merces adpenderet, 'Trebatius de
dolo dabat actionem, atquin si maiora pondera com-
modavit, id quod amplius mercis datum est repeti
condictione potest, si minora, ut reliqua merx detur

ex empto agi potest: nisi si ea condicione, merx ve-
nit, ut illis ponderibus traderetur, cum ille decipiendi

4 causa adfirmasset se aequa pondera habere. Dolo
cuius effectum est, ut lis 'temporibus legitimis* trans-
actis pereat: Trebatius ait de dolo dandum indicium, 10
non ut arbitrio iudicis res restituatur, sed ut tantum
actor consequatur, quanti eius interfuerit id non esse
factum, 15 ne aliter observantibus lex circumscribatur.

5 Si servum, quem tu milii promiseras, alius occi-
derit, de dolo malo actionem13 in eum dandam pleri -
que recte putant, quia tu a me liberatus sis: ideo-
que legis Aquiliae actio tibi denegabitur.

19 Papinianus libro trigensimo septimo quaestio- 15
num Si fideiussor promissum animal ante moram
occiderit, de dolo actionem reddi adversus eum opor-
tere Neratius Priscus et Iulianus responderunt, quon-
iam debitore liberato per consequentias ipse quo-
que dimittitur.

20 Paulus libro undecimo ad edictum Servus
tuus cum tibi deberet nec solvendo esset, hortatu 29
tuo pecuniam mutuam a me accepit et tibi solvit:
Labeo ait de doio malo actionem in te dandam, quia
nec de peculio utilis sit, cum in peculio uihil sit, nec
in rem domini versum videatur, cum ob debitum do-

1 minus acceperit. Si persuaseris mihi nullam so-
cietatem tibi fuisse cum eo cui heres sum, et ob id
iudieio absolvi te passus sim: dandam milii de doio
actionem Iulianus scribit,

21 Ulpianus libro undecimo ad edictum Quod 25

si deferente me iuraveris et absolutus sis 14, postea per- ,

iurium fuerit adprobatum, Labeo ait de dolo actio- |

nem in eum dandam: Pomponius autem per ius-
iurandum transactum videri, quam sententiam et Mar-
cellus libro octavo digestorum probat: stari enim reli-
gioni debet,

22 Paulus libro undecimo ad edictum Nam suf-
ficit periurii poena.

23 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Si 39
legatarius, cui supra modum legis Falcidiae legatum \
est, heredi adhuc ignoranti substantiam hereditatis V
ultro iurando vel quadam alia fallacia persuaserit, '
tamquam satis abundeque ad solida legata solvenda

v sufficiat hereditas, atque eo modo solida legata fuerit
i consecutus : datur de dolo actio.

(1) octavo Lenel (2) parescriptis F1, perscriptis F5

(3) ‘ * Iust. (Gradenwitz) (4) et itabsolutus F1, et

sisbsolutus Fi (5) trigensimo posteriorum Mo. (s) et

FiS, om. Fl (7) debent F (s) ‘* Iust. (Lenel)

(9) ‘ * Iust. (Longo) (10) quo F (ll) arbitrium dett.
(12) iniqua ins. Mo. (13) mihi ins. Mo. (14) si fur
deferente me iuraverit et absolutus git Ulp, (Lenel)
(15) seqq. Iust. (Tuor) (JG) § 2 jullj (Wlassak)

DE MINORIBUS XXV ANNIS

85

IV 3. 4

i1?-», n 24 Ulpianus libro undecimo ad edictum Si dolo
'35 acciderit eius, qui verba faciebat pro eo qui de li-
bertate contendebat, quo minus praesente adversario
secundum libertatem pronuntietur, puto statim ne
dolo dandam in eum actionem, quia semel pro liber-
tate dictam sententiam retractari dod oportet.

25 Paulus libro undecimo ad edictum Cum a te
pecuniam peterem' eoque nomine radidum acceptum
est, falso milii persuasisti, tamquam eam pecuniam

«o servo meo aut procuratori solvisses, coque modo
consecutus es2, ut consentiente me absolvereris: quae-
rentibus nobis, an in te doli iudicium dari debeat,
324,1 placuit de dolo actionem non dari, quia alio modo
milii succurri potest: nam ex integro agere possum
et si obiciatur exceptio rei iudieatae, replicatione iure
uti potero. ,

26 U aius libro quarto ad edictum provinciale in
heredem eatenus daturum se eam actionem proconsul
pollicetur, quatenus ad euin pervenerit, id est quatenus

5 ex ea re locupletior ad eum hereditas venerit

27 Paulus libro undecimo ad edictum dolove
malo eius factum est, quo minus pervenerit.

28 Gaws libro quarto ad edictum provinciale
Itaque si accepto lata sit tibi pecunia, omnimodo
eum herede tuo agetur, at si res tibi tradita sit, si

ni quidem mortuo te ea res extitit, agetur cum herede,
tuo, si minus, non agetur, sed utique in heredem
perpetuo dabitur, quia non debet lucrari ex alieno
damno, cui conveniens est, nt ct in ipso qui doio
commiserit in id quod locupletior esset perpetuo
danda sit in factum actio.

29 Paulus libro undecimo ad edictum Sabinus
putat, calculi ratione potius quam maleficii heredem
conveniri, denique famosum non fieri: ideoque in

15 perpetuum teneri oportere.

30 Ulpianus libro undecimo ad edictum Neque
causae cognitio in heredis persona erit necessaria.

31 Proculus libro secundo epistularum Cum quis
persuaserit familiae meae, ut de possessione decedat,
possessio quidem non amittitur3, sed de dolo malo

2C iudicium in eum competit, si quid damni mihi ac-
cesserit.

32 Scaevola libro secundo digestorum Filius le-
gatum sibi servum per praeceptionem rogatus manu-
mittere post certum tempus, posteaquam rationes
ipsi et coheredibus fratribus reddidisset, ante diem
et ante redditas rationes ad libertatem vindicta manu-
mittendo perduxerat: quaesitum est, an ex fideicom-
misso fratribus tenetur, nt rationes eorum pro por-
tionibus redderet. _ respondi, cum liberum fecisset, ex
causa quidem fideicommissi non teneri: verum si ideo
properasset4 manumittere, ne rationes fratribus red-
deret,, posse de dolo actionem in eum exercere*.

33 Ulpianus libro quarto opinionum Rei, quara
venalem possessor habebat, litem proprietatis ad-
versarius movere coepit et posteaquam opportunitatem
emptoris, cui venundari potuit, peremit, destitit: pla-
cuit, possessori hoc nomine 'actionem in factum cum
sua indemnitate*6 competere.

34 Ilum libro quadragensimo secundo ad SaU-
«"ti permisisses saxum ex fundo tuo

in CTettm V-1 !• arenam fodere et sumptum

mdl nli/ f"™- et n;m Prtian* ie tollere:
35 W/nr!'n de dolo malo actio locum habebit. *
1 'iilas t(«*iirXpJr™ tngensimo ad edictum Si quis ta-
tatoris de>Tii ^ia^d se depositas post mortem tes-
habebit ailvprsn/ all° mi),do comiPent, heres scriptus
q ibus iStfditf™ ftre,n dc dol°- scd et his,
nnt’ danda crit de dolo actio

dolo malo -lbr-0 secund0 regularum Si

noli malo frceimt, invicem dc dolo non agent.

2c

■30

duo i

37 Ulpianus libro quadragensimo quarto cui Sa-
binum Quod venditor ut commendet dicit, sic ha-
bendum, quasi neque dictum neque promissum est.
si vero decipiendi emptoris causa dictum e- 1 , aeque
sic habendum est, ut non nascatur_ adversus dictum
promissurnve actio, sed de dolo actio.

38 Idem libro quinto opinionum Quidam delutor
epistulam quasi a Titio mitti creditori suo effecit, ut
ipse liberetur: hac epistula, creditor deceptus Aqui-
liana stipulatione ct acceptilatione liberavit debito-
rem: postea epistula falsa vel inani reperta creditor
maior quidem annis viginti quinque dc dolo habebit
actionem, minor autem in integrum restituetur.

39 Gajus libro vicensimo septimo ad edictum pro-
vinciale Si te Titio optuleris de ea re quam non
possidebas in hoc ut alius usucapiat, et indicatum
solvi satisdederis: quamvis absolutus sis, de dolo
uiaio tamen teneberis: et ita Sabino placet.

40 Furius Anthianus libro primo ad edictum
Is, qui decepit aliquem, ut hereditatem non idoneam
adiret, dc dolo tenebitur, nisi fortasse, ipse creditor
erat et solus erat: tunc enim sufficit contra eum
doli mali exceptio.

IV»

DE MINORIBUS VIGINTI QUINQUE ANNIS.

1 Ulpianus libro undecimo ad edictum Hoc edic-
tum praeter naturalem aequitatem secutus proposuit,
quo tutelam minorum suscepit. 10 nam cum inter omnes
constet fragile, esse ct infirmum huiusmodi aetatium
consilium et multis captionibus suppositum, multorum
insidiis expositum11: auxilium cis praetor hoc edicto
pollicitus est et adversus captiones opitulationem.

1 Praetor edicit: ‘Quod cum minore quam viginti
‘quinque annis natu gestum esse, dicetur, uti quae-

2 ‘que res erit, animadvertam.' Apparet minoribus
annis viginti quinque eum opem polliceri: nam post

3 hoc tempus compleri virilem vigorem constat. Et
ideo hodie in hanc usque aetatem adulescentes cura-
torum auxilio reguntur, nec ante rei suae administratio
eis committi debebit, quamvis bene rem suam ge-
rentibus.

2 Idem libro nono decimo ad legem Iuliam et
Papiam Nec per liberos suos rem suam maturius a
curatoribus recipiat12, quod enim legibus cavetur, ut
singuli anui per singulos liberos remittantur 13, ari ho-
nores pertinere divus Severus ait, non ad rem suam
recipiendam.

3 Idf.h libro undecimo ad. edictum Denique divus
Severus et imperator noster huiusmodi consulum vel
praesidum decreta quasi ambitiosa esse interpretati
sunt, ipsi autem perraro minoribus rerum suarum
administrationem extra ordinem indulserunt: et eodem
1 iure utimur. Si quis eum minore contraxerit ct
contractus inciderit in tempus quo maior efficitur:
utrum initium spectamus an finem? et placet, ut est
et constitutum, si quis maior factus con probaverit,
quod minor gesserat, restitutionem cessare, unde illud
non iuelegauter Celsus epistularum libro undecimo
et digestorum secundo tractat, ex facto a Flavio Re-
specto praetore consultus, minor annis viginti quin-
que, annos forte viginti quattuor agens, iudicium tu-
telae heredi tutoris dictaverat: mox factum ut (non
finito indicio iam co maiore effecto viginti quinque :
annis) tutoris heres absolutus proponeretur: in in-
tegrum restitutio desiderabatur. Celsus igitur Re-
specto suasit non facile hunc quondam minorem in
integrum restitui, sed si ei probaretur calliditate, ad-
versarii id actum, ut maiore- eo facto liberaretur:
neque enim extreino, inquit, iudicii die videtur solum

mtF {3) (4) i

peraget P (5) exerceri edd. fnl 7w /r

{i\rrd 6 ® 3, i Vas (

p 9 fd'*' * 3‘ 8-7- 9-16- «• *n>. *20 . *>3 05 29
lap. *s. •«. *24. 30...3S. *«. *47. AV1, 39 ,

*4. 40.. .44. *40. — Ea: J. 10, 4. — Of. Cod. 2, 22 (10) pr.

fin. lust, (Kalb) (li) multorum ins. exp. delet Alo,
(12) recipiant dett. (13) sic S, demiUntur F\ per-

mitantur F2

124,«

l

125, 1

5

10

15

20

25

30

8

IV 4

86

DE MINORIBUS

120.1 deceptus liic minor, sed totum hoc structum, ut
maiore eo facto liberaretur, idem tamen confitetur,
si levior sit suspicio adversarii quasi dolose versati,

2 non debere hunc in integrum restitui. Scio etiam
illud aliquando incidisse, minor viginti quinque annis
miscuerat se pateruae hereditati maiorque factus
exegerat aliquid a debitoribus paternis, mox deside-

s rabat restitui in integrum, quo magis abstineret pa-
terna hereditate: contradicebatur ei, quasi maior fac-
tus comprobasset, quod minori sibi placuit: putavi-
mus tamen restituendum in integrum initio inspecto.

3 idem puto, ct si alienam adiit hereditatem. Mi-
norem autem viginti quinque annis natu videndum,
an etiam die 1 natalis sui adhuc dicimus ante horam
qua Datus est, ut si captus sit restituatur? et cum
nondum compleverit, ita erit dicendum, ut a momento

io in momentum tempus spectetur, proinde et si bis-
sexto natus est, sive priore sive posteriore die Cel-
sus2 scripsit nihil referre: nam id biduum pro uno
die habetur et posterior dies kalendarurn3 intereala-

4 tur.4 * Sed utrum solis patribus familiarum an etiam
filiis6 familiarum succurri debeat, videndum, movet
dubitationem, quod, si quis dixerit etiam filiis fami-
liarum in rc peculiari subveniendum, efficiet! ut per

is cos etiam maioribus subveniatur, id est patribus eo-
rum: quod nequaquam fuit praetori propositum: prae-
tor enim minoribus auxilium promisit, non maioribus,
ego autem verissimam arbitror sententiam existiman-
tium, filium familias minorem annis in integrum re-
stitui posse ex his solis causis quae ipsius intersint,
puta si sit obligatus, proinde si iussu patris obliga-
tus sit, pater utique poterit in solidum conveniri :

v> filius autem eum et ipse possit vel in potestate ma-
nens conveniri, vel etiam emancipatus vel exhere-
datus6 in id quod facere potest, 'et. quidem in po-
testate manens etiam invito patre ex condemnatione
conveniri67: auxilium impetrare debebit, si ipse con-
veniatur, sed an hoc auxilium patri quoque prosit,
ut solet interdum fidei ussori eius prodesse, videamus:
et non puto profliturum, si igitur filius conveniatur,
postulet auxilium: si patrem conveniat creditor, auxi-

21 lium cessat: ‘excepta mutui datioue: in hanc enim si
iussu patris mutuam pecuniam accepit, non adiuva-
tnr proinde et si sine iussu patris contraxit et cap-
tus est, si quidem pater de.peculio conveniatur, filius
non erit restituendus: si filius conveniatur, poterit
restitui, nec co movemur, quasi intersit filii peculium
habere: magis enim patris quam filii interest, licet
aliquo casu 'ad filium. peculium spectet: ut puta si
patris eius bona a fisco propter debitum occupata

ao sunt: nam peculium ei 9 ex constitutione Claudii se-

5 paratur. Ergo etiam filiam familias in dote cap-
tam, dum patri consentit stipulanti dotem non statim
quam dedit, vel adhibenti aliquem qui dotem stipu-
laretur, puto restituendam, quoniam dos ipsius filiae

6 proprium patrimonium est. Si quis minor viginti
quinque annis adrogandum se dedit et in ipsa adro-
gatione se circumventum dicat ‘(finge enim a prae-
done eum hominem locupletem adrogatum)’ 10 : dico de-

si 7 here eum audiri in integrum se restituentem. Si
quid minori fuerit filio familias legatum post mortem
patris vel fideicommissum relictum et captus est, forte
dum consentit patri paciscenti, ne legatum peteretur:
potest dici in integrum restituendum, quoniam ipsius
interest propter spem legati, quod ei post mortem
patris competit, sed et si ei legatum sit aliquid quod
personae eius cohaeret, puta ilis militiae, dicendum

127.1 est posse eum restitui in integrum: interfuit enim
eius non capi, cum hanc patri non adquireret, sed
8 ipse haberet. Et si heres sit institutus, si a patre
in diebus centum sit emancipatus: ‘mox patrem de-

buerit certiorare nec fecerit cum posset: qui eum 127 j
‘emancipasset, si cognovisset’ “ : dicendum erit posse
eum restitui in integrum parato patre eum ernanei-

9 pare. Pomponius adicit ex his causis, ex quibus 5
in re peculiari filii familias restituuntur, posse et
patrem quasi heredem nomine filii post obitum eius

10 impetrare cognitionem. Si autem filius familias
sit, qui castrense' peculium habeat, procul dubio ex
his, quae ad castrense peculium spectant, in inte-
grum restituendus erit quasi in proprio, patrimonio

11 captus. Servus autem minor aunis viginti quin-
que nullo modo restitui poterit, quoniam domini per-
sona spectatur, qui sibi debebit imputare, cur minori io
rem commisit, quare et si per impuberem contraxerit,
idem erit dicendum, ut et Marcellus libro secundo
digestorum scribit, et si forte libera peculii admi-
nistratio minori servo sit concessa12, maior dominus
ex hac causa non restituetur.

4 Africanus libro septimo quaestionum Etenim
quodeumque servus ita gerit, voluntate domini gerere
intellegendus est. et magis lioc apparebit, si aut de
institoria actione quaeratur, aut si proponatur maio- 15
reni aunis viginti quinque negotium aliquod gerendum
miuori mandasse et ilium in ea re deceptum esse.

5 Ulpianus libro undecimo ad edictum Si tamen
is servus fuit, cui fideicommissaria libertas debebatur
praesens, et init captus, cum 13 re mora ei fit, poterit
dici praetorem ei succurrere oportere.

6 Idem libro decimo ad edictum Minoribus viginti 2»
quinque annis subvenitur per in integrum restitutio-
nem non solum, cum de. bonis eorum aliquid minui-
tur, sed etiam cum intersit ipsorum litibus et sumpti-
bus non vexari.

7 Idem libro undecimo ad> edictum Ait praetor:
‘gestum esse dicetur’, gestum sic accipimus qualiter-
qualiter, sive contractus14 sit, sive quid aliud contigit.

1 Proinde si emit aliquid, si vendidit, si societatem 25
coiit, si mutuam pecuniam accepit, ct captus est, ei

2 succurretur. Sed et si ei pecunia a debitore pa-
terno soluta sit vel proprio et hanc perdidit, dicen-
dum est ei subveniri, quasi gestum sit cum eo. et
ideo si minor conveniat debitorem, adhibere debet
curatores, ut ei solvatur pecuuia: ceterum nou ei
compelletur solvere, sed hodie solet pecunia in aedem
deponi, ut Pomponius libro vicensimo octavo scribit,
ne vel debitor ultra usuris oneretur vel creditor minor ae
perdat pecnuiam, aut curatoribus solvi, si sunt, per-
mittitur etiam ex constitutione principum debitori
compellere adulescentem ad petendos sibi curatores,
quid tamen, si praetor decernat solvendam pecuniam
minori sine curatoribus et solverit, an possit esse se-
curus? dubitari potest: puto autem, si allegans mi-
norem esse compulsus sit ad solutionem, nihil ei im-
putandum: nisi forte quasi adversus iniuriam appel- 35
landum quis ei putet, sed. credo praetorem hunc mi-
norem in integrum restitui volentem auditurum non

3 esse. Non solum autem in his ei succurritur, sed
etiam in interventionibus, ut puta si fideinssorio no-
mine se vel rem suam obligavit. Pomponius autem
videtur adquiescere distinguentibus: arbiter ad fide-
iussores probandos constitutus eum probavit an vero
ipse adversarius? mihi autem semper succurrendum
videtur, si minor sit et se circumventum 15 doceat. 10

4 Sed et in indiciis subvenitur, sive dum agit sive

5 dum convenitur captus sit. 16Scd et si.hercditatem 1- >'
minor adiit minus lucrosam, succurritur ei ut se possit
abstinere: nam efc hic captus 17 est. idem et in hono-
rum possessione vel . alia successione, non solum au-
tem filius, qui se miscuit paternae hereditati, sed et

si aliquis sit ex necessariis minor annis, simili modo
restitutionem impetrabit, velati si servus sit cum

(l) diem FS (2) 50, 16, 98 (3) aut kalendarurn dei.

aut scr. posterior dies bissexti kalendarurn (Mo.)

(4) iunge 41, 3, 6. 50, 4, 8 (5) filius F (6) vel he-

redatus F (7) ‘ 6 delet Lenel (s) ‘ ’ habent B, delet

Lcuel (9) ei F1 eum B, et F\ eius S (10) 4 ’ lust.

( Eiselc ) (11) “ lust. ( GradenmU ) (12) concon-

cessa F (13) in ins. (u) contractum Hat.

(15) ciruentum F (10) iunge 29, 2, 12 (n) sic S,

acceptus F

XXV ANNIS

IV 4

87

528 k libertate institutus: dicendum enim erit, si se mis-
’ euit posse. ei subveniri aetatis beneficio,. ut habeat
bonorum suorum separationem, plane qui post adi-
tam hereditatem restituitur, debet praestare, si quid
ex hereditate in rem eius pervenit nec periit per ae-
ti tatis inbecillitatem. Hodie certo lure utimur, ut

7 et in lucro minoribus succurratur. Pomponius
quoque libro vicensimo octavo scribit et si sine dolo

io cuiusquam legatum repudiaverit, vel in optionis legato
captus sit dum elegit deteriorem1, vel si duas res
promiserit illam aut illam et pretiosiorem dederit,

8 debere subveniri: et subveniendum est. Quaesi-
tum est ex eo, quod in lucro quoque minoribus sub:
veniendum dicitur, si res eius venient et exrstat qui
plus liceatur, an in integrum propter lucrum resti-
tuendus sit? et eottidie praetores eos restituunt, ut
rursum admittatur licitatio, idem faciunt et in liis

is rebus, quae servari eis debent. llqumi circumspecte
erit faciendum: ceterum nemo acccdct ad emptionem
rerum pupillarium, nec si bona fide distrahantur, et
destricte probandum est in rebus, quae fortuitis casi-
bus sublectae sunt, non esse minori adversus empto-
rem succurrendum, nisi aut. sordes aut evidens gratia

9 tutorum sive curatorum doceatur. Restitutus au-
tem cum se hereditati misceat vel eam adeat quam
repudiavit, rursus restitui poterit, ut se abstineat:

20 10 et“ hoc et rescriptum et responsum est. Sed
quod Papiniauus libro secundo responsorum ait mi-
nori substitutum servum necessarium repudiante qui-
dem hereditatem minore necessarium fore et, si fuerit
restitutus minor, liberum nihilo minus remanere: si
autem prius minor adiit hereditatem, mox abstentus
est, substitutum pupillo servum cum libertate non
posse heredem existere neque liberum esse: riou per
omnia verum est. uam si uou est solvendo heredi-
25 tas, abstinente se nerede et divus Pius rescripsit et
imperator noster et quidem in extraneo pupillo locum
fore necessario substituto, ct quod ait liberum ma-
nere, tale est, quasi non et heres maneat, cum pu-
pillus impetrat restitutionem posteaquam abstentus
est: cum enim pupillus heres non fiat, sed utiles
actiones habeat, sine dubio heres manebit, qui semel
1 ! extitit. Item si uou provocavit intra diem, sub-
venitur ut provocet: finge enim hoc desiderare.
30 12 Item ct in eremodiciis ei subvenitur, constat
autem omnis aetatis hominibus restaurationem eremo-
dicii praestari, si se doceant ex iusta causa afuisse.

8 Heruog knianus libro prima iuris epitomarunt
Minor etiam si quasi contumax condemnatus sit, in
integrum restitutionis auxilium implorabit.

9 Ulpianvs Uhro undecimo ad edictum Si ex causa
ss iudicati pignora minoris capta sint et distracta, mox

restitutus sit adversus senteutiam praesidis vel pro-
curatoris Caesaris, videndum, an ea revocari debeant,
quae distracta sunt: nam illud certum est pecuniam
ex causa iudicati solutam ei restituendam, sed in-
ferest ipsius corpora potius habere: et puto inter-
num permittendum, id est si grande damnum sit mi-
nons, In dotis quoque modo mulieri subvenitur,
m uitra vires patrimonii vel totum patrimonium cir-
«,q4? r:im^?.SOnpt? ln dotem dedit. Nunc videndum mino-
’ 111111 ln coutractibus captis dumtaxat subve-

“* 1>U'f dol° «W*

re.flepositd vei commodata vel alias

10 onntrantn - \ : ' VC1 lUU»

venit 7 et , C‘ gematur, si nihil ad eum per-
nec hir 'iD de,ctis minoribus non subveniri.

vel damnum iof,^Iea1C^ Qarn et si *ecit

— — - - rana dedit, nnn ei subvenietur, sed si,

s eum er a j , suovememr. sea si

tur, maluit ue4re° ^°SSit’ ne- dupli le,lt'a

ut uro ennfe^rit.rfi’ ? ^oc 8°lnm restituendus sit2 3,

3 PMW

culpa divertisset, velit sibi subveniri, vel si maritus, 120, ?
puto restitutionem non habendam: est enim delictum
non modicum, naro et si adulterium minor commisit,

4 ei non subvenitur. Papiniauus ait, si maior annis
vigin ti, minor viginti quinque se in servitutem venire u>
patiatur, id est si pretium participatus est, non so-
lere restitui: sed hoc merito, quoniam res nec capit

5 restitutionem, cum statura mutat. Si in commis-
sum incidisse vectigalis dicatur, erit in integrum re-
stitutio. quod sic erit accipiendum, ei non dolus

6 ipsorum interveniat: ceterum cessabit restitutio. Ad-
versus libertatem quoque minori a praetore subveniri
impossibile est,

10 Paulus libro undecimo ad edictum nisi ex 15
magna causa hoc a principe fuerit consecutus.

11 Ulpianus libro undecimo ad edictum Verum
vel de dolo vel utilis actio erit in id quod minoris
interfuit nou manumitti: proinde quidquid’ hic haberet,
si nou manumisisset, id ei nunc praestabitur, sed
et* nomine earum rerum, quas dominicas servus
manumissus supprimebat, competunt adversus eum 20
actiones ad exhibendum et furti et condictio, vide-
licet quoniam et manumissus eas contrectabat, cete-
rum ex delicto in servitutem3 facto domino adversus
eum post libertatem actio non competit: et hoc re-

1 scripto divi Severi continetur. Quid si minor vi-
ginti quinque annis, maior viginti hac lege vendiderit,
ut manumittatur? ideo proposui maiorem viginti, quo-
niam et Scaevola scribit libro quarto decimo quae- 25
stionum et magis est, ut sententia constitutionis divi
Marci ad Aufidium Victorinum hunc, 'id est minorem
viginti annis’6, Bon complectatur, quare videndum, an
maiori viginti annis subveniatur: 'et si quidem ante
'desideret, quam libertas competat, audietur: sin vero
‘postea, non possit', item quaeri potest, si is qui emit
hac lege minor sit, an restitui possit, 'et si quidem
'nondum libertas competit, erit dicendum posse ei sub-
veniri: sin vero posteaquam dies venit, voluntas maio- 3®

2 Vis’ venditoris libertatem imponit,’8 Ex facto quae-
situm est: adulescentes quidam acceperant curatorem
Salvianum quendam nomine: hic cum curam admi-
uistrasset, beneficio principis urbicam procurationem
erat adeptus et apud praetorem se a cura adulescen-
tium excusaverat absentibus eis: adulescentes adierant
praetorem desiderantes in integrum adversus cum re-
stitui, quod esset contra constitutiones excusatus,
cura enim susceptam tutelam non alii soleant depo- 35
nere, quam qui trans mare rei publicae causa absunt
vel hi qui circa principem sunt occupati, ut in con-
siliarii Menandri Arrii persona est indultum, meruisset
autem Salvianus excusationem , adulescentes quasi
capti in integrum restitui a praetore desideraverant.

Aetrius Severus quia dubitabat, ad imperatorem Se-
verum rettulit: ad quam consultationem successori"

eius Venidio Quieto rescripsit nullas partes esse prae- 1-iO, i
toris: ueque enim contractum proponi cum minore
annis viginti quinque: sed principes intervenire et
reducere hunc ad administrationem , qui perperam

3 esset a praetore excusatus. Sciendum est autem
non passim minoribus subveniri, sed causa cognita,

4 si capti esse proponantur. Item non restituetur,
qui sobrie, rem suam administrans occasione damni 5
non inconsulte accidentis, sed fato velit restitui : nec
enim eventus damni restitutionem indulget, sed in-
consulta facilitas, ct ita et Pomponius libro vicen-
simo octavo scripsit, unde Marcellus apud luliaimm
notat, si minor sibi servum necessarium comparaverit,
mox decesserit 16 non debere eum restitui: neque enim
captus est emendo sibi rem pernecessariam , licet

5 mortalem. Si locupleti heres extitit et subito he-
reditas lapsa sit. (puta praedia fuerunt quae chas- ia
mate perierunt, insulae exustae sunt, servi fugerunt
aut decesserunt): luliauus quidem libro quadragen-

fi) deteriorem
(a) est edd.
4dd. (8)

rem Brencmann
(4) si ins. Flt
glossa ( Mo .)

(2) Bi ins. F : ins. Mo. (g)

dei. F3 (5) servitute r (to) ia in*. Mo.

(T) viginti annis |

* > luet. ( Eisele ) (9) successor F

(ll) § 8 fin, luit. (Eite le)

8*

IV 4

DE MIN0E1BUS

88

I30,n simo sexto sic loquitur, quasi possit minor in inte-
grum restitui. Marcellus autem apud Iulianum notat
cessare in integrum restitutionem: neque enim aeta-
tis lubrico captus est adeundo locupletem_ heredita-
tem , et quod fato contingit, cuivis patri familias
quamvis diligentissimo possit contingere. ,ased haeo
15 res adferre potest restitutionem minori, si adiit here-
ditatem, in qua res erant multae mortales vel prae-
dia urbana, aes autem alienum grave, quod uon pro-
spexit posse evenire, ut demoriantur mancipia, prae-
dia ruant, vel quod non cito distraxerit haec, quae

6 multis casibus obnoxia sunt. Item quaeritur, si
mirior adversus minorem restitui desiderat, an sit au-
diendus. et Pomponius simpliciter scribit non resti-

20 tuendum, puto autem inspiciendum a praetore, quis
captus sit: proinde si ambo capti sunt, verbi gratia
minor minori pecuniam dedit et ille perdidit, melior
est causa secundum Pomponium eius, qui accepit et

7 vel dilapidavit vel perdidit. Plane si minor annis
cum filio familias maiore, contraxerit, et Iulianus
libro quarto digestorum et Marcellus libro secundo
digestorum scribit1 posse in integrum restitui', ut
magis aetatis ratio quam senatus consulti habeatur.

25 12 Gajus libro quarto ad edictum provinciale Si

apud minorem mulier pro alio intercesserit, non est
ei actio in mulierem danda, sed perinde atque ceteri
per exceptionem summoveri debet: scilicet quia com-
muni i ure in priorem debitorem ci actio restituitur,
haec si solvendo sit prior debitor: alioquin mulier
non litetur senatus consulti auxilio.

30 13 Ulpianus libro undecimo ad edictum In cau-

sae cognitione versabitur, utrum soli ei succurrendum
sit, an etiam bis qui pro eo obligati sunt, ut puta
fidejussoribus, itaque si cum scirem minorem et ei
fidem non haberem, tu fidciusseris pro eo, non est
aequum fidejussori in necem meam subveniri, sed
potius ipsi deneganda erit mandati actio.2 in summa
perpendendum erit praetori, cui potius subveniat,
35 utrum creditori an fidejussori: nam minor captus
neutri tenebitur, facilius in mandatore dicendum erit
non debere ei subvenire3: hic enim velut adfirmator
luit et suasor, ut cura minore contraheretur, unde
tractari potest, minor in integrum restitutionem utrum
adversus creditorem an et adversus fideiussorem im-
plorare debeat, et puto tutius adversus utrumque:
causa enim cognita et praesentibus adversariis vel si
per contumaciam desint in integrum restitutiones per-
40 1 pendendae sunt. Interdum autem restitutio et in
rem datur minori, id est adversus rei eius possesso-
rem, licet cum eo non sit contractum, ut puta rem
13 i,i a minore emisti et alii vendidisti: potest desiderare
interdum adversus possessorem restitui, ne rem suam
perdat vel re sua careat, et hoc vel cognitione prae-
toria vel rescissa alienatione dato in rern iudieio.
Pomponius quoque libro vicensimo octavo scribit
Labeonem existimasse, si minor viginti quinque annis
fundum vendidit et tradidit, si emptor rursus eum
alienavit, ‘si quidem emptor sequens scit rem ita
"gestam, restitutionem adversus eum faciendam: si
5 "ignoravit et prior emptor solvendo esset, non esse
"faciendam: sin vero non esset solvendo’*, aequius esse
minori succurri etiara adversus ignorantem, quamvis
bona fide emptor est.

, 14 Paulus libro undecimo ad edictum Plane quam-
diu is qui a minore rem 4 accepit aut lieres eius ido-
neus sit, nihil novi constituendum est in eum, qui
io rem bona fide emerit, idque et Pomponius scribit.

15 Gajus libro quarto ad edictum provinciale
Sed ubi restitutio datur, posterior emptor reverti ad
auctorem suum poterit: per plures quoque personas
Ei emptio ambulaverit, idem iuris erit.

16 Ulpianus libro undecimo ad edictum In cau-
15 sae cognitione etiam hoc versabitur, num forte alia

actio possit competere citra in integram restitutionem. 13i ..
nam si communi auxilio et mero iure munitus sit,
non debet ei tribui extraordinarium auxilium: ut puta
cum pupillo contractum est sine tutoris auctoritate

1 nec locupletior factus est. Item relatum est apud
Labeonem, si minor circumscriptus societatem coierit
vel etiam donationis causa, nullam esse societatem
nec inter maiores quidem et ideo cessare partes prae-
toris: idem et Ofilius respondit: satis enim ipso iure 2»

2 munitus est. Pomponius quoque refert libro vi-
censimo octavo, cum quidam heres rogatus esset fra-
tris 6 filiae complures res dare ea condicione, ut, si
sine liberis decessisse^ restitueret eas heredi et haec
defuncto lierede heredi eius cavisset se restituturam,
Aristonem putasse in integrum restituendam. Bcd et
illud Pomponius adicit, "quod potuit incerti condici
"haec cautio etiam a maiore’7: non enim ipso iure, sed 2»

3 per condictionem munitus8 est. Et generaliter pro-
bandum est, ubi contractus uon valet, pro certo

4 praetorem se non debere interponere,_ Idem Pom-
ponius ait in pretio emptionis et venditionis natura-

5 liter licere contrahentibus se circumvenire. Nunc
videndum, qui in integrum restituere possunt, et tam
praefectus urbi quam alii magistratus pro iurisdic-
tionc sua restituere in integrum possunt, tam in aliis
causis quam contra sententiam suam.

1 7 Hermogeni anus libro primo iuris epitomarum 3»
Praefecti etiam praetorio ex sua sententia in integrum
possunt restituere, quamvis _ appellari 6 ab his non
possit, haec idcirco tam varie, quia appellatio qui-
dem iniquitatis sententiae querellam, in integrum vero
restitutio erroris proprii veniae petitionem vel adver-
sarii circumventionis allegationem continet.

18 Ulpianus libro undecimo ad edictum Minor 35
autem magistratus contra sententiam maiorum non

1 restituet. Si autem princeps sententiam dixit, per-
raro solet permittere restitutionem et induci in audi-
torium suum eum, qui per infirmitatem aetatis cap-
tum se dicat, dum ea, quae pro causa sunt, dicta
non allegat10 vel ab advocatis proditum queratur,
denique Glabrionem Acilium divus Severus et impe-
rator Antoninus non audierunt incolorate restitui de- 40
siderantem adversus fratrem post speciem in auditorio

2 eorum finitam. Sed et Percennio Severo contra 132, i
res bis iudicatas in integrum restitui11 divus Severus

et imperator Antoninus permiserunt in auditorio suo

3 examinari. Idem imperator Licinnio Frontoni re-
scripR'*1. insolitum esse post sententiam vice sua ex
appeltutione dictam alium in integrum restitutionem

4 tribuere nisi solum principem. Sed et si ab im-
peratore iuder latus cogDoseat, restitutio ab alio nisi 5

5 a principe, qui iudiccm destinavit, non fiet. Non
solum autem 12 minoribus, verum successoribus quo-
que minorum datur in integrum restitutio, etsi sint
ipsi maiores.

19 Id em libro tertio decimo ad edictum Interdum
tamen successori plus quam annum dabimus, ut est
edicto expressum, si forte aetas ipsius subveniat: nam
post annum vieensimum quintum habebit legitimum io
tempus’, hoc enim ipso deceptus videtur, quod, cum
posset restitui intra "tempus statutum’ ex persona de-
functi, hoc non fecit, plane si defunctus ad in in-
tegrum restitutionem modicum tempus ex anno utili
habuit, huic13 heredi minori post annum vieensimum
quintum completum non totum "statutum tempus’ da-
bimus ad in integrum restitutionem, sed id dumtaxat
tempus, quod habuit is cui heres extitit.

20 Idem libro undecimo ad edictum Papinianus is
libro secundo responsorum ait exuli reverso non de-
bere prorogari "tempus’ in integrum restitutionis "sta-
tutum’, quia afuit, cum potuerit adire praetorem per
procuratorem, nec dixit11, vel praesidem ubi erat, sed
quod idem dicit et indiguum esse propter irrogatam

(1) scribunt Mo. (2) 46, 1, 25 ins. Lenel (s) sub-

veniri S (4) * ’ Ivst. (Lenti) (5) »ic S, minorem F

(6) fatris F (7) Iust. ( Pernice } (s) munita Kr,

(9) appellare F (io) dicat non allegata Mo. ad B
(11) desiderante eas Tes ins. Mo. (12) aut eF (13) huiu»
Hat. eum B (14) nec adierit 2tfo. (15) § 5 fin. Iu st. (Beseleri

XXV AbtNIS

IV 4

132 is poenam, non recte: quid enim commune habet de-
1 lictura cum venia aetatis? Si quis tamen maior
20 virili ti quinque annis intra «tempus restitutionis sta-
tutum’ contestatus postea dest-itcnt, nihil ei proficit
ad in integrum restitutionem contestatio, ut est sae-
pissime rescriptum. „ ...

21 1 Idem libto decimo ad edictum L)est.itis&e au-
tem2 is videtur non qui distulit, sed qui liti renun-
tiavit in totum. . ,

22 Idem libro undecimo ad edictum In _ mte-
23 'tuib vero restitutione postulata adversus aditionem
a minore factam, fii quid legatis expensum est, vel
pretia eorum qui ad libertatem aditione eius per-
venerunt, a minore refundenda non sunt quemad-
modum per contrarium eum minor restituitur ad ad-
eundam hereditatem, quae antea gesta erant3 per
curatorem bonorum decreto praetoris ad distrahenda
bona secundum iuris formam constitutum, rata esse
bilbenda Calpurnio Flacco Severus et Antoninus re-
scripserunt.

80 23 Paulus libro undecimo ad edictum Gurn man-

dato1 patris filius familias res administraret, non
habet beneficium restitutionis: nam et ei alius ei man-
dasset, non succurreretur , cum eo modo maiori po-
tius consuleretur, cuius damno res sit cessura, sed
si eventu damnum minor passurus sit, quia quod
praestiterit servare ab eo cuius negotia gessit non j
potest, quia is non erit solvendo, sine dubio praetor :
B3 interveniet, 'si autem ipse dominus minor sit, procu-
‘rator vero maioris aetatis, non potest facile dominus
‘audiri, nisi si mandatu eius gestum erit nec a pro-
curatore servari res possit.’ a ergo et si procuratorio
nomine minor circumscriptus sit, imputari debet hoc
domino, qui tali commisit sua negotia, idque et Mar-
cello placet.

133,» 24 Paulus libro primo sententiarum Quod si mi-

nor sua sponte negotiis maioris intervenerit6, resti-
tuendus erit, 7 ce maiori damnum accidat. quod si hoc f
facere8 recusaverit, tunc si conventus fuerit nego- 1
tiormn gestorum, adversus hanc actionem non resti- !
tuitur: sed compellendus est sic ei cedere auxilio u !
£ in integrum restitutionis, ut procuratorem eum in
rem suam faciat, ut possit per hunc, modum damnum

1 sibi propter minorem contingens resarcire. 7]'ion
semper autem ea, quae cum minoribus geruntur, re-
scindenda sunt, sed ad bonum et aequum redigenda
sunt, ne magno incommodo huius aetatis homines
adficiantur nemine cum his contrahente et quodam-
modo commercio eis interdicetur10, itaque nisi aut
manifesta circumscriptio sit aut tam 11 neglegenter

io in ea causa versati sunt, praetor iuterponere 6e non

2 debet, Scaevola noster aiebat: si quis juvenili
levitate ductus omiserit ‘vel repudiaverit hereditatem
vel’ 11 bonorum possessionem, si quidem omnia in inte-
gro sint, omnimodo audiendus est: si vero iara dis- |
tracta hereditate et negotiis finitis ad paratam pecu-
inam laboribus substituti veniat, repellendus est : multo- \
que parcius ex hac causa heredem minoris restituen- i
i dum esse. _ Si servus vel filius familias minorem

ia circumscripserit, pater dominusve quod ad eum per-
venerit restituere mbendus est, quod non pervenerit

Unl,?ceral10-e-0r!lm I)raesta-re: si ex neutro satisfiet et
oolus servi iiitcrv.merit, aut verberibus castigandus
aut noxae dedcndiis erit, sed et ei filius familias hoc
mitem IU ,dol.um ,6UUm ‘condemnabitur- ‘3. Restitutio
ut unusquisque11 integrum
20 curascrintiiR rJcHt’ ltac|1?e 81 in vendendo fundo cir-
dum cum 1 lllleat Praet.or emptorem fuu-

us reddere et pretium recipere, nisi

si tunc- dederit, cum eum perditurum non ignoraret: 133,20
sicuti facit in ea pecunia, quae ei consumpturo cre-
ditur, sed parcius in venditione, quia aes alienum ei
solvitur, quod facere neeesse est, credere autem non
est neeesse. nam et si origo contractus ita constitit,
ut infirmanda sit, si tamen neeesse fuit pretium solvi,

5 non omnimodo emptor damno adiiciendus est. Ex
hoc edicto nulla propria actio vel cautio proficisci- 25
tur: totum enim hoc pendet ex praetoris cognitione.

25 Gajus libro quarto ad edictum provinciale
Illud nullam habet dubitationem, quin minor si non
debitum solverit- ex ea causa, ex qua iure civili repe-
titio non est, danda 15 sit ei utilis actio ad repeten-
dum: eum et maioribus viginti quinque annis justis
1 ex causis dari solet repetitio. Si talis interveniat
iuveuis, cui praestanda sit restitutio, ipso postulante
praestari debet aut procuratori 10 eius, cui id ipsum 30
nominatira mandatum sit: qui vero generale manda-
tum de universis negotiis gerendis alleget, non debet
audiri.

20 Paulus libro undecimo ad edictum Quod si
de speciali mandatu dubitetur, cum restitutio postu-
letur, interposita stipulatione ratam rem dominum
1 habiturum rei potest mederi. Quod si is, qui cir-
cumscripsisse dicitur, absit, defensor eius satis iudi-
catum solvi dare debebit. 35

27 Gajus libro quarto ad edictum provinciale 134, 1
Patri pro filio omnimodo praestanda restitutio est,
licet filius restitui nolit, quia patris periculum agitur

qui de peculio tenetur, ex quo apparet ceteros co-
gnatos 17 vel adimes alterius esse condicionis, nec aliter
audiri oportere, quam si ex voluntate adnlescentis
postulent aut eius vitae sit iste adulescens, ut merito s

1 etiam bonis ei debeat interdici. Si pecuniam, quam
mutuam minor accepit, dissipavit, denegare debet
proconsul creditori adversus eum actionem, quod si
egenti minor crediderit, ulterius procedendum non est,
quam ut iubeatur iuveuis actionibus suis, quas habet
adversus eum cui ipse credidisset, cedere creditori
suo. praedium quoque si ex ea pecunia pluris quam
oporteret emit, ita temperanda res erit, ut iubeatur
venditor reddito pretio recuperaro praedium, ita ut 10
sine alterius damno etiam creditor a iuvene suum
consequatur, ex quo scilicet simul intellegimus, quid
observari oporteat, si sua pecunia pluris quam oportet
emerit, ut t.amen hoc et18 superiore casu venditor,
qui pretium reddidit, etiam usuras, quas ex ea pecu-
nia percepit aut percipere potuit, reddat, et fructus,
quibus locupletior factus est invenis, recipiat, itera

ex diverso si minore pretio quam oportet vendiderit
adulescens, emptor quidem i uberi debebit praedia id
cum fructibus restituere, iuvenis autem catenas ex
pretio reddere, quatenus ex ea pecunia locupletior

2 est. _ Si minor annis viginti quinque sine causa
debitori acceptura tulerit, non solum in ipsum, sed
et in fideiussores et in pignora actio restitui debet,
et si ex duobus reis alteri acceptum tulerit, inutrumque

3 restituenda est actio. Ex hoc intellegimus, si
damnosam sibi novationem fecerit, forte si ab idoneo 20
debitore ad inopem novandi causa transtulerit obli-
gationem. oportere eum in priorem debitorem resti-

4 tui. Adversus eos quoque restitutio praestanda
est, quorum de dolo agere non permittitur, 'misi quae-
dam personae speciali lege exceptae sint’19.

28 Celsus libro secundo digestorum Cum minor

quam quinque et viginti annis adversus eum, cum
quo tutelae egit, restituitur, non ideo tutori contra-
rium tutelae indicium restituendum est. 25

29 Modestinus libro secundo responsorum Etiamsi

(0 5 1, 10 (2) autem om, i, qtm tat erunt F1 I

£™usTTr • -(B) !’ ^G.GradcnvntS' “ cf. '

I “«>«» 1, i, 2. qui minori mandavit, ut negotia sua' neat
ex eius persona in integrum restitui non potest nisi f
mraor sua «ponte negotiis eius intervenerit !

tse Z pauH^Xl^A in **«*»> '

P“U-‘ 1 Xl ad ed‘ctun (Cuiacius): quamquam i

ne Basilica quidem qui, 'quam mutant (8) face F
{9) sic F<™S, ftuxiljoum F**, auxilium dett. (10) inter-
dicatur edd. (11) aut tam F3, autum F* aut admodum
Mo. (12) <> lust. ( Gradcnudtz ) (13) <:' Iust. (Lenel)

(lt) in ins. F*S (i5> recte interpunxit Lenel (lG) pro-
curator F *, procuratore Taurellii (n) sic F2S cum it,
agnatos F 1 (18) ex FS (19) cf. Cod. 2, 41, 2

IV 4

90

DE MINORIBUS XXV ANNIS

134, 26 patre eodemque tutore auctore pupillus captus pro-
bari possit, curatorem postea ei datum nomine ipsius
in integrum restitutionem postulare non prohiberi.

1 Ex causa curationis condemnata pupilla adversus
unum caput sententiae restitui volebat, et, quia vide-

30 tur in ceteris litis speciebus relevata fuisse, actor
maior aetate, qui adquievit tunc temporis sententiae,
dicebat totam debere litem restaurari Modesti-
nus respondit, si species, in qua pupilla in in-
tegrum restitui desiderat, ceteris speciebus non co-
haeret, nihil proponi, cur a tota sententia recedi actor

2 postulans audiendus est. Si hereditate patris ae-
tatis beneficio in integrum restitutus abstinuit se ne-
mine de creditoribus paternis praesente vel ad agen-

35 dum a praeside 3 evocato, an ea restitutio recte facta
videatur, quaeritur. Modestinus respondit, cum non
evocatis creditoribus in integrum restitutionis decre-
tum interpositum proponatur, minime id creditoribus
praeiudicasse.

30 Pa piNIAWUS libro tertio quaestionum Si filius
emancipatus, contra tabulas non accepta possessione,
post inchoatam restitutionis quaestionem legatum ex
in testamento patris maior viginti quinque annis petisset,
iiti renuntiare videtur-, cum et si ‘honorum possessio-
nis tempus>4 largiretur, electo iudicio defuncti repu-
diatum beneficium praetoris existimaretur. 5

135, i 31 Idem libro nono responsorum Si mulier, post-
quam heres extitit, propter aetatem abstinendi causa
in integrum restituta fuerit, servos hereditarios ex
fideicommisso ab ea recte manumissos retinere liber-
tatem respondi: nec erunt cogendi viginti aureos pro
libertate retinenda dependere, quam iure optimo con-
6 secuti videntur, nam et si quidam ex creditoribus
pecuniam suam ante restitutionem ab ea reciperasseut,
ceterorum querella contra eos qui acceperunt ut pe-
cunia communicetur, non admittetur.

32 Paulus libro primo quaestionum Minor viginti
quinque annis adito praeside ex aspectu corporis
falso probavit perfectam aetatem: curatores cum in-
tellexissent esse minorem perseveraverunt in admi-
nistratione: medio8 tempore post probatam aetatem

io ante impletum vicensimum quintum annum solutae
sunt adulescenti pecuniae debitae easqne rnale con-
sumpsit. quaero cuius sit periculum: et quid si cura-
tores quoque in eodem errore perseverassent, ut pu-
tarent maiorem esse et abstinuissent se ab adminis-
t.ratione, curationem etiam restituissent, an periculum
temporis, quod post probatam aetatem cessit, ad eos
pertineat? respondi: hi qui debita exsolverunt libe-
15 rati iure ipso non debent iterum conveniri, plane
curatores, qui scientes eum minorem esse persevera-
verunt- in eodem orficio, non debuerunt eum pati ac-
cipere pecunias debitas et debebunt hoc nomine con-
veniri. quod si et ipsi decreto praesidia crediderunt '
et administrare cessaverunt vel etiam rationem red-
diderunt, similes sunt ceteris debitoribus, ideoque non
conveniuntur.

33 AbueniusValens libro sexto fideicommissorum ,
•an Si minor viginti quinque annis servum suum, qui plu- :

ris1, quam in testamento ei legatum sit., manumittere i
rogatus fuerit et legatum acceperit, non cogendum ■
praestare libertatem, si legatum reddere paratus sit,
Iulianus respondit: ut quemadmodum maioribus libe
rum sit oon accipere, si nolint manumittere, sic huic
reddenti legatum necessitas manumittendi remittatur.

_ 34 Paulus libro primo sententiarum Si minor
25 viginti quinque annis filio familias minori pecuniam
credidit, melior est causa consumentis, nisi locuple- 1
tior ex hoc inveniatur litis contestatae tempore i3
1 qui accepit. Minores si in iudieem compromise-
runt et tutore auctore stipulati sunt, integri restitu-
tionem adversus talem obligationem iure desiderant.

35 EebmOgeniaeus libro primo iuris epitomarum

Si in emptionem penes se eollatam minor adiectkmc
ab alio superetur, implorans in integrum restitutio-
nem audietur, si eius interesse emptam ab eo rem
fuisse adprobetur, veluti quod maiorum eius fuisset:
“tamen ut id, quod ex licitatione accessit, ipse offerat
venditori.

36 Paulus libro quinio sententiarum Minor vi-
ginti quinque annis omissam allegationem per in in-
tegrum restitutionis auxilium repetere potest.

37 Trypuoninus libro tertio dispiitationum Auxi- 35
lium in integrum restitutionis exsecutionibus poenarum
paratum non est: ideoque Muriarum indicium semel

1 omissum repeti non potest. Sed et in sexaginta
diebus praeteritis, in quibus iure mariti sine calumnia
vir accusare mulierem adulterii potest, denegatur ei
in integrum restitutio: quod ius omissum si nunc re-
petere vult, quid aliud quam delicti veniam, id est
calumniae deprecatur? ct cum neque in delictis ne- ia
que in calumniatoribus praetorem succurrere opor-
tere certi iuris sit, cessabit in integrum restitutio, in 13, i,
delictis autem minor annis viginti quinque non mere-
tur in integrum restitutionem, utique atrociorilms,
nisi quatenus interdum miseratio aetatis ad mediocrem
poenam iudieem produxerit, sed ut ad legis Iuliae de
adulteriis coercendis praecepta veniamus, utique nulla
deprecatio adulterii poenae est, si se minor annis 3
adulterum fateatur, dixi, nee si quid eorum commi-
serit, quae pro adulterio eadem lex punit, , veluti si
adulterii damnatam sciens uxorem duxerit, aut in
adulterio deprehensam uxorem non dimiserit, quaes-
tumve de adulterio uxoris fecerit, pretiumve _ pro
comperto stupro acceperit, aut domum praebuerit, ad
stuprum adulteriumve in eamB committendum: et non
sit aetatis excusatio adversus praecepta legum ei, qui
dum leges invocat, contra eas committit. _ _

38 Paulus libro primo decretorum Aemilius La-
rianus ab Oviuio fundum Rutilianum lege commisso-
ria emerat data parte pecuniae, ita ut, si intra duos
menses ab emptione reliqui pretii partem dimidiam
non solvisset, inemptus esset, item si intra alios duos
menses reliquum pretium nou numerasset, similiter
esset inemptus, intra priores duos menses Lariano 13
defuncto Rutiliana pupillaris aetatis successerat ‘°, cuius
tutores in solutione cessaverunt, venditor denuntia-
tionibus tutoribus saepe datis post annum eandem
possessionem Claudio Telemacho vendiderat, pupilla
111 integrum restitui desiderabat: victa tam apud prae-
torem quam apud praefectum tubi provocaverat, pu-
tabam bene indicatum, quod pater eius, non ipsa
contraxerat: imperator autem motus est, quod dies
committendi in tempus pupillae incidisset eaque elfe- m
cisset, ne pareretur iegi venditionis, dicebam posse
magis ea ratione restitui eam, quod venditor denun-
tiando post diem, quo placuerat esse commissum, et
pretium petendo recessisse a lege sua videretur: non
me moveri, quod dies postea transisset, nou magis
quam si creditor pignus distraxisset, post, mortem
debitoris die solutionis finita, quia tamen lex com-
missoria displicebat ei, pronuntiavit in integrum re-
stituendam. movit etiam illud imperatorem, quod m
priores tutores, qui non restitui desiderassent, suspecti

1 pronuntiati erant, Quod 11 dicitur non solere filiis
familias post emancipationem adhuc minoribus suc-
curri in bis, quae omisissent manentes in potestate,
tunc recte dicitur, cum patri adquirere possunt.

39 Scaevola libro secundo digestorum Intra 'utile
tempus restitutionis’ apud praesidem petierunt in in- 30
tegrum restitutionem roinores et de aetate sua pro-

I baverunt: dicta pro aetate sententia adversarii, ut im-
pedirent cognitionem praesidis, ad imperatorem appella-
verunt: praeses in eventum appellationis cetera cognitio-
nis distulit, quaesitum est: si finita appellationis apuil
imperatorem cognitione et Musta appellatione pro-

(l) sic F7, restaurare F‘S (2) herenniua um. je*

(3) praede F (*) fuit annue restitutionis ( Qradcn -
tcifi) (5) iunge 50, 17, 73. 87, 6, s (6) administra-

tionem dio F (7) sit ins. Mo. (s) ita ins. S (9) ea

dett. (10) snccessesserat F (11) iquod Fae, id
quod S

DE CAPITE METUTIS

IV 4. 5

Ilif. 33 nuntiata egressi aetatem deprehendantur, an cetera
' negotii implere possunt,. eum per eos non steterit,
35 quo raiuus res licem accipiat? respondi secundum
ea quae proponuntur perinde cognosci atque si nunc
1 intra aetatem essent. Vendentibus curatoribus mi-
noris fundum emptor extitit Lucius Titius et sex fere
annis possedit et longe longeque rem meliorem fecit:
quaero, cum sint idonei curatores, an minor adversus
Titium emptorem in integrum restitui possit, respondi
ex omnibus quae proponerentur vix esse eum resti-
13:. i tuendum, ‘nisi si maluerit omnes expensas, quas bona
fide emptor fecisse adprobaverit, ei praestare, maxime
cum sit ei paratum promptum auxilium curatoribus
eius idoneis constitutis. ,

40 Ulpianus libro quinto opinionum Minor annis
viu-inli quinque, cui fideicommissum solvi pronuntiatum
erat, caverat id se accepisse et cautionem eidem de-

c bitor quasi creditae pecuniae fecerat. . in integrum
restitui potest, quia partam ex. causa indicati2 per-
secutionem novo contractu ad initium alterius peti-
1 tinnis redegerat. Praedia patris sui minor annis
viginti quinque ob debita rationis tutelae aliorum,
quam pater administraverat, in solutum inconsulte
dedit: ad suam aequitatem per in integrum restitu-
tionem revocanda res est, usuris pecuniae, qtiam con-
stiterit ex tutela deberi, reputatis et eum quantitate
m fructuum perceptorum compensatis.

41 Iuli ANUS libro quadragensimo quinto digesto-
rum Si index circumvento in venditione adulescenti
iussit fundum restitui eumque pretium emptori red-
dere, et liic nolit uti3 hae in integrum restitutione
paenitentia acta, exceptionem utilem adversus peten-
tem pretium quasi ex causa indicati adulescens ha-

i5 bere poterit, quia unicuique licet contemnere haec,
quae pro se introducta sunt, ncc queri poterit ven-
ditor4, si restitutus fuerit in eam causam, in qua se
ipse constituit e.t quam mulare non potuisset, si minor
auxilium praetoris non imploraeset.

42 Ulpianus libro secundo de officio proconsulis
Praeses provinciae minorem in integrum restituere
potest etiam contra suam vel decessoris sui senten-

2ti tiam: quod enim appellatio interposita maioribus prae-
stat, hoc beneficio aetatis consequuntur minores.

43 Marcellus 1 libro primo de officio praesidia
De. aetate eius, qui se maiorem annis viginti quinque
dicit, causa cognita probandum est, quia per eam
probationem in integrum restitutioni eiusdem adules-
centis et aliis causis praeiudicatur.

44 Ulpianus libro quinto opinionum Non omnia,
25 quae minores annis viginti quinque gerunt, irrita sunt,

sed ea tantum, quae causa cognita eiusmodi depre-
hensa sunt, “vel ab aliis circumventi vel sua facili-
tate decepti aut quod habuerunt amiserunt7, aut quod
adquirere emolumentum potuerunt omiserint, aut se
on®r* ‘ITOd non suscipere licuit obligaverunt8.

. 45 Oazlistea TUshbro primo edictimonitorii Etiam
0 ei, qui priusquam nasceretur usucaptum amisit, re-
etituendain actionem Labeo scribit. Imperator Titus
resTpsit mm’ Tii fraude tutoris adver-
suum diceret absolutum et agere cum eo ex
D 6t'’ ^c®ut‘am habere prius cum tutore, agere,

ex suv vntfnt r ?ecundo responsorum Eum, qui
et condemnatu “!T10rem ann‘s. iudicio defendit
as nec eius s f5}’ causa indicati posse conveniri

WM5VSS? i,d ™-

i

non possit ' CUln causam indicati recusare

- ex quo apparet nec eum. cuius nomine

restitutione

posse.

didit, denuntiante tamen matre10 emptoribus: quaero, 137| aa
cum urguentibus creditoribus distracta sit nec de sordi- 40
bus tutoris merito quippiam dici potest, an pupillus
in integrum restitui potest, respondi cognita causa 138, f
aestimandum, nec idcirco, si iustum sit restitui, dene-
gandum id auxilium, quod tutor delicto vacaret.

1 Curator adulescentium praedia communia sibi et
his quorum curam administrabat, vendidit: quaero,
si decreto praetoris adulescentes in integrum restituti
fuerint, an eatenus venditio rescindenda sit, quatenus
adulescentium pro parte fundus comimmis fuit, re- 6
spoudi eatenus rescindi, nisi si emptor a toto con-
tractu velit discedi, quod partem empturas non.esset.
item quaero, emptor utrum a Seio et Sempronio pu-
pillis pretium cura usuris recipere deberet an vero
ab lierede curatoris? respondi heredes quidem cura-
toris teneri, verum in Seium et Sempronium pro parte,
qua eorum fundus fuit, actiones dandas: utique si
ad eos accepta pecunia pro eadem parte pervenisset, io

48 Paulus libro primo sententiarum “Minor se
in id, quod fideiussit vel mandavit14, in integrum re-

1 stituendo reum principalem non liberat. .Minor
ancillam vendidit: si eam emptor manumiserit, ob
hoc in integrum restitui non poterit, sed adversus

2 emptorem quanti sua interest actionem habebit. Mu-
lier minor viginti quinque annis, si pactione dotis de- 15
terior condicio eius fiat et tale pactum inierit, quod
numquara maioris aetatis constitutae paciseerentur,
atque ideo revocare velit, audienda est.

49 Ulpianus libro trigensimo quinto ad edictum
Si res pupillaris vel adulescentis distracta fuerit, quam
lex distrahi non prohibet, venditio quidem valet, verum-
tamen si grande damnum pupilli vel adulescentis ver-
satur, etiamsi collusio non intercessit, distractio per

in integrum restitutionem revocatur. 20

50 Pomponius libro nono epistularum et variarum
lectionum limius 13 Diophantus Pomponio suo salu-
tem. Minor viginti quinque annis novandi animo inter-
cessit pro eo, qui temporali actione tenebatur, tunc
cum adhuc supererant decem dies, et postea in in-
tegrum restitutus est: utrum restitutio, quae creditori
adversus priorem debitorem datur, decem dierum sit 25
an plenior? ego didici ex tempore in integrum resti-
tutionis tantnndem temporis praestandum, quantum
supererat: tu quid de eo putas velim rescribas, re-
spondit: sine dubio, quod de temporali actione, in
qua intercessit minor, sensisti, puto verius esse: ideo-
que et pignus, quod dederat prior debitor, manet
obligatum.

Vu

DE CAPITE MINUTIS. 30

. 1 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Ca-
pitis minutio est status permutatio.

2 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Pertinet
hoc edictum ad eas capitis deminutiones, quae salva
civitate contingunt, ceterum sive amissione civitatis
sive libertatis amissione contingat capitis deminutio, 35
cessabit edictum 'neque ‘“possunthi penitus conveniri’10:
dabitur plane actio in cos, ad quos bona pervenerunt

1 eorum. Ait praetor: ‘Qui quaeve, posteaquam
‘quid cum 17 his actum contraetumve sit, capite 18 demi-
nuti deminutae esse dicentur, iu eos easve perinde,

2 ‘quasi, id factum non sit, iudiciura dabo.’ Hi qui
capite minuuntur ex his causis, quae capitis deminu-
tionem praecesserunt, manent obligati naturaliter : cete-
rum si postea, imputare quis sibi debebit, cur con- 40
traxerit, quantum ad verba huius edicti pertinet. I0sed 139, 1
interdum , si contrahatur cura his post capitis demi-
nutionem, danda est actio, et quidem si adrogatus

a f <v

IUS. Rueckcr (7) amiserint- srr (■R3 nhr,! • '

(ll) pr. = Paulus i, a, 6 (12) in hl. „2 fiddia

vel fidepromisit vel spopondit vel mandavit Pauli libri
(13) inius F*

(14) Ed. 5. 7...10; Sab. *e. 11. — Bas. 46, 2. — Cf.
Tnsf. 1, lfi (15) eque F (16) ” glossa (Ka!b) (it) eum
F (18) capit F (ia) § 2 fin. cx parte luet. (Faber)

IV 5. 6

92

DE CAPITE MINUTIS

139,2 sit, nullus labor: nam perinde obligabitur ut filius

3 familias. Nemo delictis exuitur, quamvis capite

4 minutus sit. 5Ei, qui debitorem suum adrogavit,
non restituitur actio iu cum, postquam sui iuris f;at.

6 5 Hoc iudieium perpetuum est et in heredes et he-
redibus datur.

3 Paulus libro undecimo ad edictum Liberos qui
adrogatnm parentem sequuntur placet minui caput,
cum in aliena potestate sint et cum familiam muta-
1 verint. Emancipato2 filio et ceteris personis ca-
pitis minutio manifesto accidit, cura emancipari nemo
possit nisi in imaginariam servilem causam deductus :

io aliter atque cum servus manumittitur, quia servile
caput nullum ius habet ideoqne4 nec minui potest:

4 Modestixtjs libro primo pandectarum hodie
enim incipit statum habere.

5 Paulus libro undecimo ad edictum Amissione
civitatis fit capitis minutio, ut in aqua et igni inter-

1 dictione. Qui deficiunt, capite minuuntur (deficere
autem dicuntur, qui ab his, quorum sub imperio sunt,
desistunt et in hostium numerum se conferunt); sed

io et hi, quos senatus hostes indicavit, vel lege lata:

2 utique usque eo, ut civitatem amittant. Nunc re-
spiciendum, quae capitis deminutione pereant : et primo
de ea capitis deminutione, quae salva civitate accidit,
per quam publica iura non interverti constat: nam
manere magistratum vel senatorem vel iudicem cer-
tum est.

(i Ulpianus libro guinquagensiino primo ad Sali-
vo num Nam et, cetera officia quae publica sunt iu eo
non finiuntur: capitis enim minutio privata hominis
et familiae eius iura. non civitatis amittit.

7 Paulus libro undecimo ad edictum Tutelas etiam
non amittit capitis minutio exceptis his, quae in iure
alieno personis positis deferantur, igitur testamento
dati vel ex lege vel ex senatus consulto erunt nihilo
minus tutores: sed legitimae tutelae ex duodecim
25 tabulis intervertuntur eadem ratione, qna et heredi-
tates exinde legitimae, quia adgnatis deferuntur, qui
desinunt esse familia mutati, ex novis autem legibus
et hereditates et tutelae plerumque sic deferuntur,
ut personae naturaliter designentur: ut ecce deferunt
1 hereditatem senatus consulta matri et filio. In-
iuriarum et actionum ex delicto venientium obliga-
'2 tiones cum capite ambulant. Si libertate adempta
so capitis deminutio subsecuta sit, nulli restitutioni ad-
versus servum locus est, quia nec praetoria iuris-
dietione ita servus obligatur, ut cum eo actio sit:
sed utilis actio adversus dominum danda est, ut Iu-
lianus scribit, et nisi in solidum defendatur, permit-

3 tendum mihi est in bona quae habuit mitti. Item
cum civitas amissa est, nulla restitutionis aequitas
est adversus eum, qui amissis bonis et civitate re-
licta nudus exuiat.

85 8 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Eas

obligationes, quae naturalem praesint ionem habere
intelleguntur, palam est capitis deminutione non per-
ire4, quia civilis ratio naturalia hira corrumpere non
potest, itaque 'de dotet actio, quia in bonum et ae-
quum concepta est, nihilo minus durat etiam post
capitis deminutionem,

9 Paulus libro undecimo ad edictum ut quando-
que emancipata agat.

140, i 10 Modestinus libro octavo differentiarum Lega-
tum in annos singulos5 vel menses singulos relictum®
vel si habitatio legetur, morte quklcm legatarii lega-
tum intercidit, capitis7 deminutione, tamen interve-
niente perseverat: videlicet quia tale legatum in facto
potius quam iu iure consistit.

* 11 Paulus libro secundo ad Sabinum Capitis de-

minutionis tria genera sunt, maxima media minima: liq .
tria enim sunt quae habemus, libertatem civitatem ’
familiam, igitur cura omuia haec amittimus, hoc est
libertatem cfc civitatem et familiam, maximam esse
capitis deminutionem: cum vero amittimus civitatem,
libertatem retinemus, mediam esse capitis deminutio-
nem: cura et libertas et civitas retinetur, familia tan-
tum mutatur, minimam esse capitis deminutionem n>
constat.

VI"

EX9 QUIBUS CAUSIS MAIORES VIGTNTI QUIN-
QUE ANNIS IN INTEGRUM RESTITUUNTUR

1 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Huius
edicti causam nemo non justissimam esse confitebitur: »
laesum enim ius per id tempus, quo quis rei publicae
operam dabat vel adverso casu laborabat, corrigitur,
ncc non et adversus eos succurritur, ne vel obsit vel

1 prosit quod evenit. Verba autem edicti talia sunt:

‘Si cuius quid de bonis, cum is metus aut sine dolo
‘malo rei publicae causa abesset, inve vinculis servi-
‘tutc hostiumque potestate11 esset12: sive cuius ac-
‘tionis eorum cui dies exisse dicetur: item si quis
‘quid usu suum fecisset13, aut quod non utendo 20
‘amisit14, consecutus, aetioneve qua solutus ob id,

‘quod dies eius exierit, cum absens non defenderetur,

‘inve vinculis esset» secumve agendi potestatem uop
‘faceret, aut cum eum invitum in ius vocari nnn li-
‘ceret neque defenderetur, cumve magistratus de ea
‘re appellatus esset: sive cui per magistratus 15 sine
‘dolo ipsius actio exempta esse dicetur: caram rerum
‘actionem intra annum, quo primum de ea re expe-
‘riuiuli potestas erit, item si qua alia mihi iusta causa 25
‘esse videbitur, in integrum restituam, quod eius per
‘leges plebis scita senatus consulta edicta decreta
‘prineipum licebit-.’

2 Callistratus libro secundo edicti monitorii Hoc
edictum, quod18 ad eos pertinet, qui ei continentur,
minus in usu frequentatur: hujusmodi enim personis
extra ordinem ius dicitur ex senatus consultis et
1 principalibus constitutionibus. Hoc autem capite
adiuvantur in primis hi, qui metus causa afuissent: so
scilicet si non supervacuo timore deterriti afuissent.

3 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Metus
autem causa abesse videtur, qui iusto timore mortis
vel cruciatus corporis conterritus abest: et hoc ex
affectu eius intellegitur, sed non sufficit quolibet ter-
rore abductum tinniisse, sed huius rei disquisitio in-
dicis est.

4 Callistra tus libro secundo edicti monitorii Item 141, t
hi , qui rei publicae causa sine dolo malo afuissent,
dolum malum eo pertinere accepi, ut qui reverti
potest neque reverteretur, in co, quod per id tempus
adversus eum factum est, non adiuvetur: veluti si
alterius grandis commodi «aptandi gratia id egerit,

ut rei publicae causa abesset, et17 revocatur ab isto 5
privilegio,

5 Ulpianus libro duodecimo ad edictum et qui
data opera et sine luero hoc affectaverit: vel qui
maturius profectus est: vel litis gratia coepit rei
publicae causa abesse, sed haec adiectio doli mali ad

causa18 operam dant, rei publicae causa non absunt.

6 Paulus libro duodecimo ad edictum ut sunt
magistratus.

7 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Milites
plane, qui Romae militant, pro rei publicae causa
absentibus habentur.

(l) iunge 5, 1, 11 (2) etmaneiputo F (3) ideo F'

(4) peperire F (5) sigulos F (e) legato... relicto Mo.
(7) captis F

(8) Ed. 5...*9. 10. *U...*H. 15... 18. 21., .28. 30...38;

Pap. *1D. *20. 39; Sab, *29. 40...*44, 45. 40. — Pas. 10, 35. —
Cf. Cod. 1, 54 (9) ex] de ind. F (10) restituantur

i ind. F (n) potateslate F (12) posteave non utendo
■ deminutum esse ins. secundum B, cf. I. lfi § 2 (13) fecisse

i Hal. (14) amissum sit Hal., c.f. I. 21 pr. (15) per magis-
! tratus l. 20 § 4, pro magistratu F (16) quod F3S, quos
: F1, quoad ilio. (17) et dei. Tlal. (18) causa det- Hal
I

EX QUIBUS CAUSIS MAIORES

93

IV 6

41 14 8 Paulus libro tertio brevium Legatis quoque

’ 13 municipiorum succurritur ex principum Marci etLom-

m°cp cIllistra TUS libro secundo edicti monitorii Suc-
curritur etiam ei, qui in vinculis fuisset, quod non
solum ad eum pertinet, qui publica custodia coercetur,
sed ad eum quoque, qui a latronibus aut praedonibus
vel potentiore1 vi oppressus vinculis coercebatur,
vinculorum autem appellatio latius accipitur, nam
20 etiam inclusos veluti lautumiis vinctorum numero
haberi placet, quia nihil intersit, parietibus an com-
pedibus teneatur, custodiam autem solam publicam
accipi Labeo putat.

10 Ulpianus libro duodecimo ad edictum In
eadem causa sunt ct qui a militibus statoribusque
vel a municipalibus ministeriis adservantur, si proben-
tur rei suae superesse non potuisse, in vinculis autem
etiam eos accipimus, qui ita alligati sunt, ut sine

25 dedecore in publico parere non possint.

11 Callistratus libro secundo edicti monitorii
Ei quoque succurritur, qui in servitute fuerit, sive
bona fide serviat homo liber, sive dctentuB sit.

12 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Is autem,
qui de statu suo litigat, ex quo lis iuchoata est hoc
edicto non continetur : tamdiu igitur in servitute esse

so videtur, quamdiu non esi, eiusmedi lis coepta.

13 Paulus libro duodecimo ad edictum Recte,
Labeo ait eum non contineri, qui liber et heres in-
stitutus sit, antequam sit heres, quia uec bona habeat
1 et praetor de liberis hominibus loquatur. Puto
tamen “ filium familias in castrensi peculio pertinere
ad hoc edictum.

35 14 Callistra tus libro secundo edictimonitorii Item

ei succurritur, qui in hostium potestate fuit, id est ah
hostibus captus, nam transfugis nullum credendum
est beneficium tribui, quibus negatum estpostliminium.
poterant tamen, qui in hostium potestate essent, illa
parte edicti contineri , qua loquitur de his qui in
servitute fuerint,.

15 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Ab
io hostibus autem captis postliminio reversis succurritur
aut ibi mortuis, quia nec procuratorem habere possunt:
cum aliis supra scriptis etiam per procuratorem possit
112, i subveniri praeter eos, qui in servitute detinentur, ego
autem etiam nomine eius, qui hostium potitus est, si 5
curator (ut plerum que) fuerit bonis constitutus, auxilium

1 competere existimo. Non minus autem ab hostibus
capto quam4 ibi nato, qui postliminium habet, suc-

2 cursum videtur. _ Si damni infecti missus sit iu
aedes militis, si quidem praesente eo iussit praetor

5 possideri, non restituitur, sin vero absente eo, dicendum
subveniri ei debere. Sed quod simpliciter praetor
edixit ‘postcave’ ita accipiendum est, ut, 6x inchoata
|it bonae fidei possessoris detentatin ante absentiam1,
finita autem reverso, restitutionis auxilium locnm habeat
non quandoque, sed ita demum, si intra modicum tem-
pus quara rediit hoc contigit, id est dum hospitium
quis conducit, sarcinulas componit, quaerit advocatum:
ln '!ara ?1lra' differt restitutionem, non esse audien-
dum Aeratius scribit.

l f libro duodecimo ad edictum Non enim

su^vcnitur,_sed necessitate rerum im-
!il eut nt .llmftu<‘ lstu,i arbitrio praetoris temperabitur,

tcmuorl rest,tnat’ si 11011 neglegentia, sed

temporis angustia nou potuerunt litem contestari.

libro cuarto^i i?r° duodf™° «d ' dictum Iniimus
hereditatis rv,-,,,,1 00,11 sf, ura adversus possessorem

m,liti’ veru“ «tersus

15

hereditatis

r^XtVmi lVPrrre crae™t- Ut vindicari

non adirnoverit el m,htTfed'(tatem ad£noverit: quod si
J x ^ac^° uaucapionera processisse

uomPine!!Llreti'T,i, .iffJSte1 ^

M°' a-

Aenei (.) nonnulla /ustZunt (GraJnljuj1

1 manifestator. Eura quoque cui Bic legatura sit: 142,18
‘vel1 in annos singulos, quibus in Italia esset', re-
stituendum, ut capiat, atque si in Italia fuisset, et 20
Labeo scribit et luiianus libro quarto et Pomponius
libro tricensimo primo probant: non enim dies actionis
exit, ubi praetoris auxilium necessarium erat, sed con-
dicio in causa est. ,

18 Paulus libro duodecimo ad edictum "hcicntuim
est quod in his casibus restitutionis auxilium maio-
ribus damus, in quibus rei dumtaxat persequendae
«vatia queruntur, non cum et lucri faciendi ex alterius 23
poena vei damno auxilium sibi impertiri desiderant.

19 Papinianus libro tertio quaestionum Denique5
si emptor, priusquam 'per usum sibi adquireretf, ab
hostibus captus sit, placet interruptam possessionem 0
postliminio non restitui, quia haec sine possessione
non constitit, possessio autem plurimum facti habet:
causa vero facti non continetur postliminio^

20 Idem libro tertio decimo 10 quaestionum Nec utilem 30
actionem ei tribui oportet, cum sit iniquissimum au-
ferre domino, quod usus non abstulit: neque enim
intellegitur amissum, quod ablatum alteri non est.

21 Ulpianus libro duodecimo ad edictum ‘Item’,
ait praetor, ‘si quis11 usu suum fecisset1^ aut quod
‘non utendo sit amissum consecutus, actioneve qua
‘solutus ob id, quod dies eius exierit, cura absens 35
‘non defenderetur.’ quam clausulam praetor inseruit,
ut, quemadmodum succurrit supra scriptis personis,
ne capiantur, ita et adversus ipsas succurrit14, ne

1 capiant. Et erit notandum, quod plus praetor
expressit, cum adversus eos restituit, quam cum ipsis u
subvenit: uam hic non certas personas enumeravit
adversus quas subvenit, ut supra, sed adierit clau-
sulam, qua omne3 qui absentes non defenduntur cora-

2 plexus est. Haec autem restitutio locum habet, 143,1
sive per se sive per subiectas sibi personas usu ad-
quisiernnt, qui absentes uon defendebantur, et ita, si
nemo eorum erat defensor, nam si fuit procurator,

cum habueris quem convenias, uon debet inquietari,
ceterum si non existebat defensor, aequissimum erat
subveniri. 1!eo potius, quod eorum qui non defendun-
tur, si quidem latitent, praetor ex edicto pollicetur 5
in boua coram 16 mittere, ut si res exegerit etiam
distrahantur, si vero non latitent, licet non defendan-

3 tur, in bona tantum mitti. Defendi autem non is
videtur, cuius se defensor ingerit, sed qui requisitus
ab actore non est17 defensioni defutnrus, plenaque
defensio accipietur, si et iudiciuin non detrectetur et
iudieatum solvi satisdetur.

22 Paulus libro duodecimo ad edictum Ergo 10
sciendum est non aliter hoc edictum locum habere,
quam si amici eius interrogati fuerint, an defendant,
aut si nemo sit, qui interrogari potest, ita enim ab-
sens defendi non 18 videtur, si actor ultro interpellat
nec quisquam defensioni se offerat: eaque testatione

1 complecti oportet. Sicut igitur damno eos adfiei

2 non vult, ita luernm facere non patitur. Quod
edicturo etiam ad furiosos et infantes et civitates per- :s
tinere Labeo ait.

23 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Ait
praetor; 'inve vinculis esset, secumve agendi potesta-
tem non faceret’, haec persona merito adiecta est:
fieri enim poterat, ut quis in vinculis praesens esset,
vel in publica vel in privata vincula ductus: nam ct
euin qui in vinculis est, si modo non sit in servitute,
posse usu adquirere constat, sed et is qui in vinculis 20

1 est si defendatur, cessat restitutio. Is autem, qui
apud hostes est, nihil per usum sibi adquirere potest
uec13 coeptam ‘possessionem' poterit implere, dum est
apud hostes: hoc amplius nec postliminio reversus

2 recuperabit ‘per usum dominii adquisitioueiri. “Item

usucapionem (Faber) (10) libro XXIII Lcnel (11) quid
ins., cf. i. 1 § 1 (12) fecisse Mo. (13) succurrat Ual.

(14) ipsi F (15) § 2 fin. luat. (Karlowa) (16) eorum
delet Udo. (17) est om. F (18) non defendi Alo.
(19) ne F (20) § 2 rectinslegeretur post l. 17 $ 1 (XV.)

9

IV 6

EX QUIBUS CAUSIS MAIORE*

94

H3, 23 ci, qui per captivitatem fundi possessionem vel usus
fructus quasi possessionem amisit, succurrendum 1 esse
Papinianus ait, et. fructus quoque medio tempore ab
25 alio ex usu fructu perceptos debere captivo restitui

3 aequum putat. Hi plane, qui fuerunt iu potestate
captivi, usu rem adquirere possunt ex re peculiari:
et aequum erit ex hac clausula praesentibus, id est
qui non suat in captivitate, subveniri, si cum uon
defenderentur usucaptum quid sit. sed et si dies
actionis, quae adversus captivum competebat, exierit,

4 succurretur adversus eum. Deinde adicit praetor :
so ‘sccumve agendi potestatem non faceret’, ut si, dum

hoc faciat, 'per usum adquisitio’ impleta vel quid ex
supra scriptis contigit, restitutio concedatur: merito,
nec enim sufficit semper in possessionem bonorum
eius mitti, quia ea interdum species esse potest, ut
in bonis latitantis mitti non possit aut non latitet:
finge enim, dum advocationes postulat, diem exisse,
vel dum alia mora iudicii contingit.

24 PAULUS libro duodecimo ad edictum Sed et
ab ad eos pertinet, qui conventi frustrantur et qualibet

tergiversatione et sollertia efficiunt, ne cum ipsis agi
possit.

25 Gajus libro quarto ad edictum, provinciale Quod
quidem simili modo ad eum quoque pertinere dice-
mus, qui non frustrandi gratia id faceret, sed quod
multitudine rerum distringeretur.

2(5 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Sed et
40 1 si per praetorem stetit, restitutio indulgebitur. Ad-
versus relegatum restitutionem faciendam ex generali
clausula Pomponius ait; sed non et ipsi conceden-
dam, quia potuit procuratorem relinquere: ex causa

2 tamen puto etiam ipsi succurrendum. Ait prae-
tor: ‘aut cum eum invitum id Ius vocare non liceret
neque defenderetur’, haec clausula ad eos pertinet,

HJ. i quos more maiorum sine fraude in ius vocare non
licet, ut consulem praetorem ceterosquo, qui imperium
potestatemve quam habent, sed nec ad eos pertinet
hoc edictum , quos praetor prohibet sine permissu
suo vocari, quoniam aditus potuit permittere: pa-

3 tronos puta et parentes. Deinde adicit ‘neque
‘defenderetur’: quod ad omnes supra scriptos pertinet

r. praeterquam ad eum, qui absens quid usu cepit: quo-

4 niam plene supra de eo cautum est. Ait praetor:
‘sive cui per magistratus sine dolo malo ipsius actio
‘exempta esse dicetur’, hoc quo? ut, si per dilationes
iudicis effectum sit, ut actio eximatur, fiat restitutio,
sed et si magistratus copia non fuit, Labeo ait re-
stitutionem faciendam, per magistratus autem factum
ita accipiendum est, si ius non dixit: alioquin si causa

to cognita denegavit actionem, restitutio cessat: et ita
Servio videtur, item per magistratus factum videtur2 *,
si per gratiam aut sordes magistratus ius non dixerit:
et haec pars locum habebit, nec non et2 superior
‘sccumve agendi potestatem non faciat': nam id egit
litigator, ne secum agatur, dum iudicem corrumpit,

5 Actio exempta sic erit accipienda, si desiit agere

6 posse. Et adicitur: ‘sine dolo malo ipsius’, vide-
licet ut, si dolus eius intervenit, ne ci succurratur:

15 ipsis enim delinquentibus praetor non subvenit, proinde
si, dnm vult apud sequentem praetorem agere, tem-
pus frustratus est, non ei subvenietur, sed etsi, dum
decreto praetoris non obtemperat, iurisdictionem ei
denegaverit, non esse eum restituendum Labeo scri-
bit. idemque si ex alia iusta causa uon fuerit ab eo
1 auditus. Si feriae extra ordinem sint indictae, ob
res puta prospere gestas vel in honorem principis, et
20 propterca magistratus ius non dixerit, Gains Cassius
nominatim edicebat restituturum se, quia per praeto-
rem videbatur factum: sollemnium enim feriarum ra-
tionem haberi non debere, quia prospicere, eas po-
tuerit et debuerit actor, ne in eas incidat, quod verius
est, et ita Celsus libro secundo digestorum scribit.

sed cum feriae tempus eximunt, restitutio dumtaxat 144 ..
ipsorum dierum facienda est, non totius temporis, et ' L
ita Iulianus libro quarto digestorum scribit: ait enim
rescissionem usucapionis ita faciendam, ut hi die,
restituantur, quibus actor agere voluit et interventu

8 feriarum impeditus est. Quotiens per absentiam 2;
quis non toto tempore aliquem exclusit, ut puta rem
t-uam possedi uno minus die 'statuto in usucapionibus
tempore’, deinde rei publicae causa abesse coepi, re-

9 stitutio adversus me unius diei facienda est. ‘Item*,
inquit praetor, ‘si qua alia mihi iusta causa vide-
‘bitur, in integrum restituam.’ haec clausula edicto
inseri, a est necessario: multi enim casus evenire po- im
tuerunt, qui deferrent4 restitutionis auxilium, nee sin-
gillatim enumerari potuerunt, frit., quotiens aequitn-
restitutionem suggerit, ad hanc clausulam erit descen-
dendum'5. ut puta legatione quis pro civitate functus
est: aequissimum est eurn restitui, licet rei publicae
causa non absit: et saepissime constitutum est ad-
iuvari eum debere, sive habuit procuratorem sive non.
idem puto, et si testimonii causa sit evocatus ex qua- 35.
libet provincia vel in urbem vel ad principem: nam

et huic0 saepissime est rescriptum subveniri, sed et
his, qui cognitionis gratia vel appellationis peregri-
nati sunt, similiter subventum, et generaliter quotiens -

1 cumque quis ex necessitate, non ex voluntate afuit .
dici oportet ci subveniendum.

27 Paulus libro duodecimo ad edictum Et sive
quid amiserit vel lucratus non sit, restitutio facienda #1
est, etiamsi non ex bonis quid amissum sit.

28 Ulpianus libro duodecimo ad edictum '"Nec
non et’7 si quis de causa probabili aluerit, deliberare 145,
debet praetor, an ei subveniri debeat, puta studio-
rum causa8, forte procuratore suo defuncto: ne de-

t ci i>i%tur per Justissimam absentiae causam. Item
si quis nec in custodia nec in vinculis sit, sed sub
fideiussorum 12 satisdatione et, dum propter hoc rece-
dere non potest, captus sit, restituetur et adversus

2 eum dabitur restitutio. ‘Quod eius' inquit prae- 5
tor ‘per leges plebis scita senatus consulta edicta de-
creta principum lieebit,.’ quae clausula non illud pol-
licetur restituturum, si leges permittant, sed si leges

3 non prohibeant. Si quis saepius rei publicae causa
afuit, ex novissimo reditu tempus restitutionis esse
ei computandum Labeo putat, sed si omnes quidem
absentiae annum colligant, singulae minus anno, utrum
annum ei damus ad restitutionem an vero tantum
temporis, quantum novissima eius absentia occupavit, ia

4 videndum: et puto annum dandum. Si eum in
provincia domicilium haberes, esses autem’ in urbe
an milii annus cedat, quasi experiiuidi potestatem
habeam? et ait Labeo non cedere, ego autem puto
hoc ita verum, si ius revocandi domum adversarius
habuit: si minus, videri esse experiundi potestatem.

5 quia et Romae contestari litent potuit. Exemplo
rescissoriae actionis etiam exceptio ei, qui rei publi- 13
eae causa afuit, competit: forte si res ab eo posses-

6 sionem nancto vindicentur. In actione rescissoria,
quae adversus militem competit, aequissimum esse

■ Pomponius ait eius quoque temporis, quo absens de-

1 fensuB non est, fructus eum praestare: ergo et militi

; debebunt restitui: utrimque actio erit,

29 Africanus libro septimo quaestionum 10 videlicet
ne cui officium publicum vel damno vel compendio sit. 26

30 Paulus libro duodecimo ad edictum Cum miles
qui usucapiebat decesserit et heres impleverit usu-
capionem, aequum est rescindi quod postea usucap-
tum est, ut eadem in heredibus, qui in usucapionem
succedunt, servanda sint: quia possessio defuncti
quasi iniuncta11 descendit ad heredem et plerumque

■ 1 nondum hereditate adita completur. Si is, qui rei »
publicae causa afuit, usucepit et post usucapionem

j alienaverit rem, restitutio facienda erit, et licet sine

(l) amisit currendum F (2) per mag. factum videtur I (Gradc.undtz) (s) causa hi* F fo) autem delet Mo.

delet Mo. (3) est F (4) poterunt qui deferent Kr. j (10) iunge l. 43 (11) quaeiuncta F' (lJ) fuit spo*‘-

45) ' ’ lust. ( Bortolucei ) (6) hic F (7) <5 Iust. sornm (Levv)

DE ALIENAT. IUD. MUT, CAUSA

95

IV 6. 7

H-i 20 dolo afuerit et usuceperit, lucro eius occurri oportet.

’ item ex reliquis omnibus causis restitutio facienda
erit veluti si adversus eum pronuntiatum sit,

31 Idem libro qinquagensimo tertia ad edictum
Si is, cuius rem usucepit rei publicae causa absens,
possessionem suae rei ab illo usucaptae nanctus sit,

»c etsi postea amiserit, non temporalem, sed perpetuam

habet actionem. .

32 Modestinus libro nono regularum Abesse rei
publicae causa intellegitur et is, qui ab urbe pro-
fectus est, licet nondum provinciam excesserit : sed
et2 is qui excessit, donec in urbem revertatur, et hoc
ad proconsules legatosque eorum et ad* eos, qui pro-
vinciis praesunt, procurat, oresve priucipum, qui m

25 provinciis tenentur, pertinet, et ad tribunos militum
et praefectos et comites legatorum i, qui ad aerarium
delati aut in commentarium principis delati * sunt.

33 Idem libro singulari de enucleatis casibus Inter
eos, qui ex generali clausula adiuvantur, et fisci pa-

1 tronus connumeratur. Eos, qui notis scribunt
140, i acta praesidum, rei publicae causa non abesse eer-

2 tum est. Militum medici, quoniam officium quod
gerant et publice prodest et fraudem eis adferre non
debet5, restitutionis auxilium implorare possunt.

34 iATOLEms libro quinto decimo ex Cassio Miles
commeatu accepto si domo sua est, rei publicae causa
1 abesse non videtur. Qui operas in publico, quod

5 vectigalium causa locatum est, dat, rei publicae causa
non abest-.

35 Paulus libro tertio ad legem Iuliam et Papiam
Qui mittuntur, ut milites ducerent aut reducerent
aut legendi curarent6, rei publicae causa absunt.

1 Hi quoque, qui missi sunt ad gratulandum prin-

2 cipi. Item procurator Caesaris, non solum eui
rerum provinciae cuiusque procuratio mandata erit,
sed et is, cui rerum quamvis non omnium, itaque

io plures ibi1 procuratores diversarum rerum 8 rei publi-

3 eae causa abesse intelleguntur. Praefectus quo-
que Aegypti rei publicae causa abest, quive aliam
ob causam rei publicae grat.ia extra urbem aberit.
1 Sed et in urbanicianis militibus idem divus Pius
3 constituit. Quaesitum est de eo, qui ad compes-
cendos malos homines missus est, an rei publicae
causa abesset: et placuit rei publicae causa eum ab-
it esse. Item paganum, qui in expeditione consu-
it laris iussu transierat ibique in acie ceciderat: heredi

" enim eius succurrendum est. Qui rei publicae
causa Hornam profectus est, abesse rei publicae causa
videtur, sed et si extra patriam suam rei publicae
causa profectus sit, etiam, si per urbem ei iter com-
8 petit, rei publicae causa abest. Similiter qui in
provincia est, ut primum, aut domo sua profectus est
aut, cum in eadem provincia degit rei publicae ad-
it ministrandae, causa, simul agere rem publicam coe-
8 pit, ad similitudinem absentis habetur. 9Et dum
cat in castra et redeat, rei publicae causa abest,
quod et eundum sit in castra militaturo et redeunl
, Ymauus scribit Proculum respondisse militem,
|u commeatu absit, dum domum vadit aut redit, rei
I-ubUcae causa abesse, dum domi sit, non abesse.

5 viam tft i r bbr0 sexto ad le9<™ Iuliam et Pa-
mus mi JnUlCle causa abesse eoe solos intellegi-
37 C0?Iln?!1di causa, sed coacti absunt.

Hi qui in tertw ad legem Iuliam et Papiam

nibus conceRsum SL-lUa.Ultr^ *ieinPns a constitui, io-
ir.telleguntur wdent, publica causa abesse non

srmt0 ad fcffm Iuliam et Pa-

oiali beneficio per™t putoPeumtP? a$Pe" 81>e'
- abesse: quod si non • eum,rei Publicae causa

m s l Permissu hoc. fecerit, conse-
Cl"UnUb’ crimen admisit, non habere

i) accesserit P. Faber m

Itlct Mo (4) relati ,lU\Z P ( ® “

ogerent dett. (7) ihidem Mo. rer.,m * > „

e) », m. („, r„„H4VSbVr„;

eum privilegia eorum, qui rei publicae causa absunt, 146,

1 Tamdiu rei publicae causa abesse quis videbitur,
qnamdiu officio aliquo praeest: quod si finitum fuerit
officium, iam desinit abesse rei publicae causa, sed
ad revertendum illi tempora computabimus statim
atque desiit rei publicae causa abesse ea quibus re-
verti i n urbem potuit: et erit moderatum tempoia ei
dare, quae lex revertentibus praestitit10, quare si 35
quo deflexerit11 suae rei causa, non dubitamus id
tempus ei non proficere, habitaque dinumeratione
temporis, quo reverti potuit, statim eum. dicemus
desisse rei publicae causa abesse, plane si infirmi-
tate impeditus continuare iter non potuit, habebitur HI, (
ratio humanitatis, sieuti haberi solet et hiemis et
navigationis et ceterorum quae casu contingunt..

39 Paulus libro primo sententiarum Is qui rei
publicae causa afuturus erat, si procuratorem reli-
querit, per quem defendi potuit, in integrum volens
restitui non auditur.

40 Ulpianus libro quinto opinionum Si qua mi- 5
liti accusatio competat tempore, quo rei publicae

1 operam dedit, non peremitur. Quod eo tempore,
quo in insula aliquis fuit ex poena ei irrogata, cuius
restitutionem impetravit, ab alio usurpatum ex bonis,
quae non eraut adempta, probatum fuerit, suae cau-
sae, restituendum e3t.

41 Iuli anus libro trigen&imo quinto digestorum

Si quis Titio legaverit, si mortis suae tempore in to
Italia esset, aut. in annos singulos, quod in Italia
esset, et ei succursum fuerit, quia ob id, quod rei
publicae causa afuit, exclusus fuerit a legato: fidei-
commissum ab co relictum praestare cogitur. Mar-
cellus notat: quis enim dubitabit salva legatorum
et fideicommissorum causa militi restitui hereditatem,
quam ob id perdidit, quod rei publicae causa afuit, I

42 Aleenus libro quinto digestorum Non vere is
dicitur rei publicae causa abesse eum, qui sui pri-
vati negotii causa in legatione est.

43 A m tcanus libro septimo quaestionum Si quis
stipulatus sit in annos singulos, quoad12 in Italia
esset vel ipse vel promissor, et alteruter rei publicae
causa abesse coeperit, officium praetoris est intro-
ducere utilem actionem. 13 eadem dieemuB et si ita
concepta stipulatio fuerit: ‘si quinquennio proximo eo
'Romae fuerit’ u, vel ita: ‘si Rumae non fuerit H, cen-
‘tum dare spondes 'U

44 Paulus libro secundo ad Sabinum Is, qui rei
publicae causa abest, in aliqua re laesus non resti-
tuitur, in qua, etiamsi rei publicae causa non afuisset,
damnum erat passurus.

ib Scaevola libro primo regularum Milites omnes, 25
qui discedere signis sine periculo non possunt, rei
publicae causa abesse intelleguntur.

46 Mascianus libro secundo regularum Qui rei
publicae causa afuit, etiam adversus cum, qui pariter
rei publicae causa afuerit, restituendus est, si aliquid
damni iuste queritur.

vn ,J so

DE ALIENATIONE lUDICH MUTANDI CAUSA
FACTA.

1 Gaius libro quarto ad edictum provinciale Omni-
bus modis proconsul id agit, ne cuius deterior causa
fiat ex alieno facto: et cum intellegeret iudiciorum
exitum interdum duriorem nobis constitui opposito
nobis alio adversario, in eam quoque rem prospexit,
ut, si quis alienando rem alium nobis adversarium
suo loco substituerit idque data opera in fraudem -;3
nostram fecerit, tanti nobis in factum actione tecca-
tiu>j quanti nostra intersit alium adversarium nos non

5-;Uait Mo. fll) quodefiuxerit F2 (12) quod Fl
(13) l. 29 in*. (m) fueris Mo.

(15) Eli. I.„*s. 6...*!). 10; Sab. )l. 12. — Fas. 10, 37. —
Cf. Cod. 2, 55

9 *

IV T. 8

96

DE ALIENAT. IUD. MUT. CAUSA

147, 37 1 habuisse. Itaque si alterius provinciae hominem
aut putentiorem nobis opposuerit adversarium , tene-
bitur:

2 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum aut
40 alium, qui vexaturus sit adversarium:

3 Gajus libro quarto ad edictum provinciale quia
148,1 etiamsi eum eo, qui alterius provinciae sit, experiar,

in illitis provincia experiri debeo et potentiori pares

1 esse non possumus. Sed et si hominem quem
petebamus manumiserit, durior nostra condicio Iit,

2 ‘quia praetores faveant libertatibus'1». Item si locum,
jd quo opus feceris, cuius nomine interdicto quod vi
aut. clam vel actione aquae pluviae arcendae tene-

s baris, alienaveris, durior nostra condicio facta intel-
legitur, quia si tecuin ageretur, tuis impensis id opus
tullere deberes, nunc vero eum incipiat mihi adversus
alium actio esse quam qui fecerit, compellor racis
impensis id tollere, quia qui ab alio factum possidet,
hactenus istis actionibus tenetur, ut patiatur id opus

3 tolli. Opus quoque novum si tibi nuntiaverim tu-
que eum locum alienaveris2 et emptor opus fecerit,
dicitur te lioe iudicio teneri, quasi neque tecnm ex

io operis novi nuntiatione agere possim, quia nihil fece-
ris, neque cura eo cui id alienaveris, quia ei nuntia-

4 tum non sit. Ex quibus3 apparet-, quod proconsul
in integrum restituturum se pollicetur, ut hac actione
officio tantum iudicis4 consequatur actor, quantum
eius intersit alium adversarium non imbuisse: Morte
si quas iupensas fecerit alit si quam aliam incom-
moditatem passus erit alio adversario substituto.

5 Quid ergo est, si is, adversus quem talis actio
15 competit, paratus sit utile iudicium pati perinde ac

si possideret? recle dicitur denegandam esse adversus
enm ex hoc edicto actionem.

4 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Ttem
si res fuerint usucaptae ab eo cui alienatae sint nec

1 peti ab hoc possint, locum habet hoc edictum. Item-
que fieri potest, ut sine dolo malo quidem possidere

20 desierit5, verum indicii mutandi causa id fiat6, sunt
et alia complura talia, potest autem7 aliquis dolo
malo desinere possidere nec tamen indicii mutandi
causa fecisse nec hoc edicto teneri: neque enim alie-
nat, qui dumtaxat omittit possessionem B. non tamen
eius factum improbat praetor, qui tanti habuit re
carere, ne propter eam saepius litigaret (haec enim
verecunda cogitatio eius, qui lites exsecratur, non est
vituperanda), sed eius dumtaxat, qui cum rem habere
24 vult, litem ad alium transfert, ut molestum adversa-

2 rium pro se subiciat. Pedius libro nono non so-
lum ad dominii translationem hoc edictum pertinere
ait, veram ad possessionis quoque: alioquin cum quo
in rem agebatur, inquit, si possessione cessit, non

3 tenebitur. Si quis autem ob valetudinem aut ae-
tatem aut occupationes necessarias litem in alium
transtulerit, in ea causa non est, ut hoe edicto te-
neatur, cum in hoc edicto doli mali fiat mentio. 8*ce-

so teram erit interdictum et per procuratores litigare
dominio iu eos plerumque ex iusta causa translato.

4 Ad iura etiam praediorum hoc edictum pertinet,

5 modo si dolo malo fiat alienatio. Haec actio in
id quod interest competit, proinde si res non fuit
petitoris aut si is qui alienatus est sine culpa deces-
sitcessat iudicium, nisi si quid actoris praeterea

6 interfuit. Haec actio non est poenalis, sed rei
persecutionem arbitrio iudicis continet, quare et be-

ss redi dabitur: in heredem autem

5 Paulus libro undecimo ad edictum vel 'similem' 9

6 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum vel
post annum non dabitur,

7 Gaius libro quarto ad edictum provinciale quia

(1») " Just. ( Sccke.1) (1) sic S, qua F (2) sic S,
loemnenaueris F (3) scii, ex verbis edicti, quae

omiserunt Iustiniani (Leuelj (4) officio iudicis tan-
tum Degenkolb (4*) § 4 /Eu. Iust. ( Qrupe ) (5) de-

sierit] sierit F (6) hoc comma eodem loco habent B,
ante non tamen transponit Buschke. (7) item Mo.
<s) neque...possessionera = 50, n, 116 (a») § 3 fin. Iust J

' pertinet quidem ad rei persecutionem, videtur autem 14^
■ ex delicto dari.

; y Paulus libro duodecimo ad edictum Ex hoc
i edicto tenetur et qui rem exhibet, si arbitratu iudicis

1 pristinam indicii causam non restituit. Ait prae-
tor: ‘quaeve alienatio indicii mutandi causa facta erit’: no
id est si 10 futuri iudieii causa, non eius quod iam sit.

2 Alienare intellegitur etiam qui alienam rem ven-

3 didit. Sed heredem instituendo vel legando si quis

4 alienet, huic edicto locus non erit. Si quis alie-
naverit, deinde receperit, non tenebitur hoc edicto.

5 Qui venditori suo redhibet, non videtur iudieii
■; mutandi causa abalienare,

9 Paulus libro primo ad. edictum aedilium curu - 5
' limn quia redhibito homine omnia retro aguntur: et

ideo non vitietur iudieii mutandi causa alienare qui
redhibet: Misi si propter hoc ipsum redhibet non red-
hibituras alias'11.

10 Ulpianus libro duodecimo 12 ad edictum Nam
et si obligatus solvero quod a me petere velles, huic
1 edicto locus non erit. Si tutor pupilli vel adgna-
tus furiosi alienaverint, utilis actio 'competit', quia 10
consilium Imius fraudis inire non possunt,

11 Idem libro quinto opinionum. Cum rnileti pos-
tulabat suo nemine litigare de possessionibus, quas
sibi donatas esse dicebat, responsum est, si iudieii
mutandi causa donatio facta fuerit, priorem dominum
experiri oportere, ut rem magis quam litem in mili-
tem transtulisse credatur.

12 Marcianus libro quarto decimo institutionum 15
Si quis indicii communi dividundo evitandi13 causa
rem alienaverit, ex lege Licinnia ei interdicitur, ne
communi dividundo iudicio experiatur: verbi gratia
ut potentior emptor per licitationem vilius eam ac-
cipiat et per hoc iterum ipse recipiat, sed ipse qui-
dem qui partem aliouavcrit communi dividundo iudi-
cio si agere velit, nen audietur: is vero qui emit si
experiri velit, ex illa parte edicti vetatur, qua cave- 20-
tur, ne qua alienatio iudieii mutandi causa fiat.

VIH u

DE RECEPTIS: QUI ARBITRIUM RECEPERUNT
UT SENTENTIAM DICANT15.

1 Paulus libro secundo ad edictum Compromis-
sum ad similitudinem indiciorum redigitur et ad Einien- 26
das lites pertinet.

2 Ulpianus libro quarto ad edictum 16 Ex compro-
misso placet exceptionem non nasci, sed poenae pe-
titionem.

3 Idem libro tertio decimo ad edictum Labeo ait,
si compromisso facto sententia dicta est, quo quis a
minore viginti quinque annis tutelae absolveretur,
ratum id a praetore non habendum: neque poenae so
1 eo nomine commissae petitio dabitur. Tametsi
neminem praetor cogat arbitrium17 recipere, quoniam
haec res libera et soluta est et extra necessitatem
iurisdictionis posita, attamen ubi semel quis in se
receperit arbitrium, ad curam et sollicitudinem suam
hanc rem pertinere praetor putat: non tantum quod
studeret lites finiri, verum quoniam non 18 deberent19
decipi, qui eum quasi virum bonum disceptatorem
inter se elegerunt, finge enim post causam iain_ semel 3S
atque iterum tractatam, post nudata utriusque intima
et secreta negotii aperta, arbitrum vel gratiae dantem
vel sordibus corruptum vel alia qua ex causa nolle

I sententiam, dicere : quis quam ne potest negare aequis-

(. Kr .) (9) '' Longo (10) siai F (11) " Iust. [Solaizi)

(12) tertio decimo Kr, (is) mutandi Degenkolb

(14) Ed. 1...17, 19...32. 34... 41. *4S; Pap. *33. 42. 43; App. *18.
4i; Sab. 45... 47. 40.. .52. — Bas. 7, 2. — Gf. Cod. 2, 56

(15) sic F tn indice el S, dicunt F (16) iunge 2, 14, 16
§1 (17) arbiterium F1 (is) non S, om. F (19) deberet F

DE RECEPTIS

9?

IV 8

UH 38 simum fore praetorem interponere se debuisse1, ut
‘ io i 2 officium quod in se recepit impleret? Ait prae-
tnr' ‘Qui arbitrium pecunia compromissa receperit.
3' Tractemus de personis arbitrantium, et- quidem
arbitrum cuiuscumque dignitatis coget officio quod
susceperit perfungi, etiamsi sit consolans: msi forte
sit in aliquo magistratu positus vel potestate, consui
forte vel praetor, quoniam in hoc- impenum non

nauci/. . i i* x v-

B 4 Paulus libro tertio deamo _ ad edictum iNam
magistratus superiore aut pari imperio nullo modo
possunt cogi: nec interest ante an in 3 ipso magistratu
arbitrium susceperint, inferiores possunt cogi.

5 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum oed

et filius familias compelletur. .

6 Gatus libro quinto ad edichm provinciale Quin

10 etiam de re patris dicitur filium familias arbitrum

esse posse4: nam et, iudicem eum esse posse pleris-
que placet.

7 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Pedius
libro nono et Pomponius libro trigensimo tertio scri-
bunt parvi referre, ingenuus quis an libertinus sit,
integrae lamae quis5 sit arbiter an ignominiosus, in
servum Labeo compromitti non posse libro undecimo
1 scribit: et est verum. Unde luliauus ait, si in

js Titium et servum compromissum sit, uec Titium co-
gendum sententiam dicere, quia cum alio receperit®:
quamvis servi, inquit, arbiterium nullum sit. quid
tamen si dixerit sententiam Titius?, poena non com-
mittitur, quia non, ut receperit, dixit sententiam.

8 F aulus libro tertio decimo ad edictum Sed si
ita compromissum sit, ut vel alterutrius sententia
valeat, Titium cogendum.

20 9 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Sed

si in servum compromittatur et liber sententiam dixerit,
puto!, si liber factus fecerit7 consentientibus parti-

1 bus, valere. Sed neque in pupillum neque iu fu-
riosum aut surdum aut mutum compromittetur, ut

2 Pomponius8 ltliro trigensimo tertio scribit. Si
quis index, sit, arbitrium recipere eius rei, de qua
index est, inve se compromitti iubere prohibetur lege

25 Iulia: et si sententiam dixerit, non est, danda3 poe-

3 nae . persecutio. Sunt et alii, qui non coguntur
sententiam dicere, ut puta si sordes aut turpitudo

4 arbitri manifesta, sit. lulianus ait, si eum infa-
maverunt litigatores, non omnimodo praetorem de-
5. bere eum excusare, sed causa cognita. Idem et
ei spreta auctoritate eius ad iudieium

1 0 Paulus libro tertia decimo ad edictum vel
alium arbitrum

10 11 Ulpi APTUS libro tertio decimo ad edictum liti-

gatores lennt, mox ad eundem arbitrum redierint,
praetorem non debere eum cogere inter cos discep-
tare, qui ei contumeliam hauc fecerunt, nt eum sper-
1 nerent et ad alium irent. Arbitrum autem cogen-
dum non esse sententiam dicere, nisi compromissum
- intervenerit. Quod ait praetor: ‘pecuniam com-
promissam 10 , accipere nos debere, non si utrimque
"5 poena nummaria, sed si et alia res vice poenae si
qms arhrtH sonantia non steterit12, promissa sit: et
opipomus scribit, quid ergo, si res apud arbi-
™nt eo Pact°. «t ei daret qui vicerit,
copenUi?=m-(em ?are.t’ 51 non pareatur sententiae, an
tanta. iiWh Ven-tcntlaT10. dlcere? et P"to cogendum.

151 i denomhir ^ .quantitas certa ad hoc apud eum
stipulanti V 87 a*ter rem, alter pecuniam

3 eouetiir^RpD?lS<r1^ ’ p enura compromissum est et
Dius BCTibit rpnf1 'lanl dlcere" luterdum, ut Pornpo-
pula si arnhr, d Vt" ° pa£to flet compromissum, ut

t ht fueraDt et Pa<=ti eunt, -

peut quod sibr debetur qui sententiae arbitri

noi

4 paruit. Item luliauus scribit non cogendum arbi- 151,4
trum sententiam dicere, si alter promiserit, alter non. 5

5 Idem dicit, et si sub condicione fuerit poena com-
promissa, v eluti ‘si navis cx Asia venerit, tot milia;-,
non enim prius arbitram cogendum sententiam di-
cere, quam condicio exstiterit: n.e sit inefficax d.efi-
ciente condicione, et ita Pomponius libro trigensimo
tertio ad edictum scribit.

12 Paulus libro tertio decimo cui edictum “Quo
casu ad praetorem pertinebit in eo forsitan solo, nt, 10
si possit dies compromissi proferri, proferatur.

13 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Pom-
ponius ait, et si alteri accepto lata sit poena. com-
promissi, non debere eum compelli sententiam dicere,

1 Idem Pomponius scribit, si de meis solis contro-
versiis sit compromissum et de te poenam sim stipu-
latus, videndum ne non sit compromissum, sed cui
rei moveatur, non video: nam si ideo, quia de unius is
controversiis solum compromissum est, nulla ratio
est: licet enim et dc una re compromittere: si vero
ideo, quia ex altera dumtaxat parte stipulatio inter-
venit, est ratio I4. quamquam si petitor fuit IS qui sti-
pulatus est, possit dici plenum esse compromissum,
quia is qui convenitur tutus est veluti pacti excep-
tione, is qui convenit, si arbitro non pareatur, habet
stipulationem, sed id verum esse non puto: neque
enim sufficit exceptionem liabere, ut arbiter senten- 20

2 tiam dicere cogatur. Recepisse autem arbitrium
videtur, ut Pedius libro neno dicit, qui iudicis partes
suscepit finemque se sua sententia controversiis im-
posituram pollicetur, quod si, inquit, hactenus inter-
venit, ut experiretur, an consilio suo vel auctoritate
discuti litem paterentur, non videtur arbitrium re-

3 cepisse. Arbiter ex compromisso bis diebus non
cogitur sententiam dicere, quibus iudex non cogetur,
nisi dies compromissi exitura sit nec proferri possit, es

4 Proinde si forte urgueatur a praetore ad senten-
tiam. aequissimum erit, si iuret sibi de causa nondum
liquere, spatium ei ad pronuntiandum dari1®.

14 Pomponius libro undecimo ad Quintum Mucium
Sed si compromissum sine die confectura est, necesse
est arbitro omnimodo dies17 statuere, partibus sci-
licet consentientibus, et ita causam disceptari: quod

si hoc praetermiserit, omni tempore cogendus est sen- io
tentiam dicere.

15 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Licet
autem praetor destricte edicat sententiam se arbitrum
dicere coacturum, attamen interdum rationem eius
habere debet et excusationem recipere eausa cognita';
ut puta si fuerit infamatus a litigatoribus, aut. si ini-
micitiae capitales inter eum et litigatores 18 aut alterum
cx litigatoribus intercesserint, aut Bi aetas aut vale- 35
tudo quae postea contigit id ei munus remittat, aut
occupatio negotiorum propriorum vel profectio ur-
guens aut munus aliquod rei publicae: et ita Labeo:

16 Paulus libro tertio decimo ad edictum ct si
qua alia incommoditas ei post arbiterium susceptum
incidat, sed in nausa valetudinis similibnsve causa
1 cognita differre cogitur. Arbiter iudieii sui nomine,
quod publicum aut privatum habet, excusatus esse
debet a compromisso, utique si dies compromissi 40
proferri non potest: quod si potest, quare non cogat 152,1
cum, cum potest, proferre? quod sine ulla distinctione 16
ipsius interdum futurum est. si tamen uterque velit

eum .sententiam dicere, an, quamvis cautum non sit
de die proferenda, non alias impetret, quia iudieium
habet, ne cogatur, quam si consentiat denuo in se
compromitti? haec scilicet si dies exitura est.

1 7 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Item s
si unus ex litigatoribus bonis suis cedat, lulianus libro
quarto digestorum scribit non esse, cogendum arbitrum

(1) debuisse dei. Hat.
(4) posee S, om. F

(2) hos S
(») qui F

(3) in om. F

(7) fecerit F' feoeperit F* Venerit « (? uT* **
(b) pomponponius F J T — e£ent

compromissa edd.

(») dandae F

(ll) poena F

(10) pecunia
(12) Stetit ,F>

(13) iunge l. 32 § 3 (14) int. est (et altero loco) ratio

bis F (15) fuit S, om. F (16) dar F (17) diem
dett. (ia) ligatores F (19) districtione dett., dis-
tractione P“

IV 8

98

DE RECEPTIS; Qm

152,8 sententiam dicere, cum neque agere neque copvemn

1 possit. Si multo post revertantur ad arbitrum
litigatores, non esse cogendum sententiam dicere Labeo

2 scribit. Item si plures sunt qui arbitrium re-
ceperunt, nemo unus cogendus erit sententiam dicere,

io 3 sed aut omnes aut nullus. Inde Pomponius libro
trigensimo tertio quaerit, si ita sit compromissum, ut
quod Titio disceptatori placet, id Seius pronuntiet,
quis sit cogendus? et puto tale arbitrium non valere,
in quo libera facultas arbitri sententiae uod est. futura.

4 Sed si ita sit compromissum arbitratu Titii aut
Seii fieri, Pomponius scribit et nos putamus com-
promissum valere: sed is erit cogendus sententiam

5 dicere, in quem litigatores consenserint. Si in duos
15 fuerit sic compromissum, ut, si dissentirent, tertium

adsuinant, puto tale compromissum non valere: nam
in adsumendo possunt dissentire, sed si ita sit. ut
eis tertius adsumerctur Sempronius, valet compro-
missum, quoniam in adsumendo dissentire non possunt.

6 Principaliter tamen quaeramus, si in duos arbitros
sit compromissum, an cogere eos praetor debeat sen-
tentiam dicere, quia res fere sine exitu futura est

2C propter naturalem hominum ad dissentiendum facili-
tatem. in impari enim numero idcirco compromissum
admittitur, non quoniam consentire omnes facile est,
sed quia etsi dissentiant, invenitur pars maior, cuius
arbitrio stabitur, sed usitatum est etiam in duos
compromitti, et debet praetor cogere arbitros, si non
consentiant, tertiam certam eligere personam, cuius

7 auctoritati pareatur. Celsus libro secundo di-
gestorum scribit, si in tres fuerit compromissum,

2i sufficere quidem duorum consensum, sed si 2 praesens
fuerit et tertius: alioquin absente eo licet duo con-
sentiant, arbitrium non valere, quia in plures fuit
compromissum et potuit praesentia eius trahere eos
in eius sententiam:

18 Pomponius libro septimo decimo epistularum
et variarum lectionum sicuti tribus iudicibus datis
quod duo ex consensu absente tertio iudicavcriuit,

io nihil valet, quia tum 3 demum, quod maior pars omnium
iudicavit, ratum est, cum et omnes indicasse palam est.

19 Paulus libro tertio decimo ad edictum Qualem
autem sententiam dicat arbiter, ad praetorem non
pertinere Labeo ait, dummodo dicat quod ipsi videtur,
et ideo si sic fuit in arbitrum compromissum, ut
certam sententiam dicat, nullum esse arbitrium , nee

S5 cogendum sententiam dicere Iuliamis scribit libro
1 quarto digestorum. Dicere autem sententiam existi-
mamus eum, qui ea mente quid prommtiat, ut se-
cundum id discedere eos a. tota controversia velit,
sed si de pluribus rebus sit arbiterium receptum
,rnsi omnes controversias finierit, non videtur dicta
". sententia, sed adhuc erit a praetore cogendus. Unde

videndum erit, an mutare sententiam possit, et alias

153, i quidem est agitatum, si arbiter iussit dari, mox vetuit
*™meo quod iussit an eo quod vetuit stari debeat!
et feabinus quidem putavit posse. Cassius sententiam
magistri sui bene excusat et ait Sabinum non de ea
sensisse sententia, quae arbitrium finiat, sed de prae-
paratione causae : ut puta si iussit litigatores calendis
adesse, mox ldibus iubeat: nam mutare eum diem
CCt u condemnavit vel absolvit, dum ar-
1 9n mutaro* sententiam non' posse,

irlftir tf' f hhr° qi-[ln.to ad edictum provinciale quia
“ 8entmUa «"&r.

l?tro tertio decimo ad edictum Quid
< ien si de pluribus controversiis sumptus est nihil
sibi communibus et de una sententiam dixit de aliis
^m. numquiddesnt esse arbiter? videSs igitur

de oLPiamarlCi^tlTertia P?ssit mutare sententiam ^

‘ qua lam dixerat, et multum iutcrest, de omnibus

simul ut dicat sententiam compromissum est, an non-
nam si de omnibus, potent mutare (nondum enim
dixit sententiam): quod si et separatun, quasi p]ilr;i
sunt compromissa, et ideo quantum ad illam contro-

1 yersiam pertinet, arbiter esse desierat. Si arbiter
ita promi ntiasset nibil videri Titium debere Seio- u
tametsi Scium non vetuisset petere, tamen si quid
T>eti«set, videri contra sententiam arbitri fecisse et

2 id 0 filius et Trebatius responderunt. Solutioni
diem posse arbitrum statuere puto . et ita et Treba-

3 tius videtur sentire.. Pomponius ait inutiliter an
bitrum incertam sententiam dicere, ut puta: ‘quantum
‘ei debes redde’: ‘divisioni vestrae stari placet’: ‘nro
‘ea parte, quam creditoribus tuis solvisti, accipe’.

4 Item si arbiter poenam ex compromisso peti ve." 2,>
tuerit, in libro trigensimo tertio apud Pomponium
scriptum habeo non valere: et habet rationem, qnja

5 non de poena compromissum est. Papinianus
libro tertio quaestionum ait, si, cum dies compromissi
finiretur, prolato die litigatores denuo in eum com-
promiserint nec secundi compromissi arbitrium re-
ceperit. non esse cogendum recipere, si ipse in mora

r non fuit, quo minus partibus suis fungeretur: quod
6i per eum factum est, aequissimum esse cogi eum a 23
praetore sequens recipere, quae quaestio ita procedit
si nihil in priore compromisso de die proferendo ca-
veatur: ceterum si cavebatur et ipse protulit, mansit

6 arbiter. Plenum compromissum appellatur, quod
‘de rebus controversiisve’ compositum est: nani ad
omnes controversias pertinet, sed si forte de una re sit
disputatio, licet pleno compromisso actum7 sit, tamen
ex ceteris causis actiones superesse : id enim venit in ac
compromissum, de quo actum est ut8 veniret. 6ed est
tutius, si quis de certa re compromissum facturus sit,

7 de ea sola exprimere9 in compromisso. Non debent
autem obtemperare litigatores, si arbiter aliquid non
S honestum iusserit. Si intra diem compromissi
aditus arbiter post diem compromissi adesse iusserit.

9 poena non10 committetur. Si quis ex litigatoribus
ideo non adfuerit, quod valetudine vel rei publicae
causa absentia impeditus sit aut magistratu aut alia is
insta de causa, poenam committi Proculus et Atili-
cinus aiunt: sed si paratus sit in eundem compro-
mittere, actionem denegari aut exceptione tutum fore,
sed hoc ita demum verum erit, si arbiter recipere in
se arbiterium fuerit paratus: nam invitum non esse
cogendum Iuliamis libro quarto digestorum recte

! scribit: ipse autem nihilo minus poena absolvitur, ln4, 1

10 Si arbiter iussit puta in provincia adesse litiga-
tores, cum Romae esset in cum compromissum, aD
ei impune non pareatur11, quaeritur, et est 12 verius,
quod Iulianus ait libro quarto, eum locum compro-
misso inesse, de quo actum sit ut promitteretur:
impune igitur ei non parebitur, si alio loci adesse
iusserit.. quid ergo, si non appareat, de quo loco s
actum sit? melius dicetur eum locum contineri, ubi
compromissum est. quid tamen si in eo loco, qui sit
circa urbem, adesse iusserit? Pegasus admittit valere
iussurn. quod puto ita verum esse, si et eius sit auc-
toritatis arbiter, ut in secessibus soleat agere, et. li-

11 tigatores facile eo loci venire possint. Sed si iu
aliquem locum inhonestum adesse iusserit, puta in
popinam13 vel in lupanarium, ut Vivianus ait, sine
dubio impune ei non parebitur: quam sententiam et u
Celsus libro secundo digestorum probat, unde elegan-
ter, tractat, si is sit locus, in quem alter ex litiga-
toribus honeste venire non possit, alter possit, et is
non . venerit, qui sine sua turpitudine eo venire.1*
possit, is venerit, qui inhoneste venerat, an commit-
tatur poena compromissi an 15 quasi opera non praebita,
et recte, putat non committi: absurdum enim esse
iussum in alterius persona ratum esse, in alterius non.

sed «Q sent F («) tum ] P°t.

(5) etl ut Hal • 86 F ® sentententiam F

(6) et] ut Hal. (,) stc. edd. : pleno contactum F pjeuum

compromissum actum S (S) ut »». F (9) “

mire F (to) non om, F 1 (n) non par. S, compar- F

(12) est et F {13) popina FS (n) venere F (15) an
dele cum dett.

arbitrium receperint

IV 8

99

20

12 Intra quantum autem temporis, nisi fletur quod
arbiter iusscrit, committatur stipulatio, videndum est.
et, si quidem dies adiectus non sit, Celsus scribit Lbro
secundo digestorum inesse quoddam modicum tempus,
ouod ubi praeterierit, poena statim peti potest.. et
tamen, inquit, et si dederit ante acceptum mdicium,
agi ex stipulatu non poterit:

22 Paulus libro tertio decimo ad edictum utique
nisi eius interfuerit tunc solvi.

9 Uipiajlus libro tertio decimo ad edictum . Celsus
ait” si arbiter intra kalendas Septembres dari iussent
nec datum erit, licet postea offeratur, attamen semel
commissam poenam compromissi non evanescere,
cuoDiam 8emper verum est intra kalendas datum non
esse: sin autem oblatum accepit, poenam petere non
potest doli exceptione removendus, contra, ubi. dura -

1 daxat dare iussus est. Idem ait, si iusscrit me
25 tibi dare, ct valetudine sis impeditus, quo minus ac-
cipias, aut alia insta ex causa, Proculum existimare
poenam non committi, ncc si post kalendas te parato
accipere non dem. sed ipse recte putat duo esse
arbitri praecepta, unum pecuniam dari, aliud intra
kalendas dari: licet, igitur in 1 poenam non committas,
quod intra calendas non dederis, quoniam per te non
stetit, tamen committis in eam partem, quod uon das.

2 Idem ait nihil aliud esse sententiae stare posse a

so

0 quam id agere, quantum in ipso sit, ut arbitri parcatur
H sententiae. Idem Celsus ait, Ei arbiter me tibi
certa dic pecuniam dare iusscrit, tu accipere noluisti,
posse defendi ipso iure poenam non committi.

24 Paulus libro tertio decimo ad edictum Sed
si postea ille paratus sit accipere, non impune me
non daturum: non enim ante feceram,
st 25 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Labeo
ait., si arbiter, cum iu compromisso cautum esset, ut
eadem dic de omnibus sententiam diceret et ut posset
diem proferre, de quibusdam rebus dicta sententia,
de quibusdam non dicta diem protulit: valere pro-
lationem sententiaeque cius posse impune non pareri,
et Pomponius probat Labeonis sententiam, quod et
mihi videtur: quia officio in sententia functus non
, i 1 est,. Haec autem clausula ‘diem compromissi
‘proferre’ nullam aliam dat arbitro facultatem quam
diem prorogandi: et ideo condicionem primi com-
promissi neque minuere neque immutare potest: et
ideo cetera quoque discutere ct pro omnibus unam
2 sententiam ferre debebit. Si per fidejussorem fuerit
cautum in primo compromisso, et sequens similiter
5 proferendum Labeo dicit, sed Pomponius dubitat,
utrum isdem an et aliis tam idoneis: quid enim, in-
quit, si idem fideiuberc noluerint? sed puto, si nolu-
erint fideiubcre, tunc alios non absimiles adhibendos,
26 Paulus libro tertio decimo ad edictum ne in
potestate sit fideiussorum postea se non obligantium,
'R Pf,Pna committatur, idem que et si decesserint,
lfl “ * Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Diem
proferre vel praesens vel per nuntium vel per epistulam
potest. Si heredis mentio '‘vel ceterorum’3 facta in
compromisso non fuerit, morte solvetur compromissum : i
'!,o uU 'mvr u“°nis sententia, qui existimavit, si ■
' r ahquem pecuniam dare iusserit et is deces-
V qUam darct’ poenam committi, licet heres
is tentiip Slt °^erre- Stari autem debet se.n-

sive inioii«tn,f.^in re4 dixerit, sive aequa
nara et ( p” ' et ?l5n iraPOtet qui compromisit.

;{ ‘bilem JTS(’,riPto adicitur: ‘vel minus proba-

Plures aeqiK) a,1>m° ferre debet,»’. Si

firebit ;e ^t^ni,t Ct diversas sententias dixerint,

SS&WSffi* 52 «4 ‘i ~hr mi

inde ouaeriti.p u t’,-1 oqnin Poena committetur.

. auus ueu.m, tertius quinque con-

demnent. qua sententia stetur: et lulianus scribit 155,
quinque debere praestari, quia in hanc summam omnes

4 consenserunt. Si quis litigatorum defuerit, quia
per eum factum est, quo minus arbitretur, poena
committetur, proinde sententia 'quidem’ dicta non
coram litigatoribus non valebit, 'nisi in compromissis
'hoc specialiter expressum sit, ut vel uno vel utroque
'absente sententia promatur: poenam autem is qui
'defuit committit, quia per eum factum est quo minus 25

5 'arbitretur’7. Coram autem dicere sententiam vide-
tur, qui sapientibus dicit: ceterum coram furioso vel
demente 16 non videtur dici: itein coram pupillo uon
videri sententiam dictam8, nisi tutor praeseDS fuit:
et ita de bis omuibus lulianus libro quarto digestorum

6 scribit3. Et si quis pracsc.ns arbitrum sententiam

7 dicere prohibuit, poena committetur. Sed si poena
non fuisset adiecta compromisso, sed simpliciter
sententia stari quis promiserit, incerti adversus eum 30
foret actio.

28 Paulus libro tertio decimo ad edictum Non
autem interest, certa an incerta summa compromissa
sit, ut puta ‘quanti ea res erit’.

29 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Ad-
versus sententiam arbitri fit, ei petatur ab eo a quo
arbiter peti vetuit, quid ergo si a fideiussorc eius
petatur, an poena committatur? ct puto committi, et 35
ita Sabinus scribit: nam 377 Svvaiut 10 a reo petit, sed

si cum fideiussore compromisi ct a reo petatur, nisi
infersit fideiussoris, non committetur.

30 Paulus libro tertio decimo ad edictum Si
quis rem, de qua compromissum sit, in iudicium de-
ducat, quidam dicunt praetorem non intervenire ad
cogendum arbitrum sententiam dicere, quia iain poena 156,
non potest esse, atque si11 solutum est compromissum.

'sed si hoc optinuerit, futurum est, ut in potestate
'eius, quem paenitet compromisisse, sit compromissum
'eludere, ergo adversus cura poena committenda est
Tite apud iudicetn suo ordine peragenda,’7

31 Ulpianus libro tertio decimo ad edictum Ita s
demum autem committetur stipulatio, cum adversus
eam quid fit, si siue dolo malo stipulantis factum
est: sub hac enim condicione committitur stipulatio,
ne quis doli sui praemium ferat, sed si quidem com-
promisso adiciatur ‘ut 12 si quid dolo in ea re factum
sit', ex stipulatu conveniri qui doJo fecit potest: et
ideo si arbitrum quis corrupit vel pecunia vel am-
bitione, vel advocatum diversae partis, vel aliquem m
ex his, quibus causam suam commiserat, ex doli
clausula poterit conveniri, vel si adversarium callide
circumvenit, et omnino si in hac lite dolose versatus
est, locum habebit ex stipulatu actio: et ideo si velit
de dolo actionem exercere adversarius, non debebit13,
cum habeat ex stipulatu actionem, qnod si hujus-
modi clausula in compromisso adseripta non est.
tunc de dolo actio vel exceptio locum habebit, hoc
autem compromissum plenum est, quod ct doli clau- 15
sulae habet mentionem.

_ 32 Paulus libro tertio decimo ad edictum Non
distinguemus in compromissis, minor au maior sit

1 poena quam res de qua agitur. Non cogetur
arbiter sententiam dicere, si poena commissa sit.

2 SI mulier alieno nomine compromittat, non erit pe-

3 cunia compromissa propter intercessionem. Summa
rei est, ut praetor se uon interponat, sive initio nui- 20
Ium sit compromissum, sive sit, sed pendeat, an ex

eo poena exigi potest: 14sive postea deficiat 14 poena
compromisso soluto die morte acceptilatione judicio

4 paeto. Sacerdotio obveniente videbimus an eo-
gatur arbiter sententiam dicere: id enim uon tantum
honori personarum, sed et maiestati dei indulgetur,
cuius sacris vacare sacerdotes oportet, ceterum si
postea suscepit, iste quoque omnimodo sententiam

{{Longo)dd q’ ae -Vo- 00 ” Iust- ' («) «4q«e si] sim'

(5) Mo\ ) (Vseutltlr/’ <»> '"S/

“ A>-> W **»«« * (») 1. 1:. « pr. ( (to) Si, rf?sa ^ ^ (J&‘>

atque Er. {12) utj aut Dcgenkolb
(14) l. 12. 1 113. (15) defecerit

(16) vel demente Iust. [H. Krueger)

IV 8

100

DE RECEPTIS: QUI

156, 25 5 ferre debet. Item non est cogendus, si de negotio
transactum est, vel homo mortuus est de quo erat
compromissum: nisi si posteriore cm aliquid liti-

6 gautium intersit. Iulianus iudistincte_ scribit: si
per errorem 1 de famoso delicto ad arbitrum itum 1
est, vel de ea re2, de qua publicum indicium sit ,
constitutum, veluti de adulteriis sicariis et similibus,
vetare debet praetor sententiam diccre nec dare dic-

7 tae exsecutionem. De liberali causa compromisso

»o facto recte non compelletur arbiter sententiam dicere,

quia favor libertatis est, ut maiores iudices habere
debeat, eadem dicenda sunt, sive de ingenuitate sive
de libertinitate quaestio sit ct si ex fideicommissi
causa libertas deberi dicatur, idem dicendum est in

8 populari actione. Si servus3 compromiserit, non
cogendum dicere sententiam arbitrum, nec si dixerit,
poenae4 exsecutionem dandam de peculio putat- Oc-
tavenus. sed an, si liber cum eo compromiserit, ex-

35 secutio adversus liberum detur, videamus: sed magis

9 est, ut non detur. Item si qui5 * Romae com- i
promiserit, mox Romam in legationem venerit: non
est cogendus arbiter sententiam dicere, non magis
quam cogeretur, si litem ante contestatus. esset, nunc
eam exercere: nec interest, tunc quoque in legatione
fuerit an non. sed si nunc in legatione compromittat,
puto cogendum arbitrum sententiam dicere, quia et
si iudicium sponte accepisset, cogeretur peragere.

40 eunt tamen0 qui dc isto non recte dubitant: qui
utique nullo modo dubitabunt, si de ea re in lega-
tione compromisit, quam in legatione contraxit: quia
et iudicium eo nomine accipere cogeretur, illud in
prima specie potest dispici, an, ei ante compromisit
157,1 legatus, cogendus sit arbiter sententiam diccre, si
ipse legatus postulet: quod prima ratione poterit vi-
deri iniquum, ut. in ipsius potestate sit. sed hoc tale ■
erit, quale si actionem velit dictare, quod facere ei
licet, sed compromissum istud comparabimus ordi-
nariae actioui7, ut non alias audiatur desiderans, ut

10 arbiter sententiam dicat, quam si se defendat. Si .

5 is faciat controversiam hereditatis, qui cum defuncto 1

compromiserat, futurum est praeiudicium hereditati,
si arbiter sententiam dicat: ergo interea inhibendus
1! est arbiter. Dies compromissi proferri potest,
non curn8 ex conventione, sed cum inssu arbitri eam

12 proferri necesse est, ne8 poena committatur. Si
arbiter sese colare temptaverit10, praetor eum in-
vestigare debet, et si diu non paruerit, multa adversus

13 eum dicenda est. Cum in plures compromissum

io est ea condicione, ut 11 quilibet vel urnis dixisset sen-
tentiam. eo staretur, absentibus ceteris nihilo minus
qui praesens est cogetur: at si ea condicione, ut
omnes dicant, vel quod de maioris partis sententia i
placuerit, non debet singulos separarim cogere, quia
14_ singulorum sententia ad poenam non facit. Cum
quidam. arbiter ex. aliis causis inimicus manifeste
apparuisset, testationibus etiam conventus, ne sen-
tentiam diceret12, nihilo minus nulb cogente dicere

is persev.erasset, libello cuiusdam id querentis imperator
Antoninus subscripsit posse eum uti doli mali excep-
tione. et idem, cum a mdice consuleretur, apud quem
poena petebatur, rescripsit, etiamsi appellari non
potest, doli mali exceptionem in poenae petitione ob-
staturam. ‘per hanc ergo 13 exceptionem quaedam ap-
pellandi species est, cum liceat retractare14 de sen-
'15 tenria arbitri.715 De officio arbitri tractantibus
«ciendum est omnem tractatum ex ipso compromisso

20 sumendum: nec enim aliud illi licebit, quam quod ibi
ut efficere possit cautum est: non ergo quod libet
statuere arbiter poterit nec in qua re libet nisi de

qua re compromissum est et quatenus compromissum lj>7
16 est Quaesitum est de sententia dicenda, et
dictum ‘non quamlibet, Ticct de q.ubusdam variatum
sit7 et puto vere17 non committi, si dicat ad indicem
de hoc eundum vel in se. vel in alium 18 compromit-
tendum. na m et Iulianus impune non pai eri, si iubeat 25
ad alium arbitrum ire, ne finis non sit: quod si lmc10
‘modo dixerit, ut arbitrio Publii Maevii fundus tra-
deretur aut satisdatio detur, parendum esse senten-
tiae720 idem Pedius probat: ne propagentur arbitria,
aut in alios interdum inimicos agentium transferan-
tur sua sententia finem controversiae21 eum imponere

oportet22: non a.

autem finiri controversiam, cum aut
diSeratur arbitrium aut in alium transferatur: par-
temque sententiae esse, quemadmodum satisdetur.

3»

quitaiT fidejussoribus, idque delegari non posse, 'nisi
bid hoc compromissum sit, ut arbiter statuere^ cuius

17 'arbitratu satisdaretur7 20. Item si iubeat sibi alium
couiungi, cum id in compromisso non sit, non dicit
sententiam: nam sententia esse debet de re cornpro-

18 missa, de. hoc autem compromissum non est. Si
domini, qui invicem stipulati sint, '“procuratores suos 153, 1
agere apud arbitrum velint, potest iubere ipsos etiam

19 adesse: sed si et heredis24 in compromissis menti»

20 fit, potest iubere etiam heredem eorum adesse.. Ar-
bitri officio continetur et quemadmodum detur vacua
possessio, an et satis25 ratam rem habiturum? Sextus
Pedius putat, quod nullam rationem habet: nam si
ratum non habeat dominus, committetur stipulatio. 5

21 Arbiter nihil extra compromissum facere potest
et ideo necessarium est aci i ci de die compromissi
proferenda: ceterum impune iubenti non parebitur.

33 Papinianus libro primo quaestionum Arbiter

ita sumptus ex compromisso, ut et diem proferre
possit, hoc quidem facere potest: referre autem con-
tradicentibus litigatoribus non potest. id

34 Paulus libro tertio decimo ad edictum Si duo
rei sunt ‘aut7 credendi20 ‘aut debendi’ ct unus compro-
miserit isque vetitus sit petere ‘aut ne ab eo petatur7:
videndum est, an si alius petat 'Tei ab alio petatur720,
poena committatur: idem in duobus argentariis quo-
rum nomina simul eunt, ‘et fortasse poterimus ita
fidejussoribus coniungere, si socii sunt7 27: alias ‘nee a 15
te petituri20, nec ego peto25, nec meo nomine petitur,

1 licet a te petat.ur. Semel commissa poena solvi
compromissum rectius puto dici nec amplius posse
committi, nisi id actum sit, ut in29 singulas causas
totiens committatur.

35 Gaj us libro quinto ad edictum provinciale Si
pupillus sine tutoris auctoritate compromiserit, nsrt
est arbiter cogendus pronuntiare, quia, si contra eum
pronuntietur, poena non tenetur: praeterquam si 20
fideinssorem dederit, a quo poena peti possit, idque
et Iulianus sentit.

36 ULriANirs libro septuagensimo septimo ad edic-
tum 30 Si feriatis diebus cogente praetore arbiter dicat
sententiam et petatur ex compromisso poena, excep-
tionem locum non habere constat, ‘nisi alia31 lege
'eadem dies feriata in qua sententia dicta est, 32ex-
‘oepta7 ia.

37 Celsus libro secundo digestorum Quamvis 25
arbiter alterum ab altero petere vetuit, si tamen
heres petit-, poenam committet: non enim differen-
darum litium causa, sed tollendarum ad arbitros itur.

38 Modestinus libro sexto regularum Cum poena
ex compromisso petitur, is qui commisit damnandus
est, nec interest, an adversarii eius interfuit arbitri
sententia stari nec ne.

39 Iavolenus libro undecimo ex Cassio Non 3»

(1) perrorem F {2) re om. F (3) «ervum F (4) poena F

(5) quis F 2 (6) taraent, F (7) sic S, ordinametioni F*

ordinariactione F' (g) eum dei. Hal. (9) ne] ut Mo

<I0) temptaverat F (11) niins.dett. (12) et ins Alo

U3) rego F (44) retrare F (15) ‘> „j0S.,Q. ipiaberi

(16) ‘7 Iust. (Faber) (n) et puto vere (uare ii’1)] valere:

et puto Mo. (18) sic (lett. cum B, vel se vel alium se vel

in alium F (19) ho F (20) 47 Iust. (Oradenwitt)
(21) controversia F (22) oportere Hal, (23) per ins. edd.
(24) heredi F (25) et quemadmodum tradatur vacua
possessio: an et satis ut detur Degc.nkolb (26) redendi F
_ Iust. ( A r.) (as) nec ego peto) licet ego petain Hal.
(29) iu om. F (30) iunge 2, 12, G (:ji) aliqua Pothier
(32) est ins. Mo.

nautae caupones

IV 8. 9

101

15S 30 ex omnibus causis, ex quibus arbiti i paritum™
tenti ac non est, poena ex compromisso committitur,
sed ex his dumtaxat, quae ad solutionem pecuniae
aut operam praebendam pertinent. Idem contumaciam
litigatoris arbiter punire poterit pecuniam eum ad-
versario dare1 iubendo: quo m numero haberi non
oportet si testium nomina ex sententia arbitri ex-
35 1 bibit a. non sunt. Cum arbiter diem compromissi
proferri" iussit, cum boc ei permissura est, alterius
mora alteri3 ad poenam committendam* prodest.

ISO, i 40 Pomponius libro undecimo ex variis lectionibus
Arbiter calendis Ianuariis adesse iussit et ante eura
diem decessit: alter ex litigatoribus non adfuit, pro-
cul dubio poena minime commissa est:_nam ct Cas-
sium audisse se dicentem Aristo ait in eo arbitro,
qui ipse non venisset, non esse commissam: quem-
6 admodum Servius ait, si per stipulatorem stet, quo
minus accipiat, non committi poenam.

41 Callistratus libro primo edicti monitorii Cum
lege Iulia cantum sit, ne minor vigiuti annis indicare
cogatur, nemini licere minorem vigiuti annis compro-
missarium indicem eligere: ideoque poena ex sen-
tentia eius nullo modo committitur, maiori tamen
viginti annis, si minor vigiuti quinque annis sit,

io ex liae causa succurrendum, si temere auditorium
re eperit, multi dixerunt.

42 Patiniaxvs libro secundo responsorum Arbiter
intra certum diem servos restitui iussit, quibus non
restitutis poenae causa fisco secundum formam com-
promissi condemnavit: ob eam sententiam fisco nihil
adqniritur, sed nihilo minus stipulationis poena com-
mittitur, quod ab arbitro statuto non sit obtempe-
ratum 5.

15 43 Scaevola libro primo responsorum Dc rebus

controversiisque omnibus compromissum in arbitrum
a Lucio Titio ct Maevio Sempronio factum est, sed
errore quaedam species in petitionem a Lucio Titio
deductae non sunt nec arbiter de his quiequara pro-
nuntiavit: quaesitum est, an species omissae poti
possint, respondit peti posse ncc poenam ex compro-
missu6 committi, ‘quod si maligne hoc fecit, petere
au quidem potest, sed poenae subingabitur*7.

44 Iw.it libro secundo digestorum Inter Casf.el-
liaimin et Scium controversia de finibus orta est et
arbiter electus est, ut arbitratu eius res terminetur:
ipse sententiam dixit praesentibus partibus et terminos
posuit: quaesitum est, an, si ex parte Castelliani ar-
bitro paritum non esset, poena ex compromisso com-
as missa est. respondi, si arbitro paritum non esset in

eo, quod utroque praesente arbitratus esset, poe-
nam8 commissam.

45 Ulpianus libro vicemimo octavo ad Sabinum
In compromissis arbitrium personae insertum per-
sonam non egreditur.

40 Paulus libro duodecimo ad Sabinum De his
reluis et rationibus et controversiis 10 indicare arbiter
potest, quae ab initio fuissent inter cos qui compro-
ao miserunt, non quae postea supervenerunt.

i*1 Iilianus libro quarto digestorum Ri compro-

‘ta factum est, ut praesente utroque aut

u rnis eorum arbiter sententiam dicat et alter ex

d‘'c,!,si‘!-it Papillo herede relicto, non

S(iIlteilt'la esse, nisi tutoris auc-

uroTnittenril™ ei?oslta Item si alter ex com-

1» emittentibus furere, coeperit,

J ad f.mendamiIert?*-Wr° quarto egularum arbiter

4.4 T “ ^tentiam non compelletur:

nell-itur lt>r° 1mrto. digestorum 'sed ef inter-

iQ nas sententiam dicat, quia nihil coram

II) d.iri J? (2) proferre F>> proferret Fa (3) mora alteri
luora alterius F' om F> i,\ „ ... V T, .

temperandum jr<5 (4) committenda 2? (5) ob-

pf, 6 (6) compromissi F M <'Iust

1 - ’ 1 ('0) controversi F _(u) iusswit F (l2) com.

promisso peti . . , permissum F> sLuiferque S item *ed
compromissum pro permissum, F\ compromissum medii*

furioso fieri intellegitur, quod si furiosus curatorem 159,31
habet vel habuerit adhuc litigio pendente, potest

1 praesente curatore sententia dici. Arhiter adesae
litigatores vel per nuntium vel epistulam iubere potest, to

2 *yi ab altera dumtaxat parte heredis mentio com-
prehensa fuerit, compromissum solvetur morte cuius-
que ex litigatoribus, sicut solveretur altero mortuo, si
neutrius heredis persona comprehenderetur.

50 Alfenus libro septimo digestorum Arbiter ex 100, 1
compromisso sumptus cum ante eum diem, qui con-
stitutus compromisso erat, sententiam dicere noti
posset, diem compromissi proferri iusserat11: alter ex
litigatoribus dicto audiens non fuerat: consulebatur;
possetne ab co pecunia ex compromisso peti, respondi

I non posse, ideo quod non esset arbitro permissum 1'i, 5
■ ut id iuberet13.

51 Marcianus libro secundo regularum Si de
re sua quis arbiter factus sit, sententiam dicere non
potest, quia se facere iubeat aut petere prohibent14:
neque autem imperare15 sibi neque se prohibere quis-
quatn potest.

52 Idem libro quarto regularum Si qui iussus est
ab 10 arbitro ex compromisso solvere pecuniam moram 10
fecerit poenam ex compromisso debet, sed postea

, solvendo poena liberatur.

IX 17

NAUTAE CAUPONES STABULARII UT' RECEPTA
RESTITUANT.

1 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Ait 15
praetor: ‘Nautae18 caupones stabularii quod cuius-
que salvum fore receperint 18 nisi restituent, in eos

1 ‘indicium dabo.’ Maxima utilitas est huius edicti,
quia necesse est plerumque eorum fidem sequi et res
custodiae eorum committere, ne20 quisquam putet
graviter hoc adversus eos constitutum: nam est in
ipsorum arbitrio, ne quem recipiant, et nisi hoc esset
statutum, materia daretur cum furibus adversus eos 20
quos recipiunt coeundi, cum ne nunc quidem abs-

2 tineant liuiusmodi fraudibus. Qui sunt igitur,
qui teneantur, videndum est. ait praetor “nautae’,
nautam accipere debemus eum qui uavem exercet:
quamvis nautae appellantur omnes, qui navis navi-
gandae causa in nave sint: sed de exercitore solum-
modo praetor sentit, nec enim debet, inquit Pomponius,
per remigem alit mesonautam obligari, sed per se
vel per navis magistrum: quamquam si ipse alicui e 23

3 nautis committi iussit, sine dubio debeat obligari. Et
sunt quidam in navibus, qui custodiae gratia navibus
praeponuntur, ut rar<f-vl.axesi' et diaetarii, si quis
igitur ex his receperit, puto in exercitorem damlam
actionem, quia is, qui eos liuiusmodi officio praeponit,
committi cis permittit., quamquam ipse navicularius vel
magister id faciat, quod xttue/tfioi. cn'ss appellant, sed
ct si hoc non exercet23, tamen de recepto navicu- 30

4 larius tenebitur. De exercitoribus ratium, itera
lyutrariis nihil cavetur: sed idem constitui oportere

5 Labeo scribit, ct hoc iure utimur. Uanpoues
autem et stabularios aeque eos accipiemus, qui cau-
ponam vel stabulum exercent, institoresve eorum,
ceterum si qui opera mediastini fungitur, non cun- 161, 1
ti netur, ut puta atriarii et focarii et bis similes,

6 Ait praetor: ‘quod cuius24 salvum fore reee-
‘perint’75; hoc est quamcumque rem sive mercem
receperint, inde apud Vivianum relatum eat ad cas
quoque res hoc edictum pertinere, quae mercibus acce-
derent, veluti vestimenta quibus in navibus uterentur5*

" et cetera quae ad cottidianum usum habemus. Item 5

omissis F' (13) aberit F' (14) prohibent F

(15) imperarare F (is) ab om. F

(11). Rd. — Bas. 53, 1 (is) nauta F (19) fore-

Ceperint F (20) neque S (21) id est navium custodes

(22) id est manus iniectionem (23) exercet F'1, extet
. F'U (24) sit S, ctiiu F1, cuiusque F* (25) foreceperiut
’ F (2G) uteremur Suschke

10 ■ i

.< tv

IV 9

102

NAUTAE CAUPONES

181,5 Pomponius libro trigensimo quarto scribit parvi re- :
ferre, res nostras an alienas intulerimus1, si tamen '
nostra intersit salvas esse: etenim nobis magis, quam
quorum sunt, debent solvi, et ideo si pignori merces
accepero ob pecuniam nauticam, mihi magis quam
8 debitori nauta tenebitur, si ante5 eas suscepit. Re- :
eipi autem salvum lore utrum si iu navem reR missae
io ei adsignatae3 sunt: an et si non sint adsignatae, hoc
tamen ipso, quod in navem missae sunt, receptae ■
videntur- et puto omnium eum recipere custodiam,
quae in navem illatae sunt, et factum non solum
nautarum praestare debere, sed et vectorum,

2 Gatus libro quinto ad edictum provinciale sicut
ct caupo viatorum.

3 VLriAXUS libro quarto decimo ad edictum Et
15 ita dc facto vectorum etiam Pomponius libro trigen-
simo quarto scribit, idern ait, etiamsi nondum sint
res iu navem receptae, sed in litore perierint, quas |

1 semel recepit, periculum ad eum pertinere. Ait
piaetor: ‘nisi restituent, in cos indicium dabo’, cx
hoc edicto in factum actio proficiscitur, sed an sit
necessaria, videndum, quia agi civili actione, ex hae,
causa poterit: si quidem merces intervenerit, ex4
locato vel conducto: sed 5 si tota navis locata sit,

20 qui conduxit ex conducto etiam de relms quae desunt
agere potest: si vero res perferendas nauta conduxit,
ex 6 locato convenietur: sed si gratis res susceptae
sint, ait Pomponius depositi agi potuisse, miratur
igitur, cur honoraria actio sit inducta, cum sint ci-
viles: nisi forte, inquit, ideo, ut innotesceret praetor
curam agere reprimendae improbitatis hoc genus
hominum: et qnia in locato conducto culpa, in de-
posito dolus dumtaxat praestatur, at hoc edicto om-
25 niraodo qui recepit1 tenetur, etiamsi sine culpa eius
res periit vel damnum datum est, nisi si quid damno
fatali contingit, inde Labeo scribit, si quid naufragio
riut per vim piratarum perierit, non esse iniquum
exceptionem ei dari, idem erit dicendum et si in

2 stabulo aut in caupona vis maior contigerit. Eodem
modo tenentur caupones et stabularii, quo8 exercentes
negotium suum recipiunt: ceterum si extra negotium

3 receperunt", non tenebuntur. Si filius familias
30 aut servus receperit et voluntas patris10 domini inter- i,

venifcj in solidum erit conveniendus, item si servus
exercitoris subripuit vel damnum dedit, noxalis actio
cessabit, quia ob receptum suo nomine dominus con-
venitur. sin vero sine voluntate exerceant, de peculio

4 dabitur. Haec autem rei persecutionem continet,
ut Pomponius ait, et ideo et in heredem et perpetuo

5 dabitur11. Novissime videndum12, an eiusdem rei
35 nomine et de recepto honoraria actione et furti

agendum sit: et Pomponius dubitat: sed magis est, ut
'vel officio indicis vel doli exceptione alterutra esse
‘contentus debeat’ 13,

4 Paulus libro tertio decimo ad edictum Sed et
ipsi nautae furti actio competit, cuius14 sit periculo,
nisi si ipse subripiat et postea ab en subripiatur, aut

162, l l alio subripiente ipse nauta solvendo non sit. Si
nauta nautae, stabularius stabularii, caupo cauponis 15
2 receperit, aeque tenebitur. Vivianus dixit etiam
ad eas res hoc edictum pertinere, quae post, impositas
merces in navem locatasque. inferentur, etsi earum
vectura non debetur, ut vestimentorum, penoris cot-
t.idiaui, quia haec ipsa ceterarum rerum locationi
accedunt.

5 5 Gaius libro quinto ad edictum provinciale ,6Nauta

et caupo et stabularius mercedem accipiunt non pro
custodia, sed nauta ut traieiat vectores, caupo ut
viatores manere in caupona patiatur, stabularius ut
permittat iumenta apud eum stabulari: et tamen

custodiae nomine tenentur, nam et fullo et sarcinator 1C1» •
non pro custodia, sed pro arte mercedem accipiunt, et
1 tamen custodiae, nomine ex locato tenentur. Quae-
cumque de furto diximus, eadem et de damno debent m
intellegi: non enim dubitari oportet, quin is, qui
salvum fore recipit, non solum a furto, sed etiam a
damno recipere 17 videatur.

6 Paulus libro vieensvmo secundo ad edictum
Licet gratis navigaveris vel in caupona gratis dever-
teris, non tamen in factura actiones tibi denegabun-

1 tur, si damnum inioria passus es. Si servo meo
iu nave vel in caupona utaris et damnum mihi22 det
vel furtum faciat, quamquam et furti actio et damni is
iniuria mecum sit, haec tamen actio, quia in factum
est, etiam servi mei nomine adversus te competit,
idem dicetur, et si communis sit: tu tamen quod
mihi-J praestiteris eius nomine, vel communi ciividuudo
vel pro socio actione, aut si partem eius vel totum
conduxisti, etiam ex conducto habebis me obligatum.

2 Sed si damnum in eo datum sit ab alio, qui in
eadem nave vel caupona est, cuius factum praetor a>
aestimare solet, non putat Pomponius eius nomine

3 hanc actionem utilem futuram. In factum actione
caupo tenetur pro his, qui habitandi causa in cau-
pona sunt: hoc autem non pertinet ad eum, qui

4 hospitio repentino recipitur, veluti viator. Pos-
sumus autem furti vel damni iniuriae actione uti cum
nautis, ut certi hominis factum arguamus: sed una
contenti esse debebimus, et si cum exercitore egeri-
mus, praestare ei debemus actiones nostras, quamvis 25
ex conducto actio adversus eos competat exercitori,
sed si absolutus sit exercitor hac actione, deinde
agatur cum nauta, exceptio dabitur, ne saepius de
eiusdem hominis admisso quaeratur, et contra, si de
admisso unius hominis actum sit, deinde in factum
actione agatur, exceptio dabitur.

7 Ulpiakus libro octavo decimo ad edictum Debet
exercitor omnium nautarum suorum, sive liberi sint18 3«
sive servi, factura praestare: nec immerito factum
eorum praestat, cum ipse eos suo periculo adhibuerit,
sed non alias praestat, quam si iu ipsa nave dam-
num datum sit: ceterum si extra navem licet a nautis,
nori praestabit, item si praedixerit, ut unusquisque
vectorum res suas servet neque daainum se prae-
sta turum, et consenserint vectores praedictioni, non

1 convenitur. Haec actio in factura in duplum est.

2 Sed si quid nautae inter se damni dederint, hoc 35
ad exercitorem non pertinet, sed si quis sit nauta et
mercator, debebit illi dari1": quod si quis quos volgo
vnvTr.ntiitiT<iiw dicunt. et huic tenebitur, sed21 huius

3 Jactum praestat, cura sit et nauta. Si servus
nautae damnum dederit, licet servus nauta non sit,
aequissimum erit in exercitorem actionem utilem dare.

4 Hae autem actione suo nomine exercitor tenetur, 1 03, 1
‘culpae scilicet suae qui tales adhibuit’ ia: et ideo et si
decesserint, non relevabitur, servorum autem suorum
nomine noxali dumtaxat tenetur: ‘nam eum alienos
adhibet, explorare eum «portet, cuius fidei, cuius in-
nocentiae sint: in suis venia dignus est, si quales-

5 quales ad instruendam navem adhibuerit’23. Si piures
navem exerceant, unusquisque pro parte, qua navem 3

| 6 exercet, convenitur. Haec judicia quamvis hono-
raria sunt, tarnen perpetua sunt-: in heredem autem
j non dabuntur, proinde et si servus navem exercuit
• et mortuus est, de peculio non dabitur actio in do-
minum nec intra annum, sed cum voluntate, patris
vel domini servus vel filius exercent navem vel cau-
ponam vel stabulum, puto etiam hanc actionem iu
solidum eos pati debere, quasi omnia, quae ibi cod-
tingunt, iu solidum receperint. 1»

fi) intulimus F1 (2) ante] a me Hal. eum B (3) adsig-
iiitae F (4) ex S, et F (5) sedj scilicet Mo. («) et FS
(7) receperit F1 (8) q»h Huschke (g) reciperuut F-, re-
ciperint F1 (10) aut ins.P (11) datur F*S (12) videt-
dum F (13) ‘ ’ Just. (Er.) (14) cuius] cum eius Mo.

(i:>) res ins. dett. (10) iunge 19, 2, 40 (17) recedere F1

(is) liberi sint S, liberin F“‘f liberi Fem (13) et ins. F^S
(2ft( id est: vectores simul nautas (21) sed et dett.
(22) mihi dei. Pampaloni (23) 0 fusi. ( Mcssina )?

DE IUDICIIS

m

V l

LIBER QUINTUS.

164,2

11

DE IUDICIIS: UBIS QUISQUE AGERE VEL CON-
VENIRI DEBEAT.

b 1 Ulpianus libro secundo ad edictum Si se sub-
ieianl aliqui iurisdictioni et consentiant, inter con-
sentientes cuiusvis indicis, qui tribunali praeeat vel
aliam iurisdictiouem habet, est iurisdictio..

2 Idem libro tertio ad edictum Consensisse autem
videntur, qui sciant se uou esse subiectos iurisdictioni
eius et in euin consentiant, ceterum si putent eius
io iurisdictionem esse, non erit eius iurisdictio: error
enim litigatorum, ut Iulianus quoque libro primo di-
trestcrum scribit, non habet consensum, aut si pu-
taverunt alium esse praetorem pro alio, aeque error
non dedit iurisdictionem. aut si, cura restitisset qui-
vis ex litigatoribus, viribus praeturae compulsus est,

1 nulla iurisdictio est. Convenire autem utrum inter
privatos sufficit an vero etiam ipsius praetoris con-
sensus necessarius est? lex lulia iudieiorum ait ‘quo

15 'minus inter privatos conveniat’: sufficit ergo priva-
torum consensus, proinde si privati consentiant, prae-
tor autem ignoret consentire et putet3 suam iuris-
dictionera, an legi satisfactum sit, videndum est: et

2 puto posse defendi eius esse iurisdictionem. Si
et iudex ad tempus datus et omnes litigatores con-
sentiant: ‘nisi specialiter principali iussione prorogatio ,
fuerit inhibita'4, possunt tempora, intra quae iussua ;

2u 3 est litem dirimere, prorogari. Legatis in eo quod
ante legationem contraxerunt, item his qui testimonii
causa evocati sunt vel si qui5 indicandi causa ar-
cessiti sunt v ei in provinciam destinati, revocandi
domum suam ius datur, eo quoque qui6 ipse pro-
vocavit non imponitur necessitas intra tempora pro-
vocationis exercendae Romae vel alio loco ubi pro-
vocatio exercetur aliis ‘pulsantibus5 respondere: nam ■,
Celsus huic etiam domus revocationem dandam ait, I
25 quoniam ob aliam causam venerit: haec Celsi sen-
tentia et, rationabilis est. nara et divus Dius Plotio
Celsiano rescripsit eum, qui tutelae reddendae causa
Romam erat a se evocatus, alterius tutelae causa,
cuius causa non erat evocatus, non debere compelli
indicium suscipere, idem Claudio Flaviano rescripsit
minorem viginti .quinque annis, qui desiderarat 7 in
integrum restitui adversus Asinianun, qui alterius
negotii causa venerat, non esse Itoniae audiendum,
ai' 4 Omnes autem isti domum revocant, si non ibi con-
traxerunt, ubi conveniuntur, ceterum si contraxerunt
, J. * revocandi ius non habent: exceptis legatis, qui
iba.i licet ibi contraxerunt, dummodo ante legationem con-
traxerunt, non compelluntur se Romae defendere. !
quaiiH.il1 legationis . causa hic demorantur, quod et '
uiianus scribit et divus Pius rescripsit,, plane si per- ■
ec a legatione subsistant, conveniendos eos divus
1,18 resci'ipsit. Item si extra provinciam suam
ra?^e™nt> *!c.et IK>u in Italia, quaestionis est, an
t nriviWi P0S3‘ut' et Marcellus in co solo

sua “ revocandi, quod in civitate

esi vmirn Fovlnc»am contraxerunt: quod

sus tninei .vLo B1. agant> compelluntur se adver-
Dersemi-uitnr “011 t,ameu K‘ iniuriam suam

^ *urUim Yel damnum quod nunc passi

sunt: alioquin , ut et Iulianus eleganter ait, aut ira- 105,»
pune contumeliis ct damnis adficientur aut erit in
potestate cuiusque pulsando eos subicere ipsos iuris-

6 dictioni, dum se vindicant. Sed si dubitetur, utrum to
in ea quis causa sit, ut domum revocare possit nec .
ne, ipse praetor debet causa cognita statuere, quod

si constiterit in ea eum esse causa, ut domum re-
vocet, debebit ‘cavere in iudicio sisti5, statuente, prae-
tore in quem diem promittat, sed utrum nuda cau-
tione an satisdato, Marcellus dubitat: mihi videtur
sola promissione, quod et Mela scribit: alioquin com-
pelletur iudicium accipere quain invenire eos qui satis

7 pro eo dent. °In omnibus autem, in quibus pro- 15
telatur admonitio, hoc procedere sine temporali damno

8 creditorum oportet. His datur multae dicendae
ius, quibus publice iudicium est, et non aliis: ‘nisi
lioe specialiter eis permissum est?10.

3 Idem libro quarto ad edictum Non videtur
frustrandae actionis causa latitare, qui praesens sus-
cipere iudicium non compellitur.

4 Gaitjs libro primo ad edictum provinciale Lis 20
nulla nobis esse potest cum eo quem in potestate
habemus, nisi ex castrensi peculio.

5 Ulpianus libro quinto ad edictum Si quis ex
aliena iurisdictione ad praetorem vocetur, debet venire,
ut et Pomponius et Vindius scripserunt: praetoris
est enim aestimare, an sua sit iurisdictio., vocati
autem non contemnere auctoritatem praetoris: nam

et legati ceterique qui revocandi domum ius habent 25
in ea sunt causa, ut in ius vocati veniant, privilegia
sua allegaturi.

6 11 IriE\ r libro sexto ad edictum Caecus iudicandi
officio fungitur.

7 Idem libro septimo ad edictum Si quis, postea-
quam in ius vocatus est, nriles vel alterius u fori esse
coeperit, in ea causa ius revocandi 13 Io' 'lm non habebit
quasi praeventus.

8 Gajus libro secundo ad edictum provinciale Si 30
quis in legatiooe constituerit quod ante, legationem
debuerit, non cogi eum ibi iudicium pati ubi con-
stituerit 14 .

9 15 Ulpianus libro nono ad edictum Insulae Ita-
liae pars Italiae sunt et cuiusque provinciae,

10 16 Idem libro decimo ad edic' tum Destitisse17
videtur non qni distulit, sed qui liti renuntiavit in 35
totum: desistere enim est de negotio abstinere, quod
calumniandi animo instituerat, plane si quis cognita
rei veritate suum negotium deseruerit nolens in lite
improba perseverare, quam calumniae causa non in-
stituerat, is destitisse non videtur.

11 Idem libro duodecimo ad edictum Si a me
fuerit adiogatus qui mecum erat litem contestatus
vel cum qno ego: solvi iudicium Marcellus libro ter-
tio digestorum scribit, quoniam nec ab initio inter ■m
nos potuit consistere. 18

12 Paulus libro septimo decimo ad edictum Cum 166,1
praetor unum ex pluribus iudicare vetat, ceteris id

1 committere videtur. Indicem dare possunt, quibus
hoc lege vel constitutione vel senatus consulto con-
ceditur. lege, sicut proconsuli, is quoque cui man-
data est iurisdictio iudicem dare potest: ut sunt le-
gati proconsulum, item hi quibus id more concessum 5

U) Ed: 15. *lfi. 17...24. 26. 28 *29 38 *'g *ss>

39...50. 52. ..55 ; Sal. *!4. *25. *27. »5l. 56 *C5 cr *

71 : 72— *80- — tDag. 7, B. _ (jc Coj F'

I m indice, et ubi FS (3) putat F' 3' <>

{Fuler) (5) qmd F (c) eo quod quis So. (7) des

FS (s) et dei. Sal, (9) § 7 Iust. (Cuiacius) (10) ‘ 5 tusi
{Faber) (11) — 3, 1, t § 5 (12) merius F (13) ime

vocandi F (14) Iulianus ait addiderit Quiris, cf. 13,
6, B S 1 (15) iunge 3, 3, 35 § 2 (1C) = 4, 4, 21 (17) is

ins. F* (IS) iunge 4, 5, 2 f 4

IO

DE IUDICIIS

V 1

104

166, 5 est propter vim imperii, sicut praefectus urbi ceteri-

2 que Romae magistratus, Non autem. omnes indi-
ces dari possunt ab his qui iudiciB dandi ius habent:
quidam enim lege impediuntur nc iudiees sint, qui-
dam natura, quidam moribus, natura, ut surdus mu-
tus: et perpetuo furiosus et impubes, quia iudieio
carent, lege impeditur, qui senatu motus est. mori-
bus feminae et servi, non quia non habent iudicium,

io sed quia receptum est, ut civilibus officiis non Sun-

3 gautur. Qui possunt esse indices, nihil interest
in potestate an sui iuris sint.

13 1Gmus libro septimo ad edictum provirudale
In tribus istis2 iudiciis familiae ereiseuudae, communi
dividundo et3 finium regundorum quaeritur, quis actor
intellegatur, quia par causa omnium videtur, sed
magis "placuit eum videri actorem qui ad iudicium

is provocasset.

14 Ulpianus libro secundo disputationum Sed
eum ambo ad iudicium provocant, sorte res discerni
solet.

15 Idem libro vkemhno primo ad edictum Filius
familias iudex si litem suam faciat, in tantam quanti-
tatem tenetur, quae tunc in peculio fuit, cum sen-
io l tentiam dicebat. Index tunc litem suam facere

intellegitur, cum dolo malo in fraudem legis senten-
tiam dixerit (dolo malo autem videtur hoc facere, si
evidens arguatur eius vel gratia vel inimicitia vel
etiam sordes), ut veram aestimationem litis praestare
cogatur,

16 Idem libro quinto ad edictum Julianus autem
in heredem iudicis, qui litem suam fecit, putat actio-
nem competere: quae sententia vera non est et a
multis notata est.

25 17 Idem libro vicensivio scc-undo ad edictum Iu-

liacus ait, si alter ex litigatoribus indicem solum he-
redem vel ex parte fecerit, alius iudex necessario
sumendus est, quia iniquum est aliquem suae rei ju-
dicem fieri.

18 Idem libro vicensimo tertio ad edictum Si lon-
gius spatium intercessurum erit, quo minus iudex
datus operam possit dare, mutari eum iubet praetor:

3« hoc est si forte occupatio aliqua indicem non patia-
tur operam indicio dare, incidente infirmitate vel ne-
cessaria profectione vel rei suae familiaris periculo4 *.
1 Si filius familias ex aliqua noxa, ex qua patri
actio competit, velit experiri, ita demum permittimus
ei agere, si4 non sit qui panis nomino, agat, nam et
luliano placet, si filius familias legationis vel studio-
rum gratia aberit et vel furtum vel damnum miuria6
passus sit; posse eum utili iudieio agere, nc dum
83 pater exspectatur impunita sint- maleficia, 'quia pater
'venturus non est, vel dum venit, se subtrahit is qui
'noxam commisit57, unde ego semper probavi, ut, si
res non ex maleficio veniat, sed ex contractu, de.beat
filius agere utili iudieio, ‘forte depositum repetens vel
‘mandati agens vel pecuniam quam credidit petens, si
'torte pater in provincia sit, ipse autem forte Romae
Vel studiorum causa vel alia insta ex causa agat’ 7 : ne,
167, t si ei non dederimus actionem, futurum sit, ut impune
fraudem patiatur ct egestate, Romae laboret viaticulo
suo non recepto, quod ad sumptum pater ei destina-
verat. et finge senatorem esse filium familias qui pa-
trem habet in provincia, nonne augetur utilitas per
dignitatem ?

19 Idem libro sexagensimo ad edictum Heres ab-
5 seng ibi defendendus est, ubi defunctus debuit, ct

conveniendus, si ibi inveniatur, miiloque suo proprio
1 privilegio excusatur. Si quis tutelam vel curam
vel negotia vel argentariam vel quid aliud, unde obli-
gatio oritur, certo loci administravit: etsi ibi domi-
cilium non habuit, ibi se debebit defendere ct si

non defendat 'neque ibi domicilium habeat"8, bona pos- 167 s

2 sideri patietur. Proinde et si merces vendidit ’
certo loci vel disposuit vel comparavit: videtur, nisi
alio loci ut defenderet convenit, ibidem se ilefen- io
dere9. numquid dicimus10 eum, qui. a mercatore
quid comparavit advena, vel ei vendidit quem scit
inde coniestim profecturum, non oportet ibi bona
possideri11, sed domicilium sequi eius? at si quis ab

eo qui tabernam vel officinam certo loci conductam
habuit, in ea causa est ut illic conveniatur12: quod
magis habet rationem, r.am ubi sic venit, ut coniestim
discedat, quasi a viatore emptis, vel eo qui trans-
vehebatur, vel eo qui uaounM ia, emit: durissimum 14 i;
est, quotquot locis quis navigans vel iter faciens de-
latus est, tot locis se 14 defendi, at si quo constitit,
non dico iure domicilii, sed tabernulam pergulam
horreum armarium officinam conduxit ibique distraxit

3 egit: defendere se eo loci debebit. Apud Labeo-
nem quaeritur, si homo provincialis servum institorem
vendendarum mercium gratia Romae habeat: quod
cum eo servo contractum est, ita habendum atque

si cum domino contractum sit: quare ibi se debebit 20

4 defendere. Illud sciendum est eum, qui ita fuit-
obligatus ut in Italia solveret, si in provincia habuit
domicilium , utrubique posse conveniri et hic et ibi:
et ita ct luliano et multis aliis videtur.

20 Paulus libro quinquagensiino octavo ad edictum
Omnem obligationem pro contractu habendam existi-
mandum est, ut, ubicumque aliquis obligetur, et con-
trahi videatur, quamvis non ex crediti causa debeatur. 25

21 Ulpi aedus libro septuagensimo ad edictum Si
debitori meo velim actionem edere, probandum erit,
si fateatur se debere paratnmque dicat solvere, au-
diendum eum, danduinque diem 'cum competenti cau-
tela5115 ad solvendam pecuniam: neque enim magnum
damnum est in mora modici temporis, modicum au-
tem tempus hic intellegendum est, quod post eou- 30
demnationem reis iudult-um est

22 Paulus libro tertio ad Plautium Qui non cogi-
tur in aliquo loco iudicium pati, si ipse ibi agat,
cogitur excipere actiones et ad eundem indicem mitti.

23 Idem libro septimo ad Plautium Non potest
videri in iudicium venisse id quod post iudicium
acceptum accidisset17: ideoque alia interpellatione
opus est.

24 Idem libro septimo decimo ad Plautium Non 35
alias in eos, quos princeps evocavit, Romae competit

1 actio, quam si hoc tempore contraxerint. Legati
ex delictis in legatione commissis coguntur iudicium
Romae pati, sive ipsi admiserunt sive servi eorum.

2 Sed si postulatur in rem actio adversus legatum,
numquid danda sit, quoniam ex praesenti possessione
haec actio est? Cassius respondit sic servandum, ut,

si subducatur ministerium ei, nou sit concedenda «
actio, si vero ex multis servis de uno agatur, non
sit inhibenda; Iulianus sine distinctione denegandam 16S, t
actionem: merito: ideo enim non datur actio, ne ab
officio suscepto legationis avocetur.

25 Iulianus libro primo digestorum Si legationis
tempore quis servum vel aliam rem emerit aut ex
alia causa possidere coeperit, non inique cogetur eius
nomine iudicium accipere: aliter enim potestas da.bi- 5
tur legatis sub hac specie res alienas domum aufe-
rendi.

26 Paulus libro septimo decimo ad Plautium De
en autem qui adiit hereditatem Cassius scribit, quam-
vis Romae adierit hereditatem, non competere in cum
actionem, ne impediatur legatio, et hoc veram est.
sed nec legatariis datur actio, sed nisi satisdet, mit-
tuntur in possessionem rerum hereditariarum: quod
et in hereditariis creditoribus dicendum est1®. 19

(1) «= 10, 3, 2 § t (2) duplicibus l. gem. (3) ct om.

I gem. (4) sic dett., proculo Fpa (5) 8i om F

(6) vel iniuriam ins. (7) Inst. ( Eiselc ) (s) ” glossa

( Lenel ) (9) debere ww. dett. (w) dicimus] igitur

Alo. (11) possidere Sal. (12) conveniat Mo. (13) id

i est praeternavigat (14) quasi a viatore emis vel eo
q. t, vel eo qui Tzapajihd et durissimum Mo. (15) se]
el Mo. (i6) Iust. ( Cuiacius ) (n) accedisset F

(18) quod. ..est non simf Pauli (Faber)

UBI QUISQUE AGERE

105

V 1

16S.li

50

169,1

27 IOhtAtius libro primo digestorum Quid enim pro-
hibet legatura publico munere fungi ct actorem custo-
diae causa in possessione rerum hereditariarum esse .

28 Paulus libro septimo decimo 1 ad _ Plautium
Sed et si restituatur ei hereditas es Trebclliano, actio
in eum non dabitur, sive sponte sive coactus heres

15 eam adierit', commodius enim est reddi quidem ei
hereditatem, perinde autem habendum, ac si ipse

1 adisset hereditatem. Contra si legatus tempore
legationis adierit et restituerit, datur in fideicommis-
sarium actio, nec exceptio Trebelliam2 obstat ex per-
sona legati, quia hoc legati personale beneficium est.

2 Ex quibus autem causis non cogitur legatus ludi-
cinm accipere, nec iurare cogendus est se dare non
oportere, quia hoc iusiurandum iu locum litis con-

20 3 testatae succedit. Aedium nomine legatus damni
infecti promittere debet aut vicinum admittere in pos-

4 sessionem. Sed et ei dies actionis exitura erit,
causa cognita adversus eum indicium praetor dare
debet, ut lis contestebnr ita, ut in provinciam3 trans-

5 feratur. Si pater familias mortuus esset relicto
uno filio et uxore praegnate, non recte filius a debi-
toribus partem ditnidiaiu crediti petere potest, quam-
vis postea unus filius natus sit, quia poterant4 plurcs

25 nasci, cum per rerum naturam certum fuerit unum
nasci, sed Subinu3 Cassius partem quartam peti
debuisse, quia incertum esset an tres nascerentur:
nec rerum naturam intuendam, iu qua omnia certa
essent,, cum futura utique fierent, sed nostram in-
scientiam aspici debere. 5

29 Idem libro 0 octavo ad Plautum Qui appellat
prior, agit.

so 80 Marcellus libro primo digestorum Ubi ac-
ceptura est semel indicium, ibi et finem accipere debet.

31 Celsus libro vkemimo septimo digestorum Si
petitor piures heredes reliquerit unusque eorum indi-
cio egerit, non erit verum totam rem quae in priore
iudieio fuerit deductam esse: nec enim quisquam
alienam actionem in iudieium invito coherede perdu-

35 eere potest.

32 Ulpianus libro primo de officio consulis Si
index, cui certa tempora praestita3 erant, decesserit
et alius in locum eius datus fuerit, tanta ex integro
tempora in persona eius praestituta intellegemus,
quamvis magistratus nominatim hoc iu sequentis da-
'tiime non expresserit: ita tamen ut legitimum tem-
pus non excedat’8.

io 33 Modestinus libro tertio regularum Non vide-
tur in iudicem consensisse, qui edi sibi genus apud
eundem iudicem desiderat actionis.

34_ IavolexuS' libro quinto decimo ex Cassio Si
is qui Rmnae indicium acceperat decessit, heres cius
quamvis domicilium trans mare habet, Romae tamen
defendi debet, quia succedit in eius locum, a quo
heres relictus est,.

35 Idem libro decimo epistularum Non quemad-
t moduin fideiussoris obligatio in pendenti potest esse
e , vel m futurum concipi, ita indicium in pendenti
potest esse vel de his rebus quae postea in obliga-
t,L ‘u afU;nfc,l3Ia? sunfc' nam neminem puto dubita-
r ff.Melussor aDte obligationem rei accipi
non {ossedlC1Um Ver0’ autc^am ali(ltlid debeatur,

io diurf ^ro Pr‘mo cognitionum Intcr-

dae sunt eolnU'attSls ct f1 CCrtis” Personis mtinen-
ros esse dfcantuf81 yeluU S1 instrumenta litis apud

amiserit, et in similibus

1 causis cognitionem ad aliquem moduan sustineri. Se- 169, 13
nator si negotiis alienis se optulerit in provincia, non
debet iudieium recusare negotiorum gestorum, sed is
actionem eum excipere oportere Tulianus respondit,
cum sua sponte sibi hanc obligationem contraxerit.

37 Idem libro quinto cognitionum 11 Si de vi et
possessione quaeratur, prius cognoscendum^ de vi
quam de proprietate rei divus Hadrianus 12 xm xoivtS
Ttiv Qeort&h»va Graece rescripsit

38 Licinnius Rufinus libro quarto regularum 2«
Quod legatur, 'si quidem per personalem actionem
exigetur’ 14, ibi dari debet ubi est, nisi si dolo malo
heredis subductum fuerit: tnuc enim ibi dari debet
ubi petitur, praeterea quod pondere aut numero aut
mensura continetur, ibi dari debet ubi petitur, nisi

si adiectum fuerit ‘centum modios ex illo horreo' aut
‘vini amphoras ex illo dolio’, si autem per in rem
actionem legatura petetur, etiam 15 ibi peti debet ubi as
res est. et si mobilis sit res, ad exhibendum agi cum
herede poterit, ut exhibeat re.m: sic enim vindicari
a legatario poterit.

39 Papinianus libro tertio quaestionum Cum fu-
riosus iudex addicitur, non ideo minus iudieium erit,
quod hodie non potest indicare: ut scilicet suae
mentis effectus quod sententiae dixerit, ratum sit:
neque enim in addicende praesentia vel scientia iu- so
1 dicis necessaria est. Qui legationis causa Romam
venit, ex qualibet causa fideiubere potest, cum pri-
vilegio suo, eum sit in Italia contractum, uti non potest.

40 Idem libro quarto quaestionum Non quidquid
judicis potestati permittitur, id subieitur i uris neces-
1 sitati, Iudex si quid adversus legis praeceptum
in judicando dolo malo praetermiserit, legem offendit.

41 Idem libro undecimo quaestionum In omnibus 35
bonae fidei indicis, cum nondum dies praestandae
pecuniae venit, si agat aliquis ad interponendam cau-
tionem, ex iusta causa condemnatio fit,

42 Idem libro vicensimo quarto quaestionum Si
uxor a legato Romae diverterit, dotis nomine defen-
dendum Romae virum responsum est.

43 Idem libro vicensimo septimo quaestionum Eum, io
qui insulam Capuae fieri certo tempore stipulatus est, 170, j
eo finito quocumque loco agere posse in id quod in-
tcrest constat.

44 Idem libro secundo responsorum Non idcirco
indicis officium impeditur, quod quidam ex tutoribus
post litem adversus omnes inchoatam rei publicae
causa abesse coeperunt, cum praesentium et eorum *
qui noti defenduntur administratio discerni et arsfci-

1 mari possit. Cura postea servus apparuit, cuius
nomine per procuratorem fuerat actum, absoLvi debi-
torem oportet: quae res domino quandoque propriam
litem inferenti non obstabit.

45 Idem libro tertio 'responsorum Argentarium
ubi contractum est conveniri oportet nec in hoc dila-
tionem nisi ex iusta causa dari, 16ut ex provincia co-
dices adferantur. idem in actione tutelae placuit, io
1 Nomine puellae tutoribus in provincia condemna-
tis curatores puellae radicatum Romae facere cogun-
tur," ubi mutuam pecuniam mater accepit, cui filia
heres extitit.

46 Paulus libro secundo quaestionum Iudex datus
in eodem officio permanet, licet furere coeperit, quia
recte ab initio iudex addictus est: sed indicandi ne-
cessitatem morbus sonticus remittit, ergo mutari 15
debet.

47 Callistratus libro primo quaestionum Ob-
servandum est, ne in iudex detur quem altera pare
nominatim petat: id enim iniqui exempli esse divus
Hadrianus rescripsit: <nisi lioc specialiter a principe
ad verecundiam petiti indicis respiciente permittetur'*.

vindeaC1S de\r : (3) Treljema*i (3) pro-

Arfl. (s) iu^cTt potuerint

(7) praestituta Sal. ' '(*) <> ijf s

tertiis l\fn t.*\ w \Oosele) (!>) cerlisl

(10) rescripti verba, omissa sunt (JUb.)

(11) cf. 48, 6, 5 $ 1 (12) Pius l. 5 § t (13) fd cst

communi Thessalorum (14) quod per damnationem
legatur Lenel (ir>) fuerit si autem per vindicationem
legatum petetur, etiam hoc (Kr.) (iC) ut puta ms. Mo.

106

DE IUDICUS

V 1

170,1» 48 Paulus libro secundo responsorum t Pars lit-

20 te rarum divi Hadriani: tov« &gxuvzae tv <y &ax°vo‘v
tviaVTi p f/tjrs rioiivai 6lxjp> iblav /ir;Te Se mxdvroiv
fiijre (pfvydvxenv , /iTjre rtegi div /t Ito o tz o i fj xovqA-
rooes elrv xgtveroH/av inttSriv Si i^rjxp i) &?%>},
y.ai avroZS node zoi>G tpeiyovras xai TOl> <pi ryovtJl *
node avroise elaaywyiuovg tlvae rds Sixae*.

'49 Idem libro tertio responsorum Vemlitor ab
emptore, "denuntiatus’4, ut eum 'evictionis’ 5 nomine
defenderet, dicit bc privilegium habere sui iudicis:

25 quaeritur, an possit litem ab eo indice, apud quem res
inter petitorem et emptorem coepta est, ad suum iu-
dicem revocare. Paulus respondit venditorem emp-
1 toris iudieem sequi solere. Iudices a praeside dati
solent etiam in tempus successorum eius durare et
cogi pronuntiare easque sententias servari, in eun-
dem sensum etiam Scaevola respondit.

50 Ulpianus libro sexto fideicommissorum Si ;
jo fideicommissum ab aliquo petatur isque dicat alibi

esse maiorem partem hereditatis, non erit ad prae- ■
stationem compellendus: et ita multis constitutionibus
cavetur, ut ibi petatur fideicommissum, ubi maior
pars hereditatis est: "nisi si probetur eo loco voluisse
testatorem fideicommissum praestari, ubi petituri6,

1 Tractatum est de aere alieno: si in ea provincia,
ubi fideicommissum petitur, plus esset aeris alieni,
an quasi maior pars alibi esset, praescriptio locum
*5 haberet, sed et hic placuit nihil facere aeris alieni
nomen, cum non loci sit aes alienum, sed universa-
rum faeultatium: aes enim alienum patrimonium to-
tum imminuere constitit( non certi loci facultates. ;
quid tameu si forte certis oneribus destinatum sit7 j
id patrimonium, ut puta alimentis praestandis quae
Romae praestari pater familias iusserat, vel tributis .
vel quibusdam aliis inexcusabilibus oneribus, an pos-
sit praescriptio locum habere? hic putem instins dici
171,1 2 locum habere. Sed et rescriptum est, ut illic fidei-
3 commissum petatur, ubi domicilium heres habet. Quo-
tiens autem coepit, quis fideicommissum solvere, non
potest hac praescriptione uti,

51 Marcianus libro octavo institutionum quam-
vis ad eum hereditas fuerit devoluta qui domicilium
in provincia habet, sed et divi Severus et Antoninus

5 rescripserunt, si consenserit fideicommissarius* alio
loco dare, necesse habere secundum consensum dare
ubi consenserit.

52 Ulpianus libro sexto fideicommissorum Sed
et si suscepit actionem fideicommissi et aliis defen-
sionibus usus hanc omisit, postea, quamvis ante sen-
tentiam, reverti ad hanc defensionem non potest.

1 Si libertis suis tesseras frumentarias emi voluerit,
io quamvis roaior pars hereditatis in provincia sit, tamen

Romae debere fideicommissum solvi dicendum est,
cum apparet id testatorem sensisse ex genere com-

2 parationis. Sed c-t si proponas quibusdam cla-
rissimis viris argenti vel auri pondo relicta et sit
sufficiens ad huiusmodi fideicommissa Romae patri-
monium: licet maior pars totius patrimonii in pro-
vincia sit, dici oportet Romae esse praestandum: nec
enim verisimile est testatorem, qui honorem habitum

15 voluit his quibus reliquit tam modica fideicommissa,

3 in provincia praestari voluisse. Si ea res quae
per fideicommissum relicta est eo loci sit, dicendum
est non debere praescribi ei qui petit, quasi maior

4 _ pars hereditatis alibi sit. Sed si non fideicom-
missum petatur eo loci, sed fideicommisso satis, vi-
dendum est, an haec praescriptio locum habeat: et i
non puto habere, quin immo, et si nihil sit eo loci,

ao attamen iubendum satisdare, quid enim veretur, cum, ,

si satis non dederit, mittatur adversanuB in posses- 17 j 2
sionem fideicommissi servandi causa?

53 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum
Vix certis ex causis adversus dommos servis con-
sistere permissum est: id est si qui suppressas tabu-
las testamenti dicant, in quibus libertatem sibi re-
lictam adseverant. item artioris annonae populi Ro-
mani, census etiam et falsae monetae criminis reos 25
dominos detegere servis permissum est, praeterea
fideicommissam libertatem ab his petent: sed et si
qui suis nummis redemptos se et non manumissos
contra placiti fidem adseverent. liber etiam esse ius-
sus si rationes reddiderit, arbitrum contra dominum
rationibus exeui, icadis recte petet. _ sed et si quis
fidem alicuius elegerit, ut nummis cius redimatur at-
que his solutis manumittatur, nec ille oblatam pecu- 30
niam suscipere velle dicat8, contractus fidem dete-
gendi servo potestas tributa est.

54 Paulvs libro primo sententiarum Per minorem
causam maiori cognitioni praciudiciurn fieri non opor-
tet: maior euira quaestio minorem causam ad se trahit.

55 Idem libro singulari de officio adsessorum
Edictum, quod ab antecessore datum est, ia numero
trium edictorum connumerari debet, plane licet omnis
ab antecessore numerus finitus sit. solet successor 35
unum edictum dare.

56 10 Ulpianus libro tricensimo ad Sabinum "Licet
"verum procuratorem in indicio rem deducere veris-
simum est, tamen’11 et si quis, cum procurator non
esset, litem sit contestatus, deinde, ratum dominus
habuerit, videtur retro res in indicium recte deducta. 12

57 Idem libro quadragensimo prima ad Sabinum

13 Tam ex contractibus quam cx delictis in filium fami- 4«
lias competit actio: 14 sed mortuo filio post litis con-
testationem transfertur iudicium in patrem dumtaxat 172,1
de peculio et quod in rem eius versum est. certe si
quasi "procuratori alicuius filius familias iudicium ac-
ceperit, mortuo eo in eum quem defenderit transactio 1S
vel indicati datur.

58 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum Judi-
cium solvitur vetante eo qui indicare iusserat, vel 5
etiam eo qui maius imperium in eadem iurisdictione
habet, vel etiam si ipse iudex eiusdem imperii esse
coeperit, cuius erat qui judicare iussit.

59 Ulpianus libro gainquagensimo primo ad Sa-
binum Si locus in iubendu indicare non est com-
prehensus, videtur eo loco indicare inssisse quo solet
indicari, sine incommodo litigantium.

60 Paulus libro quarto decimo ad Sabinum Mor- 10
tuo iudice quod cum iudieare oportuerat, idem cum
qui subditus est sequi oportet.

61 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum
Solemus quidem dicere id venire Ln iudicium, de quo
actum est inter litigantes: sed Celsus ait periculose
esse ex persona rd hoc metiri, qui ser.iper ne cou-
demnetur hoc dicet uon convenisse, quid ergo; me-
lius est dicere id venire in iudicium nonlu de quo is
actum est ut veniret, sed id non venire, de quo no-

1 minatim actum est ne veniret. Latrunculator de
re pecuniaria iudieare non potest.

62 Idem libro trigensimo nono ad edictum Liter
litigantes non aliter lis expediri potest, quam si alter
petitor, alter possessor sit: esse enim debet qui onera
petitoris sustineat et qui commodo possessoris fun- 20
gatnr 17.

63 Idem libro quadragensimo l* nono ad edictum
Recte defendi hoc est iudicium accipere, vel per se
vel per alium, sed cum satisdatione: nec ille videtur
defendi, qui quod iudicatum est non solvit.

(1) xpivtrowav dei. Hal. (2) xai avroZe xat nods

avrovG deletis reliquis Mo. (3) id est Magistratus quo
anno funguntur nec suam litem incipere neque agen-
do neque iudicium accipiendo neque eorum, quorum
tutores curatoresve sunt, ubi vero magistratu abierint,
et iis et adversus eos litem inferre licere (4) " ’ lust.
(XaleT) (5) " lust. (Lene!) (6) ” lust. ( Eisele )

(7) si F (8) fideicommissum Faber (9) dicatur
Mo. (10) iunge 46, 3, 12 § 4 <11) lust. (Eisele),

cf. I. 12 § 4 cit. (12) iunge 46, 3, 14 pr. (13) iunge
13, 1, 4 (14) insere 9, 4, 35 (15) transactio] ad transit

(yel transfertur) actio ducunt h (16) non id venire
in iudicium Baudoza (17) fruatur Mo. (18) quin-
qungensimo Lene!

DE IUDICnS

V 1

m M 64 Idem libro primo disputationum Non ab iu-
’ t dice doli aestimatio es eo quod interest iit, .sed ex
eo quod in litem iuratnr: denique et praedoni depo-
siti et commodati ob eam causam. competere actio-
1 nem nou dubitatur. Si quis alio mdicio acturus
judicatum solvi satis acceperit, deinde m alio mdi-
cio agat, non comniittetur stipulatio, quia de ana re
cautum videtur. T,

65 Idem libro trigensimo quarto ad edictum Ex-
30 i gere dotem mulier debet illic, ubi maritus domici-
lium habuit, non ubi instrumentum dotale conscriptura
est: nec enim id genus contractus est, ut et2 eum
locum spectari oporteat, in quo instrumentum dotis
factum est, quam eum, in cuius domicilium et ipsa
mulier per condicionem matrimonii, erat reditura.

60 Isem libro secundo disputationum Si quis in-
3i> tentioue ambigua vel oratione usus sit, id quod uti-
lius ei est accipiendum est.

67 Idem libro sexto disputationum Qui se dicit
suis minimis redemptum, si hoc probaverit, 0 exinde
liber erit ex quo redemptus est, quia constitutio non
liberum pronuntiari praecipit, sed restitui ei liber-
tatem iubet. proinde compellendus erit manumittere
cum qui se suis nummis redemit, sed et si latitet,

« exempla senatus consultorum ad fideicommissum liber-
tatem pertinentium debere induci'1 oportet,

68 Idem libro octavo disputationum Ad perempto-
rium edictum hoc ordine venitur, ut primo quis petat
post absentiam adversarii edictum primum, mox al-
terum

173, i 69 Idem libro quarto de omnibus tribunalibus
per intervallum nou minus decem dierum

70 Idem libro octavo disputationum et tertium:
quibus propositis tunc peremptorium impetret, quod
iude- boc nomen sumpsit, quod peremeret discepta-

s tiouem, hoc est ultra non pateretur adversarium tergi-
versari.

71 Idem libro quarto de omnibus tribunalibus
In peremptorio autem comminatur is qui edictum
dedit etiam absente, diversa parte cognituram sc et
pronuntiaturum.

72 Idem libro octavo disputationum Nonnumquam
autem hoc edictum post tot numero edicta quae prae-
cesserint datur, nonnumquam post unum vel alterum.

io uounumquam statim, quod appellatur uaum pro om-
nibus. hoc autem aestimare oportet eum qui ius
dixit et pro condicione causae vel personae vel tem-
poris ita ordinem edictorum vel compendium mode-
rari 5.

73 Idem libro quarto de omnibus tribunalibus
Et post edictura peremptorium impetratura, cum dies
cius supervenerit, tunc absens citari debet: et sive
responderit sive non responderit, agetur causa et
pronuntiabitur, non utique secundum praesentem, sed

is luterilum vel absens, si bonam causam habuit, vincet.

n ■ 81 's .*lu* .e<licturu peremptorium impetravit

absit die cognitionis, is vero adversus quem impetra-
tum est. adsit, tura circumducendum erit edictum per-
emptorium neque causa cognoscetur nec secundum
^ praesentem pronuntiabitur. Circumducto edicto
satva 1 mUrUU rllI)liuH rens conveniri 5 possit, an vero
2n -B ‘,st’ ven,m instantia tantum edicti

- r intofrL ^ instantia tantum perierit, ex

3 litigari possit. Sciendum est ex

ess^ auttipm] 1fmS£!1-tera condem»atum si appellet non
minus, audietur. m°dCl per l;ontumaciam defuit: si

coinowf/1^w^r° quint0 datorum De qua re

1 °Iudox oiii ' > Pronuntiare quoque cogendus erit,
inssns est etiam 'X*! a< .ce?'1:.am. summam indicare

2 litigatores * iUd'care potest, si inter

25 vellera* indicium !CIllat' - ^um absentem defendere
venera, indicium mortuo lam co acccpi et eondemna-

tus solvi: quaesitum est an heres liberaretur, item 173,23
quae actio mihi adversus eum competeret, respondi
indicium, quod iam mortuo debitore per defensorem
eius accipitur, nullum esse et ideo heredem non libe-
rari: defensorem autem, si ex causa iudieati*solverit,
repetere quidem non posse, negotiorum tamen gesto-
rum ei actionem competere adversus heredem . qui
sane exceptione doli mali tueri se possit, si ab actore 30

conveniatur. . ,

75 Idem libro tngensimo1 sexto digestorum fei
praetor iusserit eum a quo debitura petebatur adesse
et ordine edictorum peracto pronuntiaverit absentem
debere, non utique iudex, qui de indicato cognoscit,
debet de praetoris sententia cognoscere: alioquin lu-
soria erunt huiusmodi edicta et decreta praetorum.
Marcellus notat: si per dolum sciens falso aliquid 35
allegavit *et hoc modo consecutum eum sententiam8
praetoris liquido fuerit adprobatum'8, existimo debere
iudicem querellam rei admittere. Paulus notat: si
autem morbo impeditus aut rei publicae causa avo-
catus adesse non potuit reus, puto vel actionem iudi-
cati eo casu in eum denegandam ve.l exsequi prae-

j torem ita iudieatum non debere.

76 Alfeuus libro sexto digestorum Proponebatur
ex his indicibus, qui in eandem rem dati essent, non- to
nullos causa audita excusatos esse inque eorum locum
alios esse sumptos, et quaerebatur, singulorum .judi-
cum mutatio eandem rem an aliud indicium fecisset.

! respondi, non modo si unus aut alter, sed et si omnes
iudices mutati essent, tamen et rem eandem et indi-
cium idem quod antea fuisset permanere: neque in
hou solum evenire, ut partibus commutatis eadem 171,1
res esse existimaretur, sed et in multis ceteris rebus :
nam et legionem eandem haberi, ex qua multi deces-
sissent, quorum in locum alii eubiecti essent: ct po-
j pulum eundem hoc tempore putari qui abhinc cen-
1 tum annis fuissent10, cum ex illis nemo nunc viveret:
iteinque navem, si adeo saepe refecta esset, ut nulla
> tabula eadem permaneret quae non nova fuisset, ni- s
hilo minus eandem navem esse existimari, quod si
. quis putaret partibus commutatis aliam rem fieri,
fore ut ex eius ratione nos ipsi non idem essemus
qui abhinc anno fuissemus, propterea11 quod, ut philo-
sophi dicerent, ex quibus particulis minimis consis-
teremus,a, hae 13 cottidie ex nostro corpore decederent
aliaeque extrinsecus in earum Locum accederent, qua-
propter cuius rei species eadem consisteret, rem quo- io
que eandem esse existimari.

'77 Africanus libro tertio quaestionum In priva-
tis negotiis pater filium vel filius patrem iudicem ha-
bere potest:

78 Paulus libro sexto decimo ad Plautium quippe
i iudieare munus publicum est.

71) Ulpianus libro quinto de officio proconsulis
1 Eum, quem temere adversarium suum in indicium 15
vocasse constitit, viatica litisque sumptus adversario
1 1 suo reddere oportebit. Indicibus de iure- dubi-
I tantibns praesides respondere solent: de facto con-
j sidentibus non debent praesides consilium impertire,
verum iubere eos prout religio suggerit sententiam
proferre: haec enim res nonnumquam infamat et ma-
! teriam gratiae vel ambitionis tribuit.

80 Pomponius libro secundo ad Sabinum Si in 20
'I iudieis nomine praenomine erratura est, Servius re-
. spondit, si ex conventione litigatorum is index ad-
I dictus esset, eum esse iudicem, de quo litigatores
] sensissent.

. 81 Ulpianus libro quinto opinionum Qui neque
uirisdictioni pracest neque a principe potestate ali-
j, qua praeditus est neque ab eo qui ius dandorum iu-
I dicum habet datus est ncc ex compromisso sumptus 2 5
ve.l ex aliqua lege confirmatus est, iudex esse rion
! potuit.

(1) deinde in] dein Taurdlii (2) et dd Mn n
ins. Kr . contra 11

libertatem inrWT / (4) exemp]o„.Ubert. pertineniii
t,ltCm ,nduC1 '*• (*« f*rt Uoffmann) (5) moderare

(fi) non ius. Alo. (7) quadragensimo Lenel (s) sententia
P (0) 4 11 fust. (Faber) (10) fuisset dett. (lt) prae-
terea FS (12) eous (iteremus F (13) liaec F

V 1. 2

108

DE IX OFFICIOSO

74, 26 82 Idem libro primo de officio consulis. Nonuum-

qnam solent magistratus populi Romani viatorem
nominatim vice arbitri dare: quod raro et non nisi
re urguente faciendum est.

*o DE INOFFICIOSO TESTAMENTO.

1 Ulpianus libro qvarto decimo. ad edictum Scien- i
dura est frequentes esse inofficiosi querellas: omni- I
bus enim tam parentibus quam liberis de inofficioso
licet disputare. 1 2eognati enim proprii 3 4 qui sunt ultra
fratrem melius facerent, si se sumptibus inanibus
non vexarent, 'cura optinere spem uou haberent’1.

85 2 5 * * Marci alliis libro quarto institutionum Hoc '

colore8 inofficioso testamento agitur, quasi non sanae
mentis fuerunt, ut’ testamentum ordinarent, et8 hoc
dicitur non quasi vere furiosus 'vel deruens’ 23 testa i us-
sit, sed recte quidam fecit testamentum, sed non’ ex ■
officio pietatis: nam si vere furiosus esset"’ 'vel de-
mens'nullum est testamentum.

175, i 3 Marcellus libro tertio digestorum Inofficiosum
testamentum dicere hoc est allegare, quare exhere-
dari vel praeteriri non debuerit: quod plerumque ac-
cidit, cum falso parentes instimulari liberos suos vel
exheredant vel praetereunt.

4 GaiUS libro singulari ad legem Glitiam Non

s est enim consentiendum parentibus, qui iiiiuriam ad- |
versus liberos suos testamento inducunt: 11 quod ple- i
rumque faciunt, maligne circa sanguinem suum in- ;
ferentes iudiciura, novercalibus delenimentis instiga- \
tionibusve corrupti.

5 Marcellus libro tertio digestorum Nam et his, jj
qni non ex masculis descendunt, facultas est agendi, [
cum et de matris testamento agant et optinere ad- ■

io sidue soleant. Imius autem verbi ‘de inofficioso’ vis
illa ut dixi est docere immerentem se et ideo 12 in-
digne praeteritum vel etiam exheredatione sumtuo-
tum: resque illo eoiore defenditur apud iudieem, ut
videatur ille quasi non sanae mentis fuisse, cum tes-
tamentum inique ordinaret.

6 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Postu-
mus inofficiosum testamentum potest dicere eorum,
quibus suus heres vel legitimus potuisset fieri, si in

is utero fuerit mortis eorum tempore: sed et cognato-
rum, quia et horum ab intestato potuit bonorum pos-
sessionem accipere, quid ergo? eis imputatur, cur in-
testati non decesserant? sed hoc nemo apud iudieem
potest impetrare: non enim interdicitur testamenti
factione, lute plane ei imputare potest, cur eum he-
redem non scripserit: potuit enim scriptus heres in
possessionem mitti ex clausula de ventre in posses-
sionem mittendo: itera nat-us secundum tabulas ba-
20 bcret. simili modo et eum, qui post testamentum
matris factum13 exsecto ventre extractus est, posse

1 queri dico. Si quis ex his personis, quae ad suc-
cessionem ab intestato non admittuntur, de. inofficioso
egerit (nemo enim eum repellit) et casu optimi erit,
non ei prosit11 victoria, sed his qui habent ab in-
testato successionem : nam intestatum 15 patrem farai-

2 lias facit. Si quis instituta accusatione inofficiosi
25 decesserit, an ad heredem suum querellam trans-
ferat'?. Papinianus respondit, quod et quibusdam re-
scriptis significatur, si post adgnitam bonorum pos-
sessionem decesserit, esse successionem accusationis,
ct si non sit petita bonorum possessio, iam tamen
coepta controversia vel praeparata, vel si cum venit
ad movendam inofficiosi querellam decessit, puto ad
heredem transire.

7 i’ aulus libro singulari de septemviralibus 18 iu- 175 ,9
ditiis Quemadmodum praeparasse litem quis videatur, sn

ut possit transmittere acriouein, videamus, et pona-
mus in potestate fuisse eum, ut neque bonorum pos-
sessio ei necessaria et aditio hereditatis supervacua
sit: is si comminatus tantum accusationem fuerit vel
usque ad denuntiationem vel libelli dationem prae-
cesserit17, ad heredem suum accusationem transmittet:
idqne divus Pius dc libelli dalione et denuntiatione
rescripsit, quid ergo si iu potestate non fuerit, an
ad heredem actionem transmittat? 'et recte videtur 35
ditem praeparasse, si ea fecerit quorum supra men-
'tionein habuimus.’ 18

8 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Pa-
pinianus libro quinto quaestionum recte scribit in-
officiosi querellam patrem filii sui nomine instituere

non posse invito eo: ipsius enim iniuria est. sequenti 176, 1
loco scribit, si filius post adgnitam litis ordinandae
gratia bonorum possessionem decesserit, finitam esse
inofficiosi querellam, quae non patri, sed nomine. da-

1 batur filii ‘<J. Si quis post Tem inofficiosi ordina-

2 tam’ 20 litem dereliquerit, postea non audietur. Si
imperator sit heres institutus, posse inofficiosum. dici

3 testamentum saepissime rescriptum est. Papinia- 5
uus libro secundo responsorum ait contra veterani
patris familias testamentum esse inofficiosi querellam,
etsi ea sola bona habuit quae in castris quaesierat.

4 Si quis in militia fecerit testamentum et intra
annum post militiam decesserit, dubito an, quia ad
hoc usque temporis iure militari testamentum eius
valet, querella inofficiosi cesset: et potest dici que-

5 rellam inofficiosi cessare. 11 Sed nec impuberis filii
mater inofficiosum testamentum dicit, quia pater ei ra
hoc fecit {et ita Papinianus respondit): ncc patris
frater, quia filii testamentum est: ergo nec. frater
impuberis, si patris non dixit, sed si in patris ob-
tentum est, nec hoc valebit: nisi si pro parte patris

6 rescissum est: tunc enim pupillare valet. Si quis
mortis causa filio donaverit quartam partem eius
quod ad eum esset perventurum, si intestatus pater

7 familias decessisset, puto secure cum testari. 21 Si
quis impuberi filio substituit secundas tabulas fa- 15
ciendo, non ob hoc admittemus ipsum impuberem ad

8 inofficiosi querellam. Quoniam autem qnarta de-
bitae portionis sufficit ad excludendam querellam,
videndum erit, an exheredatus partem faciat qui non
queritur: ut puta sumus duo filii exheredari, et uti-
que faciet, ut Papinianus respondit, et si dicam in-
officiosum, non totam hereditatem debeo, sed dimi-
diam petere, proinde si sint ex duobus filiis nepotes, 20
ex uno plures, tres puta, ex uno unus: unicum ses-
cuncia, unum ex illis semuncia querella excludit.

9 Quarta autem accipietur scilicet deducto aere alieno
et funeris impensa: sed an et libertates quartam mi-
nnaut, videndum est. et numquid minuant? nam si,
cum quis ex asse heres institutus est, ideo non potest
dicere inofficiosum, quia habet Falcidiam, Falcidia
autem libertates non minuit: potest dici deductis
libertatibus quartam ineundam, cum igitur placet 25
quartam minui per libertates, eveniet ut, qui servos
tantum habet in patrimonio suo, dando eis libertatem
inofficiosi querellam excludat: nisi forte hic filius, si
non fuit in potestate, a patre heres institutus merita
omittit hereditatem et ad substitutum transmittens
querellam inofficiosi instituet, vel22 ab intestato citra

10 edicti poenam habeat hereditatem. Si condicioni
parere testator heredem iussit in persona filii vel:
alterius qui eandem querellam movere potest et sciens sft
is accepit, videndum, ne ab iuofficiosi querella ex-

(1) E"'. 1. *3. *4, *!i. fi. 8. *9...12; Pap. 13...*18. 19...23. *32;

Sab. *2. *7. 24... *27. 28...3t. — Bas. 39, 1.— Cf. Inst. 2, is.

Cod. 3,28 (2) seqq. lusi. [Faber) (olpropriil proprie iiltfo.

(4) haberent A1, Is doron Au filer)

2, Is pr. (fi) de ms. dett, m uij eum inst. (s) sed Inst.

(9) non autem Imt. (10) est Inst. (11) l. 4 fin. luat.

(j Unet) (12) et in*. Fl (13) post matris fatum

(dei. testamentum) Kr. (14) proficit Hat. (15) in-
testato F1 (16) sic infra quoque est l. 28. 31 et in
Indice p, 27: de centumviralibus Hat. (17) processerit
Hat. (iS) lust. {Faber) (19) quae uou patris
nomine dabatur, sed filii Mq.; iunyt 19, 17, 1 (21)) ' ’ Inst.

(Leuci) (21) « 7 Ulpianus collocaverit ante § 6 < Ileraldus ).
(22) vel] Ut Mq. (23) <> om. Jnst.

TESTAMENTO

109

V 2

I 7 «, 31

eludatur: adgnovit enim indicium idem est et si
legatarius ei vel statuliber dedit. . ct potest dici ex-
cludi eum, maxime si heredem ei iusserat dare, cete-
rum si legatarium, mimqnjd semel natam inofficiosi
querellam non peremat legatarii oblatio . cur ergo m
li erede absolute, diximus? quoniam ante aditam Jiere-
35 dilatem nec nascitur querella, ego eventum puto se-
quendum in hac re, ut, si forte antequam indicium
moveatur oblatio ci fiat eius quod relictum est, quasi
ex voluntate testatoris oblato eo satis ei factum vi-
177,1 11 (Icatur. Unde si quis luit institutus forte ex se-
ruisse, cum ei1 sextans2 ex substantia testatoris de-
beretur, et rogatus esset post certum temporis resti-
tuere hereditatem, merito dicendum est nullum indi-
cium movere 3, eum debitam portionem et eius fructus
tmbere possit: fructus enim solere in Fnlcidiam im-
putnri non est incognitum, ergo et si ab initio ex
5 semisse heres institutus rogetur post decennium re-
stituere hereditatem, nihil habet quod queratur, quo-
niam facile potest debitam portionem eiusque fructus

12 medio tempore cogere. Si quis et irritum dicat
testamen tura vel ruptum et inofficiosum, condicio ei

13 deferri debet4, utrum prius movere volet. Si
filius exheredatus in possessione sit hereditatis, scriptus
quidem heres petet hereditatem, filius vero in modum

in contradictionis querellam inducat, quemadmodum age-

14 ret, si non possideret, sed peteret. Meminisse
autem oportebit eum, qui testamentum inofficiosum
improbe dixit et non optinuit, id quod in testamento
accepit perdere et id fisco vindicari quasi indiguo
ablatum, sed ei demum aufertur quod testamento
datum est, qui usque ad sententiam indicum5 lite
improba perseveraverit: ceterum si ante sententiam
destitit vel decessit, non ei aufertur quod datum est:

lt proinde et si absente eo seeifndum praesentem pro-
nuntietur, potest dici conservandum ci quod accepit,
eo autem solo carere quis debet, cuius emolumen-
tum ad eum pertinet: ceterum si id rogatus fuit re-
stituere, non debet iuiuria 9 fieri, unde non male
Papinianus libro secundo responsorum refert, si heres
fuit institutus et rogatus restituere hereditatem, deinde
in querella inofficiosi non optinuit, id quod iure Fal-

15 cidiae potuit habere solum perdere. Si quis ira-
2' pubes adrogatus sit 'ex his personis, quae et citra

adoptionem ct emancipationem queri de inofficioso
possunt’7, liunc puto removendum a querella, eum ha-
beat quartam ex constitutione divi Pii. quod si egit
nec optinuit, an quartam perdat? ct puto aut non
admittendum ad inofficiosum, aut si admittatur, etsi
non optimicrit, quartam ci quasi aes alienum conce-
lf> dendam, Si cx .causa dc inofficiosi cognoverit
hidex ct pronuntiaverit contra testamentum nec fuerit
J3 provocatura, ipso iure rescissum est: et suus heres
erit secundum quem indicatum est et bonorum pos-
ce>S(*r, si line se contendit: et libertates ipso iure
non valent: ucc legata .debentur, sed soluta repetun-
tur aut ab eo qui solvit, aut ab eo qui optinuit et
linee utili, actione repetuntur, fere autem si ante
( mitroversntm mr.tam soluta smit, qui optinuit repetit:
u iu divus Hadrianus ct divus Pius rescripserunt.
‘ ne f1 P°st quinquennium inofficiosum dici
ina6aa et insta causa, Ubertates non
sunt wl Sih quae ^ competierunt vel praestitae
q 'i/n „vS,l'lUn0s a singulis praestandos victori.
'inenlo sinf>ulari de inofficioso testa-

snVr s"TuIls praestandis’8.
mi rl i c an tbvri iu7* * r^0 er^° digestorum Si pars
mentum ,nrs °S m testament0 00l'tra testa-
_ 1>ars secund™> “i sententiam dederit, quod

35

interdum fieri solet, 'humanius erit sequi eius partis 177, ia
'sententiam quae secundum testamentum spectavit:

'nisi si aperte iudices inique secundum scriptum lie-
1 'vedem pronuntiasse apparebit’8. Illud notissimum est <o
cum qui legatum perceperit non recte de inofficioso
testamento dicturum, nisi id totum alii administravit.

11 Modestinus libro tertio responsorum Etiamsi

querella inofficiosi testamenti optimicrit, non ideo 175,
tamen donationes, quas vivus ei perfecisse proponi-
tur, infirmari neque iu dotem datorum partem vindi-
cari posse respondi. . .

1 2 Idem libro singulari de praescriptionibus N lhil
interest Bibi relictum legatum filius exheredatus ad-
gnoverit au filio servove relictum consecutus s:.t.:
utrubique enim praescriptione submovebitur, quin 5
etiam si idem institutum servum priusquam adire here-
ditatem iubcret manumiserit, ut ille suo arbitrio adeat
hereditatem, idque fraudulento consilio fecerit, sum-

1 movebitur ab actione. Si a statulibero exhere-
datus pecuniam petere coeperit, videri adguovisse

2 parentis indicium. Si cum filius ademptum legatum
instituerit petere summotus repetat inofficiosi que-
rellam, praescriptione removendus non est: quamvis
enim agendo testamentum comprobaverit, tamen est, io
aliquid, quod testatoris vitio reputetur, ut merito

3 repellendus non sit. Filius testatoris, qui eum
i Titio eiusdem pecuniae reus fuerat, liberatione Titio
' legata per acceptilationem Titii liberatus ab actione
: inofficiosi non summovebitur.

I 13 Scaevola libro tertio responsorum Titia filiam
heredem instituit, filio9 legatum dedit: eodem testa- 15
mento ita10 cavit: ‘Ea omnia quae supra dari fieri
| ‘iussi, ea dari fieri volo ab omni herede bonorumve
, ‘possessore qui mihi erit etiam iure intestato: item
‘quae dari 11 iussero, ea uti dentur fiautque, fidei eius
‘committo.’ quaesitum est, si soror centumvirali in-
dicio optiuuerit, an fideicommissa ex capite supra
scripto debeantur, respondi: lisi hoc quaeratur, an
iure eorum, quos quis sibi ab intestato lieredes bo-

Inonunve possessores successuros credat, fidei com- 20
mittere possit, respondi posse. Paulus notat: probat
autem nec fideicommissa ab intestato data deberi,
quasi a demente. 13

14 Papinianus libro quinto quaestionum Pater
filium emancipavit et nepotem ex eo retinuit: eman-
cipatus suscepto postea filio, duobus exheredatis
patre praeterito vita decessit, iu quaestione de in-
officiosi testamenti praecedente causa filiorum patris
intentio adhuc pendet, quod si contra filios iudicetur, 25
pater ad querellam vocatur et suam intentionem
implere potest.

1 5 Idem libro quarto decimo quaestionum. Nam
etsi parentibus nor. debetur filiorum hereditas propter
votum parentium et naturalem erga filios caritatem:
turbato tamen ordine mortalitatis non minus paren-
1 . tibus quam liberis pic relinqui debet. Heredi eius,
qui post litem de inofficioso praeparatam mutata ss
. voluntate decessit,, nou datur de inofficioso querella:

! non cuiin sufficit litem instituere, si non in ca pe.r-
: ‘2 severet. Filius, qui de inofficiosi actione adversus '
duos heredes expertus diversas sententias iudicurn
tulit et unum vicit, ab altero superatus est, et debi-
tores convenire et ipse a creditoribus conveniri pro
parte potest et corpora vindicare et hereditatem di-
videre: verum enim est familiae erciscundac indicium
competere, quia credimus eum legitimum hererlem 35
pro parte esse factum: et ideo pars hereditatis in
testamento remansit, nec absurdum videtur pro parte
intestatum videri.

1G Idem libro secundo responsorum Filio, qui de
inofficioso matris testamento contra fratrem institu-
tum dc parte aufce 14 egit et optinuit, filia, quae non

m deber

commisso i j. Kr A « » 7 A *",*■ Bcst <°>

(11) heri in s. Hui. (12) inofficiosum testamentum nou
valere: sed similiave iutert.idcru nt ( Kr .) (13) cf. 32, 36

(UJ de parte nDte] de triente Mo.

11

de INOFFICIOSO TESTAMENTO

V 2

110

119,1 egit aut non optinuit , in hereditate legitima fratri1
1 non concurrit. Contra tabulas filii possessionem
iure manumissionis pater accepit et bonorum posses-
sionem adeptus est: postea filia defuncti, quam ipse
exheredaverat, quaestionem inofficiosi testamenti recte

pertulit: possessio, quam pater accepit, ad irritum

reeoidit: nam priore iudicio da iure. patris, non de
s iure testamenti quaesitum est: et ideo universam he-
reditatem filiae eum fructibus restitui necesse. est.

1 7 Paulus libro secundo quaestionum Qui repu-
diantis animo non venit ad accusationem inofficiosi
testamenti, partem non facit Ilis qui eandem querellam
movere, volunt, unde si de inofficioso testamento
patris alter ex liberis exheredatis ageret, quia re-

m scisso testamento alter quoque ad successionem ab
intestato vocatur, et ideo'2 universam hereditatem
non recte vindicasset: hic si optinuerit, uteretur rei
iudicatae auctoritate, quasi centumviri hunc solum
filium in rebus humanis esse nunc, cum facerent in-
1 testatum, crediderint. Cum contra testamentum
ut inofficiosum iudicatur, testamenti. factionem ha-
buisse defunctus non creditur, non idem probandum
is est, si herede non respondente secundum praesentem
indicatum sit: hoc enim casu non creditur i vis ex
sententia iudicis fieri: ct ideo libertates competunt
et legata petuntur.

1 8 Id EU libro singulari de inofficioso testamento
De qua re etiam constitutio exstat, divorum fratrum 3.
quae huiiismodi distinctionem admittit.

19 Idem libro secundo quaestionum Mater vlece-
20 deus extraneum es dodrante heredem instituit, filiam

unam ex quadrante, alteram praeteriit: haec de in-
officioso egit et optinuit. quaero, scriptae filiae quo-
modo succurrendum sit. respondi: filia praeterita id
vindicare debet-, quod intestata matre habitura esset:
itaque dici potest, eam quae omissa est etiam, si
totam hereditatem ab intestato petat et optineat,
solam habituram universam successionem, quemad-
modum si altera omisisset legitimam hereditatem.
25 sed non est admittendum, ut adversus sororem audiatur
agendo de inofficioso: "praeterea dicendum est non
esse similem omittenti eam, quae ex testamento adiit’ 4 :
et ideo ab extraneo semissem vindicandum et defen-
dendum totum semissem esse auferendum, quasi semis
totus ad hanc pertineat, secundum quod non in totum
testamentum infirmatur, sed pro parte intestata effi-
citur, licet quasi furiosae indicium ultimum cins
so damnetur, ceterum si quis putaverit filia optinente
totum testamentum infirmari, dicendum est etiam
institutam ab intestato posse adire hereditatem: ncc
enim quae ex testamento adiit, quod putat valere,
repudiare legitimam hereditatem videtur, quam quidem
nescit sibi deferri: cum et hi qui sciant ius suum,
eligentes id quod putant sibi competere, non amittant',
quod evenit in patrono, qui indicium defuncti falsa
opinione motus amplexus est: is enim non videtur
ss bonorum possessionem contra talmlas repudiasse, cx
quibus apparet non recte totam hereditatem prae-
teritam vindicare, cum rescisso testamento etiam in-
stitutae salvum ius sit adeundae hereditatis.

. 20 Scaevola libro secundo quaestionum' Qui de
inofficioso vult dicere, licet negetur filius, Carbonia-
na_m bonorum possessionem non debet accipere (totiens
enim ea indulgenda est, quotiens, si vere filius esset
40 heres esset aut bonorum possessor, ut interim et
possideat et alatur et actionibus praeiudicium non
patiatur: qiu vero de inofficioso dicit, nec actiones
movere debet xiec aliam ullam quam hereditatis De-
titionem exercere’5 ncc ali), ne «inquam melioris sit
condicionis, quam si confitetur adversarius
ISO, I 21 Paulus libro tertio responsurum Eum oui
inofficiosi testamenti querellam instituit et fraude

heredis scripri, quasi tertiam partem hereditatis tacite lgq ,
rogatus esset ei restituere, reliquit eam actionem, 1
non videri deseruisse querellam et ideo non prohiberi
i 1 cum repetere inchoatam actionem. Item quae-
situm est, an heres audiendus est, ante de. inofficiosi
querellam actam desiderans restitui sibi ea quae 5
solvit6 respondit ei, qui sciens indebitum fideicom-
missum solvit, nullam repetitionem cx ea causa com-
2 petere. Idem respondit, evicta hereditate per in.
officiosi querellam ab eo qui heres institutus esset,
perinde omnia observari oportere, ac si hereditas
adita non fuisset: et ideo et petitionem integram
debiti heredi instituto adversus eum qui superavit
competere et compensationem debiti.

22 TflYPJioyiVUS libro septimo decimo disputa - 113
tionum Filius non impeditur, quo minus inofficiosum
testamentum matris accusaret, si pator eius legatum
ex testamento matris accipiet vel adisset hereditatem,
quamquam in cius esset potestate: nec prohiberi
patrem dixi iure filii accusare: nam indignatio filii

1 est. Et quaerebatur, si non optinnisset in accu-
sando, an quod patri datura est publicaretur? quoniam
alii commodum victoriae parat et in hac causa nihil 15
ex officio patris, sed totum de meritis filii agitur.
et7 inclinandum est non perdere patrem sibi datum, si

2 secundum testamentum pronuntiatum fuisset. Multo
magis si mihi legatum testator dedit, cuius de inoffi-
cioso testamento filius agens decessit me herede re-
licto. egoque hereditariam causam peregi et vietus
sum: id quod mihi eo testamento relictum est, non
perdam: utique si iam defunctus agere coeperat.

‘i Item si adrogavi eum, qui instituerat litem de in- 20
officioso testamento eius qui mihi legatum dedit,
litemque peregero nomine filii nec optinuero: perdere
me legatum non oportet, quia non sum indignus, ut
auferatur mihi a fisco id quod derelictum8 est: cum
non proprio nomine, sed iure cuiusdam successio-
nis egi.

23 Paulus libro singulari de inofficioso testa -
mento Si ponas filium emancipatum praeteritum et a
ex eo nepotem in potestate retentum heredem insti-
tutum esse: filius potest contra filium suum, testa-
toris nepotem petere bonorum possessionem, queri
autem de inofficioso testamento non poterit, quod
si exheredatus sit filius emancipatus, poterit queri
et ita jungetur filio suo et simul cum co hereditatem

1 opti nebit. Si hereditatem ab heredibus institutis
exheredati emerunt vel res singulas scientes eos he-
redes esse: aut conduxerunt praedia aliudve quid 35
simile fecerunt: vel solverunt heredi quod testatori
debebant: indicium defuncti adguuseere videntur et

2 a querella excluduntur. Si duo sint filii exhere-
dati et ambo de inofficioso testamento egerunt et
unus postea constituit non agere, pars eius alteri ad-
crescit. idemque erit, et si tempore exclusus sit.

.24 Ulpianus libro qiiadragensimn octavo ad Sa-
binum Circa inofficiosi querellam evenire plerumque 3S
adsolet, ut in una atque eadem causa diversae sen-
tentiae proferantur, quid enim si fratre agente he-
redes scripti diversi luris fuerunt? quod si fuerit, pro
parte testatus, pro parte intestatus decessisse vide-
bitur.

25 / dem libro secundo disputationum 9Si non mortis
causa fuerit donatum, sed inter vivos, hac tamen
contemplatione, ut in quartam habeatur: potest dici
inofficiosi querellam cessare, si quartam in donatione <0
habet aut, si minus habeat, quod deest viri boni ar-
bitratu repleatur: aut certe conferri oportere id quod
1 donatum est. Si quis, cum non possit de inoffi-
cioso queri, ad querellam admissus pro parte rescin-
dere testamentum temptet et unum sibi heredem e.li-
gat, eoutra quem inofficiosi querellam instituat10, di- 1 ■ 1

(1) fratri dei. Faber (2) quia... et ideo] et quia,. .ideo

Mo. : quia . . . vindicasset delet Gradenvntz ( habent di yj

(3) cf. 49, 1, 14 § 1 (4) lust. ( Fisele ) (5) <>

(Bekker) (6) desiderans r. s. e. q. solvit ante de inoff.

q. actam 1 desideratur responsum, periit fortasse
et quaestio, ad quam sequens responsu?n datum est (Kr.)
(7) agit-ur, co Mo, (s) relictum edd, (9) pr.Iust . (Fcrrtni)
(10) et obtineat secundum Graecos fortasse, ins. (Mo.)

DE HEREDITATIS PETITIONE

111

V 2. 3

181,1 cendnm est, quia testamentum pro parte, valet et
praecedentes eum personae exclusae sunt, cum effectu
enm querellam instituisse. _

26 Idem libro octavo disputationum Si sub hac
condicione fuerit heres institutus ‘si Stichum manu-
miserit' et manumisisset, et posteaquam manumisit-

s inofficiosum vel iniustnm testamentum pronuntietur:
aequum est huic quoque succurri, ut servi pretium
a manumisso accipiat, ne frustra servum perdat.

27 Idem libro sexto opinionum Si iustituta de
inofficioso testamento accusatione de lite pacto trans-
actum est nec fides ab herede, transactioni praesta-

1 tur, inofficiosi causam integram eBse placuit. Ei,
qui se filium eius esse affirmat , qui testamento id

io denegavit, tamen eum exheredavit, de- inofficioso tes-

2 tamento causa superest. De inofficioso testamento

3 militis dicere Dec miles potest. De inofficioso
testamento nepos contra patruum suum vel alium
scriptum heredem pro portione egerat et optinuerat,
sed scriptus heres appellaverat: placuit interi m propter
inopiam pupilli alimenta pro modo facultatium, quae
per inofficiosi testamenti accusationem pro parte ei

15 vindicabantur, decerni eaque adversarium ei sub-

4 ministrare necesse habere usque ad finem litis. De
testamento matris, quae existimans perisse filium
alium heredem instituit, de inofficioso queri potest.

28 Paulus libro singulari de septemviralibus 1 in-
diciis Cum mater militem filium falso audisset de-
cessisse et testamento heredes alios instituisset, divus
Hadrianus decrevit hereditatem ad filium pertinere
ita, ut libertates et legata praestentur, hic illud ad-

20 notatum2 quod de libertatibus et legatis adicitur:
nam cum inofficiosum testamentum arguitur, nihil ex
eo testamento valet.

29 Ulpianus libro quinto3 opinionum Si suspecta
collusio sit legatariis inter scriptos heredes et eum
qui de inofficioso testamento agit: adesse etiam lega-
tarios et voluntatem defuncti tueri constitutura est,
cisdemque permissum est etiam appellare, si contra

25 1 testamentum pronuntiatum luerit. De inofficioso
testamento matris spurii quoque filii dicere possunt.
‘2 Quamvis iustituta inofficiosi testamenti accusatione
res transactione decisa sit, tamen testamentum in
suo iure manet: et ideo datae in eo libertates atque
legata, usque quo Falcidia permittit, suam habent

3 potestatem. Quoniam femina nullum adoptare
filium sine iussu principis potest, nec de inofficioso

s» testamento eius, quam quis sibi matrem adoptivam

4 falso esse existimabat, agere potest. In ea pro-
vincia de inofficioso testamento agi oportet, in qua
scripti heredes domicilium habent.

30 Marcianus libro quarto institutionum Adver-
sus testamentum filii in adoptionem dati pater natu-
ralia recte de inofficioso testamento agere potest.
1 Tutoribus1 pupilli nomine sine periculo cius, quod

*° testamento datum est, agere posse de inofficioso vel
falso testamento divi Severus et Antoninus rescripse-
runt.

40

. ^ .1 . . Paulus libro singulari de septemviralibus '•
tuazens Si is qui admittitur ad accusationem, uolil
aut non possit accusare, an sequens admittatur, vi-
emium est. ct placuit posse, ut fiat successioni locus.
VMJ&ntum ad inofficiosi liberorum vel parentium
c™ ,-T1 Pertinet, nihil iuterest, qui sit heres scriptus
.ens aD. extraneis vel municipibus. Si heres
: ‘ fr nm el> 1m eo testamento institutus est quod de
' eguere volo, nou mihi nocebit, maxime, si

182 i ®amnP0Jtlonem,.non possideam vel iure suo possideam.

d";elmis’ si legaverit mihi eam rem,
4 ex eo test amento acceperat: nain si eam ad-

volSTire?^ ab accusatione. Quid ergo si alias
voluntatem testatoris probaverim? puta in testamente

'

adseripserim post mortem patris consentire me? re-
pellendus sum ab accusatione.

32 Ide m libro singulari de inofficioso testamento
Si exheredatus petenti legatum ex testamento advo-
cationem praebuit procurat, ionemve susceperit, remove-
tur ab accusatione: adgnovissc enim videtur, qui
1 qualequale iudieium defuncti comprobavit. Si lega-
tario heres extiterit exheredatus petieritque legatum,
videbimus au sit summovendus ab hac accusatione:
certum est6 enim iudieium defuncti et rursus nihil
ei ex testamento relictum verum est. tutius tamen
fecerit, si se abstinuerit a petitione legati.

EU7

DE HEREDITATIS PETITIONE.

1 Gaius libro sexto ad edictum provinciale Here-
ditas ad nos pertinet aut vetere iure aut novo, ve-
tcre e lege duodecim tabularum vel ex testamento,
quod iure factum est

2 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum (sive
suo nomine sive per se8 sive per alios effecti sumus 12,

3 Gaius libro sexto ad edictum provinciale veluti
si eam personam, quae in nostra potestate sit-, insti-
tutam iusserimus adire hereditatem: sed et si Titio;
qui Seio heres extitit, nos heredes facti sumus, sicuti
Titii hereditatem nostram esse intendere possumus,
ita et Seii) vel ab intestato (forte quod sui heredes
defuncto sumus, vel adgnati, vel quod manumisimus
defunctum, quodve parens noster manumiserit), novo
iure fiunt heredes omnes qui ex senatus consultis aut
ex constitutionibus ad hereditatem vocantur.

4 Paulus libro primo ad edictum Si hereditatem
petam ab eo, qui unam rem possidebat, de qua sola
controversia erat, etiam id quod postea coepit possi-
dere restituet.

5 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Divus
Pius rescripsit proliibeiidiuiT possessorem hereditatis,
de qua controversia erit, antequam lis inchoaretur,
aliquid ex ea distrahere: ‘nisi maluerit pro omni
quantitate hereditatis vel rerum eius restitutione satis-
dare"9: causa autem cognita, 'etsi non talis data sit
satisdatio,sedsolit.a cautio>0etiam post litem coeptam. 10
deminutionem se concessuram praetor edixit, ne in
totnm deminutio impedita in aliquo etiam utilitates
alias impediat, ut puta si ad funus sit aliquid ne-
cessarium : nam funeris gratia deminutionem permittit,
item si futurum est, ut, nisi pecunia intra diem
solvatur, pignus distrahatur, sed et propter familiae
cibaria necessaria erit deminutio, sed et res tempore

1 perituras permittere debet praetor distrahere. Divus
Hadrianus Trebio Sergiano rescripsit, ut Aelius Asia-
ticus daret satis de hereditate quae ab eo petitur,
et sic falsum dicat: hoc ideo, quia sustinetur heredi-
tatis petitionis indicium, donec falsi causa agatur.

2 Eorum iudieiorum, quae de hereditatis petitione
sunt5,t, ea auctoritas est, ut nihil in praeiudicium
eius iudicii fieri debeat.

6 Idem libro septuagensimo quinto ad edictum Si
testamentum falsum esse dicatur et ex eo legatum
petatur, vel praestandum est oblata cautione vel
quaerendum an debeatur, etsi testamentum falsum
esse dicatur, ei tamen qui falsi accusat, si suscepta
cognitio est, non est dandum.

7 Idem libro quarto decimo ad edictum Si quis
libertatem ex testamento sibi competisse dicat, non
debebit index de libertate sententiam dicere, nc prae-
iudicium de testamento cognituro faciat: et ita sena-
tus eensnit; sed et divus Traianus rescripsit diffe-
rendum de libertate iudieium, donec dc inofficioso
1 iudieium aut inducatur aut finem accipiat. Ita
demum autem sustinentur liberalia iudieia, si iam de

$ i*rrtllTralibuS (*) adi.otsmil.im *

bl LCn<tK i4> hU°rem Mo- <*) ecntumvirr
b Hat. (o) certum est] secutum Gawlsmit

(7) Ed. *i. *2. *

's. 4. 5, D2...45; Pap. 40.. .52; S,

S3...57; App. 5S. — Bos. 42, 1. — Cf. Ccd. 3, 31 (s) sive

per se tuentur BE, dei. Hat., cf. ncf. J2 (3) luat,
(Gradenwiit) (in) niterpuurtio-uem restituit Le.uei

tll) fuerit eentumviri-.iis iudicii (12) sunt Utp. {Iir.)

11*

182,»

5

10

15

20

25

30

35

1&3,I

5

DE HEREDITATIS

V 3

183, to inofficioso indicium contestatum est: ceterum si non
coutestetur, non exspectantur1 liberalia indicia: et
ita dirus Pius rescripsit, nam cum quidam Lic.in-
nianns de statu suo quaestionem patiebatur et, ne
maturius pronuntiaretur de condicione sua, nolebat
ad liberale iudicium ire, dicens suscepturum se de
inofficioso testamento iudicium et petiturum heredi-
tatem, quia libertatem et hereditatem ex testamento
sibi defendebat: dirus Pius ait, si quidem possessor
16 esset hereditatis Licinnianus, facilius audiendum, quon-
iam esset hereditatis nomine iudicium suscepturus ct
erat in arbitrio eius, qui se dominum esse dicit, agere
de. inofficioso testamento iudicium. nunc vero sub
obtentu iudicii de inofficioso testamento ab ipso Li-
cinniano non suscepti per quinquennium non debere
moram fieri servituti, plane summatim aestimandum
‘iudici’ concessit, an2 forte bona fide imploretur iudi-
20 cinm de testamento: et si id deprehenderit, praesti-
tuendum modicum tempus, intra quod si non fuerit
contestatum, iubeat indicem libertatis partibus suis
2 fungi. Quotiens autem quis patitur controversiam
libertatis et hereditatis, sed se non ex testamento
liberum dicit, sed alias vel a vivo testatore manu-
missum, non debere impediri liberalem causam, licet
iudicium de testamento moveri speretur, dirus Pius
rescripsit: adiecit plane in rescripto, dummodo prac-
25 dicatur indici liberalis causae, nc ullum adminiculum
libertatis cx testamento admittat*.

8 Paulus libro sexto decimo ad edictum Legiti-
mam hereditatem vindicare non prohibetur is qui,
cum ignorabat vires testamenti, iudicium defuncti se-
cutus est,

9 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Re-
gulariter definiendum est eum demum teneri petitione
hereditatis, qui vel ius pro herede vel pro possessore

80 possidet vel rem hereditariam

10 0.4 rus libro sexto ad edictum provinciale licet
1 minimam. Itaque c(ui ex asse vel ex parte heres
est, intendit quidem hereditatem suam esse totam vel
pro parte, sed hoc solum ei officio indicis restituitur
quod adversarius possidet, aut totum, si ex asse sit
heres, aut pro parte ex qua heres est.

ss 11 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Pro
herede possidet, qui putat se heredem esse, sed an
et is, qui scit se heredem non esse, pro herede pos-
1S4, i sideafc, quaeritur: et Amanus libro secundo de inter-
dictis putat teneri, quo iure nos uti Proculus scribit,
sed enim et bonorum possessor pro herede videtur
1 possidere. Pro possessore vero possidet praedo,

12 Idem libro sexagemimo septimo ad edictum
8 qui interrogatus eur possideat, responsurus sit 'quia

possideo’ uec contendet se heredem vel per men-
dacium,

13 Idem libro quinto decimo ad edictum nec
ullam causam possessionis possit dicere: et ideo fur

1 _ ct raptor petitione hereditatis tenentur. Omnibus
etiam titulis hic pro possessore haeret, et quu6i in-
i unctus est. _ denique et pro emptore titulo haeret:
nam si a furioso emero sciens, pro possessore possi-

10 deo. item in titulo pro donato quaeritur, an quis
pro possessore possideat, ut puta uxor vel' maritus:
et; plaeet nobis luliani sententia pro possessore pos-
sidere cum, ct ideo petitione hereditatis tenebitur.

item pro dote titulus recipit pro possessore posses-
sionem, ut puta si a minore duodecim annis nupta
mihi quasi dotem sciens accepi, et si legatum mihi
solutum est ex falsa causa scienti, utique pro pos-

2 sessore possidebo. Is autem qui restituit heredi-
is tatem teneri hereditatis petitione non potest nisi

dolo fecit, ‘id est si scit ct restituit"’: uam ct’ dolus
praeteritus venit in hereditatis petitione, quasi dolo

3 desierit possidere. Neratius libro sexto membra-
narum scribit ab herede peti hereditatem posse, etiam-
si ignoret pro herede vel pro possessore defunctum

possedisse, idem esse, libro septimo ait etiam si pu. ,8
tavit heres eas res ex Ime hereditate esse quae sibi ',s
4 delata est. Quid si quis hereditatem emerit, an
utilis in eum petitio hereditatis deberet dari, ne sin- ,0
a-ulis indiciis vexaretur? venditorem enim teneri cer-
tum est: sed finge non extare venditorem vel modico
vendidisse et bonae fidei possessorem fuisse: an por.
cieri manus ad emptorem debeant ‘ ct putat Gaius
5° Cassius dandam utilem actionem. Idem erit di-
cendum et si parvo pretio iussus vendere hcreB Titio
hereditatem vendidit: nam putat dicendum Papinia-
nus adversus fideicommissarium dari actionem: ab
herede enim peti non expedit perexiguum pretium 25
G habente. Sed et si retenta certa quantitate re-
stituere rogatus sit, idem erit dicendum, plane si
accepta certa quantitate restituere rogatus est, non
putat. Papinianus ab herede petcndam_ hereditatem,
quoniam pro herede, quod condicionis implendae
gratia accepit, non possidetur, sed Sabinus in statu-
libero contra: et id verius est,, quia pecuuia lieredi-

7 taria est. Idem et iu co qui solos fructus ex he-
reditate retinet, dicendum erit: tenetur enim et is 30

8 hereditatis petitione. Si quis sciens alienam emit
hereditatem . quasi pro possessore possidet: et sic 6
peti ab eo hereditatem quidam putant, quam sen-
tentiam non puto veram: nemo enim praedo est
qui pretium numeravit0: sed ut emptor nniversita-

9 tis utili tenetur. Itera si quis a fisco heredita-
tem quasi vacantem emerit, aequissimum erit utilem

10 actionem adversus cum dari. Apud Marcellum
libro quarto digestorum relatum est, si mulier here- 35
ditatem in dotem dedit, maritum pro dote quidem
possidere hereditatem, sed petitione, hereditatis utili
teneri: sed et ipsam mulierem directa teneri Mar-
cellus scribit, maxime si iam factura divortium est.

11 T-fevedem autem etiam earum re1-'’"1

defunctus pro emptore possedit, hereditatis petitione
teneri constat, quasi pro herede possideat: quamvis
etiam earum rerum nomine, quas pro herede vel pro w

12 possessore defunctus possedit, utique teneatur, Si
quis abscutis nomine possideat hereditatem, tum sit 1S5, 1
incertum an ille ratum habeat, puto absentis nomine
petendam hereditatem, ipsius vero nequaquam, quia
non videtur pro herede vel pro possessore possidere,

qui contemplatione alterius possidet: nisi forte quis
dixerit7, cum ratum non habet, iam procuratorem
quasi praedonem esse: tunc enim suo nomine teneri

13 potest. Non solum autem ab co peti hereditas s
potest, qui corpus hereditarium possidet, sed et si
nihil, et videndum s, si non possidens optulerit tamen
se petitioni, an teneatur, et Celsus libro quarto di-
gesturum*1* scribit ex dolo eum teneri: dolo enim fa-
cere eum qui se offert petitioni, quam sententiam
generaliter Marcellus apud Iuliamnn probat: omnem,
qui se offert petitioni, ‘quasi possidentem’8* teneri.

14 Itera si quis dolo fecerit, quo minus possideat,
hereditatis petitione tenebitur, sed si alius nanctus 10
possessionem, quam ego dolo malo amiseram, para-
tus sit iudicium pati, Marcellus libro quarto digesto-
ru m tractat, ne forte evanescat3 adversus eum qui
desiit litis aestimatio: et magis evanescere ait, nisi
petentis interest.: certe, inquit, si rem paratus sit re-
stituere, indubitatum erit evanescere, sed si is qui
dolo desiit ante conveniatur, eum qui possidet 11011

15 liberabit. Item a debitore hereditario quasi a
iuris possessore: nam et a imus possessoribus posse 13

I hereditatem peti constat.

14 Paulus libro vicensimo ad edictum Sed utrum
ex delicto an ex contractu debitor sit, nihil refert,
debitor autem hereditarius intellegitur is quoque qui
servo hereditario promisit, vel qui ante aditum here-
ditatem damnum dedit

: (rAius libro sexto ad edictum provinciale vel

aliquam rem hereditariam subripuerit. 20

(l) exspectant Kal. (2) an] in F (3) admittet PS (4) <>

Itat. (Pernice) (5) possideret, sie Kr. (e) nemo...munera-

vit — 50, 17, tlO^ir, (7) dixit .F (8) sed et si nihil, riden-
dum il/o. (s») 5, 3,« (Sb) ''' lust.(Lencl) (9) evanescitis

PETITIONE

113

V 3

185 21 16 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Quod

si in diem sit debitor vel sub condicione^ a quo pe-
tita est hereditas, non debere cura damnari, rei plane
iudieatae tempus spectandum esse secundum Oeta-
veni sententiam, ut apud Pomponium scriptum est,
au dies venerit: quod et iu stipulatione condicionali
25 erit dicendum, si auteru non venerit, cavere officio
indicis debeat de restituendo hoc debito, cum dies
1 venerit vel condicio extiterit. Sed et is qui pretia
rerum hereditariarum possidet, item qui a debitore
‘2 hereditario exegit, petitionehereditatis tenetur. Uude
Iuli anus libro sexto digestorum ait ab eo, qui petit here-
ditatem et litis aestimationem consecutus cst; lieredi-
3 tatem peti posse. Non solum antem a debitore de-
functi, sed etiam a debitore hereditario peti hereditas
so potest: denique ab eo, qui negotia hereditaria gessit,
et Celso ct luliano videtur peti hereditatem posse, sed
si heredis negotium gessit, nequaquam : ab heredis enim
-1 debitore peti hereditas non potest. Iuli anus scribit,
si is, qui pro herede possidebat, vi fuerit deicctus, peti
ab eo hereditatem posse quasi a iuris possessore, quia
habet interdictum unde vi, quo victus cedere debet:
sed et eum qui dciecit petitione hereditatis teneri,
35 5 quia res hereditarias pro possessore possidet. Idem
Julianus ait, sive quis possidens sive non reru ven-
diderit, petitione hereditatis eum teneri, sive iam pre-
tium recepit sive petere possit, ut et hic actionibus
(i cedat. Idem scribit patronum hereditatem petere
non posse ab eo, cui libertus in fraudem alienavit,
quia Calvisiana actione ei tenetur: patroni enim iste
debitor est, non hereditarius, ergo nec ab eo, cui
mortis causa donatum est, peti hereditas potest..
«i 1 Idem Iulianus scribit, si quis ex causa fideicom-
missi restituerit hereditatem vel singulas res praesti-
terit, peti ab eo hereditatem posse, qnia habet con-
186,1 dictionem earum, quae sunt ex ea causa solutae, et
vel uti iuris possessor est. sed et si pretia rerum,
quas distraxit, cx causa fideicommissi solvit, peti
hereditatem ab eo posse, quia repetere potest, sed
his casibus actiones suas dumtaxat eum praestatnrum,
cum et res exstant et 1 potest petitor etiam per in
rem actionem eas vindicare.

5 17 Gaius libro scaio ad edictum provinciale Quod

si possessor hereditatis ob id, quod ex testamento
heredem se esse putaret, legatorum nomine de suo
solvit, si quis ab intestato eam hereditatem evincat,
‘licet’ damnum videtur esse possessoris, quod sibi non
prospexerit stipulatione‘evicta hereditate legata reddi’,
'attamen quia fieri potest, ut eo tempore solverit lc-
‘guta, quo adhuc nulla controversia mota sit, et ob
io ‘id nullam interposuerit cautionem, placet in eo casu
'evicta hereditate dandam ei esse repetitionem, sed
'cum cessante cautione repetitio datur, periculum est,
'nc propter inopiam eius, cui solutum est legatum,
‘nihil repeti possit, et ideo secundum senatus cousulti
‘sententiam subveniendum ei est, ut ipse quidem ex
^retentione rerum hereditariarum sibi satisfaciat, cedat
autem actionibus petitori , uL suo periculo eas exer-
ceat.

. JjIpiaxus libro quinio decimo ad edictum Item
tidcnuum, si possessor hereditatis venditione per ar-
gentanum facta pecuniam apud cum perdiderit, an
hereditatis teneatur, qnia nihil habet ncc
1>i0test,1 sed3 Lateo putat eum teneri, quia
J!|‘;!cul° male argentario credidit: sed Octavenus
pra?t.ftr actiones praestatnrum. ob has
, * ^ ni n?S!PerV°ne lle,x:ditat’is teneri, mihi autem
cet- iiAporri a, p<ls®edlt] Labeonis sententia pia-
1 "voni > ^ni fitle possessor est, Oeta-

eum8Tenfa csae videtur. Si quis,
velnt iMiwM’™* « hereditas, neque rei neque iuris
est an^ncl itione e!afc> verum postea aliquid adeptus

hbro oCtn dL^rdltiltlS nintnr U‘neri? et Celsus
mno quarto digestorum recte scribit hunc condcrn-

2 nandum, licet initio nihil possedit. Nunc videamus, 186, 2J
quae veuiant in hereditatis petitione, ct placuit uni-
versas res hereditarias in hoc indicium venire, sive 25
iura sive corpora sint, _

29 Paulus libro vicensimo ad edictum et non
tantum hereditaria corpora, sed et quae non sunt
hereditaria, quorum tamen periculum ad heredem per-
tinet: ut res pignori datae defuncto vel commodatae
depositaeve. et quidem rei pignori datae etiam spe-
cialis petitio est, ut et hereditatis petitione continea-
tur, sicut illae quarum nomine Publiciana competit. 30
sed licet carum nomine, quae commodatae vel depo-
sitae sunt, nulla sit facile actio, quia tamen pericu-
lum carum ad nos pertinet, aequum est eas restitui.

1 Quod si pro emptore usucapio ab herede impleta
sit, non veniet in hereditatis petitione: quia heres,

‘id est petitori, eam vindicare potest nec ulla exceptio

2 datur possessori. Veniunt et hae res in heredi-
tatis petitionem, iu quibus possessor retentionem ha-
buit, non etiam petitionem: veluti si int-a verat de- ss
functus petitoris rem non esse, et decesserit, debent
hae quoque restitui, immo ct si possessor sua culpa
eas amiserit, tenebitur hoc nomine, idemque erit et

in praedone, licet hic propter culpam non teneatur:

3 quia nec hic debet has res retinere. Servitutes

in restitutionem hereditatis non venire ego didici,
eum nihil eo nomine possit restitui, sicut est in cor-
poribus et fructibus, sed si non patiatur ire et agere,
propria actione convenietur. _ «

20 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Item
veniunt in hereditatem* etiam ea, quae hereditatis
causa comparata sunt, ut puta mancipia pccoraquc
et si qua alia, quae5 necessario hereditati sunt com- 187,1
parata, et si quidem pecunia hereditaria sint compa-
rata. sine dubio venient: si vero non pecunia here-
ditaria, videndum erit: et puto etiam haec venire, si
magna utilitas hereditatis versetur, pretium scilicet

1 restituturo herede. Sed non omnia, quae ex he-
reditaria pecunia comparata sunt, iu hereditatis peti-
tionem veniunt, denique scribit Iulianus libro sexto s
digestorum, si possessor ex pecunia hereditaria homi-
nem emerit ct ab eo petatur hereditas, ita venire in
hereditatis petitionem, si hereditatis interfuit cum

2 emi: at si sui causa emitj pretium venire. Simili
modo et si fundum hereditarium distraxerit, si qui-
dem sine causa, et ipsum fundum et fructus in here-
ditatis petitionem venire: quod si aeris exsolvendi
gratia hereditarii id fecit, non amplius venire quam

3 pretium. Item non solum ea quae mortis tempore io
fuerunt, sed si qua postea augmenta hereditati ac-
cesserunt, venire in hereditatis petitionem : nam he-
reditas et augmentum recipit et deminutionem, sed
ea, quae post aditain hereditatem accedunt, si qui-
dem ex ipsa hereditate, puto hereditati accedere: si
extrinsecus, non, quia personae possessoris accedunt,
fructus autem omnes augent hereditatem, sive ante
aditam sive post aditain hereditatem accesserint, sed

et partus ancillarum sine dubio augent hereditatem, is

4 ‘Cum praediximus a omnes hereditarias actiones in
‘hereditatis petitionem venire, quaeritur, utrum cum
‘sua natura veniant au contra, ut puta est quaedam
‘actio, quae infitiatione crescit: utrum eum suo in -
‘cremento an vero in simplum venit, ut legis Aquiliae?’7
et Iulianus libro sexto digestorum scribit simplum

5 soluturam. Idem recte ait, si noxali indicio con-
demnatus sit possessor defuncto, non posse eum de- 20
dentem noxae officio indicis liberari: quia tamdiu
quis habet noxae dedendae facultatem, quamditi indi-
cati conveniatur, post susceptum indicium non potest
noxae dedendo se liberare: suscepit autem per peti-

6 tionem hereditatis. Praeter haec multa repperi-
inns tractata et de petitione hereditatis, de distractis
rebus hereditariis, de dolo praeterito et de fructibus,
de quibus cum forma senatus consulto sit data, opti-

(1) et dei. Sehutting (2) **
dei. Kr. (4) in hereditati

lust. ( Fcn-ini ) (st sed

s petitionem I)cycnko!b

(3) quae dei. dett.

(G) l. IS 5 2 (T) ‘ ’ J“nt. (Longo}

114

DE HEREDITATIS

V 3

187,25 mum est ipsius senatus consulti interpretationem fa-
cere verbis eius relatis. ‘Pridie idus Martia» Quin-
tiis Iulius Balbus et Publius Iuventius Celsus Titius1
‘Aufidius Oenus4 Severianus consules3 verba fecerunt
‘de his, quae imperator Caesar4 Traiani Parthici
‘filius divi Nervae nepos5 Hadrianus Augustus impe-
‘ratorc maximusque princeps proposuit1 quinto nonas
‘Martias quae proximae fuerunt libello complexus
‘esset, quid fieri placeat, de qua re ita censu erunt.

so Ora ‘Cum, antequam partes caducae ex bonis Rustici
‘fisco15 peterentur, hi, qui se heredes esse existimant,
‘hereditatem distraxerint*, placere redactae ex pretio
‘rerum venditarum pecuniae usuras non esse exigen-
tib ‘das idemque in similibus causis servandum. Item
‘placere, a quibus hereditas petita fuisset, si adver-
sus eos indicatum esset, pretia, quae ad eos rerum
‘cx hereditate venditarum pervenissent, etsi eae9
‘ante petitam hereditatem deperissent demiiiutaevefuis-

55 Ce ‘sent, restituere debere. Item eos qui bona in-
vasissent, cum 10 scirent ad se non pertinere, etiamsi
'ante litem contestatam fecerint, quo minus posside-
rent, perinde condemnandos , quasi possiderent: cos
‘autem, qui iustas causas habuissent, quare bona ad
188,1 ‘se pertinere existi mussent, usque eo dumtaxat, quo
6 d ‘locupletiores ex ea re facti essent. Petitam
‘autem fisco15 hereditatem exeo tempore existimandum
‘esse, quo primum scierit quisque eam a se peti, id
‘est cum primum aut denuntiatum esset ei aut litteris
‘vel edicto evocatus esset, eensuerunt.’ aptanda est
igitur nobis siDgulis verbis senatus consulti congruens

5' 7 interpretatio. Ait senatus: ‘cum antequam partes
‘caducae fisco 15 peterentur’, hoc evenerat, ut partes
caducae fisco peterentur: sed et si ex asse liat, se-
natus consultum locum habebit: idem, et si vacantia
bona fisco vindicentur vel si ex alia quacumque causa
8 bona ad eum pervenerunt, senatus consultum hoc
D locum habebit: et si civitati peteretur. Tn pri-
vatorum quoque petitionibus senatus consultum locum
habere nemo est qui ambigit, licet in publica causa

io 10 factum sit. Non solum autem in hereditate uti-
mur senatus consulto, sed et in peculio castrensi vel

11 alia universitate. 'Petitam autem hereditatem'
et cetera : id est ex quo quis scit a se peti : nam ubi
scit, incipit esse malae fidei possessor, ‘id est cum
‘primum aut denuntiatum esset’: quid ergo si scit
quidem, nemo autem ei denuntiavit, an incipiat usuras
debere pecuniae redactae? et puto debere: coepit

15 enim malae fidei possessor esse, sed ponamus denun-
tiatum esse, Don tamen seit, quia non ipsi, sed pro-
curatori eius denuntiatum est: senatus ipsi denuntiari
exigit et ideo non nocebit, Tusi forte is cui denun-
‘tiatum est eum certioraverit, sed non si certiorare
‘potuit nec fecit'11, a quo denuntiatum est, senatus non
exigit: quicumque ergo fuit- qui denuntiavit, nocebit-,

12 Haec adversus bonae, fidei possessores, nam ita
senatus locutus est: ‘eos qui se heredes existinmssent'.

20 ceterum si quis sciens ad se hereditatem non pertinere
distraxit, sine dubio nou pretia rerum, sed ipsae res
veniunt in petitionem hereditatis et fructus earum,
sed imperator Severus epistula ad Celerem 12 idem
videtur fecisse et in malae fidei possessoribus : atquin
senatus de his est locutus qui se heredes existimant,
nisi forte ad eas res referemus, quas distrahi expe-
dierat, quae onerabant magis hereditatem quam fruc-

25 tui erant: ut sit in arbitrio petitoris, qualem com-
putationem faciat adversus malae fidei possessorem
utrum ipsius rei et fructuum an pretii et usurarum

13 post motam controversiam. Licet autem senar.us
de his locutus sit, qui se heredes existiment, tamen
et si bonorum possessores se existiment vel alios
successores iustos vel sibi restitutam hereditatem in

14 eadem erunt condicione. 13 Papinianus autem libro

lS9,i

tertio quaestionum, si possessor hereditatis pecuniam iSs
inventam in hereditate non a tingat negat eum o,n. v,8'3»

15 nino in usuras conveniendum. Redactae’, inquit,
‘pecuniae ex pretio rerum venditarum, redactam sic
accipiemus, non solum iain exactam, _ verum et si

16 exigi potuit uce exacta est. . Quid si post petitam
hereditatem res distraxerit . hic ipsae res venient
fructus que carum. sed S1 forte tales ruerunt, ejuite
vel steriles erant vel tempore periturae, et hae dis-
tractae eunt vero pretio , fortassis possit petitor eli-

17 gere ut sibi pretia et usurae praestentur. Ait 35
senatus : ’ ‘placere, » quibus petita hereditas fuisset,,

‘si adversus eos indicatum esset, pretia, quae ad eos
‘rerum ex hereditate venditaram pervenissent-, etsi
‘ante petitam hereditatem deperissent deminutaeve
‘essent, restituere debere,.’ bonae fidei possessor si
vendiderit res hereditarias, sive exegit pretium siVe
non, quia habet actionem, debebit pretium praestare:
sed ubi habet actionem, sufficiet eum actiones prae-

18 stare. Sed si vendidit et evicta re restituit quod
accepit, non videbitur ad eum pervenisse: quamquam
possit diei nec ab initio pretium venire, quia non fuit
res hereditaria quae distracta est: sed etsi senatus
rerum ex hereditate distractarum, non hereditariarum
fecit mentionem, restitui tamen non debet, quia nihil 5
apud eum remanet, nam et lulianus libro sexto di-
gestorum scribit quod indebitum exegit restituere emr.
non debere nec imputaturum quod non debitum scivit.

19 Sed si res sit redhibita, hic utique et hereditaria

20 est et pretium non veniet quod refusum est. Sed
et si ob venditionem obstrictus sit emptori possessor

21 hereditatis, dicendum erit prospici ei cautione. Re-
stituere autem pretia debebit possessor, etsi deper- 10
ditae sunt res vel deminutae, sed utrum ita demum
restituat, si bonae fidei possessor est, an et si malae
fidei? et si quidem res apud emptorem exstent nec
deperditae nec deminutae sunt, sine dubio ipsas res
debet praestare malae fidei possessor aut, si recipere
eas ab emptore nullo modo possit, tantum quantum
in litem esset iuratum. at ubi deperditae sunt et
deminutae, verum pretium debet praestari, quia si
petitor rem consecutus esset, distraxisset et verum 15
pretium rei non perderet.

2 1 Gajus libro sexto ad edictum provinciale De-
perditum intellegitur, quod in rerum natura esse
desiit: deminutum vero, quod usucaptum esset e,tob
id de hereditate exiit.

22 Paulus libro vicensimo ad edictum Si et rem
et pretium habeat bonae fidei possessor, puta quod
eandem redemerit1'’: an audiendus sit, si velit rem
dare, non pretium? in praedone dicimus electionem »
esse debere actoris: an hie magis possessor audien-
dus sit, si velit rem tradere licet deteriorem fartam,
non petitor, si pretium desideret, quod inverecundum
sit tale desiderium: an vero, quia ex re hereditaria
locupletior sit, et id quod amplius habet ex pretio
restituere debeat, videndum, nam et in oratione divi-
Hadriani ita est: ‘Dispicite, patres conscripti, nuin-
‘quid sit aequius possessorem non facere lucrum et
‘pretium, quod ex aliena re perceperit, reddere, quia is
‘potest existimari in locum Hereditariae rei venditae
‘pretium eius successisse et quodammodo ipsum he-
reditarium factum.’ oportet igitur possessorem et rem
restituere petitori et quod ex venditione eius rei
lucratus est.

23 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum
Utrum autem omne, pretium restituere debebit bonae
fidei possessor an vero ita demum, si factus sit lo-
cupletior, videndum: finge pretium acceptum vel per-
didisse vel consumpsisse vel donasse, et verbum quidem
pervenisse ambiguum est, solumnc hoc contineret,
quod prima ratione fuerit, an vero et id quod durat.

30

fl) Titus Hal. (2} Hoenius Ruperim (3) anno \
p. Ckr. 129 (4) divi ins. Mo. (5) Traianus ins. Mo. I

(6) imperator] optimus Mo. (7) proposuit] pater patriae
Pilhoent (8) distraxerunt Fs (9} ea F (10) eum]

quae l. 25 § 2 (11) <> Iusl. (Gradenwitz) (12) cxLd

Ood. 6, 35, 1 (i3) ‘Usuras’ inquit ins. Mo. (14) rcll‘

emerit F&S, rem emerit F* (15) in ss 6». gj. 7 pro
fisco fuit aerario

PETITIONE

115

V 3

189 32 et puto1 sequentem clausulam senatus consulti, etsi
haec sit ambigua, ut ita demum competat2, si factus

1 sit locupletior. Proinde si non solum pretium,
sed etiam poena tardius pretio soluto pervenerit,
poterit dici, quia locupletior in totum factus est,

35 debere venire, licet de pretio solummodo senatus sit
locutus. _ . ...

24 Paulus libro vicensimo ad edictum At ubi
vi deiectus fuit, non debet restituere poenam et eo
commissam, quod eam actor habere non jjotest. sic
nec poena restitui debet, quam adversarius ei pro-
misit, si ad iudicium non venerit.

25 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum 5ed
io ct si lege commissoria vendidit, idem erit dicendum

lucrum, quod sensit lege commissoria, praestaturum.

190, i 1 Item si rem distraxit et ex pretio aliam rem com-
paravit, veniet pretium in petitionem hereditatis, _non
res quam in patrimonium suum convertit, sed si res
minoris valet quam comparata est, hactenus locu-
pletior factus videbitur, quatenus res valet: quemad-
modum si consumpsisset, in totum locupletior factus

2 non videbitur. Quod ait senatus: 'eos qui bona
s ‘invasissent, quae scirent ad se non pertinere, etiam-
si ante litem contestatam fecerint quo minus pos-
siderent, perinde condemnandos quasi possiderent',
ita intellegendum est. ut ct dolus praeteritus in pe-
titionem hereditatis deduceretur: sed et culpa, et
ideo ab eo qui ab alio non exegit vel a semet ipso,
si tempore esset liberatus, peti hereditatem posse:

3 hoc utique si exigere potuit. Quod autem ait
senatus ‘eos qui bona invasissent’, loquitur de prae-
lo donibus, id est de his qui, cum scirent ad se non

pertinere hereditatem, Invaserunt bona, scilicet cum

4 nullam causam haberent possidendi. Sed et
fructus non quos perceperunt, inquit3, sed quos per-

5 cipere debuerunt, eos praestaturos. De eo autem
loquitur senatus, qui ab initio mente praedonis res
hereditarias adprehendit. quod si ab initio quidem
iustam causam habuit adipiscendae4 possessionis,
postea vero conscius ad se nihil hereditatem pertinere

is praedonio more versari coepit, nihil senatus loqui
videtur: puto tamen et ad eum mentem senatus con-
sulti pertinere: parvi etenim refert, ab initio quis
dolose iu hereditate sit versatus an postea hoc facere
t> coepit. Scire ad se non pertinere utrum is tan-
tummodo videtur, qui factum scit, an et is qui in
iure erravit? putavit enim recte factum testamen-
tum, eum inutile erat: vel cum eum alius praecederet
20 adgnatus, sibi potius deferri, et non puto hunc esse
praedonem qui dolo caret, quamvis in iure erret.
7 ‘Si ante litem contestatam’, inquit, ‘fecerit'5: hoc
ideo adiectura, quoniam post litem contestatam omnes
incipiunt malae fidei possessores esse, quin immo post
controversiam motam, quamquam enim litis contestatae
mentio fiat in senatus consulto, tamen etfl post motam
controversiam omnes possessores pares fiunt et quasi
praedones tenentur, et hoc iure hodie utimur: coepit
2a enim scire rem ad se non pertinentem possidere se
is qui interpellatur, qui vero praedo est, et ante litem
contestatam doli nomine tenebitur: hic est enim dolus
, praeteritus. 'Perinde', inquit, ‘condemnandos quasi
a rC<nt raer^0: nam is qui dolo fecit quo minus
possiaeret,_ut possessor condemnatur, accipies, sive
-1108*6 ®ive d°l° possessionem noluerit
so totum rmn 8lve ax}tera alio res possideatur sive in
ai ait 0CU1Q habebit haec clausula, unde

et si imr^muSt^esSOr’ia^ utrCHllle hereditas peti possit:
9 buntur a’nl)ulayerit possessio, omnes tene-

praestabit’ an . ■ ut™ra la. s°hiS qui possidet fructus
SirtJW? 18 qU dol° Quo minus pos-
ceret? et dicendum erit post senatus consultum

10 ambo teneri. Haec verba senatus consulti etiam 190,33
adversus eum qui non possidet iusiurandum inducunt:

tam enim adversus eum qui dolo fecit quo minus
possideat quam adversus possidentem in litem iuratur. 35

11 Consuluit senatus bonae fidei possessoribus, ne
in totum damno adficiantur7, sed in id dumtaxat
teneantur, iu quo locupletiores facti sunt, quemcum-
que igitur sumptum fecerint ex hereditate, si quid
dilapidaverunt perdiderunt, dum re sua se abuti 191,1
putant, non praestabunt, nec si donaverint, locuple-
tiores facti videbuntur, quamvis ad remunerandum

sibi aliquem naturaliter obligaverunt, plane si ayrt-
Smqo.* acceperunt, dicendum est eatenus locupletiores
factos, quatenus acceperunt: velat genus quoddam

12 hoc esset permutationis. Si quis re sua lautius
usus sit contemplatione delatae sibi hereditatis, Mar- s
cellus libro quinto9 digestorum putat nihil eum ex

13 hereditate deducturum, si eam non attigit l0. Simili
modo et si mutuam pecuniam accepit, quasi dives se

14 deceperit. Si tamen pignori res hereditarias
dedit, videndum, au vel sic attingatur hereditas:

15 quod est difficile, cum ipse sit obligatus. Adeo
autem qui locupletior factus non est non tonetur, ut
si quis’1 putans se ex asse heredem partem dimidiam
hereditatis sine dolo malo consumpserit, Marcellus m
libro quarto digestorum tractat, num non teneatur,
quasi id quod erogaverit ex eo fuerit, quod ad eum
non pertinebat, sed ad coheredes: nam et si is qui
heres non erat totum, quidquid apud se fuit, con-
sumpsisset, sine dubio non tenetur, quasi locupletior
non factus, sed in proposita quaestione ‘tribus visio-
nibus relatis, una prima: deinde alia posse dici
‘totum quod superest restituere eum debere, quasi
‘suam partem consumpserit: tertia utri que quod con- is
‘sumptum est decedere:’'12 ait utique nonnihil restitu-
endum. de illo dubitat, utrum totum an partem re-
stituendam dicat: puto tamen residuum integrum
non esse restituendum, sed partem eius dimidiam.

16 Quod autem quis ex hereditate erogavit, utrum
totum decedat an vero pro rata patrimonii 13 cius? ut
puta penum hereditarium ebibit: utrum totum heredi-
tati expensum feratur au aliquid ct patrimonio cius?
ut in id factus locupletior videatur, quod solebat ipse 20
erogare ante delatam hereditatem: ut si quid lautius
contemplatione hereditatis impendit, in hoc non vi-
deatur factus locupletior, iu statutis vero suis sump-
tibus videatur factus locupletior; utique enim etsi
non tam laute erogasset, aliquid tamen ad victum
cottidianum erogasset. nam et divus Marcus 11 in causa
Pythodori, qui rogatus erat quod sibi superfuisset
ex hereditate^ reddere, decrevit ea, quae alienata
erant non minuendi fideicommissi nec pretium in 25
corpus patrimonii Pythodori redisse15, et ex proprio
Pythodori patrimonio et ex hereditate decedere, non
tantum ex hereditate. 19 et nunc igitur statuti sumptus
utrum ex11 hereditate decedent exemplo rescripti divi
Marci an cx solo patrimonio, videndum erit: ct verius
est, ut ex suo patrimonio decedant ea, quae et si non

17 heres fuisset erogasset. Item si rem distraxit bonae
fidei possessor nec pretio factus sit locupletior, ansingu- 30
las res, si nondum usucaptae sint, vindicare petitor ab
emptore possit? et si vindicet, an exceptione non repel-
latur ‘quod praeiudicium hereditati non fiat inter actorem
‘et eum qui venum dedit', quia non videtur venire in
petitionem hereditatis pretium earum? quamquam victi
emptores reversuri sunt ad eum qui distraxit, et
puto posse res vindicari, ‘nisi emptores regressura ad
bonae fidei possessorem habent’ 13. quid tamen si is qui 192, 1
vendidit paratus sit ita defendere hereditatem, ut per-
inde atque si possideret conveniatur? incipit exceptio
locum habere ex persona emptorum, certe si minori

ioUrn F/2lt*Te f •' “ hcredita^ petitionem v,
f, i f *T qUOd du.rftt Propter ins. Mo. >2)

petet F (3) inquit de! Mo ,,,

(5) fecerint deU., c/. R, (lTT

(T) adficientur FS (S) ij est donationes rimunt

causa (9} quarto Lenel (10) attingit FlS (11) es
semisse heres ins. Kr. (12) ‘ ’ lust. (Kr.) (13) patri-
monio Mo. (14) cf. 3fi, 1, 5$ (15) nec.. .redisse] causa,

si nec... redisset Kr. (16) § 16 /In. Tusi. (Kr.) (17) parte
ex ins. Mo. (is) ” lust. (Mo.)

116

l)E HEREDITATIS

192, 3 pretio res venierint et pretium qnodeumque illud actor

sit consecutus, multo magis poterit dici exceptione 1
eum summoyeri. nam et si id quod a debitoribus
i exegit possessor petitori hereditatis _ solvit, liberari
debitores Iuli acus libro quarto2 digestorum scri-
bit, sive bonae fidei possessor sive praedo fuit qui
debitum ab his exegerat, et ipso iure eos liberari,

18 Petitio hereditatis, etsi in rem actio sit, habet
tamen praestationes quasdam personales, ut puta eo-
rum quae a debitoribus sunt exacta, item pretiorum.

19 Hoc senatus consultum ad petitionem hereditatis
factum etiam in familiae erciscundae indicio locum

io habere placet, ne res absurda sit, ut quae peti possint

20 dividi non possint. Augent hereditatem gregum
et pecorum partus.

26 Paulus libro vicensimo ad edictum Quod si
oves natae sunt, deinde ex his aliae, hae quoque
quasi augmentum restitui debent.

27 Ulpianus libro quinto decimo ed edictum An-
J5 eillarum etiam partus ct partuum partus quamquam I

Imctus esse non existimantur, quia non temere an- !
cillae eius rei causa comparantur ut pariant, augent
tamen hereditatem : quippe eum ea omnia fiunt here-
ditaria, dubium non est, quin ea possessor, si aut
possideat aut post pelitam hereditatem dolo malo
1 fecit quo minus possideret, debeat restituere. Sed
et pensiones, quae ex locationibus praediorum urba-
norum perceptae sunt, venient, licet a lupanario per-
ao eeptac sint: nam et iu multorum honestorum virorum
praediis lupanaria exercentur.

28 Paulus libro vicensimo ad edictum Post se-
natus consultum enim omne lucrum auferendum esse
tam bonae fidei possessori quam praedoni dicen-
dum est.

29 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Mer-
cedes plane a colonis acceptae loco sunt fructuum,
operae quoque servorum in eadem erunt causa, qua

35 sunt pensiones: item vecturae navium et iumentorum.

30 Paulus libro vicensimo ad edictum Iuliauns
scribit actorem eligere debere, utrum sortem tantum
an ct usuras velit eum periculo nominum agnoscere,
atquin secundum hoc non observabimus quod senatus
voluit, bonae fidei possessorem teneri quatenus lo-
cupletior sit: quid eriiin si pecuniam eligat actor,

«fi quae servari non potest? dicendum itaque est in bonae
fidei possessure haec tantummodo eum praestare de-
bere, 7id est vel sortem et usuras eius, si et eas per-
cepit, vel nomina cum eorum cessione in id facienda,
quod ex his adhuc deberetur, periculo scilicet petitoris.

31 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Si
quid possessor solvit creditoribus, reputabit, quam-
quam ipso iure non liberaverit petitorem hereditatis:

as nara quod quis suo nomine solvit, non debitoris, de-
bitorem non liberat, et ideo Iulianus libro sexto di-
gestorum scribit ita id imputaturum possessorem, si
caverit se3 petitorem defensum iri. sed an et bonae
fidei possessor debeat defendendum cavere, videndum
erit, quia in eo quod solvit non videtur locupletior
factus: “nisi forte habeat condictionem et hoc nomine
Videtur locupletior, quia potest repetere: finge enim
40 “cum, dum se heredem putat, solvisse suo nomine'4,
et videtur mihi Iulianus dc solo praedone ut caveat
sensisse, non etiam de bonae fidei possessore: “con-
dictionem tamen praestare debebit'4, sed et petitor
si a creditoribus conveniatur, exceptione uti debebit.

1 Sed si ipsi aliquid praedoni debebatur, hoc de-

193, i ducere non debebit: maxime si id fuit debitum, quod

natura debebatur, quid tamen si expediebat potitori
id debitum esse dissolutum propter poenam vel aliam
causam ? potest dici ipsum sibi vel solvisse vel de-

2 buisse solvere. Iustus autem possessor dubio procul

3 debebit deducere, quod sibi debetur. Sicut autem
i sumptum quem fecit deducit, ita si facere debuit ncc

fecit, culpae huius reddat rationem, nisi bonae fidei

possessor est: tunc enim, quia quasi suam rem neg- iy3
lexit, nulli querellae subiectus est ante petitam he- ’

4 reditatem: postea vero et ipse praedo est. Illud
plane praedoni imputari non potestj cur passus est
debitores liberari et pauperiores fieri et non eos con-

5 venit, cum actionem non habuerit. Quod autem
possessori solutum est an restituere debeat, videamus:
et si5 bonae fidei possessor _ fuit sive_ non, debere i»
restituere placet, et quidem si restituerit, ut Cassius
scribit et Iulianus libro sexto, liberari ipso iure de-
bitores.

32 Paulus libro vicensimo ad edictum Per ser-
vum adquisitae, res heredi restituendae sunt: quod
procedit in hereditate liberti et cum de inofficioso
agitur, cum interim in bonis esset heredis :

33 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum nisi I3
1 ex re heredis scripti stipulatus sit. Iulianus scribit,

si hominem possessor distraxerit, si quidem non ne-
cessarium hereditati, petitione hereditatis pretium
praestaturum : imputaretur enim ei, si non distraxisset.:
quod si necessarium hereditati, si quidem vivit, ipsum
praestandum, si decesserit, fortassis nec pretium; sed
non passurum iudieem qui cognoscit possessorem pre-
tium lucrari scribit, et verius est. _ M

34 Paulus libro vicensimo ad edictum Filii fa-
milias militis puto peti posse hereditatem ex testa-
1 mento nobis obvenientem. Si servus vel filius
familias res hereditarias teneat, a patre dominove
peti hereditas potest, si facultatem restituendarum
rerum habet, certe si pretium rerum hereditariarum
venditarum in peculio servi haheat et Iulianus existi- 25
mat posse a domino quasi a iuris possessore heredi-
tatem peti.

35 Gaius libro sexto aci edictum provinciale Idem
Iulianus ait etiamsi nondum pretia rerum consecutus
sit servus, posse a domino quasi a iuris possessore
hereditatem peti, quia habet actionem, qua eam pe-
cuniam consequatur, quae quidem actio etiam igno-
ranti adqnireretur.

36 Paulus libro vicensimo ad edictum Si a do- ac
mino vel a patre, qui pretia possidet, hereditas pe-
tatur, an filio vel servo mortuo vel servo manumisso
vel emancipato filio intra annum agi debeat? et au
debitum sibi dominus vel pater dcduccrc potest? Iu-
lianus verius esse ait, id quod Proculus quoque re-
spondit, perpetuo actionem dandam nec deduci opor-
tere id quod ipsi debetur, quia non de peculio agatur,
sed hereditas petatur, haec recte, si pretia habeat 35
seivus vel filius familias, quod si propterca hereditas
petatur a domino, quod servus debitor fuit, perinde
haberi debebit, atque si de peculio ageretur, idem
dicendum Mauricianus ait etiam si pecuniam ex pretio
perceptam servus vel filius consumpserit, sed alias

1 ex peculio eius solvi potest. Sed et a filio fa-
milias peti hereditatem posse non est dubium, quia
restituendi facultatem habet, sicut ad exhibendum,
multo magis dicimus posse peti hereditatem a filio 10
familias, qui, cum pater familias esset et possideret

2 hereditatem, adrogandum se “praestavit'. Si pos-
sessor hereditarium servum occiderit, id quoque in
hereditatis petitione veniet: sed Pomponius ait ac-
torem debere eligere, utrum velit sibi eum condemnari,
ut caveat se non acturum lege Aquilia, an malit in-
tegram sibi esse, actionem legis Aquiliae omissa eius 194, t
rei aestimatione a iudice. quae electio locum habet,

si ante aditam hereditatem occisus sit servus: nam
si postea, ipsius actio propria effecta est nec veniet

3 in hereditatis petitionem. Si praedo dolo desissct
possidere, res autem eo modo interierit, quo esset
interitura et si eadem causa possessionis mansisset:
quantum ad verba senatus consulti melior est causa 5
praedonis quam bonae fidei possessoris, quia praedo,
si dolo desierit possidere, ita condemuatur atque si
possideret, nec adiectum esset6, si res interierit, sed

(1) exceptionem F (2) sexto Kr., c f. I. 31 § 5 (3) se] dclt. (e) quid faciendum esset secundum Graeco*

a se Brcncmann (4) Iu st. {Pernite) (5) sij sive fortasse ins. (I) seqq. Iu st. (Schulz)

PETITIONE

117

V 3

194,7 non est dubium, quin non debeat melioris esse con-
diciouis quam bonae fidei possessor, itaque et si
pluris venierit res, electio debebit esse actoris, ut
pretium consequatur: alioquin lucretur aliquid praedo.,
jo 4 Quo tempore locupletior esse debeat bonae fidei
possessor, dubitatur: sed magis est rei indicatae
5 templis spectandum esse.1 Fructus intelleguntur
deductis impensis, quae quaerendorum cogendorum
conservandorumque eorum gratia fiunt, quod non
solum in bonae fidei possessoribus naturalis ratio ex-
postulat, verum etiam in praedonibus, sicut Sabino
quoque placuit.

37 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Quod
15 si sumptus2 quidem fecit, nihil autem fructuum per-
ceperit, aequissimum erit rationem horum quoque in
bonae fidei possessoribus haberi.

38 Paulus libro vicesimo ad edictum Plane in
ceteris necessariis et utilibus impensis posse separari,
ut bonae fidei quidem possessores lias quoque im-
putent, praedo autem de se queri debeat, qui sciens
in re.m alienam impendit. 3sed benignius est in huius

20 quoque persona haberi rationem impensarum (non
enim debet petitor ex aliena iactura lucrum facere)
et id ipsum officio indicis continebitur: nam nec ex-
ceptio doli mali desideratur, plane4 potest in eo
differentia esse, ut bonae fidei quidem possessor om-
nimodo impensas deducat5, licet res non exstet in
quam fecit, sicut tutor vel curator consequuntur,
praedo autem non aliter, quam si res melior sit.
as 39 Gaius libro sexto ad edictum provinciale Utiles
autem ueeessariaeque sunt yeluti quae fiunt reficien-
dorum aedificiorum gratia: aut in novelleta: aut eum
servorum gratia litis aestimatio solvitur, cum id utilius
sit quam ipsos dedi: denique alias complures eiusdem
1 generis esse impensas manifestum est. Videamus
tamen, ne et ad picturarum quoque et marmorum et
ceterarum voluptariarum rerum impensas aeque pro-
so ficiat nobis doli exceptio, si modo bonae fidei pos-
sessores simus: nam praedoni probe dicetur nou de-
buisse in alienam rem supervacuas impensas facere:
'ut tamen potestas ei fieret tollendorum eorum, quae
sine detrimento ipsius rei tolli possint’6.

40 Paulus libro vicesimo ad edictum Illud quo-
que quod in oratione divi Hadriani est, ut post ac-
ceptum iudieium id actori praestetur, quod habiturus
85 esset, si eo tempore quo petit restituta esset heredi-
tas, interdum durum est. quid enirn, si post litem
contestatam mancipia aut iumenta aut pecora deper-
ierint? damnari debebit secundum verba orationis,
quia potuit petitor restituta hereditate distraxisse ea.
et hoc iustura esse in specialibus petitionibus Proculo
placet: Cassius contra sensit, in praedonis persona
Proculus recte existimat, in bonae fidei possessoribus
Cassius, nec enim debet possessor aut mortalitatem
195,j praestare, aut propter metum huius periculi temere
1 indefensum ius suum relinquere. Praedo fructus
suos non facit, sed augent hereditatem : ideoque eorum
quoque fructus praestabit, in bonae fidei autem pos-
sessore hi tantum veniunt in restitutione quasi aug-
menU hereditatis, per quos locupletior factus est.
. lnes s! 1ua-« possessor nanctus est, evicta

t tumhtate restituere debet, veluti si interdictum unde
q'K‘d ,Precario concessit. Contra quoque si
4 " ca7?n^aini‘i. infecti , cavendum est pos-
, officium indicis pertinebunt ct noxales
errvurn nni d,S1 l)arat'W, si.t‘ Possessor noxae dedere
furtum fecerit' 'dederit in re7 hereditaria vel

vi aut clam ' ad)s(dvat,!Jr> slcut fit in interdicto quod

io quo temnor? ad «***«« provinciale Si

c-iores res nnasiimw^i’1^ [10SS1!SSW hereditatis, pau-
ciores res possidebat, dcu.dc aliarum quoque rerum

possessionem adsumpsit*, eas quoque victus restituere 195, ti
debebit, sive ante acceptum iudieium sive postea ad-
quisierit possessionem, ct si fideiussores, quos dederat,
ad litem non sufficiant, iubcrc. cum debebit9 proconsul
hit idonee caveat’ ex diverso quoque si pauciores
postea possidebit, quam initio possidebat, si modo id
sine dolo eius acciderit-, absolvi debet quod ad eas. res 15
1 quas desiit possidere. Fructus computandos, etiam
earum rerum, quas defunctus pignori accepit, Iu-
lianus ait.

42 Ulpianus libro sexagensimo septimo ad edictum
Si debitor hereditarius non ideo nolit solvere, quod
se dicat heredem, sed ideo quod neget aut dubitet,
an hereditas pertineat ad e.um qui petit hereditatem,
nou tenetur hereditatis petitione.

43 Paulus libro secundo ad Plautium Postquam 20
legatum a te accepi, hereditatem peto. Atilicinus
quibusdam placuisse ait non aliter mihi adversus tc
dandam petitionem, quam si legatum redderem, vi-
deamus tamen, ne. non aliter petitor hereditatis lega-
tum restituere debeat, quam ut ei caveatur, si contra
eum de hereditate iudicatum fuerit, reddi ei legatum:
cum sit iniquum eo casu possessorem hereditatis le-
gatum, quod solverit, retinere, et maxime si non per 25
calumniam, sed per errorem hereditatem petierit ad-
versarius: idque et Laelius probat, imperator autem
Antoninus rescripsit11 ei, qui legatum ex testamento
abstulisset, causa cognita hereditatis petitionem ne-
gandam esse, scilicet si manifesta calumoia sit.

44 lAVOLENUS libro primo ex Plautio Cum is,
qui legatum ex testamento percepit, hereditatem petit, 30
si legatum quocumque modo redditum non sit, in-
dicis officio continetur, ut victori deducto eo quod
accepit restituatur hereditas.

45 Celsus libro quarto digestorum Qui sc liti
optulit, cum rem non possideret, 'condemnatur, nisi
'si evideutissimis probationibus possit ostendere ac-
torem ah initio litis scire eum non possidere: quippe
'isto modo nou est deceptus ct qui se hereditatis pe-
'titioni optulit’12 ex doli clausula tenetur: aestimari 35
scilicet oportebit, quanti 'eius’ interfuit non decipi.

46 Modestinus libro sexto differentiarum Prae-
donis loco intellegendus est is, qui tacitam fidem in-
terposuerit, ut non capienti restitueret hereditatem.

47 Idem libro octavo responsorum Lucius Titius
cum in falsi testamenti propinqui accusatione nou
optinuerit, quaero, an de non i ure facto nec signato
testamento querella illi competere possit, respondit 40
non ideo repelli ab intentione nou iure facti testa-
menti, quod in falsi accusatione nou optinuerit.

48 Ia volentis libro tertia ex Cassio In aestima- 19(5, 1
tkmibus 13 hereditatis ita venit pretium venditae here-
ditatis, ut id quoque accedat, quod plus fuit in he-
reditate, si ea negotiationis causa veniit: sin autem

ex fideicommissi causa, nihil amplius quam quod
bona fide- accepit.

49 Papinianus libro tertio quaestionum Si 'bonae *
fidei’ 14 possessor hereditatis velit cum debitoribus he-
reditariis aut, qui res hereditarias occupaverint con-
sistere, audietur, utique si periculum erit, ne inter
moras actiones intercidant, petitor autem hereditatis
citra metum exceptionis in rem agere poterit: quid
enim si possessor hereditatis neglegat? quid si nihil
iuris habere sc sciat?

50 Idem libro sexto quaestionum Hereditas etiam 10
1 sine ullo corpore iuris intellectum habet. Si de-
functo monumentum condicionis implendae gratia
bonae fidei possessor fcccrit, potest dici, quia vo-
luntas defuncti vel in hoc servanda est, hitique si pro-
babilem modum faciendi monumenti sumptus, vel
quantum testator i usserit, non excedat’ l#, eum, cui
aufertur hereditas, impensas ratione doli exceptione 14

3 ! Tfit lu I' /p ' 'V’7 (*> ™ s, sumptura F

(31 I 38 fin. Iu,t. {-Riccot.no Ct Faler) \t) si

,hifL (Pernice) (7) re om. F
(0) debebat F, debeat S (10) " lust.

(6) deducet F
(s) absumpsit F

(Grupe) (11) cf. 34, 9, 5 s 1 (12) ” P,st- (L‘-nft)

(13) fuerit stipulationibus (Lene?) (14) ‘ ’ lust. (Iu.)
(15) exceptionis Cuiacius (1C) ' ’ Iust. (Fisci/:)

12

V 3. 4

DE HEREDITATIS POSSESSIONE

118

196,15 aut retenturam aut actione negotiorum gestorum re-
petiturum, veluti hereditario negotio gesto: quamvis
enim stricto iure nulla teneantur actione heredes ad
monumentum faciendum, tamen principali vel ponti-
ficali auctoritate compelluntur ad obsequium supremae
voluntatis.

51 Ivem libro secundo responsorum Heres furiosi
substituto vel sequentis gradus cognato fructus medii
temporis, quibus per miratorem furiosus locupletior
2« factus videtur, praestabit: ‘exceptis videlicet impensis,
quae circa eandem substantiam tam necessarie quam
utiliter factae sunt, sed et si quid circa furiosum ne- |
cessarie fuerit expensum, et hoc excipiatur3, nisi alia
sufficiens substantia est furioso, ex qua sustentari
] potest. Fructuum post hereditatem petitam per- ]
ceptorum usurae non praestantur: diversa ratio est ,
eorum, qui ante actionem hereditatis illatam percepti
hereditatem auxerunt.

2* 52 IIe rm OG e ni anus libro secundo iiiris epitomarum

Si possessor ex hereditate inhonestos habuerit quaes-
tus, hos etiam restituere cogetur, ne honesta inter-
pretatio non honesto quaestui lucrum3 possessori
faciat.

53 Paulus libro decimo ad Sabinum Nou solum
ari ae.s alienum hereditarium exsolvendum necessaria
alienatio possessori est, sed et si impensae neces-

so sariae in rem hereditariam factae suut a possessore,
vel si mora periturae deterioresve futurae erant.

54 IULIAXUS libro sexto digestorum Ei, qui partes
hereditarias vel totam a fisco mercatus fuerit, non
est iniquum dari actionem, per quam universa bona
persequatur, quemadmodum ei, cui ex Trebelliano
senatus consulto hereditas restituta est, petitio he-
t reditatis datur. Heres debitoris id quod defunc-
tus pignori dederat quin hereditatem petendo cou-

85 2 sequi possit, dubium uon est. Cum praedia urbana
et rustica neglegentia possessorum peiora sint facta,
veluti quia vineae pomaria horti extra consuetudinem
patris familias defuncti eulta sunt: litis aestimatio-
nem earum rerum, quanto peiores sint factae, pos-
sessores pati debent.

55 Idem libro sexagensimo digestorum Evicta he-
jn reditate bonae fidei possessor quod lege Aquilia exe-
gisset non simplum, sed duplum restituet: lucrum
enim ex eo, quod propter hereditatem acceperit, facere
non debet.

56 Africanus libro quarto quaestionum Cum he-
reditas petita sit, eos fructus, quos possessor per-
cepit4, omnimodo restituendos, etsi petitor eos per-
cepturus non fuerat.

197, 1 57 Ner a nus libro septimo membranarum Cum

idem eandem hereditatem adversus duos defendit et
secundum alterum ex his iudicatum est, quaeri solet,
utrum perinde ei hereditatem restitui oporteat, atque
oporteret, si adversus alium defensa non esset: ut
scilicet si mox et secundum alium fuerit iudicatum,
b absolvatur is cum quo actum est, quia ueque possi-
deat neque dolo malo fecerit, quo minus possideret
quod iudieio revictus5 restituerit: an quia possit et
secundum alium radicari, uon aliter restituere, debeat
quam si cautum ei fuerit, quod adversus alium ean-
dem hereditatem defendit. 6sed melius est officio iu-
dicis cautione vel satisdatione victo mederi, cum et !
res salva sit7 ei qui iu exsecutione tardior venit
adversus priorem victorem.

-io 58 Scaevola libro tertio digestorum Filius a
patre emancipatus secundum condicionem testamenti
matris adiit hereditatem, quam pater, antequam filium
emanciparet, possedit fructusque ex ea possedit8, sed
erogationem in honorem filii cum esset senator fecit
ex ea. quaesitum est, cum paratus sit pater resti-

tuere hereditatem habita ratione eorum quae ia eum 197
erogavit, an filius nihilo minus perseverans petere '
hereditatem doli mali exceptione summoveri possit. 15
respondi, etsi non exciperetur, satis per officium
iudicis consuli.

IV3

SI PARS HEREDITATIS PETATUR,

1 Ulpianus libro quinto 10 ad edictum Post ac-
tionem, quam proposuit praetor ei qui ad se solum 20
hereditatem pertinere contendit, consequens _ fuit et

1 ei proponere qui partem hereditatis petit. Qui
hereditatem vel partem hereditatis petit, is non ex
eo metitur quod possessor occupavit, sed ex suo
iure: et ideo sive ex asse heres sit, totam he-
reditatem vindicabit, licet tu unam rem possideas,
sive ex parte, partem, licet tu totam hereditatem

2 possideas. Quin imrno si duo possideant he-
reditatem et duo sint, qui ad se partes pertinere 25
dicant, non singuli a singulis petere contenti esse
debent, puta primus a primo vel secundus a se-
cundo, sed ambo a primo et ambo a secundo:
neque enim alter primi, alter secundi partem possidet,
sed ambo utriusque pro herede11, et si possessor et
petitor possideant hereditatem , cum unusquisque
eorum partem dimidiam hereditatis sibi adserat12,
invicem petere debebunt, ut partes rerum conse-
quantur: aut si controversiam sibi non faciunt lie- 39
reditatis, familiae erciscundae experiri eos oportebit.

3 Si ego ex parte me dicam heredem, coheres autem
meus possideat hereditatem cum extraneo, cum non
plus coheres haberet sua parte, utrum a solo extra-
neo an vero et a coherede deberem petere heredita-
tem, quaeritur, et Pegasus fertur existimasse a solo
extraneo me petere debere cumque restituturum quid-
quid possidet, et fortassis hoc officio iudicis debeat
fieri: ceterum ratio facit, ut a duobus petam Liere- 35
ditatem, hoc est et a coherede meo, et ille quoque
dirigat actionem adversus exterum possessorem: sed

4 Pegasi sententia utilior est. Item si, eum me ex
parte dimidia heredem dicerem, trientem hereditatis
possiderem, deinde residuum sextantem velim perse-
qui, qualiter agam videamus, et Labeo scribit utique 1:1
partem dimidiam me petere debere a singulis: sic 198, 1
fieri ut a singulis sextantem consequar, et habebo
bessem: quod verum puto: sed ipse tenebor ad re-
stitutionem sextantis ex triente quem possidebam, et
ideo officio iudicis invicem compensatio erit admit-
tenda eius quod possideo, si forte coheredes sint a

5 quibus hereditatem peto. Interdum praetor in-
certae partis hereditatis petitionem indulget idoneis 5
causis intervenientibus: ut puta est defuncti fratris
filius, sunt et uxores defunctorum fratrum praegnates:
quam partem fratris filius hereditatis vindicet incertum
est, quia quot edantur fratrum defuncti 14 filii incertum
est. aequissimum igitur est incertae partis vindica-
tionem ei concedi. 15non audenter itaque dicetur16, ubi-
cumque merito quis incertus est, quam partem vin-
dicet, debere ei incertae partis vindicationem concedi.

2 Gaius libro sexto ad edictum provinciale Si ex 10
pluribus, ad quos eadem hereditas pertinet, quidam
adierint, quidam adhuc deliberent: eos qui adierint,

si petant hereditatem, nou maiorem partem petere
debere, quam habituri essent ceteris adeuntibus: nec
eis proderit, si ceteri non adierint, non adeuutibus
autem ceteris poterant tunc partes eorum petere, si
modo ad eos pertinerent17.

3 Paulus libro septimo decimo ad Plautium 18 A11- 15
tiqui libero ventri ita prospexerant, ut iu tempus
nascendi omnia ei iura integra reservarent: sicut
apparet in iure liereditatium, in quibus qui post eum

(1) pr. fin. Iust. { Cuiacivs ) (2) expiatur F (3) locum

Mo. (4) praecepit Fl (5) revictus] -rictus dett.
(fi) i. 57 fin. Iust. (Faber) (7) ita ins. Mo. (s) pos-
sedit] percepit S

(9) Fd. l...*4. 5; Sab. 6...9J Pap. 10. — Bas. 42, % 1...10

(10) decimo ins. Hal. (ll) pro herede tuentur It S:
fuerit heredis (AV.) (12) adseraut _F2 (13) sic dett.,

utrique FS (14) defunctorum S (15) S 5 fin. Iust.
(Eisele) (io) dicitur F1 (17) pertinent scr. (18) iunge
5, t, 28 § 5

SI PARS HER. PETATUR

V 4. 5. 6

119

1<J8 17 grailma sunt adgDationis, quo est i(l quod m utero
est, non admittuntur, dum incertum est, an nasci
possit, ubi autem eodem gradu sunt ceteri quo et
venter, tunc quae portio in suspenso esse debeat,
20 quaesierunt ideo, quia non poterant scire, quot nasci
possunt: ideo 1 nam multa de huiusmodi re tam
varia et incredibilia creduntur2, ut fabulis adnume-
rentux, nam traditum est ct quattuor pariter puellas
a matre familias natas esse: alioquin tradidere non
leves auctores quinquies quaternos3 enixam Pelo-
ponensi, multas Aegypti uno utero septenos, sed et
tregeminos senatores cinctos vidimus1 Horatius, sed
26 et Laelius scribit se vidisse in Palatio mulierem
liberam, quae ab Alexandria perducta est. ut Ha-
driano ostenderetur, cum quinque liberis, ex quibus
quattuor eodem tempore enixa, inquit, dicebatur,
quintum post diem quadragensimnm. quid est ergo :
prudentissime iuris auctores medietatem quandam
secuti sunt, ut quod fieri non rarum5 admodum
potest, intuerentur, id est quia fieri poterat, ut tre-
go mini nascerentur, quartam partem superstiti filio
so adsignaverint: rd ydp cbiaS fj Sis. ut ait Theophras-
tus, 7i aoif.Saiiovo t.r oi vouo&ezaU'. ideoque et si
unum paritura sit, non cx parte dimidia, sed ex
quarta interim heres erit:

4 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum et si
pauciores fuerint nati, residuum ei pro rata aderes-
cere, si plures quam tres, decrescere de ea parte ex
qua heres factus est.

199,1 5 Paulus libro septimo decimo ad Plautium Illud

sciendum est, si mulier praegnans nou sit, existimetur
autem praegnans esse, iuterim filium heredem esse
ex asse, quamquam ignoret se ex asse heredem esse.
1 Idem est in extraneo, si cx certa portione heres
institutus sit, ex reliqua postumi, quod si forte ita
6 institutio facta est: ‘quotcumque mihi nati erunt et
‘Lucius TitiuB pro virilibus portionibus heredes mihi
‘sunto’, habebit haesitationem, numquid adire non
possit, atque qui in testamento portionem suam ne-
scit. sed utilius est posse eum adire qui nescit portionem,
si cetera, quae oportet eum scire, nou ignoret.

6 Ulpianus libro sexto opinionum Sorori, quam
io coheredem fratribus quattuor in bonis matris esse

placuit, quinta portio pro portionibus7 quae ad eos
pertinuit cedet, ita ut singuli in quarta, quam ante-
hac habere credebantur, non amplius ei quintam
1 conferant. Sumptus, qui propter onera totius
hereditatis iusti 9 fiunt, ei, qui patroni inre portionem
evicerit, pro rata computentur.

7 Julianus libro octavo digestorum 9Non possu-
16 mus consequi per hereditatis petitionem id quod

familiae erciscundae iudicio consequimur, ut a com-
munione discedamus, cum ad officium indicis nihil
arnplius pertineat, quam ut partem hereditatis pro
indiviso restitui milii jubeat.

8 Idem libro quadra gensimo octavo digestoria
1 emittendum erit possessori hereditatis partem qui
dera hereditatis defendere, parte vero cedere: nec1

2(1 enim prohibet aliquem totam hereditatem possidor
et partem scire dimidiam ad se pertinere, de alter
parte controversiam non facere.11

9 Paulus libro _ tertio epitomarum Alfeni di gei
coram Uiin multi heredes instituti essent, cx hi
ums m Asia erat: eius procurator venditionem feci
mrS111 pro .p.arte eius abstulerat: postea ap

,r .1:, , . ‘ cum qui in Asia erat antea decessisse in
^ * Parte dimidia herede procuratore suo e

|

{BvnCrlt^ren^ann ® ‘dantur dett., ferunt

Falrotus (4) VidemusT quaterr,os^ ^umos quat
fr\ i , . 'y V1(lemus Bre.ncmann (.>>) raro de;

or-ietercnnt 'ijf ^1 Tm ‘)uod femcl vel bis factum ei
^ W portione Mo. (s) <

, o iuZ ri ,, (9) r:9c 10’ 2- 51 * 1 <«) nihii a

, , ^ *> 21 (12) apparuit dett. Cial idem j

(fumset quae) ad procuratorem ex venditione perveniri

ex parte alio, quaesitum est, quemadmodum pecunia 191), 26
ex hereditate petenda esset, responsum est ah eo,
qui proeurator eius fuisset, totam hereditatem, quia
ex hereditate ea pecunia fuisset quae ad procurato-
rem ex venditione pervenisset, petere eos oportere:
et nihilo minus partem dimidiam hereditatis a cohe-
redibus eius13, ita fore, sive omnis ea pecunia penes
eum qui procurator fuisset resideret, ut omnem per aa
indicem ab eodem recuperarent, sive is partena dimi-
diam coheredi suo reddidisset, ipsum ex dimidia
parte et ex dimidia coheredes eius condemnarent.

10 Papinianus libro sexto (quaestionum Cum he-
redis ex parte instituti filius, qui patrem suum igno-
rabat vivo testatore decessisse, partem hereditatis
nomine patris ut absentis administraverit 11 et pecu-
nias distractis rebus acceperit-, hereditas ab eo peti
non potest, quia neque pro herede neque pro pos-
sessore pretia possidet, sed ut filius patris negotium
curavit, negotiorum autem gestorum actio ceteris co-
heredibus, ad quos portio defuncti pertinet, dabitur,
illud enim utique non est metuendum, ne etiam pa-
tris, a quo forte exheredatus est. teneatur heredibus, 200, i
quasi negotia hereditaria gesserit, cum id quod ad-
ministravit non fuerit paternae hereditatis, nam etsi
negotiorum gestorum actio sit oi, cuius nomine per-
ceptum est: ei cuius nomine 15 restitui aequum est. sed in
proposito neque patris negotia fuerunt, qui esse desierat,
neque paternae successionis, quae fuerunt alterius s
hereditatis, quod si 16 filius iste patri suo heres exlitit
et movet controversiam, quod pater eius, postquam
heres extitit, mortern obierit, ille tractatus incurrit,
an ipse sibi causam possessionis mutare videatur,
quoniam tamen qui negotia hereditaria gessit et de-
bitor esse coepit, postea faciens controversiam here-
ditatis ut iuris possessor convenitur, idem etiam in hoc
filio respondendum erit.

V 17 m

DE POSSESSORIA HEREDITATIS PETITIONE.

1 Ulpianus libro quinto decimo ad edictum Ordi-
narium fuit post civiles actiones heredibus propositas
rationem habere praetorem etiam eorum quos ipse
velut heredes facit, hoc est eorum quibus bonorum
possessio data est:

2 Gajus libro sexto ad edictum provinciale per is
quam hereditatis petitionem tantundein consequitur
bonorum possessor, quantum superioribus civilibus
actionibus heres consequi potest.

VI18

DE FIDEICOMMISSARIA HEREDITATIS
PETITIONE.

1 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Ex ordine 20
occurrit actio quae proponitur his, quibus restituta est
hereditas, nam quisquis suscepit 1J restitutam heredi-
tatem ex senatus consulto, ex quo actiones transeunt,
fideicommissaria hereditatis petitione uti poterit,

2 Paulus libro viccnsi/no ad edictum quae actio
eadem recipit, quae hereditatis petitio civilis,

3 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Nec as
interest, mihi quis rogatus fuerit restituere au ei cui
heres extiti. sed et, si 20 honorum possessor sim eius
cui fideicommissaria hereditas relicta est vel alius

1 successor, per hanc actionem experiri poterim. Hanc
actionem sciendum est adversus eum qui restituit

2 hereditatem non competere. Hae autem actiones
mihi dantur, quae heredi et in heredem competunt.

petere eos oportere e.t nihilo minus partem dimidiam
(hereditatis) a coheredibus eius (11) administraverunt
F (15) cuius nomine) FS: cuius nomine perceptum
est, perceptum alieno nomine videtur legisse. Stephaniis
(BX), idque ducit ad lectionem: cuius negotium est (sic
Kellcr) perceptum alieno nomine (ic) si dei. F-

(17) Ed. — Bas. 42, 2, 11

(IS) Ed. — Bas. 42, 2, 12.. .14 (19) susceperit F !

(20) an (ei ins. F *) here6 cui (cui heres F2) extitis sed
(sed dcl, F 2) et si F

12

VI 1

120

DE REI

201,1 LIBER

i1

DE REI VINDICATIONE.

1 TJlPIANVS libro sexto decimo ad edictum Post
6 actiones, quae de universitate propositae suat, sub-

1 icitur actio singularum rerum petitionis. Quae
specialis in reiu actio locum habet in omnibus rebus
mobilibus, tam animalibus quam Ilis quae anima ca-

2 rent, et in Ilis quae solo continentur. Per lianc
autem actionem liberae personae, quae sunt iuris
nostri, ut puta liberi qui fiunt in potestate, non pe-
tuntur: petuntur igitur aut praeiudiciis aut interdictis
aut cognitione praetoria, et ita Pomponius libro tri-
to gensimo septimo: nisi forte, inquit, adiecta causa

quis vindicet: si2 * quis ita petit ‘filium suum' vel ‘in
‘potestate es iure -Romano'', videtur milii et Pompo-
nius consentire recte eum egisse: ait enim adiecta

3 causa es ‘lege1 Quiritium vindicare posse. Per
hanc autem actionem non solum singulae res vindi-
cabuntur, sed posse etiam gregem vindicari Pompo-
nius libro lectionum yicensimo quinto scribit, idem
et de armento et de equitio eeterisque, quae gregatiin

is habentur, dicendum est. sed enim gregem sufficiet
ipsum nostrum esse, licet singula capita nostra non
sint: grex enim, non singula corpora vindicabuntur.

2 Paulus libro vicensimo primo ad edictum 3 Sed
si par numerus duorum interfuerit, neuter solidum
gregem, sed ne partem dimidiam totius eius vindica-
bit. sed si maiorem numerum alter habeat, ut de-
tracto alieno nihilo minus gregem vindicaturus sit,

20 in restitutionem non veniunt aliena capita.

3 Ulpiakus libro sexto decimo ad edictum Mar-
cellus libro quarto digestorum scribit: qui gregem
habebat capitum trecentorum, amissis centum red-
emit totidem capita aliena4 ab eo, qui dominium
eorum habebat, vel aliena ab eo, qui bona fide ea
possidebat: et- haec utique gregis, inquit, vindicatione
continebuntur, sed et si ca sola supersint capita,

25 quae redempta sunt, adhuc cum posse gregem vindi-

1 care. Armamenta navis siogula erunt vindicanda:

2 scapha quoque separatim vindicabitur. Pompo-
nius scribit, si quid quod eiusdem naturae est- ita
confusum est atque commixtum, ut deduci5 et sepa-
rari non possint6, non totum, sed pro parte esse vin-
dicandum. ut puta meuin et tuum argentum in mas-
sam redactum est: erit nobis commune, et unusquia-

30 que pro rata ponderis quod in massa habemus vindi-
cabimus, etsi incertum sit, quantum quisque ponderis
in massa habet.

4 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Quo
quidem casu etiam communi dividundo agi poterit:
sed et furti et ad exhibendum tenebitur, qui dolo
malo confundendum id argentum curavit: ita ut in
ad exhibendum actione pretii ratio haberi debeat, in
vindicatione vel communi dividundo actione hoc am-
plius ferat, cuius argentum pretiosius fuerat.

202, 1 5 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Idem

Pomponius scribit: si frumentum duorum non volun-
tate eorum confusum sit-, competit singulis in rem
actio in id7, in quantum paret in illo acervo suum
cuiusque esse: quod si voluntate eorum commixta
sunt, tunc communicata videbuntur et erit communi

(1) Ed. l...*6. *7. *8. 9.. *25. *>(,. 21. ..+32. 33. 35...*36. 39...*«.

45. 47. 49. 50 J Sab. *34. *46. 51...*60. 61; Pap. »48. 62...S7;

Sa&. *68...71 ; Ed. 72...77 ; App.76...B0. — Bas. 15, 1. — Cf.Cod.

3, 32 (2) si] et si Mo. (3) iunge l. 23 § 5 (4) aliena dei.

edd. (5) diduci P° (6) possit S (7) in id dei. Mo. (s) di-

SEXTUS.

1 dividundo actio. Idem scribit, si ex meile meo, 202,
vino tuo factum sit mulsum, quosdam existimasse id
quoque communicari: sed puto verius, ut et ipse
significat, eius potius esse qui fecit, quoniam suam
speciem pristinam non continet, sed si plumbum cum
argento mixtum sic, quia deduci8 possit, nec commu-
nicabitur nec communi dividundo agetur, quia sepa-
rari potest®: agetur autem in rem actio lw. sed si de-
duci, inquit, non possit, ut puta si aes et aurum
mixtura fuerit, pro parte esse vindicandum: nec qua- 10
quam erit dicendum, quod in mulso dictum est, quia

2 utroque materia etsi confusa manet tamen. Idem
scribit, si equam ineam equus tuus praegnatem fece-
rit, non esse tuum, sed meum, quod natum est.

3 De arbore, quae iu alienum agrum translata coaluit
et- radices immisit, Varus et- Nerva utilem iu rem
actionem dabant11: nam si nondum coaluit, mea esse

4 non desinet. Cum in rem agatur, si de corpore
conveniat, error autem sit in vocabulo, recte actum 15

5 esse videtur. Si plores sint eiusdem nominis servi,
puta plures Erotes, nec appareat de quo actum sit,
Pomponius dicit nullam fieri condemnationem.

6 Paulus libro sexto ad edictum Si in rem ali-
quis agat, debet designare re.m, et utrum totam an
partem et quotam potat: appellatio enim rei non ge-
nus, sed speciem significat. Oct.avenns ita definit, 20
quod infectae quidem materiae pondus, signatae vero
numerum, factae autem speciem dici oportet: sed et
mensura dicenda erit, cum res mensura continebitur,
et si vestimenta nostra esse vel dari oportere nobis

i petamus, utrum numerum eorum dicere debebimus
I an et colorem? et magis est ut utrumque: 'nam illud
; inhumanum est cogi nos dicere, trita sint an nova'12,
quamvis et in vasis occurrat difficultas, utrum lan- ?.s
cem dumtaxat dici oporteat an etiam, quadrata vel
rutunda, vel pura an caelata sint13, quae ipsa in pe-
| titionibus quoque adicere difficile est. nec ita coar-
tanda ros esc: licet in petendo homine nomen eius
dici debeat et utrum puer an adulescens sit, utique
si plures sint: sed si numen eius ignorem, demon-
stratione eius utendum erit: voluti ‘qui ex illa here-
ditate est’, ‘qui ex illa natus est’, item fundum peti-
turus nomen eius et quo loci sit dicere debebit.

7 Idem libro undecimo ad edictum Si is, qui.op- so
tulit se fundi vindicationi, damnatus est, nihilo minus

a possessore reete petitur, sicut Pedius ait.

8 Idem libro duodecimo ad edictum Pomponius
libro trigensimo sexto probat, si ex aequis partibus
fundum railii tecum communem tu et Lucius Titius
possideatis, non ab utrisque quadrantes petere me
debere, sed a Titio, qui non sit dominus, totum se-
missem. aliter atque si certis regionibus possideatis
eum fundum: nam tunc sine dubio et a tc et a Titio
partes fundi petere mc debc-rc: quotiens enim certa
loca possidebuntur, necessario in his aliquam partem
meam esse: et ideo te quoque a Titio quadrantem
petere debere, quae distinctio neque in rc mobili
neque, in hereditatis petitione 14 locum habet: nunquam
enim pro diviso possideri potest.

.9 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum 'Offi- «
cium autem iudicis in hac actione in hoc erit, ut
iudex inspiciat, an reus possideat515: nec ad rem per-

duci i-r» (9) quia separari potest dei. Hal. (10) actio
dcl. Kr. (11) utilem. ..dabant] in rem agi non posse
Ulp. ( Hiccobono , c.f. 39, 2, 9 § 2) (12) 5 ’ luat. ili. Krucger)

(13) sit Mo. (14) petitioni F (15) <> lusi. (Kuehltr)

VINDICATIONE

121

VI i

202, 42 tinebit, ex qua causa possideat: ubi enim probavi
rem meam esse, necesse habebit possessor restituere,
qui non obiecit aliquam exceptionem, quidam tamen,
203, i ut Pegasus, eam solam possessionem putaverunt nane
actionem complecti, quae locum habet in interdicto
uti possidetis vel utrubi, denique ait ab eo, apud
quem deposita est vel commodata vel qui conduxerit
aut qui legatorum servandorum causa vel dotis yen-
trisve nomine in possessione esset vel cui damni in-
fecti nomine non cavebatur, quia hi omnes non pos-
s sident, vindicari non posse, puto autem ab omnibus,
qui tenent et habent restituendi facultatem, peti posse.

qf) Paulus libro vicensimo primo ad edictum Si
res mobilis petita sit, ubi restitui debeat, scilicet si
praesens non sit? et non malum est, si 1 bonae fidei
possessor sit is cum quo agitur, aut ibi restitui ubi
res sit: aut nbi agitur, sed sumptibus petitoris, qui
extra cibaria in iter vel navigationem faciendi sunt,
io 11 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Nisi
si malit petitor suis impensis et periculo ibi, ubi iu-
dicatur, rem restitui2: tunc enim de restitutione cum
satisdatione cavebitur.

12 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Si
vero malae fidei sit possessor, qui in alio loco cam
rem nactus sit, idem statui debet: si vero ab eo loco,
is ubi lis contestata est, eam subtractam alio transtule-
rit, illic restituere debet, unde subtraxit, sumptibus

SUIS.

13 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Non
solum autem rem restitui, verum et si deterior res
sit facta, rationem iudex habere debebit: finge enim
debilitatum hominem vel verberatum3 vel vulneratura
no restitui: utique ratio per iudiccm habebitur, quanto
deterior sit factus, quamquam et legis Aquiliae actione
conveniri possessor possit: unde quaeritur, an non
alias iudex aestimare damnum debeat, quam si re-
mittatur actio legis Aquiliae, et Labeo putat cavere
petitorem oportere lege Aquilia non acturum, quae
sententia vera est.

14 4 Paulus libro vicensimo primo 5 ad edictum
25 Quod si malit actor potius legis Aquiliae actione uti,
absolvendus est possessor. 'itaque electio actori danda
est, non ut triplum, sed duplum consequatur.'2

15 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Item
si verberatum tradidit, Labeo ait etiam injuriarum

1 competere actionem petitori. Si quis rem ex ne-
cessitate distraxit, fortassis huic officio iudicis suc-
curretur, ut pretium dumtaxat debeat restituere, nam

2» et si fructus perceptos distraxit, ne corrumpantur,

2 aeque non amplius quam pretium praestabit. Item
ei forte ager fuit qui petitus est et militibus adsigna-
tus est modico honoris gratia possessori dato, an

3 hoc restituere debeat? et puto praestaturum. Si
servus petitus vel animal aliud demortuum sit sine
dolo malo et culpa possessoris, pretium non esse
Praestandum plerique aiunt: 7sed est verius, si forte

S5 distracturus erat petitor si accepisset, moram passo
debere praestari: nam si ei restituisset, distraxisset
c’- pretium esset lucratus.

lb Paulus libro vicensimo primo ad edictum •Uti-
que autem etiam mortuo homine necessaria est sen-
lentia, propter fructus et partus et stipulationem de
evictione . non enim post litem contestatam utique et
P.0SSCS8Qr praestare debet. Culpa non in-
4(i mari? micif 1 n,ave.m P citaro tempore navigationis trans

homini ’ hC6t ea Pcrierit: “isi si minus idoneis
nominibus eam commisit.

inis \tLr^S}Pi:0 sext0 ad edictum Iulia-

inio i -

Maevii l^'gest“ru.m scribit, si hominem, qui

' a me peteret ™!t a Tltio’ > deinde cum eum Maevius
ciderit^ Mmm1?111 vendidero eumque emptor oc-

1 Idem ItiHann 6SSa men.Pret'4urn Maevio restituere,
idem Iuhanus eodem libro scribit, sl moram fece-

204,

rit in homine reddendo possessor et homo mortuus 204, i
sit, et fructuum rationem usque ad rei iudieatae tem-
pus spectandam esse, idem Iulianus ait non solum
fructus, sed etiam omnem causam praestandam: et
ideo et partum venire in restitutionem et partuum s
fructus, usque adeo autem et causae veniunt, ut
Iulianus libro septimo scribit, si_ per eum servum
possessor adquisierit actionem legis Aquiliae, resti-
tuere cogendum, quod si dolo malo ipse possessor
desierit possidere et aliquis hominem iniuria occide-
rit, aut pretium hominis aut actiones suas praestare
cogetur, utrum eorum voluerit actor, sed et fructus,
quos ab alio possessore percepit, restituere eum
oportet: lucrum enim ex eo homine, qui in lite esse ia
coeperit, facere non debet, sed fructus eius tempo-
ris, quo tempore possessus est ab eo qui evicerit,
restituere non debet: sed quod dicit de actione legis
Aquiliae, procedit, si post litem contestatam usucepit
possessor, quia plenum ius incipit habere.

18 Gaius libro septimo ad edictum provhxciale
Si post acceptum iudicium possessor usu hominem is
cepit, debet eum tradere7 eoque nomine de dolo ca-
vere: periculum est enim, ne cum vel pigneraverit vel
manumiserit.

19 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Ipsi
quoque reo cavendum esse Labeo dicit ‘his rebus
recte praestari’, si forte fundi nomine damni iniecti
cavit.

20 Gaius libro septimo ad edictum provinciale
Praeterea restituere debet possessor et quae post ac- 20
ceptum indicium per eum nou ex re sua adquisivit:

in quo hereditates quoque, legataque, quae per eum
servum obvenerunt, continentur, nec enim sufficit
corpus ipsum restitui, sed opus est, ut et causa rei
restituatur, id est ut omne habeat petitor, quod habi-
turus foret, si eo tempore, quo iudicium accipiebatur,
restitutus illi homo fuisset, itaque partus ancillae
restitui debet, quamvis postea editus sit, quam ma-
trem eius, post acceptum scilicet iudicium, possessor 2»
usuceperit: quo casu etiam de partu, sicut de matre,
et 'traditio7 ct cautio de dolo necessaria est.

21 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Si
a bonae fidei possessore fugerit servus, requiremus,
an talis fuerit, ut et custodiri debuerit, nam si in-
tegrae opinionis videbatur, nt non debuerit custodiri,
absolvendus est possessor, ut tamen, si interea eum
usuceperat, actionibus suiB cedat petitori et fructus so
eius temporis quo possedit praestet, quod si non-
dum eum usucepit, absolvendum eum sine cautioni-
bus, ut nihil caveat petitori de persequenda ea re:
quo minus enim petitor eam rem persequi potest,
quamvis interim, dum in fuga sit, usucapiat? nec
iniquum id esse Pomponius libro trigensimo nono ad
edictum scribit, si vero custodiendus fuit, etiam ip-
sius nomine damnari debebit, ut tameD, si usu eum 35
nou cepit, actor ei actionibus suis cedat. Iulianus
autem in his. casibus, ubi propter frigam servi pos-
sessor absolvitur, etsi non cogitur cavere de perse-
quenda re, tamen cavere debere possessorem, si rem
nanctus fuerit, ut eam restituat, idque Pomponius
libro trigensimo quarto variarum lectionum probat:
quod verius est.

22 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Quod

si dolo possessoris fugerit, damnandum eum, quasi 4»
possideret.

23 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Iu
rem actio competit ei, qui aut iure gentium aut iure

1 civili dominium adquisiit. Loca sacra, item reli-
giosa, quasi nostra in rem actione peti non possunt. 205, i

2 Si quis rei suae alienam rem ita adiecerit, ut
pars eius fieret, veluti si quis statuae suae brac-
chiurn aut pedem alienum adiecerit, aut scypho an-
sam vel fundum, vel candelabro sigillum, aut mensae

; r F ,. (2) c°mm.atibu» duobus l. 10 au
agitur... faciendi aunt et l. « nisi ai malit rem rei
“iterum utrum inducere Justiniani neglexerunt (2

verberatum tuentur BN, dei. Hat. (4) iunge 19, 2, 43.
6, 1, 27 § 2. 16 pr. (5) primo S, om. F («) <5 Just.
(Eiscle) (7) § 3 fin. Iust. (Faber) (S) f f. not. 4

VI 1

122

DE REi

205, 3 pedem , dominum cius totius rei e ilici vereque sta-
tuam suam dicturum et scyphum pleri que recte di-
s 3 eunt. Sed et id, quod m charta mea scribitur
aut in tabula pingitur, statim meum fit: licet de pic-
tura quidam contra senserint propter pretium pictu-
rae: sed necesse est ei rei cedi*, quod sme ula esse

4 non potest. In omnibus igitur istis, in quibus
mea res per praevalentiam alienam rem trahit tneam-
que efficit, si eam rem vindicem, per exceptionem
doli mali cogar pretium eius quod accesserit dare.

5 Item quaecumque aliis iuncta sive adieeta acces-
io sionis loco cedunt, ca quamdin cohaerent dominus

vindicare non potest, sed ad exhibendum agere pot-
est, ut separentur et tunc vindicentur scilicet ex-
cepto eo, quod Cassius de ferruminatione scribit.
dicit enim, si statuae suae ferruminatione2 iunctum3
bracchium sit, unitate maioris partis consumi et quod
semel alienum factura sit, etiamsi inde abruptum sit, ;
redire ad priorem dominum non posse, non idem in
eo quod adplumbatum sit, quia ferruminatio per ean-
15 dem materiam facit confusionem, plumbatura non
idem efficit. ‘ideoque in omnibim his casibus, in qui-
'bus neque ad exhibendum neque in rem locum habet,
Tu factum actio necessaria est/1* at in his corporibus,
quae ex distantibus corporibus essent, constat singu-
las partes retinere suam propriam speciem, ut singuli
homines, singulae oves: ideoque posse me gregem
vindicare, quamvis aries tuus sit immixtus, sed et ■
M te arietem vindicare posse, quocl non idem in co-
haerentibus corporibus eveniret : nam si statuae meae :
bracchium alienae statuae addideris, non posse dici
bracchium tuum esse, quia tota statua uno spiritu I

6 continetur5. Tignum alienum aedibus iunctum nec
vindicari potest propter legem duodecim tabularum,
nec eo nomine ad exhibendum agi ‘nisi adversus eum,
qui sciens alienum iunxit aedibus’6: sed est actio an-
tiqua de tigno iuncto, quae in duplum ex lege duo-

25 7 deeim tabularum descendit. Itemsi quis ex alie-
nis cementis in solo suo aedificaverit, domum qui-
dem vindicare potcrit,_ cementa autem resoluta prior
dominus vindicabit, etiamsi post tempus usucapionis
dissolutum sit aedificium, postquam a bonae fidei
emptore possessum sit: nec enim singula cementa
usucapiuntur, si demus per temperis spatium nostra
fiat.

24 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Is
to qui destinavit rem petere animadvertere debet, au

aliquo interdicto possit nancisci possessionem . quia
longe commodius est ipsum possidere et adversarium,
ad onera petitoris compellere quam alio possidente
petere.

25 UzriALys libro septuagensimo ad edictum Is
qui se optulit rei defensioni sine causa, cum non
possideret nec dolo fecisset, quo minus possideret: ‘

S5 si actor ignoret ,_ non est absolvendus, ut Marcellus
ait; quae sententia vera est. sed hoc post litem con-
testatam: ceterum aute indicium acceptum non de-
cipit actorem qui se negat possidere, cum vere non
possideret: nec videtur se liti optulisse qui discessit,
~b Paulus Uvro secundo ad Plautium Natu si
actor scit, tunc is non ah alio, sed a sc decipitur'
et ideo reus absolvitur.

« 27 Idem libro. vieensimo primo ad edictum Sin

autem cum a_Titio petere vellem, aliquis dixerit se
possidere et ideo liti se optulit, et hoc ipsum in rc ■
agenda testatione probavero, omnimodo cond^mnan-
1 _dus est'7. Possidere autem aliquis debet utique ct ;
litis contestatae tempore et quo res iudicatur. quod
si litis contestationis tempore possedit, cum autem ■
res iudicatur sine dolo malo amisit possessionem ab-
506, i solvendus est possessor, item si liris contestatae tem-
pore non possedit, quo autem iudicatur possidet pro-
banda est Proculi sententia, ut omnimodo condemne-

tur: ergo et fructuum nomine cx quo coepit possi- 2ufi ,
2 dere damnabitur. *Si homo petitus dolo posses- ’*
soris deterior f <i c tiis sit} deinde sine culps, cius
aha causa mortuus sit, aestimatio non fiet eius, qu0(j
deteriorem eum fecerat, quia nihil interest petitoris- &
sed haec quantum ad in rem actionem: legis autem
S Aquiliae actio durat3. Sedet 3 is, qui ante litem
contestatam dolo desiit rem possidere, tenetur in
rem actione: idque ex senatus consulto colligi pot-
est. quo cantum est, ut diximus, ut dolus praetentus
in hereditatis petitionem veniat 10: ‘cum enim in here-
ditatis petitione, quae ct ipsa in rem est, dolus prae-
teritus fertur, non est absurdum per consequentias
‘et in speciali in rem actione dolum praeteritum de- 1()

4 ‘duci’11. Si per filium aut per servurn pater vel
dominus possideat et is sine culpa patris dominive rei
radicandae tempore absit: vel tempus dandum vel

5 cavendum est de possessione restituenda. In retn
petitam si possessor ante litem contestatam sumptus
fecit, per doli mali exceptionem ratio eorum haberi
debet, si perseveret actor petere rem suam non red-
ditis sumptibus. idem est etiam, si noxali iudicio
servum defendit et damnatus praestitit pecuniam, aut is
in area quae fuit petitoris per errorem insulam aedi-
ficavit: ‘nisi tamen paratus sit petitor pati tollere
eum aedificium’1', quod et in area uxori donata por
iudicem, qui de dote cognoscit, faciendum dixerunt,
sed si puerum meum, cum possideres, erudisses, non
idem observandum Proculus existimat, quia ‘neque’
carere servo raeo debeam ‘nec potest remedium idem
adhiberi, quod in arca diximus’11:

28 Gajus libro septimo ad edictum provinciale 20
forte quod pictorem aut librarium docueris, dicitur12
non aliter ‘officio indicis’ 11 aestimationem haberi posse,

29 Pomponius libro vieensimo primo ad Quintum
Mucium nisi si venalem emn habeas et plus ex pre-
tio cius consecuturus sis propter artificium,

30 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
aut si ante denuntiatum sit actori, ut impensam 25
solveret, et eo dissimulante posita sit. doli mali ex-
ceptio.

31 Paulus libro vieensimo primo ad edictum Ce-
terum cum de fructibus servi petiti quaeritur, non
tantum pubertas eius spectanda est, quia etiam im-
puberis aliquae operae esse possunt, improbe tamen
desiderabit petitor fractus aestimari, qui ex artificio
eius percipi potuerunt, quod artificium sumptibus
possessoris didicit.

32 Modf.stinzts libro octavo differentiarum Quod 3»
si artificem fecerit, post vicensimum quintum annum
eius, qui artificium consecutus est, impensae factae
poterunt pensari.

33 Paulus libro vieensimo primo ad edictum Fruc-
tus non modo percepti, sed et qui percipi honeste
potuerunt aestimandi sunt: ct ideo si dolo aut culpa
possessoris res petita perierit, veriorem putat Pom- 35
ponius Trebatii opinionem putantis eo usque fruc-
tuum rationem habendam, quo usque haberetur, si
nor perisset, id est ad rei radicandae tempus: quod
et Juliano M placet, hac ratione si nudae proprietatis
aominus petierit et inter moras usus fructus amissus
sit, ex eo tempore, quo ad proprietatem usus fructus
reversus est, ratio fructuum habetur.

34 Iuli alnus libro septimo digestorum Idem est io
et si per alluvionem pars fundo aceesserit.

35 Paulus libro vieensimo primo ad edictum Et

ex diverso si petitor lite contestata usum fructum 20.,
legaverit, ex eo tempore, ex quo discessit a proprie-
tate, fructuum rationem non habendam quidam recte
1 putant. _Ubi aut, em alienum fundum petii 13 et in-
dex sententia declaravit meum esse, debet etiam de
fructibus possessorem condemnare: eodem enim errore
et de fructibus condemnaturum: non debere enim

(1) necessarie ei rei cedit Mo., necesse est materiae
cedere Kr. (2) ferruminationi F (3) tuum ins. Mo.
(4) ' ’ lust. ( Oradenwiti ) (5) iunge l. 2 (6) ” lust

‘Xlisele) (7) ” lusi. ( Lenel ) (s) iunge 6, 1, n. 19,2, «

(8l) ‘ ’ lust. ? ( Gradrmvitz ) (9) iunge l. 16 pr. (10) cf' •

?, 3, 25 § 2 (11) <> iust' ( Pernice ) (12) dicitur|

igitur Mo. (is) petit F (14) 6, 1, 17 § 1

VINDICATIONE

VI 1

123

207 s lucro possessoris cedere fructus, cura vietus sit: alio-
quin, ut Mauricianus ait, nec rera arbitrabitur iudex
mihi restitui, et quare habeat quod non esset habi-
turus possessor, si statim possessionem restituisset s

2 Petitor possessori de evictione cavere non cogitur
rei nomine, cuius aestimationem accepit: _ sibi enim
possessor imputare debet, qui non restituit rem.

3 Eorum quoque, quae sine interitu dividi non pos-
sunt, partem petere posse constat.

io 36 G-aius libro septimo ad edictum provinciale
Qui petitorio iudicio utitur, ne frustra experiatur,
requirere debet, an is, cum (^uo instituat actionem,

1 possessor sit ‘vel dolo desiit possidere>16. Qui in
rem convenitur, etiam culpae nomine condemnatur,
culpae autem reus estpossessor, qui per insidiosa
loca servum misit, si is periit, et qui servum a se
petitum in h arena esse concessit, et1 is inortnns sit: )
ts sed et qui fugitivum a se petitum non custodit, si is 1
fugit, et qui navem a se petitam adverso tempore
navigatum misit, si ea naufragio perempta est.

37 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum
Iuliamis libro octavo- digestorum scribit: si in aliena
area aedificassem, cuius bonae fidei quidem emptor
fui, verum eo tempore aedificavi, quo iam sciebam ■
alienam, videamus, an nihil mihi exceptio prosit: ‘nisi :

aa forte quis dicat prodesse de damno sollicito’3. _ puto
autem huic exceptionem non prodesse: nec enim de-
buit iam alienam certus aedificium ponere: 'sed hoc
'ei concedendum est, ut sine dispendio domini areae
'tollat aedificium quod posuit’4.

38 Celsus libro tertio digestorum In fundo alieno,
quem imprudens emeras, aedificasti aut conseruisti,
deinde evincitur: bonus iudex varie ex personis cau-

25 sisque constituet, finge et dominum eadem facturum
fuisse: reddat impensam, ut fundum recipiat, usque
eo dumtaxat, quo pretiosior factus est, et si plus
pretio fundi accessit, solum quod impensum est.
finge pauperem, qui, si reddere id cogatur, laribus5
sepuleliris avitis carendum habeat: sufficit tibi per-
mitti tollere ex his rebus quae possis, dum ita ne
deterior sit fundus, quam si initio non foret aedi-
ficatum. 'constituimus vero, ut, ei paratus est domi-
ao 'nus tantum dare, quantum habiturus est possessor
'his rebus ablatis, fiat ei potestas’4; neque malitiis in-
dulgentium est, si tectorium puta, quod induxeris,
picturasque corradere6 velis, nihil laturus nisi ut
officias, finge eam personam esse domini, quae re-
ceptum fundum mox venditura sit: nisi reddit, quan-
tum prima parte reddi oportere diximus, eo deducto
tu condemnandus es.

35 39 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum

Redemptores, qui suis cementis aedificant, statim ce-
menta faciunt eorum , in quorum solo aedificant. i
1 Julianus recte scribit libro duodecimo digesturum
mulierem, quae intercedens fundum pignori dedit, quam-
vis a creditore distractum posse in rem actione petere:
40 G-aius Ipjro septimo ad edictum provinciale
40 quia nullum pignus creditor vendidisse videtur.

41. Ulpianus libro septimo decimo ad edictum Si
quis hac lege emerit, ut, si alius meliorem condicio-
„.,a , "LVl*U,ent'.’ ^cedatur ab emptione, post allatam
2. , • i cum em iam non potest in rem actione uti. 'eed

‘L.o;1,, C > t'n d^era . addictus sit fundus, antequam ad-
. . sit facta, uti in rem actione potest: postea nem
* , i** & servus mil>i vel filius familias fandum

tioner 1 f1 1,1 aduLt habens liberam peculii administra-
| .ac^10De uti potero, sed et si doruini
b n uem rt M tradat> Mem erit dicendum:

ciidir tM tr-wT V+11111' ^r0cura^or v°luntate domini ven-
% Paut^Ui’ 1U rm acti^m “ibi praestabit.
ii Paulus hbro vicensimo sexto ad edictum Si

in rem actum sit, quamvis heres possessoris, si non* 208,5
persona defuncti commissum sit, omnimodo in dam-
nationem veniet.

43 Idem libro vigensimo septimo ad edictum Quae
religiosis adhaerent, religiosa sunt et idcirco nec la-
pides inaedificati postquam remoti sunt vindicari pos-
sunt: in factum autem actione petitori extra ordinem io
subvenitur, ut is, qui hoc fecit, restituere eos com-
pellatur. sed si alieni sine voluntate domini inaedi-
ficati fuerint et nondum funeto monumento in hoc
detracti eruut, ut alibi reponerentur, poterant a domino
vindicari. 9 quod si in hoc detracti erunt, ut reponeren-
tur, similiter dominum eos repetere posse constat.

44 Gajus libro vicensimo 10 nono ad edictum pro-
vinciale Fructus pendentes pars fundi videntur. 15

45 Ulpianus libro sexagensimo octavo ad edic-
tum Si homo Bit, qui post conventionem restituitur,
si quidem a bonae fidei possessore, puto cavendum
esse de dulo solo, debere ceteros etiam de culpa
sua: inter quos erit et bonae fidei possessor post
litem contestatam.

46 Paulus libro decimo" ad Sabinum Eius rei, 20
quae per in rem actionem petita tanti aestimata est,
quanti in litem actor i araverit, dominium statim ad
possessorem pertinet: transegisse enim eum eo et
decidisse videor eo pretio, quod ipse constituit.

47 TliEM libro septimo decimo ad Plautium Haec
si res praesens sit: si absens, tunc cum possessio-
nem eius possessor nactus sit ex voluntate actoris:

et ideo non est alienum non aliter litem aestimari a 25
iudice, quam si caverit actor, quod per se non fiat
possessionem eius rei non traditum iri.

48 Papinianus libro secundo responsorum Sump-
tus in praedium, quod alienum esse appamit, a bona
fide possessore facti neque ab eo qui praedium dona-
vit neque a domino peti possunt, verum 'exceptione
doli posita’ 12 per officium indicis aequitatis ratione
servantur, scilicet si fructuum ante litem contestatam so
perceptorum summam excedant: etenim admissa com-
pensatione superfluum sumptum meliore praedio facto
dominus restituere cogitur.

49 Celsus libro octavo decimo digestorum Solum
partem esse aedium existimo nec alioquin subiacere
1 uti mare navibus. Meum est, quod ex re mea
snperest, cuius vindicandi ius habeo.

50 Callistratus libro secundo edicti monitorii 35

Si ager ex emptionis causa ad aliquem pertineat, non 209, 1
recte hac actione agi poterit, antequam traditus sit
1 ager tuneque possessio amissa sit. Sed heres de
eo quod hereditati obvenerit recte aget, etiamsi pos-
sessionem eius adhuc non habuerit.

51 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum Si
in rem actum sit et in heredem possessoris iudicium s
datum sit, culpa quoque et dolus malus heredis in
hoc iudicium venit.

52 Julianus libro qidnqungcnsimo quinto digesto-
rum Cum autem fundi possessor ante litem contes-
tatam dolo malo fundum possidere desiit, heredes
eius in rem quidem actionem suscipere cogendi non
sunt, sed in factum actio adversus eos reddi debebit,
per quam restituere cogantur, quanto locupletes13 ex 10
ea re facti fuerunt.

53 Pomponius libro trigensimo primo ad Sabinum
Si fundi possessor eum excoluisset sevissetvc et postea
fundus evincatur, consita tollere non potest.

_ 54 Ulpianus libro sexto opinionum Inter offi-
cium advocationis et rei suae defensionem multum
interest": nec propterea o.ui« , si postea cognoverit
rem ad sc pertinere, quod alii eam vindicanti tunc 15
ignorans suam esse adsistebat, dominium suum aruisit.

55 li Julianus libro quinquagensimo quinto diges-

to) et| si IZal. (2) septimo Pernice lust

s ;«re) frl(4) ” Iu1- {b'aber> <»> paternis ««i

, (°) eorporaderc Fl (7\ < > •.

8 possideat, absolvatur, tamen si ex^ins. S recte
D) no» sunt Pauli (Leuci) (l0) deo!luo Kr,

propter l. 45 (Oat. Uber 29 respondet Ulpiani, libro 7-1)
(11) tertio ius.? c f. I. 69 ( Lcnel ) (t2) ' ’ lust. (Pernice.)

(13) locupletiores edd. (u) interest S. est F (151 c/.
46, 5, 2 § 2 (io) “lust. (Siber)

VI 1

124

DE REI VINDICATIONE

209, it torum Si possessor fundi ante iudicium acceptura
duobus heredibus relictis decesserit et ab altero ex
his, qui totum fundum possidebat, totus petitus fuerit,
quin in solidum condemnari debeat, dubitari non oportet.

20 56 Idem libro septuagensimo octavo digestorum

Vindicatio non ut gregis, ita et peculii recepta est,
sed res singulas is, cui legatura peculium est, petet.

57 AlfeXVS libro sexto digestorum Is a quo fun-
dus petitus erat ab alio eiusdem fundi nomine con-
ventus est: quaerebatur, si alterutri eorum ins.su ra-
dicis fundum restituisset et postea secundum alterum j
petitorem res radicaretur, quemadmodum non duplex i

25 damnum traheret, respondi, uter prior iudex iudi- .
caret, eum oportere ita fundum petitori restitui rabere,
ut possessori caveret vel satisdaret, si alter fundum
evicisset, eum praestare.

58 Paulus libro tertio epitomarum Alfeni diges-
torum A quo servus petebatur et eiusdem servi no-
mine cum eo furti agebatur, quaerebat, si utroque

so iudicio condemnatus esset, quid se facere oporteret,
si prius servus ab eo evictus esset, respondit1, non
oportere iudicem cogere, ut eum traderet, nisi ei
satisdatum esset, quod pro eo homine iudicium ac-
cepisset, si quid ob eam rem datum esset, id recte .
praestari, sed si prius de furto ‘indicium factum’ a esset ;
et hominem noxae dedisset, deinde de ipso homine j
secundum petitorem ‘iudicium factum’2 esset, non de-
bere ob eam rem indicem, quod hominem non tra-
85 derct, litem aestimare, quoniam nihil cius culpa ne-
que dolo contigisset, quo minus hominem traderet.

59 Iuli anus libro sexto ex Minicio Habitator in
aliena aedificia fenestras et ostia imposuit, eadem
post annum dominus aedificiorum dempsit: quaero,
is qui imposuerat possetne ea vindicare, respondit
posse: nam quae alienis aedificiis conexa essent, ea
quamdiu iuncta manerent, eorundem aedificiorum esse,

io simul atque inde dempta essent, continuo in pristi-
nam causam reverti.

60 Pomponius libro vieensimo nono ad Sabinum
Quod infans vel furiosus possessor perdidit vel cor-
rupit, impunitum est.

61 Iuli anus libro sexto ex Minicio Minicius inter-
210,1 rogatus, si quis navem suam aliena materia refecis- ■

set, nuru nihilo minus eiusdem navis maneret, re-
spondit manere, sed si in aedificanda ea idem fecis-
set, non posse. Iuliaxus notat : nam proprietas totius
navis carinae causam sequitur,

62 Papinianus libro sexto quaestionum Si navis
s a malae fidei possessore petatur, et fructus aesti-
mandi sunt, ut in taberna et area quae locari so-
lent. qnod non est ei contrarium, quod de pecunia !
deposita, quam heres non3 attingit1, usuras prae- j
stare non cogitur: nam etsi maxime vectura sicut I
usura non natura pervenit, sed iure percipitur, tamen !
ideo vectura desiderari potest, quoniam periculum |
navis possessor petitori praestare non debet, cum

1 pecunia periculo dantis facneretur. Generaliter
io autem cum dc fructibus aestimandis quaeritur, cou- 1
stat animadverti debere, non an malae fidei posses-
sor f r i.i itus * sit, sed an petitor frui potuerit., si ei
possidere licuisset, quam sententiam Inlianus quo- ;
que probat. ;

63 Idem libro duodecimo quaestionum Si culpa, i
non fraude, quis possessionem amiserit, quoniam pati
debet aestimationem, audiendus erit a iudicc, si de-

15 sideret, ut adversarius actione sua cedat: cum tamen
praetor auxilium quandoque latrans sit quolibet alio
possidente, nulla^ captione adficietur. ipso quoque
qui litis aestimationem perceperit, possidente debet-
adiuvari . nec lacue audiendus erit ille, si velit postea
pecuniam quam ex sententia iudicis periculo iudi-
cat.i recepit, restituere.

64 Idem libro vieensimo quaestionum 6 Cum in rem i

agitur, eorum quoque nomine, quae usui non fructui 2i0 „
sunt, restitui fructus certum es •. _ 1

fig Jdkm Ubro secundo responsorum Emptor prae-
dium quod a non domino emit, ‘exceptione doli posiLa’5
non aliter restituere domino cogetur, quam si pecn-
uiam creditori eius solutam, qui pignori datum prae-
dium halmit, usurarumque medn temporis superflmlru
recipcraverit, scilicet si minus m fructibus ante litem
perceptis fuit: nam eos usuris novis dumtaxat com. 2S
pensari sumptuum in praedium factorum exemplo
1 aequum est. Ancillam, quae non in dotem data,
sed in peculium filiae concessa est, peculio filiae non
legato mancipium hereditarium esse convenit, si tamen
pater dotis ac peculii contemplatione filiam exhere-
davit et ea ratione reddita nihil ei testamento reli-
quit aut po minus legavit, filiam defensio tuebitur
voluntatis.

66 Paulus libro secundo quaestionum Non ideo ao
minus recte quid nostrum esse vindicabimus, qnod
abire a nobis dominium speratur, si condicio legati
vel libertatis extiterit.

67 Sca evola libro primo responsorum A tutore
pupilli dumum mercatus ad eius refectionem fabrum
induxit: is pecuniam invenit: quaeritur ad quem per-
tineat. respondi, si non thensauri fuerunt, sed pecu- 35
nia forte perdita vel per errorem ab eo ad quem
pertinebat non ablata, nihilo minus eius eam esse,
cuius fuerat.

68 Ulpianus libro quinquagensim o primo ad edic-
tum'' Qui restituere iussus indici non paret conten-
dens non posse restituere, ‘si quidem liabeat rem,
'manu militari officio iudicis ab eo possessio trans-
fertur et fructuum dumtaxat omnisqne causae nemine
‘condemnatio fit. si vero non potest restituere’8, si to
quidem dolo fecit quo minus possit, is, quantum ad-
versarius in litem sine ulla taxatione in infinitum
iuraverit, damnandus est. si vero nec potest resti- 211, i
tuere nec dolo fecit quo minus possit, non pluris
qnara quanti res est, id est quanti adversarii inter-
fuit, condemnandus est. 3 haec sententia generalis est

et ad omnia, sive interdicta sive actiones in rem sive
in personam sunt, ex quibus arbitratu iudicis quid
restituitur, locum habet.

69 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum Is s
qui dolo fecit quo minus possideret hoc quoque no-
mine punitur, quod actor cavere ci non debet actio-
nes, quas eius rei nomine habeat, se ci praestaturum.

70 1’om PONWS libro vieensimo nono ad Sabinum

Nec quasi Publicianam quidem actionem ei dandam
placuit, ne in potestate cuiusque sit per rapinam ab
invito domino rem insto pretio comparare. ia

71 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum 10 Quod
si possessor quidem dolo fecit, actor vero iurare non
vult, sed quauti res sit adversarium condemnari ma-
luit, mos ei gerendus est.

72 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum "Si
a Titio fundum emeris Sempronii et tibi traditus sit
pretio soluto, deinde Titius Sempronio heres extiterit
et eundem alii vendiderit et ‘tradiderit’, aequius est,
ut tu potior sis. nam et si ipse venditor eam rem
a te peteret, exceptione eum summoveres. sed et si
ipse possideret et tu peteres, adversus exceptionem
dominii replicatione utereris.

_ 73 Idem libro septimo decimo ad edictum ln spe-
ciali actione non cogitur possessor dicere, pro qna
parte eius sit: hoc enim petitoris munus est, non
1 possessoris: quod et in Publiciana observatur. Super-
ficiario,

74 Paulus libro vieensimo primo ad edictum id
est qui m alieno solo superficiem ita habeat, ut cer-
tam pensionem praestet,

75 Ulpianus libro sexto 12 decimo ad edictum prae-
tor causa cognita in rem actionem pollicetur, 24

(1) respondit, si prius,. .esset Brcmer (2) < > Iust.

( Pernice ) (3) not F (4) attigit Mo. (5) frui-

turus FS (6) iunge 22, 1, 3 § 4 (7) ad Sabinum

Lencl (8) ‘ ’ Iust. ( Lenel ) (0) seqq. Iust. (Faber)

(J°) iunge 12, 3, 2 („) efm 21, 3, 2. 44, 4, 4 § 32

(12) septimo scr.

de PUBLICIANA IN REM ACTIONE

125

VI l. 2

21 lj 2© 7(5 Gaius libro septimo ad edictum provinciale

Quae dc tota re vindicanda dicta sunt, eadem ct de
parte intellegenda sunt, olficioque m dicis continetur
pro modo partis ea quoque restitui iubere, quae simul
1 eum ipsa parte restitui debent. Incertae, partis
vindicatio datur, si iusta causa interveniat, iusta
io autem causa esse potest, si forte legi Palcidiae locus
sit in testamento, propter incertam detractionem ex
legatis, quae vix apud iudicem examinatur: iustarn
enim habet ignorantiam legatarius, cui homo legatus
est, quotam partem vindicare debeat: itaque talis
dabitur actio, eadem ct dc ceteris rebus intellege-
mus.

77 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum
85 Quaedam mulier fundum 1 non marito donavit per

epistulam et eundem fundum ab eo conduxit: posse
defendi in rem ei competere, quasi per ipsain ad-
quisievit possessionem veluti per colonam'-, propo-
nebatur, quod etiam in eo agro qui douabatnr fuis-
set, cum epistula emitteretur: quae res sufficiebat
ad traditam possessiouem, licet conductio non inter-
venisset.

78 Labeo libro quarto pithanon a Paulo epito-
40 matorum Si eius fundi, quem alienum possideres,

fructum non coegisti, nihil eius fundi fructuum no-
mine te dare oportet. Paulus. Immo quaeritur: huius
fructus idcirco factus est, quod is eum suo nomine
perceperit? perceptionem fructus accipere debemus
non si 3 perfecti collecti, sed etiam coepti ita percipi,
ut terra continere se fructus desierint: veluti si oli-
212,i vae uvae lectae, nondum autem vinum oleum ab ali-
quo factum sit: stati m enim ipse accepisse fructum
existimandus est.

79 Idem libro sexto pithanon a Paulo epitoma-
torum Si hominem a me petieris ct is post litem
contestatam mortuus sit, fructus quoad is vixerit

5 aestimari oportet. Paulus. Ita id verum esse puto,
si non prius is homo in eam valetudinem inciderit,
propter quam operae eius inutiles factae sunt: nam
ne si vixisset quidem in ea valetudine, fructus eius
temporis nomine aestimari conveniret.

80 Pullius Anthianus libro primo ad edictum
In rem actionem pati non compellimur, 4 quia licet
alicui dicere se non possidere, ita ut, si possit ad-

10 versarius convincere rem ab adversario possideri,
transferat ad se possessiouem per iudicem, licet suam
esse non adprchaverit.

n»

DE PUBLICIANA IN REM ACTIONE.

1 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Ait
ib praetor: ‘Si quis id quod traditur0 ex iusta causa
' non a domino’ et nondum usucaptum petet, indicium

1 ‘dabo’. Merito praetor ait ‘nondum usucaptum’:
nain si usucaptum est, habet civilem actionem nec

2 desiderat honorariam. Sed cur traditionis dum-
taxat ct usucapionis fecit mentionem, cum 'satis' mul-
tae sunt luris partes, quibus dominium quis nancis-
ceretur ? ut puta legatura.

- 1 AULUS libro nono decimo ad edictum vel mor-
10 's_calf-,a •£o“f.tl.01ies factae: nam amissa possessione
capiuntur4 U >1°lana ’ ^n'a ac* exemP^um legatorum

i ^„FtvIAmr-iS ^ro Sexl.° decimo ad edictum Sunt
npt«V’ ^ pmracque. Ait praetor: ‘*ex iusta causa
utitor* P, ?^ltur lustam causam traditionis habet,
comnet r P 2!a: et nJJn Mhlm emptori bonae fidei
S S u1"*1 80(1 et aliis’ ut P"ta ei dotis

J5 iustissima mu rcs.est necdum usucapta: est enim
sii & 11 T aesti™ta res in dotem data
era si res ex causa iudicati sit tradita

4 Paulus libro nono decimo ad edictum vel sol- 212,24
vendi causa

5 Ulnanus libro sexto decimo ad edictum vel
ex causa noxae deditionis, sive vera causa sit sive

falsa. , .

6 Paulus libro nono decimo ad edictum Item si
servum ex causa noxali, quia non defendebatur, iussu 3t>
praetoris duxero et amisero possessionem , competit
mihi Publiciana.

7 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Sed
et si res adiudicata sit, Publiciana actio competit.

1 Si lis fuerit aestimata, similis est venditioni: et
ait Iuli anus libro viceusimo secundo digestorum, si
optulit reus aestimationem litis, Publicianam com-

2 petere. Marcellus libro septimo decimo digesto-

! rum scribit eum, qui a furioso ignorans eum furere 35
. emit, posse usucapere: ergo et Publicianam habebit.

: 3 Sed et si quis ex ‘lucrativis causis’9 rem accepit,
habet Publicianam , quae etiam adversus donatorem
competit: est enim iustus possessor et petitor, qui

4 libcralitatem accepit. Si a minore quis emerit

5 ignorans eum minorem esse, habet Publicianam. Sed
et si permutatio facta sit, eadem actio competit.

0 Publiciana actio ad instar proprietatis, non ad

7 instar possessionis respicit. Si petenti milii rem io
iusiurandum detuleris egoque iuravero rem meam esse,
competit Publiciana mihi, sed adversus te dumtaxat:

ei enim soli nocere debet iusiurandum, qui detulit,
sed si possessori delatum erit iusiurandum et iura-
verit rem petitoris non esse, adversus eum solum pe-
tentem exceptione utetnr, non ut ct habeat actionem.

8 In Publiciana actione omnia eadem erunt, quae 213, i

9 et in rei vindicatione diximus. Haec actio et he-

10 redi et10 honorariis successoribus competit. Si
ego Don emero, sed servus meus, habebo Publicia-
nam. idem est et si procurator meus vel tutor vel
curator vel quis alius negotium meum gerens emerit.

11 Praetor ait: l<qui’ 11 bona fide emit, non igitur
omnis emptio proderit, sed ca, quae bonam fidem 5
habet: proinde hoc sufficit me bonae fidei emptorem
fuisse, quamvis non a domino emerim, licet ille cal-
lido consilio vendiderit: neque enim dolus venditoris

12 mihi nocebit. In hac actione non oberit milii,
si successor sum et dolo feci, cum is, in cuius locum
successi, bona fide emisset: nec proderit, si dolo

13 carco, cum emptor, eui successi, dolo fecisset. Sed
enim si servus meus emit, dolus eius erit spectan-

14 dusj non meuH, vel contra. Publiciana tempus io
emptionis continet, et ideo neque quod ante emptio-
nem neque quod postea dolo malo factum est in hac

15 actione deduci Pomponio videtur. Bonam autem

16 fidem solius emptoris continet. Ut igitur Publi-
ciana competat, haee debent eoneurrere, ut et bona
fide quis emerit et ei res empta eo nomine sit tradita:
ceterum ante traditionem, quamvis bonae fidei quis

17 emptor sit, experiri Publiciana non poterit. ‘Uuiia-
nus libro septimo digestorum scripsit traditionem rei 15
emptae oportere boua fide fieri: ideoque ei sciens
alienam possessionem adprehcndit, Publiciana eum
experiri non posse, quia usucapere non poterit, nec
quisquam putet 13 hoc nos existimare sufficere initio
traditionis ignorasse rem alienam, uti quis possit
Publiciana experiri, sed oportere et tunc bona fide
emptorem osse.

8 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Pe 20
pretio vero soluto nibil exprimitur: unde potest con-
iectnra capi, quasi nec sententia praetoris ea sit, ut
requiratur, an solutum sit pretium.

9 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Sive
autem emptori res tradita est sive heredi emptoris,

1 Publiciana competit actio. Si quis rem apud se

(!) ita ins. f 1 (J) Si, ^

(r, ” . , W I»st. (Gradenuntz)

J l , -i’ 8ab- 15‘ 17 = PaP- 1«. -

(G) fuitne id quod mancipio datur trac
7 2 a“ i 1 ct 3 non quadrat, oum Ulq

(3) si

15, 2
(Leuci)
agat de

dominio postea adquisilo, Paulus de iusta traditionis
causa (Lettel) (8) traditum suppi. Lenel (9) K> Iu st.
(di Marzo) (lO) in tns, F (11) ” Iutt, (Leneli

(12) iunge 41, 3, 15 pr, {13) potest FS

13

VI 2. 3

126

DE PUBLICIANA IN REM ACTIONE

213,25 depositam vel sibi commodatam eraerit vel pignori
sibi dutara, pro tradita erit accipienda, si post cmptio-

2 nem apud eum remansit. Sed et si praecessit

3 traditio emptionem, idem erit (licendum. Item si
hereditatem emero et traditam milii rem hereditariam

4 petere velim, Neratius scribit esse Publicianam. Si
duobus quis separatim vendiderit bona fide ementi-
bus, videamus, quis magis Publiciana uti possit, utrum
is cui priori rea tradita est an is qui tantum emit1.

so et Iuli anus libro septimo digestorum scripsit, ut, si
quidem ab eodem non domiho emerint, potior sit eui
priori res tradita est, qued si a diversis non dominis,
melior causa sit possidentis quam petentis, quae sen-

5 tentia vera est. Haec actio in his quae usucapi
non possunt, puta furtivis vel in scito fugitivo, locum
S non habet. Si servus hereditarius ante aditam
hereditatem aliquam rem emerit et traditam sibi pos-

35 sessionem amiserit, recte heres Publiciana utitur,
quasi ipse possedisset, municipes quoque, quorum
servo res tradita est, in eadem erunt condicione, _

10 Paulus libro nono decimo ad edictum sive
peculiari nomine servus emerit sive non.

11 Ulpianus' libro sexto decimo ad edictum Si
<0 ego emi et mea voluntate alii res sit tradita, impe-
rator Severus rescripsit Publicianam illi dandam.
1 Si de usu fractu agatur tradito, Publiciana datur:
itemque servitutibus urhauornm praediorum per tra-
ditionem constitutis vel per patientiam (forte si per
domum quis suam passus est aquae ductum traus-
duei): item rusticorum, nam ot- hic traditionem et

214,t 2 patientiam tuendam constat. 2 * Partus ancillae fur-
tivae, qui apud bonae fidei emptorem conceptus est,
per hanc actiouem petendus eet, etiamsi ab co qui
emit possessus non est. sed heres furis hanc actio-
nem non habet, quia vitiorum defuncti successor est.

3 Interdum tamen, licet furtiva mater distracta non
sit, sed donata ignoranti mihi et apud me conceperit

6 et pepererit, competit mihi in partu Publiciana, ut
Iuliauus ait, si modo eo tempore, quo experiar J, fur-

4 tivara matrem ignorem. Idem Iuliauus generaliter
dicit4, ex qua causa matrem usucapere possem, si
furtiva non esset, ex ea causa partum me usucapere,
si furtivam esse matrem ignorabam: ex omnibus igi-

5 tur causis Publicianam habebo. Idem est et si
ex partu partus est. et. si non natus, sed post mor-
tem matris exsecto ventre eius extractus est, ut et

ia 6 Pomponius libro quadragensimo scripsit. Idem
ait aedibus emptis, si fuerint dirutae, ea quae aedi-

7 iicio accesserunt huiusmodi actione petenda. Quod
tamen per alluvionem fundo accessit, simile fit ei
cui accedit: et ideo si ipse fundus Publiciana peti
non potest, nonc hoc petetur, si autem potest, 7et
ad partem, quae per alluvionem accessit: et ita Pom-

8 ponius scribit. Idem adicit ct si statuae emptae
partes recisae petantur, similem actionem proficere.

15 9 Idem scribit, si arcam emero et insulam in ea
10 aedificavero, recte me Publiciana usurum. Item
inquit, si insulam emi et ad arcam ea perveuit, ae-
que potero uti Publiciana.

12 Paulus libro twno decimo ad edictum Cum
sponsus sponsae servum donasset cumque in dotem
accepisset ante usucapionem , rescriptum est a divo
Pio divortio facto restituendum esse servum: nam
valuisse donationem inter spousura et sponsam, da-

20 bitur ergo et possidenti exceptio et amissa posses-
sione Publiciana. sive extraneus sive donator possideat

1 Is cui ex Trebelliano hereditas restituta est, etiamsi
non fuerit nactus possessionem, uti potest Puldiciana.

2 Iu vectigalibuB et in aliis praediis, quae usucapi
non possunt, Publiciana competit5 *, ‘si forte bona fide

3 mihi tradita est'9. Idem est etsi superficiariam 2U
4. insulani a uori domino bona . nae emero. Si res ‘
talis sit ut. eam lex aut constitutio alieuari proiuueat, a
eo casu Publiciana non competit, quia his casibus
5 neminem praetor tuetur, ne coutra leges faciat. Pu-
bliciana actione etiam de infante servo nondum an-
G niculo uti possumus. 10Si_pro parte quis rem pe-
7 tere vult, Publiciana actione uti potest. 10Sed
etiam is, qui momento possedit, recte hac actione
experiretur,

13 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
Quaccumque sunt iustae causae adquirendarum rerum, 35
si ex his causis uacti res amiserimus, dabitur nobis

1 earum rerum persequendarum gratia haec actio. In-
terdum quibusdam nec ex iustis possessionibus com-
petit Publicianum indicium: namque pigneraticiae et
precariae possessiones iustae sunt, sed ex his non
solet competere tale indicium, illa scilicet ratione,
quia neque creditor neque is qui precano rogavit eo
animo nanciscitur possessionem, ut credat se domi-

2 imm esse. Qui a pupillo emit, probare debet tu- 35
. tore auctore dege uon prohibente* 11 se emisse, sed et

' si deceptus falso tutore auctore emerit, bona fide
i emisse videtur.

14 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Pa-
pinianus libro sexto quaestionum scribit: si quis pro-

: hibuit vel denuntiavit ex causa venditionis tradi rem,
i quae ipsius voluntate a procuratore fuerat distracta, 215,
et is nihilo minus tradiderit, emptorem tuebiturpraetor,

I sive possideat sive petat rem. sed 12 quod iudieio empti
1 procurator emptori praestiterit, contrario iudieio man-
' dati eousequetur: potest enim fieri, ut emptori res
auferatur ab eo, qui venire mandavit, quia per igno-
rantiam non est usus exceptione, quam debuit oppo- 5
uere, veluti: ‘si uon auctor meus ex voluntate tua
vendidit’.

15 Pomponius libro tertio ad Sabinum Si servna
meus, cum in fuga sit, rem a non domiuo emat,
Publiciana mihi competere debet, licet possessionem

] rei traditae per eum nactus non sim.

| 16 Papiniani libro decimo quaestionum Paulus

' notat: Exceptio insti dominii Publicianae obicienda est, 1»

1.7 Pan atius libro tertio •membranarum Publi-
ciana actio non ideo comparata est, ut res domino
auferatur: eiusque rei argumentum est primo 13 aequi-
tas, deinde exceptio ‘si ea res possessoris non sit’:
sed ut is, qui bona fide emit possessionemque cius
e.x ea causa nactus est,, potius rem habeat14.

ffl15 15

SI AGER VECTIGALIS, ID EST EMPHYTEUTICA-
RIUS, PETATUR.

1 Paulus libro vkensimo primo ad edictum Agri
civitatium alii vectigales vocantur, alii non 19. Tecti-
gales vocantur qui iu perpetuum locantur, id est hac
lege, ut tamdiu pro his vectigal pendatur, quamdiu17 23
necpie ipsis, qui conduxerint, neque Iris, qui in locum
eorum successerunt, auferri eos liceat: uon vecti-
gales sunt, qui ita colendi dantur, ut privatim agros

1 nostros colendus dare solemus. Qui in perpetuum
fundum fruendurn conduxerunt a municipibus, quam-
vis non efficiantur domini, tamen placuit ‘competere’ l>
eis in rem actionem adversus quemvis possessorem,
sed et adversus ipsos municipes,

2 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum 18 25
ita tamen si vectigal solvant.

3 Paulus libro viccnsimo primo ad edictum Idem
est et si ad tempus habuerint conductura nec tem-
pus conductionis finitum sit.

(l) tantum emit] idem BE: eam tum tenet Mo., prior emit

exspectari putat Eisele (2) iunge 41, 3, 10 § 2 (3) ex-

periar] idem B: ea pariat Cuiacius (4) 41, 3, 33 pr.

(5) causis 8 cum B, casibus F (o) non] nec S ’ (7) pu.

bUoiana pertinet vel similia ins. Mo. (s) competit] utilis

danda est Paulus ? (similiter Eisele) (9) ''Iust. ( Eisele )

I (10) $ 6 et 7 transponendae sunt (Er.) (tl) Iust. (Bu-
dor/D (12) sed et Mo. (13) prirua FS (u) quara quilibet
■ alius praeter dominum, si is rem habeat secundum BE ins.
(is) Ed. 1. 3; Sub. *2? (conf. not. 19), — Bos. 15, 3
(16) vectigales ins. S (17) ut quamdiu p. h. v. p tamdiu
dett, (is) * Iust, ( Kr .) (19) ad edictum Hal.

DE USU ERUCTU

127

VII I

LIBER SEPTIMUS.

i*

DE USU FRUCTU ET QUEMADMODUM QTTTSJ
UTATUR ERUATUR.

b l3 Paulus libro tertio ad Vitellium Usus fructus
est ius alienis rebus utendi Ruendi salva rerum sub-
stantia. .

2 3 Celsus libro octavo decimo digestorum Est
enim usus Ructus ius in corpore, quo sublato et
ipsum tolli necesse est.

3 Gaius lihro secundo rerum cottidiamirum vel
io aureorum ‘Omnium’4 praediorum ‘iure legati’ 4 potest

constitui usus fructus, ut heres iubeatur clare alicui
usum fructum, dare autem intellegitur, si induxerit
in fundum legatarium eurnve patiatur uti frui. 6 et
sine testamento autem si quis velit usum fructum
constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere

1 potest. 7 Constitit® autem usus fructus non tan-
tum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et

2 iumentis ceterisque reluis. 8Ne tamen in univer-
is sum inutiles essent proprietates semper abscedente

usu fructu, placuit certis modis extingui usum fructum

3 et ad 10 proprietatem reverti. 11 Quibus autem mo-
dis usus fructus et constitit1'4 et finitur, isdem modis
etiam nudus usus solet et constitui et finiri.

4 Paulus libro secundo ad edictum Usus fructus
in multis casibus’20 pars dominii est, et exstat, quod
vel praesens vel ex die dari potest.

20 5 Papinianus libro septimo quaestionum Usus

fructus et ab initio pro parte indivisa vel divisa con-
stitui et legitimo tempore, similiter amitti eadeinque
ratione per legem Falcidiam minui potest:’ reo quo-
que promittendi defuncto ip partes hereditarias usus
fructus obligatio dividitur: 'et si ex ccmmuui praedio
debeatur, uno ex sociis defendente pro parte defen-
dentis fiet restitutio.

25 6 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Usus

fructus pluribus modis constituitur: ut eccc, si lega-
tus fuerit, sed et proprietas deducto usu fructu le-
gari potest, ut apud heredem maneat usus fructus.

1 Constituitur adhuc usus fractus et in indicio fa-
miliae erciscundae et communi diyidnndo, si index
alii proprietatem adiudicaverit , alii usum fructum.

2 Adqniritur autem nobis usus fructus non solum
*o per nosmet ipsos, sed etiam per eas quoque perso-

3 nas, quas iuri13 nostro snbiectas habemus. Nihil
autem vetat servo meo herede instituto legari pro-
prietatem deducto usu fructu.

21", i 7 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Usu fructu legato omnis fructus rei ad fructuarium
pertinet, et aut rei soli aut rei mobilis usus fructus
1 legatur. Rei soli, ut puta aedium, usu fructu le-
gato quieumque reditus est, ad usufructuarium per-
Unet quaeque obventiones sunt cx aedificiis, ex areis
6 et ceteris, quaccumque aedium sunt, unde etiam mitti
V' possessionem vicinarum aedium causa damni
mtecti placuit, et iure dominii possessurum eas aedes,
Perseveretur non caveri, nec qnicquam amittere
m o usu fructu, hac ratione Labeo scribit nec ae-
hheinm licere domino te invito altius tollere, sicut
ae nsu {rucUl legato potest in area aedi-

2 fieium poni: quam sententiam puto veram. Quen- 217,8
iara igitur omnis fructus rei ad eum pertinet, refi-
cere quoque eum aedes per arbitrum cogi Celsus io
scribit Celsus11 libro octavo decimo digestorum, hac-
tenus tamen, ut sarta tecta habeat: si qua tamen
vetustate corruissent, neutrum cogi reficere, sed si
heres refecerit, passurum fructuarium uti. unde Cel-
sus de modo sarta tecta habendi quaerit, si quae
vetustate corruerunt reficere non cogitur: modica
igitur refectio ad euin pertinet, quoniam et alia onera
adguoscit usu fructu legato: ut puta stipendium vel is
tributum vel salarium14 vel alimenta ab ea re1® re-
licta. et ita Marcellus libro tertio decimo scribit.

3 Cassius quoque scribit libro octavo iuris civilis
fructuarium per arbitrum cogi reficere, quemadmodum
adserere cogitur arbores: et Aristo notat haec vera
esse. Neratius autem libro quarto membranarum ait
non posse fructuarium prohiberi, quo mitius reficiat,
quia nec arare prohiberi potest aut colcrc: ncc solum
necessarias refectiones facturum, sed etiam voluptatis 20
causa (ut tectoria et pavimenta et similia) facere, ne-
que autem ampliare nec utile detrahere posse,

8 Idem libro quadragensimo ad edictum quamvis
melius repositurus sit: quae sententia vera est.

9 Idem libro septimo decimo ad Sabinum Item

si fundi usus fructus sit legatus, quidquid in fundo 2*
nascitur, quidquid inde percipi potest, ipsius fructus
est, sic tamen ut boni viri arbitratu fruatur. nam et
Celsus libro octavo decimo digestorum scribit cogi

1 eum posse recte colere. Et si apes in eo fuudo
sint, earum quoque usus fructus ad eum pertinet.

2 Sed si Japidicinas habeat et lapidem caedere velit,
vel cretifodinas habeat vel harenas, omnibus his usu-
rum Sabinus ait quasi bonum patrem familias: quam

3 sententiam puto veram. Sed 17 si haec metalla post 30
usum fructum legatum sint inventa, cum totius agri
relinquatur usus fructus, non partium, continentur

4 legato. Huic vicinus tractatus est, qui solet in
eo quod accessit tractari: et placuit alluvionis quo-
que usum fructum ad fructuarium pertinere, sed si
insula iuxta fundum in flumine nata sit, eius usum
fructum ad fructuarium non pertinere Pegasus scri-
bit, licet proprietati accedat: esse enim veluti pro- 35
prinra fandum, cuius usus fructus ad te non perti-
neat. quae sententia non est sine ratione: nam ubi
latitet incrementum, et usus fructus augetur, ubi
autem apparet separatum, fructuario non accedit.

b Aucupiorum quoque et venationum reditum Cas-
sius ait libro octavo iiuis civilis ad fructuarium per-

6 tinere: ergo et piscationum. Seminarii autem fruc-
tum puto ad fructuarium pertinere, ‘ita tamen, ut et 21S, t
vendere ei et seminare liceat’18: debet tamen conserendi

agri causa seminarium paratum semper renovare quasi
instrumentum agri , ut finito usu fructu domino re-

7 stituatur. Instrumenti autem fructum habere debet:
vendendi tamen facultatem non habet, nara ct si
fundi usus fructus fuerit legatus et sit ager, unde
palo in fundum, cuius usus fructus legatus est, sole- 6
bat pater familias uti, vel salice vel haruiidine, puto
10 fructuarium hactenus uti posse, ne ex eo vendat,
nisi forte"1 salicti ei vel silvae: palaris vel harundincti

(t) Sah. *3. 7. *11.„20. *2l. 22. *-3 *•»., a-> 31 M

' *01, *72- *ra; Ecl. *1. *V*r H. *39.

%- f ?“■ 71 ■ *w; *0. *m. 57.. .03. - Eas. 18, 1. -

Of [usi. 4 ; Cori. 3, 33 (2) quis om. ind. F (:i) Inst.

, o4) IUSt' <Hnsse) (5) ” («si. (Fcrrivi)
(b) List. 2, i, i (7) = JW, 2, 4, 2 (S) con-

sistit S, constituitur Inst. (9) = In st. 2, 4, 1 (Jrt) atl
om. F (11) conf. Inst. 2, D pr. (12) constituitur S
(13) iure FS (14) Celsus dcl. S (15) solarium Ilal.
(in) re dd. F* (17) secl ,-t de.ft. (IS) It st.

(Iticcobonn) (10) — Vitt. 70 (20) ‘ ’ Inst. (Qradenvntz)

(21) nisi forte] item si Ulp. {Jtiiccobono)

13*

VII 1

128

DE USU

2 1 S, t nsiis fructus sit legatus: ‘time enim et vendere po- |
test’. nam et Trebatius scribit silvam caeduam et
hariimliuetum posse fructuarium caedere, sicut pater
familias caedebat, ‘et vendere, licet' pater familias non
io solebat vendere1, sed ipse uti: ad modum enim re-
ferendum est, non u ad qualitatem utendi.

10 Pouroxius libro quinto ad Sabinum Ex silva
caedua pedamenta et ramos ex arbore usufructuarium
sumpturum: ex non caedua iu vineam sumpturum,
dum ne fundum deteriorem faciat.

11 l3 aulus libro secundo epitomatorum Alfeni
is digestorum Sed si grandes arbores essent, non posse

eas caedere.

12 Ur.viAltUS libro septimo decimo'1 ad Sabinum j
•Arboribus evolsis vel vi ventorum delectis usque ad
usum suum et villae posse usufructuarium ferre La-
beo ait: nec materia eum pro ligno usurum, si ha-
beat, unde utatur ligno, quam sententiam puto veram: .
alioquin'1 et si totus ager sit liunc casum passus,

20 omnes arbores auferret fructuarius: materiam tamen
ipsum succidere quantum ad villae refectionem putat
posse5 6: quemadmodum calcem, inquit,, coquere vel
harenam fodere aliudvc. quid aedificio necessarium

1 sumere, 'Navis usu Unctu legato navigandum 7
mittendam puto, licet naufragii periculum immineat:

2 navis etenim ad hoc paratur, ut naviget8. Usu-
fructuarius vel ipse frui ea re vel alii fmendam con-

25 cedere vel locare vel vendere potest: nam et qui lo-
cat. utitur, et qui vendit utitur, sed et si alii pre-
cario concedat vel donet, puto eum uti atque ideo
retinere usum fructum, et, hoc Cassius et Pegasus
responderunt et Pomponius libro quinto ex Sabino
probat, non solum autem si ego locavero, retineo
usum Unctum, sed'1 et si alius negotium meum ge-
rens locaverit usum fructum, Iuliauus libro t-rigensimo
quinto scripsit retinere nie usum fructum, quid tamen
*o si non locavero ln, sed absente, et ignorante me nego-
tium meum gerens utatur quis et fruatnrV nihilo mi-
nus retineo usum fructum (quod et Pomponius libro
quinto probat) per hoc, quod negotiorum gestorum
'i actionem adqnisivi. 11 De illo Pomponius dubitat,
si fugitivus, in quo meus usus fructus 12 est, stipule-
tur aliquid ex re mea 13 vel per traditionem 14 acci-
219,1 piat,: an per hoc ipsum, quasi utar, retineam usum
fructum? magisque admittit retinere15, nam saepe
etiam si praesentibus servis non utamur, tamen usura
fructum retinemus: ut puta aegrotante servo vel in-
fante18, cuius operae nullae suut, vel defectae se-
nectutis homine11: nam et si agrum aremus, licet
tam sterilis sit, nt nullus fructus nascatur, retinemus
e usum fructum ,s. Inlianus tamen libro trigensimo
quinto digestorum scribit, etiamsi non stipuletur quid
servus fugitivus17, retineri tamen5* usum fructum:
nara qua ratione, inquit, retinetur a proprietario21
possessio, etiamsi in fuga servus sit, pari ratione i
4 etiam usus fructus retinetur22. Idem tractat; quid
si quis possessionem cius nactus sit, an, queraadmo-
dnm a proprietario possideri desinit, ita etiam usus

fructus amittatur? ct primo quidem ait posse dici 2lq ,
amiili usum Tructum, sed licet amittatur, tamen di- u ’
cendr.m, quod intra ‘constitutum tempus* ex ro. fruc-
tuarii stipulatus est, fructuario adquiri potest24, per
quod colligi posse dici, ne quidem si possideatur ab
alio, amitti usum fructum, si modo mihi aliquid sti-
puletur, parvique referre, ab herede possideatur vel
ab alio21, cui hereditas vendita sit vel cui proprietas
legata sit, an a praedone: sufficere enim ad retinen-
dum usum fructum esse affectum retinere volentis et
servum nomine fructuarii aliquid facere: quae sen- is
5 Lontia habet rationem. Julianus libro trigensimo
quinto digestorum tractat, si fur ilmunserit vel de-
secuerit fructus maturos pendentes, cui condictione
teneatur, domino fundi an fructuario? et putat, quon-
iam fructus non fiunt fructuarii, nisi ab eo perci-
piantur, licet ab alio terra separentur, magis pro-
prietario condictionem competere, fructuario autem
furti actionem, quoniam interfuit eius fructus non 20
esse ablatos. Marcellus autem movetur co, quod, si
postea fructus istos nactus fuerit fructuarius, fortas-
sis fiant eius: nam si fiunt, qua ratione hoc evenit?
nisi ca, ut. interam fierent proprietarii, mox adpre-
hensi Fructuarii efficientur55, exemplo rei snl» condi-
cione legatae, quae interim heredis est, existente
autem condicione ad legatarium transit, verum est
enim condictionem competere proprietario, cum au-
tem in pendenti est dominium (ut ipse luiianus ait28 25
in fetu qui sunimitt.itur et in eo quod servus fruc-
tuarius 'per traditionem' accepit nondum quidem pre-
tio soluto, sed tamen ab eo satisfacto), dicendum est
condictionem pendere magisque in pendenti cssc.do-
miiiium 21.

18 Idkii libro octavo decimo ad Salinum Si cuius
rei usus fructus legatus erit, dominus potest in ea
re satisdationem desiderare, ut officio melicis hoc fiat:
nam sicut.i debet fructuarius uti frui, ita et proprie- 30
tatis dominus securus esse debet de proprietate. Itaen
autem ad omnem usum fructum pertinere Inlianus
libro trigensimo octavo digestorum probat, si30 usus
fructus legatus sit, non prius dandam actionem usu-
fructuario, quam satisdederit se boui viri arbitratu
usurum (Vuiturum 2“: sed et si plures sint, a quibus
usus fructus relictus est, singulis satisdari oportet.

1 Cum igitur de usu fructu agitur, non solum quod 35
factum est. arbitratur, sed etiam in futurum quemad-
‘2 modum uti frui debet. De praeteritis autem damnis
fructuarius etiam lege Aquilia tenetur et interdicto
quod vi aut clam, ut Inlianus ait: nam fructuarium
quoque teneri his actionibus nec non furti certum
est, sicut quemlibet alium, qui in aliena re tale quid
commiserit, denique consultus, quo20 bonum fuit ac- 220,1
tionein polliceri praetorem, cum competat legis Aqui-
liae- uctio, respondit, quia sunt, casus, quibus cessat
Aquiliae actio, ideo indicem dari, ut eius arbitratu
utatur: nam qui agrum nou proscindit, qui vites non
subserit, item aquarum ductus ccnrumpi patitur, loge
Aquilia uon tenetur, eadem et iu usuario dicenda

(1) [Nara et Trebatius scribit] silvam caeduam pos[se
fructuarium caedere, sicut puter familias caedebat],

item ut aruudinetiiftn caedat fructuarius, quod caedendi
causa pater familias] alebat, 11011 puto prohibetur. si pa-
ter familias vendere] tum solebat Vat.: ‘5 List, liiccobouo)
(1*) ct Vlp. (fficroboHo) (2) J 3 c.r Ulpiani ad Sabinum
libro XVI afferunt Vat., ubi periit inscriptio excerptorum

eorum quae pertinent ad pr. § 1 (3) = Vat. 71,1 (4) [De

ligna Labeo ait; usque ad usum suum [et villae posse
usufructuarium ferre nec materia eum pro ligno usu-
rum, si] habeat unde utatur lilgno. idem ait' usurum
eum arboribus evulsis vel vi ventorum] etiam deiectis,
puto tamen [usque ad usum suum : alioquin] Vat.

(5) ipse sufccidero quantum ad villae refectionem po-
terit, ut putat Nejratius libro III membranarum Vat,

(6) — • Vat. 72,2: antecessisse apud Ulpianum cum alia
tum quae in l. 21. 23 h. t. leguntur ostendunt Vat. 71».,. 72, t

(7) navigatum edd. (s) ...[i]dera e[t S]abinus, quamvis

i navis [usu fructu legato navigatum mittendam putejt,

] licet naufragii perifculuin immineat n]avcs enim ad

j hoc parantur, jut navigent] Uiif. (a) sen A1 (10) idein
BX, locaverit Mo. (11) = Vat. $9 (12) usus fructus

meus Udf. (13) ex re mea om. Vat. (14) per tradi-
tionem] mancipio Tai. (15) retineri Vat. (tft) egro-
tiuite servo infante Vat., aegrotanti servo vel infanti F
(17) homini F (is) usum fructum] eum Vat. (19) intra
annum nraucipiove accipiat ins. Uuf. (20) tamen reti-
neri Vat. (21) proprietario) proprietatis domino Vat,
\ (22) retinetur] non amittitur Vat. (23) potest dcl, Mo.
(21) alio 7<‘o cum BX\ eo F^S (25) efficiantur Hal.
(20) conf. I. 25 5 t. 70 5 1 (27) magisque iu p. esse do-

minium] tale quid subes t : niagisque sequi quod in pendenti
est dominium (illo.) (2S) Frisciauus 10, 2, 13: Ulpianus
i ad Sabinum futurum ‘Uniturum' dixit, non ‘frucUirum’.
1 ef. 7, 9, 12 (29) sic F' cum BS, quod A-2*’ (:m) si per

, damnationem ct supra do lego usus fr. legatus Ulp. (Ac.)

FRUCTU

129

VII 1

220 5 3 sunt. Sed si inter duos fruetuarios sit contro-
' versia, Iulianus1 libro trigensimo octavo digestorum
scribit aequissimum esse quasi communi dividundo
judicium dari vel stipulatione inter se eos cavere,
qualiter fruantnr: cur enim, inquit Iulianus, ad arma
et rixam procedere patiatur praetor, quos potest iuris-
dictionc sua componere? quam sententiam Celsus
quoque libro vicensimo digestorum probat, et ego
4 puto veram. Fructuarius causam proprietatis dc-
io teriorem facere non debet, meliorem facere potest,
et aut fundi est usus fructus legatus, et. non debet
neque arbores frugiferas excidere neque villam di-
ruere nec quicquam facere in perniciem proprietatis,
et si forte voluptarium2 fuit praedium, virdiaria vel
gestationes vel deambulationes arboribus infructuosis
opacas atque amoenas habens, non debebit deicere3,
ut forte hortos olitorios faciat vel aliud quid, quod
15 5 ad reditum spectat. Inde est quaesitum, an lapi-
dicinas vel cretifodinas vel harenifodinas ipse insti-
tuere possit: et ego puto etiam ipsum instituere posse,
si non agri partem necessariam huic rei occupaturus
est. proinde venas quoque lapidieinarum et hujus-
modi metallorum inquirere poterit: ergo et auri et
argenti et sulpuris et aeris et ferri et ceterorum fo-
dinas vel quas pater familias instituit exercere poterit
vel ipse instituere, si nihil agriculturae nocebit. 18et
20 si forte in hoc quod instituit plus reditus sit quam
in vineis vel arbustis vel olivetis quae fuerunt, forsi-
tan etiam haec deicere poterit, si quidem ei permit-
6 titur meliorare proprietatem. Si tamen quae in-
stituit usufructuarius aut caelum corrumpant agri
aut magnum apparatum sint desideratura opificum
forte vel legulorum, quae non potest sustinere pro-
prietarius, nou videbitur viri boni arbitratu frui: sed
nec aedificium quidem positurum in fundo, nisi quod
55 7 ad fructum percipiendum necessarium sit. Sed si
aedium usus fructus legatus sit, Nerva filius ct lumina
immittere eum posse ait: sed et colores et picturas
et marmora poterit et sigilla et si quid ad domus
ornatum, sed neque diaetas transformare vel coniun-
gerc aut separare ei permittetur, vel aditus posticasve
vertere4, vel refugia aperire, vel atrium mutare,
vel virdiaria ad alium modum convertere: excolere
30 enim quod invenit potest qualitate aedium non im-
mutata. item Nerva eum, cui aedium usus fructus
legatus sit, altius tollere non posse, quamvis lumina
non obscurentur, quia tectum magis turbatur: quod
Labeo etiam in proprietatis domino scribit, idem
8 Nerva nec obstruere eum posse. Item si domus
usus fructus legatus sit, meritoria illic facere fruc-
tuarius non debet nec per cenacula dividere domum :
35 atquin locare potest, sed oportebit quasi domum lo-
care. nec balineum ibi faciendum est. quod autem
dicit meritoria non facturum, ita accipe quae volgo
deversoria vel fullonica appcllaut. ego quidem, et si
balineum sit in domo usibus dominicis solitum vacare
ln Intima parte domus vel inter diaetas amoenas, non
recte nec ex boni viri arbitratu facturam, si id lo-
2,.i.i care coeperit, ut publice lavet, non magis quam si
< — ac^ stationem ramentorum locaverit, aut si
stabulum quod erat domus iumentis et carruchis va-
cans, pistrino locaverit,

14 I aulus libro tertio ad Sabinum licet multo
ml™8 ,ex ea re fractum* percipiat,
hori ri lBianus l^rro octavo decimo ad Sabinum
i, rwJl, inaedificaverit, postea eum neque tollere
i naJ e refigere posse: refixa plane posse vindi-
nnn rtubnt 4’ioque usus fractus’ legato

uti - mu, j^L.sed secundum condicionem eorum
cortare rus mittat et qualum et calcem

svnDhf)n O^,’u'l n0Ueili kalniatorem faciat, vel de
symphonia atriensem, vel de palaestra stercorandis •

F' ctr/‘p ^ T0l^tate Fl (3) deieeere F (4) «c
tuum Uni t,el‘e * (6) mitius] licet Jfi (0) fnlc.

Braikmann ( \ USU ^.uctl1 ® (3) destercorandis

UicKkmann (9) proprietate dei. Kr. (10) mobili-

2 latrinis praeponat, abuti videbitur proprietate3. Suf- 221,10
ficienter autem alere et vestire debet secundum ordi-

3 nem et dignitatem mancipiorum. Et generaliter
Labeo ait in omnibus rebus mobilibus 10 modum eum
tenere debere, ne sua feritate vel saevitia ea corrum-

4 pat: alioquin etiam lege Aquilia eum conveniri. Et
si vestimentorum usus fructus legatus sit non sic, ut
quantitatis usus fructus legetur, dicendum cBt ita uti
eum debere, ne abutatur: nec tamen locaturum, quia

5 vir bonus ita non uteretur. Proinde etsi scaeni- 'us
cae vestis usus fructus legetur vel aulaei vel alterius
apparatus, alibi quam in scaena non utetur. sed an

et locare possit, videndum est: et puto locaturum,
et licet testator commodare, non locare fuerit soli-
tus, tamen ipsum fructuarium locaturum tam scae-

6 nieam quam funebrem vestem. Proprietatis do-
minus non debebit impedire fructuarium ita utentem,
ne deteriorem eius condicionem faciat, de quibusdam
plane dubitatur, si eum uti prohibeat, an iure id fa- m
ciat: ut puta doleis, si forte fundi usus fructus sit
legatus, et putant quidam, etsi defossa sint, uti pro-
hibendum: idem et in seriis et in cuppis et iu cadis
et amphoris putant: idem et in specularibus, si do-
mus usus fructus legetur, sed ego puto, nisi sit con-
traria voluntas, etiam instrumentum fundi vel domus

7 contineri. Sed nec servitutem imponere fundo po-
test proprietarius nec amittere servitutem : adquirere 25
plane servitutem eum posse etiam invito fructuario
Iulianus scripsit, quibus consequenter fructuarius
quidem adquirere fundo servitutem non potest, reti-
nere autem potest: et si forte fuerint non utente
fructuario amissae, lioc quoque nomine tenebitur,
proprietatis dominus ne quidem consentiente fruc-
tuario servitutem imponere potest,

16 Paulus libro tertio ad Sabinum nisi per11 quam 30
deterior fructuarii condicio non fiat, veluti si talem
servitutem vicino concesserit ius sibi non esse altius
tollere.

17 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum
Locum autem religiosum facere potest consentiente,
usufructuario: et lioc verum est favore religionis,
sed interdum et solus proprietatis dominus locum
religiosum facere potest: finge enim eum testatorem
inferre, cum non esset tam opportune, ubi 12 sepeliretur. 35

1 Ex eo, ne deteriorem condicionem fructuarii faciat
proprietarius, solet quaeri, an servum dominus coer-
cere possit, et Aristo apud Cassium notat plenissi-
mam eum coercitionem habere , si modo sine dolo
malo faciat: quamvis usufructuarius nec contrariis
quidem ministeriis aut inusitatis artificium eius cor-
rumpere possit nec servum cicatricibus deformare. 222,1

2 Proprietarius autem et servum noxae dedere po-
terit,_ si hoe sine dolo malo faciat, quoniam noxae
deditio iure non peremit usum fructum, non magis
quam usucapio proprietatis, quae post constitutum
usum fructum contingit, debebit plane denegari usus
fructus persecutio, si ei qui noxae accepit litis aesti-

3 matio non offeratur a fructuario. Si quis servum s
occiderit, utilem actionem exemplo Aquiliae fructua-
rio claudam mimqnam dubitavi. ■

18 Paulus libro tertio ad Sabinum Agri usu fractu
legato in locum demortuarum arborum aliae substi-
tuendae sunt et priores ad fructuarium pertinent.

19 Pomponius libro quinto ad Sabinum Proculus
putat insulam 13 posse ita legari, ut ei servitus impo- ia
natur, quae alteri insulae hereditariae debeatur, hoc
modo: ‘Si ille heredi meo promiserit per se non fore,
quo 14 altius ea15 aedificia tollantur, tum ei eorum ae-
dificiorum usum fructum do lego’ vel sie: ‘Aedium
‘illarum, quoad altius, quam uti nunc sunt, ae.difiea-

1 tae non erunt, illi usum fractum do lego.’ Si
arbores vento deieetas dominus nou tollat, per quod

bus dei. Kr. (ii) per om. F (12) ubi tam oppor-
tune Kr. (13) insulae usum fructum secundum Graecos
sct. (14) quominus Kuebler (15) ea] ve F1, e K2
(16) § 5 fin. glossa (Kooilt) vel lusi. (Painpaloni)?

VII 1

130

DE USU

252, u incommodior is sit USU6 fructus rei iter, suis aetio-
15 nibus usufructuario cum eo esperiuudum.

20 ULPIAXUS libro octavo decimo ad Sabinum Si

quis ita legaverit: ‘fructus animos_ fundi Corneliani j
‘Gaio Maevio do lego’, perinde accipi debet bic sermo, |
ac si usus fructus fundi esset legatus. .

21 1 Idem libro septimo decimo ad Sabinum Si |
20 servi usus fructus sit legatus2, quidquid is ex opera !

sua adquirit vel ex re. fructuarii, ad eum pertinet3,
sive stipuletur sive ei possessio fuerit tradita, si vero
Jieres institutus sit vel legatum acceperit, Labeo dis-
tinguit, cuius gratia ve] heres instituitur vel legatum
acceperit '.

22 Idem libro octavo decimo ad Sabinum Sed et
si quid donetur servo, in quo ustis fructus alterius
est, quaeritur, ‘quid fieri oporteat, et in omnibus

2s istis’5, si quidem contemplatione fructuarii aliquid ei
‘relictum vel’5 donatum est, ipsi adquiret: sin vero
proprietarii, proprietario: si ipsius servi, adquirehir
domino, nec distinguimus, unde cognitum cum et cuius !
merito liabuit, qui donavit vel reliquit’5, sed et si con-
dicionis implendae causa quid servus fructuarius con- ,
sequatur et constiterit contemplatione fructuarii eam I
condicionem adseriptam, dicendum est ipsi adquiri:
nam et in mortis causa donatione idem dicendum est. •
»o 23 f‘ Idem libro septimo decimo ad Sabinum Sed i
sicuti stipulando7 fructuario adquirit, ita etiam pacis-
cendo eum adquirere exceptionem fructuario lulianus
libro trigcnsimos digestorum scribit, idemque et si
1 acceptum rogaverit, liberatiouem ei parere. Quon-
iam autem diximus quod ex operis adquiritur ad
fructuarium pertinere, sciendum est etiam cogendum
eum operari: etenim modicam quoque castigationem
35 fructuario competere Sabinus respondit et Cassius
libro octavo inris civilis scripsit,3 ut 10 neque torqueat,
neque flagellis caedat,

223, i 24 Paulus libro decimo ad Sabinum Si quis do-
naturas usufructuario 11 spoponderit servo in quem
usuui fructum habet stipulanti, ipsi usufructuario
obligabitur, quia ut12 ei servus talis stipulari possit,
usitatum est.

25 Ulpiaxus libro octavo decimo ad Sabinum
e Sed et si quid stipuletur sibi aut Sticho servo fruc-
tuario donandi causa, dum vult fructuario praesti- j
tum, dicendum, si ei solvatur, fructuario adquiri.

1 Interdum tamen in pendenti est, cui adquirat iste
fructuarius servus: ut puta si servum emit et 'per
traditionem’ accepit necdum pretium numeravit, sed i
tantummodo pro eo fecit satis, interim cuius sit, j
quaeritur, et lulianus libro trigensimo quinto diges-
torum scripsit in pendenti esse dominium eius et .
io uumerationem pretii declaraturam, cuius sit: nam si !
ex re fructuarii, retro fructuarii fuisse, idemque est j
et si forte stipulatus sit servus numeraturas pecu- '
niam: nam numeratio declarabit, cui sit adquisita -
stipulatio, ergo ostendimus in pendenti esse domi- •
nium, donec pretium numeretur, quid ergo si amisso :
usu fructu tunc pretium numeretur? Iulianu3 qui-
dem libro trigensimo quinto digestorum scripsit ad-
huc interesse, nude _sit pretium numeratum: Mareel-
15 lus vero et Mauricianus amisso usu fructu iam pu-
tant dominium adquisitutn proprietatis domino: 'sed
Iuliani sententia humanior est’, quod si ex re utrius-
que. pretium fuerit solutum, ad utrumque dominium
pertinere lulianus scripsit, scilicet pro rata pretii
soluti, quid tamen si forte simul solverit ex re utrius-
que, ut puta decem milia pretii nomine debebat et
dena solvit ex re singulorum: oul magis servus ad-
quirat? si numeratione solvit13, intererit, cuius priores

nummos 11 solvat: nam quos postea solverit, aut vin- 223 ,
dicabit” aut-, si fuerint nummi consumpti, ad con- ’
dictionem pertinent: si vero simul in sacculo solvit,
niliil fecit accipientis et ideo nondum adquisisse cui-
quam dominium videtur, quia cum plus pretium solvit

2 6crvus, non faciet nummos accipientis. Si operas
suas iste servus locaverit et m annus singulos cer-
tum aliquid stipuletur, eorum quidem annorum sti-
pulatio, quibus usus fructus mansit, adquirctur fruc- 25
tuario, sequentium vero stipulat.10 ad proprietarium
transit semel adquisita fructuario, quamvis non soleat
stipulatio semel cui quaesita ad alium transire nisi
ad heredem vel adrogatorem, proinde si forte usus
fructus in annos singulos fuerit legatus et iste ser-
vus operas suas locavit et stipulatus est nt supra
scriptum est. prout capitis minutione amissus fuerit
usus fractus, mox restitutus, ambulabit stipulatio

3 prufeetaque ad herede m redibit ad fructuarium. Qua es- 30
tiouis est. an id quod adquiri fructuario non potest
proprietario adquiratur. et lulianus quidem libro tri-
gensimo quinto digestorum scripsit, quod fructuario
adquiri non potest proprietario quaeri, denique scri-
bit cum, qui ex re fructuarii stipuletur nominatim
proprietario vel iussu eius, ipsi adquirere. contra
autem nihil agit, si non ex re fructuarii nec ex ope-

4 ris suis fructuario stipuletur. Servus fructuarius

si usum fractum in se dari stipuletur aut sine no- 35
mine aut nominatim proprietario, ipsi adquirit exem-
plo servi communis, qui stipulando rem alteri ex do-
minis cuius res est, niliil agitt quoniam rem suam
stipulando quis nihil agit, alten stipulando adquirit

5 solidum. Idem lulianus eodem libro scripsit: si
servo fructuarius operas eius locaverit, niliil agit:
nain et si ex re mea, inquit, a me stipulatus sit, niliil
agit, non magis quam servus alienus bona fide mihi 224, 1
serviens idem agendo domino qui equam adquirit. si-
mili modo, ait, ne quidem si rem meam a rue fruc-
tuario conducat, me non obligabit, et regulariter de-
finiit: quod quis ab alio stipulando milii adquirit, id

a me stipulando nihil agit: nisi forte, inquit, Dorni-
natim domino suo stipuletur a me vel conducat.

6 Si duos fructuarios proponas et ex alterius re
servus sit stipulatus, quaeritur, utram totum an pro 5
parte, qua habet usum fructum, ei quaeratur, nam
et in duobus bonae fidei possessoribus l;oc idem est
apud Scaevolam agitatum libro secundo quaestionum

et ait valgo creditum rationemque hoc facere, ut si
ex re alterius stipuletur, partem ei dumtaxat quaeri,
partem domino: quod si nominatim sit stipulatus,
nec dubitari debere, quin adiecto nomine solidum ei
quaeratur, idemque ait et si iussu eius stipuletur, 10
quoniam iussum pro nomine accipimus, idem et in
fructuariis erit dicendum, ut quo casu non totum ad-
quiretur fructuario, proprietatis domino erit quaesi-
tum, quoniam ex re fructuarii quaeri ei posse osteii-

7 dimus. Quod autem diximus ex re fructuarii vel
ex operis posse adquirere. utrum tunc locum habeat,
quotiens iure legati usus fructus sit constitutus , an
ct si per traditionem vel stipulationem vel alium
quemcuraque modum, videndum, ct vera est Pegasi m
sententia, quam et lulianus libro sexto decimo secu-
tus est, omni 17 fructuario adquiri.

2(j Paulus libro tertio ad Sabinum Si operas
suas locaverit servus fructuarius et inperfecto tem-
pore locationis usus fractus interierit, quod superest
ad proprietarium pertinebit, sed et si ab initio cer-
tam summam propter operas certas stipulatus fuerit,
capite deminuto18 eo idem dicendum est. . 2(f

27 Ulpiaxus libro octavo decimo ad Sabinum Si

0) = Vat. 71f (2) nunc videndum si [fructus servi [ (r.) = Tat. 72, 1 (7) (stipulatiolne Tat. (s) lulianus

legatus sit qmd insit in] legato Vat. (3) [sive mancitpio j XXXV Vat. recte, conf. 2, M, 53 (0) ita ww. Vtif.

accipiat ins. \ at._ (4) [tradita, quod vero ex re proprie- 1 (m; ut Vat, S, vi F (11) rJoiuitimrsufruct. Fae, dona-
tarii, proprie] tano adquirit. etsi lrejres institutus sit vel ! turus fruct. b'cm qu;a u(i quieat F', quiat. i'2

legatum acceperit, ...putat proprietario] quaeri : quam- j (13) solvat F'1 (14) ninmo» J (15) vindicabuntur Me.

vis Labeo distin[guat, cuius gratia vel heres instituitur | (in) conf. 41, 1, 23 § 3 (17) sic Cuiacius cum B, omnia-

vel legatura acceperit] Vat. (5) '5 luet. I Lcnel ) j FS (js) usufructuario mortuove ins. Mo.

fructu

VII 1

131

224 21 pendentes fructus iam maturos reliquisset testator,
fructuarius eos feret, si die legati cedente adhuc
pendentes deprehendisset: nam et stantes fructus ad

1 fructuarium pertinent. Si dominus solitus fuit ta-
bernis ad merces suas uti vel ad negotiationem, uti-

25 que permittetur fructuario locare eas et ad alias
merces, et illud solum observandum, ne vel abutatur
usufructuarius vel contumeliose iniurioseve utatur usu

2 fructu. Si servi usus fructus legatus est, cuius
testator quasi ministerio vacuo utebatur, si eum dis-
ciplinis vel arte instituerit usufructuarius, arte eius

3 vel peritia utetur. Si quid cloacarii nomine de-
beatur vel si quid ob formam aquae ductus, quae
per agrum transit, pendatur, ad onus fructuarii per-

ao tinebit: sed et si quid ad collationem viae, puto huc
quoque fructuarium subiturum: ergo et quod ob
transitum exercitus confertur ex fructibus: sed et si
quid municipio (nam solent possessores certam par-
tem fructuum municipio viliori pretio addicere : solent
et fisco fusiones praestare), haec onera ad fructua-

4 rium pertinebunt. Si qua servitus imposita est
fundo, necesse habebit fructuarius sustinere : unde et

35 si per stipulationem servitus debeatur, idem puto di-

5 cendum. Sed et si servus sub poena emptus sit
interdictis certis quibusdam, an, si usus fructus eius
fuerit legatus, observare haec fructuarius debeat? et
puto debere eum observare: alioquin non boni viri
arbitratu utitur et fruitur.

28 Pomponius libro quinto ad Sabinum Nomis-
matum aureorum vel argenteorum veterum, quibus
pro gemmis uti solent, usus fructus legari potest,
io 21) Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum
225, i Omnium bonorum usum fructum posse legari, nisi ex-
cedat dodrantis aestimationem, Celsus libro trigensimo
secuudo digestorum et Inlianus libro sexagensimo
primo scribit1: et est verius.

80 Paulus libro tertio ad Sabinum Si is, qui
binas aedes habeat, aliarum usum fructum legaverit,
posse heredem Marcellus1 scribit alteras altius tol-
6 lendo obscurare luminibus, quoniam habitari potest
etiam obscuratis aedibus, 'quod usque adeo tempe-
‘raudum est, ut non in totum aedes obscurentur, sed
‘modicum lumen, quod habitantibus sufficit, habeant.'3

31 Tof.m libro decimo ad Sabinum Ex re fruc-
tuarii etiam id intellegitur, quod ei fructuarius do-
naverit concesscritve vel ex administratione rerum

io eius compendii servus fecerit.

32 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Si quis unas aedes, quas solas habet, vel fundum
tradit, excipere potest id, quod personae, non praedii
est, veluti usum et usum fructum, sed et si excipiat,
ut pascere sibi vel inhabitare liceat, valet exceptio,
cum ex multis saltibus pastione fructus perciperetur.

15 et habitationis exceptione, sive temporali4 sive usaue
ad mortem eius qui. excepit, usus videtur exceptus.

33 Papinianus libro septimo decimo quaestionum
Si Titio fructus, Maevio proprietas legata sit ct vivo
testatore Titius decedat, nihil apud scriptum liere-
uem relinquetur: et id Neratius quoque respondit,
i Usum fructum in quibusdam casibus non partis5
enectum optinere convenit: unde’ 11 si fundi vel fructus

20 portio petatur et absolutione secuta postea pars altera
quae aderevit vindicetur, in lite quidem proprietatis
i uicaae rei exceptionem obstare, in fractus vero
? scn5>.lfc lulianus, quoniam portio fundi
,,, irT'rlvlrt Partioni, personae fructus aderesceret.
OnnHonG i br0 }Tt,P'nshno quinto diqestorum

?nnt uti T UT fru®tus Agatur ita, ut alternis
‘Tit o eAlA quidem ita legatus fuerit

iSaturn ’ P°tCSt dl? priori Titio> deinde Maevio

etg ita scd4nh?A 5 VCri,dU0. eisdem nominis fuerint

annis do’- ^ ^ .?erlt T^118 llsum fructum alternis
anms do . nisi consenserint, uter eorum prior utatur,

25

fIITu1?10' (2)r8’V° (Pernice) (4)3,

S XnR Xr A (5) ProPriet*tia ini. gL<

(6) dem B. quod si Titius proprietatem accepisset, e

invicem sibi impedient, quod si Titins eo anno, quo 225, 27
frueretur, proprietatem accepisset, interim6 legatum
non habebit, sed ad Maevium alternis annis usus
fructus pertinebit: et’ si Titins proprietatem alie-
nasset, habebit eum usum fructum, quia et si sub
condicione usus fructus mihi legatus fuerit et interim 30
proprietatem ab herede accepero, pendente autem
condicione eandem alienavero, ad legatum admittar 8.

1 Si colono tuo usum fructum fundi legaveris, usum
fractum vindicabit et cum herede tuo aget ex con-
ducto et consequetur, ut neque mercedes, praestet et

2 impensas, quas in culturam fecerat, recipiat9. Uni-
versorum bonorum an singularum rerum usus fructus
legetur, hactenus interesse puto, quod, si aedes in- 35
censae fuerint, usus fructus specialiter aedium lega-
tus peti non potest, bonorum autem usu fructu le-
gato areae usus fractus peti poterit: quoniam qui
honorum suorum usum fructum legat, non solum 226,1
eorum, quae in specie sunt, sed et substantiae omnis
usum fractum legare videtur: in substantia autem
bonorum etiam area est.

35 Idem libro primo ad Urseium Ferocem Si usus
fructus legatus est, sed heres scriptus ob hoc tardius
adit, ut tardius ad legatum perveniretur, hoc quoque

1 praestabitur, ut Sabino placuit. Usus fructus servi s
mihi legatus est isque, cum ego uti frai desissem,
liber esse iussus est: deinde ego ab herede aestima-
tionem legati tuli: nihilo magis eum liberum fore Sa-
binus respondit (namque videri me uti frui homine,
pro quo aliquam reni habeam), condicionem autem
eius libertatis eandem manere, ita ut mortis meae
aut capitis deminutionis interventu liber futurus
esset.

36 Africanus libro quinto quaestionum Qui usum 10
fructum areae legaverat, insulam ibi aedificavit: ea
vivo eo decidit vel deusta est: usum fructum deberi
existimavit, contra autem non idem iuris esse, si in-
sulae usu fructu legato area, deinde insula facta sit.
idemque esse, et s> scyphorum usus fructus legatus
sit, deinde maasa facta et iterum scyphi: licet enim
pristina qualitas scyphorum restituta sit, non tamen

1 illos esse, quorum usus fructus legatus sit. Sti- is
pulatus sum de Titio fundum Cornelianum detracto
usu fructu: Titius decessit: quaesitum est, quid mihi
heredem eius praestare oportet, respondit referre,
qua mente usus fructus exceptus sit: nam si quidem
hoc actum est, ut in cuiuslibet persona usus fructus
constitueretur, solam proprietatem heredem debitu-
rum: sin autem id actum sit, nt promissori dumtaxat
usus fructus reciperetur, plenam proprietatem here-
dem eius debiturum, hoc ita se habere manifestius 20
in causa legatorum apparere: etenim si heres, a quo
detracto usii fructu proprietas legata sit, priusquam
ex testamento ageretur, decesserit, minus dubitan-
dum, qiiin heres eius plenam proprietatem sit debi-
turus. idemque et si sub condicione similiter lega-
‘2 tum 10 sit etpendente condicione heres decessit. Usus
fructus servi Titio legatus est: cum per heredem
staret, quo minus praestaretur, servus mortuus est: 25
aliud dici non posse ait, quam in id obligatum esse
heredem, quanti legatarii intersit moram factam non
esse, nt scilicet ex eo tempore in diem, in quo ser-
vus sit mortuus, usus fructus aestimetur, cui illud
quoque consequens esse, ut, si ipse Titius moriatur,
similiter ex eo tempore, quo mora sit facta, in diem
mortis aestimatio usus fructus heredi eius praestaretur.

37 JliF.it libro septimo quaestionum Quaesitum 30
est, si, cum in annos decem proximos usum fructum
de te dari stipulatus essem, per te steterit quo minus
dares et quinquennium transierit, quid iuris sit. item

si Stichi decem annorum proximorum operas de te
dari stipulatus sim et similiter quinquennium prae-
teriit. respondit eins temporis usum fructum et ope-

anno quo frueretur interim Mo. (7) et] at Mo. (8) di-
stente ea addunt B (9) constitutum itis, et mox expunc-
tum F (10) #tc S, legatus F (11) ‘ ' lust. (Pampaloni) ?

VII 1

132

de USD

226, ai ras recte peti, quod per te transactum est quo minus

darentur.

35 38 Marcianus libro tertio institutionum Non uti-

tur usufructuarius, si nec ipse utatur nec nomine
eius alius, puta qui emit Tei qui conduxit vel cui
donatus est vel qui negotium eius gerit, plane illud
interost, quod, si vendidero usum frustum, etiamsi
emptor non utatur, videor usum fructum retinere,

39 Gajus libro septimo ad edictum provinciale

40 quia qui pref.io fruitur, non minus habere intellegi-
tur, quam qui principali re utitur fruitur.

40 Marcianus libro tertio institutionum Quod si
donavero, non alias rctineo; nisi ille utatur.

41 Idem libro septimo institutionum Statuae et
imaginis usum fructum posse relinqui magis est, quia
et ipsae habent aliquam utilitatem, si quo loco oppor-

227, i 1 tuno ponantur. Linet praedia quaedam talia sint,

ut magis in ea impendamus, quam de illis adquira-
mns. tamen usus fructus eorum relinqui potest.

42 FlORf.ntikus libro undecimo institutionum Si
alii usus, alii fructus eiusdem rei legetur, id percipiet
fructuarius, quod usuario supererit: nec minus et

6 1 ipse frueudi causa et usum habebit. Rerum an
aestimationis usus fructus tibi legetur, in teres t: nam
si quidem rerum legetur, deducto eo, quod praeterea
tibi legatum est-, es reliquis bonis usura fructum feres:
sin autem aestimationis usus fructus legatus est, id
quoque aestimabitur, quod praeterea tibi legatum est,
nam saepius idem legando non ampliat testator lega-
tura: re autem legata etiam aestimationem eius le- 1
gando ampliare legatura possumus,
io 43 Ulpianus libro septimo regularum Et.iam partis
bonorum usus fructus legari potest, si tamen non sit
specialiter facta partis mentio, dimidia pars bonorum
continetur.

44 Meratius libro tertio membranarum Usufruc-
tuarius novum tectorium parietibus, qui rudes fuis-
sent., imponere non potest, quia tametsi meliorem ex-
colendo aedificium domini causam facturus esset, non

is tamen id iurc suo facere potest, aliudque est tueri
quod accepisset an novum faceret1.

45 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
Sicut inpendia cibariorum in servum, cuius usus fructus
ad aliquem pertinet, ita et valetudinis impendia ad
eum respicere natura manifestum est.

46 Paulus libro nono ad Plautium Si extraneo

jo scripto et emancipato praeterito matri defuncti de-
ducto usu fructu proprietas legata sit, petita contra
tabulas bonorum possessione plena proprietas ‘pie-
1 tatis respectu’2 matri praestanda est. Si testator
«usserit, ut, heres reficeret insulam, cuius usum fruc-
tum legavit, potest fructuarius ex testamento agere,
ut heres reficeret.

47 3 Pomponius libro quinto ex Plautio Quod si

25 heres hoc non fecisset et ob id fructuarius frui non
potuisset, heres etiam fructuarii eo nomine habebit
actionem, quanti fructuarii interfuisset non cessasse
heredem, licet usus fructus morte eius interisset.

48 Paulus libro nono ad Plautium .Si absente
fructuario heres quasi negotium eius gerens reficiat,
negotiorum gestorum actionem adversus fructuarium
habet, tametsi sibi in futurum heres prospiceret, sed
si paratus sit recedere ab usu fructu fructuarius,

ia non est cogendus reficere, sed actione negotiorum
1 gestorum liberatur. Silvam caeduam, etiamsi in-
tempestive caesa sit, in fructu esse constat, sicut
olea immatura lecta, item faenum immaturum cae-
sum in fructu est.

49 Pomponius libro septimo ad Plautium* Si
mihi et tibi a Sempronio et Mucio heredibus usus
fructus legatus sit, ego in partem Sempronii quadran-

15 tem, in partem Mucii alterum quadrantem liabcbo,
tu item iu utriusque parte eorum quadrantes habes5.

(l) Rliud novum facere dett. (2) ‘ ’ lust. {II, Krue.ge.r)

(3) iunge l. 65 M (1) ex Plautio hrcnkmann (5) habes]

partes F° (6) = 33, 2, 32 f 5 ( Scaevola ) (1) <J lust.

50 Paulus libro tertio ad Vitellium 6 Titius Mae- 221 ..
vio fundum Tusculanum reliquit eiusque fidei com-
misit, ut eiusdem fundi partis dimidiae usum fructum
Titiae praestaret: Maevius villam vetustate corrup-
tam necessariam cogendis et conservandis fructibus
aediiicavit: quaesitum est, an sumptus partem pro
portione usus fructus Titia adgnoscerc debeat, re- 43
spondit Scaevola, si, priusquam usus fructus prae-
staretur, necessario aedifieassct, non alias cogendum
restituere quam eius sumptus ratio haberetur.

51 Modestinus libro nono differentiarum Titio
‘cum morietur’ usus fructus inutiliter legari intellegi-
tur, in id tempus videlicet collatus, qua a persona
discedere incipit.

52 Idem libro nono regularum Usu fructu relicto 228, j
si tributa eius rei praestentur, ea usufructuarium
praestare, debere dubium non est, ‘nisi specialiter uo-
‘mine fideicommissi testatori placuisse probetur haec
'quoque ab herede dari’'1.

53 Iavolknvs libro secundo epistularum Si cui
insulae usus fructus legatus est, quamdiu quaelibet 5
portio eius insulae remanet, totius soli usum fructum
retinet.

54 Idem libro tertio epistularum Sub condicione
usus fructus fuudi a tc herede Titio legatus est: tu
fundum milii vendidisti et ‘tradidisti’ 11 detracto usu
fructu: quaero, si non extiterit condicio, aut extiterit et
interiit usus fructus, ad quem pertineat, respondit: in-
tellego te de usu fructu quaerere qui legatus est:
itaque si condicio eius legati extiterit, dubium non 10
est, quin ad legatarium is usus fructus pertineat fit

si aliquo casu ab co amissus fuerit, ad proprietatem
fuudi revertatur: quod si condicio non extiterit, usns
fructus ad heredem pertinebit, ita ut in eius persona
omnia eadem serventur, quae ad amittendum usum
fructum * pertinent et servari solent9, ceterum in eius-
modi venditione spectandum id erit, quod inter emen-
tem vendentemque convenerit, ut, si apparuerit legati
causa eum usum fructum exceptum esse, etiam si cun- 15
dicio non extiterit, restitui a venditore empturi debeat.

55 Pomponius libro vieensimo scuto ad Quintum
Mucium Si infantis usus tantummodo legatus sit,
etiamsi nullus inierim sit, cum tamen iufantis aeta-
tem excesserit, esse ir.cipit.

56 Gajus libro septimo decimo 10 ad edictum pro-
vinciale An usus fructus nomine actio municipibus 20
dari debeat, quaesituro est: periculum enim esse vide-
batur, ne perpetuus fieret, quia neque morte nec fa-
cile capitis deminutione periturus est, qua ratioue
proprietas inutilis esset futura seni per abscedente
usu fructu. 12 sed tamen placuit dandam esse actio-
nem, unde sequens dubitatio est, quousque tuendi
essent iu eo usu fructu municipes: et placuit conium
annos tuendos esse municipes, quia is finis vitae lon-
gaevi hominis est.

57 Pa n ni anus libro septimo responsorum Do- ss
minus fructuario praedium, ‘quod ei per usum fruc-
tum serviebat’13, legavit, id que praedium aliquamdiu

I possessum legatarius restituor c filio, qui causam in-
officiosi testamenti recte pertulerat, coactus est: inan-
: sisse fructus ins integrum ex post facto apparuit.

1 Per fideicommissum fructu praediorum ub ali-
menta libertis relicto pailiura emolumentum ex per-
sona vita decedentium ad dominum proprietatis re- 3»
currit.

58 Scaevola libro tertio responsorum Defuncta
fructuaria mense Decembri iam omnibus fructibus,
qui in bis agris nascuntur, mense Octobri per colo-
nos sublatis quaesitum est, utrum pensio heredi fruc-
tuariae sulvi deberet, quamvis fructuaria ante kalen-
das Martias. quibus pensiones inferri debeant, deces-
serit, au dividi debeat inter heredem fructuariae ct
rem publicam , cui proprietas legata est. respondi 3»

( Eisdc ) (s) usufructum F (9) quae.. . solent dcl. Lcncl

(jo) decimo om. dett. (1 1) fuit mancipio dedisti

(12) seqq. lust. {Longo) (13) ‘5 lust. (Longo)

FRUCTU

m

VII i

'}2S, 35 rem publicam quidem cum colono nullam actionem
habere, fructuariae vero heredem sua die secundum j
ea quae proponerentur integram pensionem pcrcep-

1 turum. ‘Sempronio do lego ex redactu fructuum
‘holeris et porrinae, quae habeo in agro Farrano-
‘rum1, partem sextam.’ quaeritur, an his verbis usus
fructus legatus videatur, respondi non usum frue-

<0 tum, sed ex eo quod redactum esset partem legatam.

2 Item quaesitum est, si usus fructus non esset, an
q lotanuis partem sextam redactam legaverit, respondi
q mtanuis videri relictum, ‘nisi contrarium specialiter
ab herede adprobctur’ 2.

59 1 aulus libro tertio sententiarum Arbores vi
229, l tempestatis, non culpa fructuarii eversas ab eo sub-
I utitui non placet. Quidquid in fundo nascitur vel
quidquid inde percipitur, ad fructuarium pertinet,
pensiones quoque iain antea locatorum agrorum, 'si
ipsae quoque specialiter comprehensae sint’ A sed ad
exemplum venditionis, nisi fuerint specialiter excep-
tae, potest usufructuarius conductorem repellere.
b 2 Caesae UaruDdinis vel pali compendium, si in eo
quoque fundi vectigal esse consuevit, ad fructuarium
perlinet.

Ijlj Idem libro quinto sententiarum Cuiuscumque
fundi usufructuarius prohibitus aut deieetus de re-
stitutione omnium rerum simul occupatarum agit:
sed et si medio tempore alio3 casu interciderit usus
fractus, aeque de perceptis antea fructibus utilis ac-
1 tio tribuitur. Si fundus, cuius usus fructus peti-
in tur, non a domino possideatur, actio redditur, et
ideo si de fundi proprietate inter duos quaestio sit,
fruetnarins nihilo minus in possessione esse debet
satisque ei a possessore cavendum est, quod non sit ■.
prohibiturus frui eum, cui usus fructus relictus est,
quamdiu de jure suo probet, sed si ipsi usufructuario
quaestio moveatur, interi m usus fructus cius differtur4:
sed caveri5 de restituendo eo, quod ex his fructibus per-
is eept.urus est, vel si satis nou detur, ipse frui permitti-
tur8.

61 Ner Atius libro secundo responsorum Usu-
fructuarius novum rivum parietibus non potest inpo-
uere. aedificium inchoatum fructuarium cousummare
non posse placet, etiamsi eo loco aliter uti non pos-
sit, sed uec eius quidem usum fimetum esse: 'nisi in
constituendo vel legando usu fructu hoc specialiter
adieetnm sit, ut utrumque ei liceat’7.

M

62 7 RYPHOKINUS libro septimo disputationum Usu-
fructuarium venari in saltibus vel montibus8 posses-
sionis probe dicitur: nec aprum aut cervum quem
ceperit proprium domini capit, sed aut fructus iure
_1 aut gentium9 suos facit. Si vivariis inclusae ferae
in ca possessione custodiebantur, quando usus fruc-
tus coepit, nmn exercere eas fructuarius possit, oc-
_ eidere nou possit? alias si quas initio 10 incluserit
75 operis suis vel post sibimet ipsae inciderint delap-
saeve fuerint, hae fructuarii iuris sint? commodissime
tamen, ne per singula animalia facultatis fructuarii
propter discretionem difficilem ius incertum sit, suf-
ncit eundem numerum per singula quoque genera
.arum imito usu fructu domino proprietatis ad-
signare qui fuit coepti usus fructus tempore.

bo J AULUS libro singulari dc iure singulari Quod
nostrum nou est, transferemus ad alios: voluti is qui

f ™ ‘ habet; tluamquam usum fructum non habeat,
tamen usum fructum cedere potest.

64 Ulpianus libro quinquagensimo primo ad edic- 229, M
tum Cum fructuarius paratus est usum fructum de-
relinquere, non est cogendus domum reficere, in qui-
bus casibus et11 usufructuario hoc onus . incumbit* 12.
sed et post- acceptum contra eum 13 iudicium parato 11
fructuario derelinquere usum fructum dicendum est 33
absolvi eum 15 debere a ituliee.

60 Pomponius libro quinto ex Plautio Sed cum 230, 1
fructuarius debeat quod suo suorumque facto de-
terius factum sit reficere, non est absolvendus, licet
usum fructum derelinquere paratus, sit: debet enim
omne, quod diligens pater familias in sua domo facit,

1 et ipse facere. 16Non magis heres reficere debet
quod vetustate iam deterius factum reliquisset testa- 6
tor, quam si propriet, atein alicui testator legasset.

66 Pa ULUS libro quadragensimo septimo ad edictum
Cum usufructuario non solum legis Aquiliae actio
competere potest, sed et servi corrupti et iuiuriarutn,
si servum torquendo deteriorem fecerit.

67 Julianus libro primo ex Minicio Cui usus
fructus legatus est, etiam invito herede eum extraneo 10
vendere potest.

Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Vetus fuit quaestio, an partus ad fructuarium perti-
neret: sed liruti sententia optiuuit.17 fructuarium in
eo locum non habere: neque enim in fructu hominis
homo esse potest, hae ratione nec usum fructum in
eo fructuarius habebit, quid tamen si fuerit etiam
partus usus fructus relictus, an habeat in eo usum i»
fructum? et cum possit partus legari, poterit et usus

1 fructus eius. Fetus tamen pecorum Sabinus et

2 Cassius opinati sunt ad fructuarium pertinere. Plane
si gregis vel armenti sit usus fructus legatus, debebit
ex ndgnatis gregera supplere, id est in locum capi-
tum defunctorum

69 Pomponius libro quinto ad Sabinum . vel in-
utilium alia summittere, ut post substituta fiant pro- 20
pria fructuarii 1#, ne luero ea res cedat domino, et
sicut substituta statira domini fiunt, ita priora quo-
que cx natura fructus desinunt eius esse: nam alio-
quin quod nascitur fructuarii est et cum substituit,
desinit eius esse.

70 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Quid ergo si nou faciat nec suppleat13? teneri eum
proprietario Gaius Cassius scribit libro decimo iuris

1 civilis. Interim tamen, quamdiu sum mittantur et 25
suppleantur capita quae demortua sunt, cuius sit fetus
quaeritur, et Iulianus libro tricensimo quinto diges-
torum scribit pendere eorum dominium, ut, si sum-
mittantur, sint proprietarii, si non summittautur,

2 fructuarii: quae sententia vera est. Secundum
quae si decesserit fetus, periculum erit fructua-
rii, non proprietarii, et neeesse habebit alios fetus
sum mittere, unde Gaius Cassius libro octavo scribit
carnem fetus demortui ad fructuarium pertinere, jo

3 Sed quod dicitur debere eum summittere, totiens
verum est, quotiens gregis vel armenti vel equitii, id
est universitatis “ usus fructus legatus est: ceterum si

4 singulorum capitum, nihil supplebit. Item si forte
eo tempore, quo fetus editi sunt, nihil fuit quod sum-
mitti deberet, nunc est'21 post editionem: utrum ex
his quae edentur summittere debebit, an ex his quae
edita suot, videndum est. puto autem verius ea, quae 35
pleno grege edita sunt, ad fructuarium pertinere, sed
posteriorem gregis casum nocere debere fructuario.

(1) Farraiieanorum Mo.: ef. vaguS Farraticanus aer
C remonens* (C I L. V 4148 XI, 1147) (2, <> luit

H f (4) s*c s cum <*■««»

l f (5) ?ven! CH7etur ei Mo. (c) idem BX

transponit : esse debet. se<l si ipfii...vel si sati;
non detur, ipse fru, permittitur satisque ei a possessor,

ftr s f €0’ qU° mn(Hcat usufruvtuarius ius utend
fruendi) cavendum est, quod non sit prohibiturus fru

«rnhet U^U3< /UrCtf "hfitUS est’ duamdiu de iure «,

probet (7) Jusi. (Liccoljono) (g) poBae t)13. m0

secundum Graeco 3 (9) aut fructus iure aut gentiun

requirit BX ( rovxo /itv tw 8t xntip tov avaovqinoiixrov,
rovto de): fructus aut iure aut gentium F friletus aut
iure gentium S, fruclu6 aut iure civili aut gentium dett.
(10) initio] aut dei. aut scr. inibi (Mo.) (11) et] scilicet

Mo. (12) ' ' Iust. ( Gradcnwitz ) (13) eam F1 (14) pa-
rata Fl (15) eam J' (16) iunge l. 47 (17) idem

B: ius in. 1. Mo. (18) idem BX: ut pro substitutis

fiant priora fructuarii Mo. (19) nec suppleat dei.

L r . (20) id est uuiv. habet BX, delet i.ieeie

(21) est S, et F

14

VJI 1. 2

134

DE USU FRUCTU

230, 36 5 Summittere autem facti est et Iulianus proprie
dicit dispertire et dividere et divisionem quandam
facere: quod 1 2 dominium erit suiumissorum proprietarii.

71 Marcellus libro septimo decimo digestorum.

Si in area, cuius usus fructus alienus esset, quis
aedifieasset, intra tempus quo usus fructus perit

40 superficie sublata restitui usum fructum veteres re-
sponderunt.

72 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
231,1 Si dominus nudae proprietatis usum fructum lega-
verit, verum est, quod Maecianus scripsit libro tertio
quaestionum de fideicommissis, valere legatum: et si
forte in vita testatoris vei ante aditam hereditatem
proprietati accesserit, ad legatarium pertinere, plus i
admittit Maecianus, etiamsi post aditam hereditatem
accessisset usus fructus, utiliter diem cedere ct ad
legatarium pertinere.

5 73 Pomponius libro quinio ad Sabinum Si areae

usus fructus legatus sit milii, posse me casam ibi I
aedificare, custodiae causa eamin rerum, quae in
area sint,

74 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
Si Sticho servo tuo et Pamphilo meo legatus fuerit
usus fructus, tale est legatum, quale si mihi et tibi
legatus esset: et ideo dubium non est, quin aequa-
liter ad nos pertineat.

io H5

DE USU FRUCTU ADCRESCENDO.

1 3 * Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum !
Quotiens usus fructus legatus est, ita inter fructua- L
rios est ius adcrescendi, si coniunctim sit usus fruc- 1
tus relictus1: ceterum si separatim unicuique partis .]
15 rei usus fructus sit relictus, sine dubio ius aderes- ■
t cendi cessat. Denique apud Iuliauum libro tri- I
gensimo quinto digestorum quaeritur, si communi
servo usus fructus sit relictus et utrique domino ad-
quisitus5, an altero repudiante vel amittente usura
fiuctum alter totum habeat: et putat6 ad alterum
pertinere, et licet dominis usus fructus non aequis
partibus, sed pro dominicis acquiratur, tamen per-
sona ipsius1, non dominorum inspecta ad alterum
29 2 ex dominis pertinere, non proprietati accedere. Idem
ait et si communi servo ct- separatim Titio usus fruc-
tus legatus sit, amissum ab altero ex sociis usum

fructum* non ad Titium, eed ad solum socium per- 231
tinere debere quasi solum coniunctum: quae senten- * '
tia vera est6 *: nam quamdiu vel unus utitur, potest
dici usum fructum in buo statu esse10, idem est, si
duobus coniunctim et alteri se-paratim usus fruc-

3 tus esset relictus11. Interdum tamen etsi non sint
coniuncti, tamen usus fructus legatus alteri aderes- 25
cit: ut puta si mihi fundi usus fructus separatim to-
tius et tini similiter fuerit12 relictus, nam, ut et'3
Celsus libro octavo decimo digestorum et Iulianus
libro tricensimo quinto scribit11, concursu partes
habemus: quod et in proprietate contingeret: nam 232,
altero repudiante alter totum fundum haberet, sed

in usu fructu hoc plus est13 * * * * * *, quia10 et constitutus
et postea amissus nihilominus11 ius adcrescendi ad-
mittit: omnes enim auctores apud Plautium de hoc
consenserunt et, ut11 Celsus et Iulianus eleganter
aiunt, usus fructus eottidie constituitur et legatur, non,
ut proprietas, eo solo tempore quo vindicatur, cura 5
primum itaque non inveniet alter eura 1J, qui sibi con-
currat, solus ntetur in totum, nec refert, coniunctim

4 an separatim relinquatur20. Idem 21 Iulianus libro
trigensimo quinto digestorum scripsit22, si duobus
heredibus institutis deducto usu fructu proprietas le-
getur, ius adcrescendi heredes non habere: nam vi-
deri usum fructum constitutum23, non per concursum
divisum:

2 Africanus libro quinto quaestionum ideoque 14
amissa pars usus fructus ad legatarium eundemqne
proprietarium redibit.

3 21 * Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Idem 25 Neratius putat cessare ius adcrescendi libro
primo responsorum: cui20 sententiae congruit ratio
Celsi dicentis totiens ius adcrescendi esse, quotiens
in duobus, qui in21 solidum habuerunt, concursu ili- 15

1 visus est. Unde Celsus libro octavo decimo scri-
bit11 **, si duo fundi domini deducto usu fructu pro-
prietatem tradiderint 40 , uter eorum amiserit, usum
fructum ad proprietatem redire, sed non ad totam30,
sed cuiusque usum fructum ei parti accedere, quam
ipse tradiderit31: ad eam enim partem redire debet,

2 a qua initio divisus est32. Non solum autem si
duobus33 usus fructus legetur, est34 ius adcrescendi,
verum et si alteri usus fructus, alteri fundus legatus 2»
est35: nam amittente usum fructum altero, cui erat
legatus, magis iure adcrescendi ad alterum pertinet
quam redit ad proprietatem, nec novum: nam et si

(1) quod] quo Mo.

(2) Sab. 1. *2. 3. *4, 6..A9. 10. *12; Ed. *5; Pap. 11. —

fias. 16, 2 (3) l- 1 = Vat. fr. § 75.. .78 (4) [Quotiens

usus fructus legatus est, est inter fructujarios ius ad-

crescendi, sed [ita, si coniunctim sit usus fructus

relictus nec nisi] in do lego legato Vat. (5) [et

utrique ex domilnis adqnisitus sit Vat. (e) et Iulianus

quidem [putat] Vat. (1) ipsius i'1*, eius Pa (g) amissam

partem usus fructus Vat. (9) quae sententia vera est]

quam sententiam neque Marcellus neque Mauricianus

probant: Papinianus quoque libro XVII quaestionum

ab ea recedit, quae sententia Neratii fuerit (fuit coii.),

est libro I responsorum relatum, sed puto esse veram

Zuliani sententiam Faf. (10) esse statu Faf,, ubi haec

sequuntur; Pomponius ait libro VU ex Plautio reiata

Juliani sententia quosdam esse iu diversam opinionem:

ncc enim iungis socio debere aderescere, quam deberet

ei, qui fundi habens usum fructum partem usus fruc-

tus proprietario cessit vel non utendo amisit, ego autem

Iuliani sententiam non ratione adcrescendi probandam

puto, sed eo, quod quamdiu servus est, cuius persona

in legato spectatur, non debet perire portio, urgetur

tamen Iuliani sententia argumentis Pomponi: quam-

quam Sabinus responderit, ut et Celsus (ins. Iulianus

coi.) libro XVTTI (XIX cod.) digestorum refert, eum,

qui partem usus fructus in iure cessit, et amittere par-

tem et ipso momento recipere, quam sententiam ipse

ut stolidam reprehendit, etenim esse incogitabile ean-

dem esse causam cuique et amittendi et recipiendi

■ (ll) Idem... relictus] Iulianus scribit, si servo communi
! et Titio usus fructus legetur et unus ex dominis amiserit

usum fructum, non aderescere Titio, sed soli socio,
quemadmodum fieret, si duobus coniunctim et alteri se-
paratim esset relictus, sed qui diversam sententiam
probant, quid dicerent? utrum extraneo soli an etiam
socio aderescere? et qui Iulianum consuluit, ita con-
suluit, an ad utrumque (utrum cod.) pertineat, quasi
possit et ipsi socio aderescere. atquin quod quis amittit,
secundum Pomponi sententiam ipsi non accedit Vat.
(12) usus fructus ins. Vat. (13) et irn. Faf. (it) scri-
bunt (scr. cod.) Vat. (15) contra quam Atilicinum re-
spondisse Aufidius (anfidius cod.) Chius refert ins. Vat.
(16) quiaj quod Vat. (17) et postea amissus nihilo
minus] nihilo minus amissus Vat. (lS) et utj ut et
Faf. (19) sic. F cum Ii, alterum fi cum Vat. (2ft) nec
refert ... relinquatur) Vindius tamen dum consulit Iu-
liamim, in ea opinione est, ut putet non alias ius ad-
crescendi esse quam in couiunctis: qui responso ait:
nihil refert coniunctim an separatim relinquatur Vat.
(21) idem om, Vat. (22) digestorum scripsit] scribi*
Vat. (23) firmant Vat.: partium ins. Mo. (24) l. 3
- Faf. fr. 5 79. 80. 83 (25) idem om. Vat. (26) cuius

Vat. (27) in om. Vat. (28) scribit om. Vat. (29) tra-
diderint] mancipaverint Faf. (30) totam Faf. cum B,
totum FS (31) tradiderit] mancipavit Faf. (32) com-
■ plura de eodem argumento in digestis omissa addunt
Faf. (33) do lego ins. Vat. (31) est] erit Vat.

■ (35) fundus legatus est] proprietas Faf.

DE USU FRUCTU ADCRESCENDO

135

VII 2. 3

2 32, 22 duobus usus fructus legetur et apud alterum sit con-
solidatus, ius adcreseendi non perit neque1 ei, apud
quem consolidatus est, neque ab eo, et ipse quibus
modis amitteret ante consolidationem, isdem et nunc
amittet.2, et ita et3 Neratio et Aristoni videtur et
25 Pomponius probat4. _

4 luLiAWS libro trigensiino quinto digestorum bi
tibi proprietas fundi legata fuerit, milii autem et Mae-
vio et tibi eiusdem fundi usus fructus, habebimus
ego et Maevius trientes in usu fructu, unus triens
proprietate5 miscebitur, sive autem ego sive Mae-
vius capite minuti fuerimus, triens inter te et. alter-
as utrum nostrum dividetur, ita ut semissem in usu fructu
habeat is, qui ex nobis capite minutus non fuerat, ad
tc proprietas cum parte dimidia usus fructus pertineat.

233 1 5 Gaius libro septimo ad edictum provinciale et

si tradideris alicui proprietatem deducto usu fructu,
nihilo minus putat Iulianus aderescere, nec videri
novum tibi adquiri usum fructum.

6 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum Idem
e et si apud unum ex tribus fructuariis consolidatus

1 sit usus fructus. Sed si cui proprietas deducto
usu fructu legata sit et mihi pars usus fruetus, vi-
dendum erit, an inter me et heredem ius adcreseendi
versetur: et verum est, ut, quisquis amiserit, ad pro-

2 prietatem revertetur8. Si mihi usus fructus fundi
pure, tibi sub condicione legatus sit , potest diei to-
tius fundi usum fructum ad me pertinere in teri m et,
si capite minutus fuero, totum7 amittere: sed si ex-

10 ti terit condicio, totum usum fructum ad te pertinere,
si forte capite deminutus sum, ceterum cum in meo
statu maneo, communicandum usum fructum.

7 Paulus libro tertio ad Sabinum Si quis Attio
et heredibus suis usum fructum legaverit, dimidiam
Attius, dimidiam heredes habebunt; quod si ita scrip-
tum sit ‘Attio et Scio cum heredibus meis’, tres partes
fient, ut unam habeant heredes, tertiam Attius, ter-
is tiam Seius: nee enim intereat ita legetur ‘illi et illi

eum Maevio' an ita ‘illi et illi et Maevio’.

8 9 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Si mulieri cum liberis suis usus fructus legetur, amissis
liberis ea usum fructum habet: sed et matre mortua
liberi eius nihilo minus usum fructum habent iure ad-
ereseendi. nam etlulianus libro trigensimo0 digestorum
ait. idem intellegendum in eo, qui solos liberos heredes
25 scripserit, licet non ut legatarios eos nominaverit, sed
ut ostenderet magis velle se matTem ita frui. ut libe-
ros secum habeat fruentes10. sed et Pomponius quae-
rit”: quid si mixti fuerint liberi et12 extranei here-
des? et ait filios legatarios esse intellegendos 13 et
per contrarium, si voluit14 eos liberos simul cum
matre frui, debere dici matrem legatariam esse in-
tellegendam et per omnia similem esse et in hoc casu
iuris eventum.

9 Africanus libro quinto quaestionum Si pro- 233, a
j prictas fundi duobus, usus fructus uui legatus sit,

non trientes m usu fructu habent, sed semissem duo,
semissem fructuarius :_ item contra, si duo fructuarii
et unus fundi legatarius sit.

10 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum
Interdum pars usus fruetus et doti liabenti partem
suam, sed amittenti aderescit: nam si usus fructus
duobus fuerit legatus et alter lite contestata” ami- 30
serit usum fructum, mox et collegatarius, qui litem
contestatus non erat, usum fructum amisit, partem
dimidiam dumtaxat, quam amisit qui litem contesta-
tus est adversus eum qui se liti opt.ulit, a possessore
consequitur: pars enim collegatarii ipsi aderescit, 234, t
non domino proprietatis: usus fructus enim personae
aderescit etsi fuerit amissus.

11 Papinianus libro secundo definitionum Cum
singulis ab heredibus singulis eiusdem rei fructus18
legatur, fructuarii separati videntur non minus, quam

si "aequis portionibus duobus eiusdem rei fructus le- e
gat-us fuisset: unde fit, ut inter eos ius adcreseendi
non sit,

12 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
cum alius ab alio herede usum fructum vindicat.

HI 17

QUANDO DIES USUS FRUCTUS LEGATI 19 CEDAT, io

1 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
10 Quamquam 20 usus fruetus ex fruendo consistat, id
est facto aliquo eius qui iruitur et ntitur, tamen21
semel cedit dies22: aliter atque si cui 'in menses vd’
in dies ‘vel in annos1' singulos quid legetur: tunc enim
per dies singulos Vel menses vel annos' (hes legati
cedit, unde quaeri potest, si usus fructus cui per 15
dies singulos legetur Vel iu annos singulos'23, an semel
cedat: et puto non cedere simul, sed per tempora
adiecta, ut plura legata sint: et ita libro quarto di-
gestorum Marcellus probat in eo, cui alternis diebus

1 usus fructus legatus est. Et ideo si is fruc-
tus legatus sit, qui" cottidic percipi non potest, non
erit inutile legatum, sed24 dies habebunt legatum,

2 quibus frui potest,. 25 Dies autem usus fructus, item
usus non prius eedet quam hereditas adeatur: tunc 20
enim28 constituitur usus fructus, cum quis iam frui
potest, hac. ratione et si servo hereditario usus frue-
tus legetur, Iulianus scribit27, quamvis cetera legata
hereditati adquirantur, ia usu fructu tamen personam

! 3 domini exspectari, qui uti et frui possit. Item si
ex die usus fructus legetur, dies eius nondum cedet,
nisi cum dies venit: posse enim usum fructum ex
j 4 dic legari et in diem constat. Non solum autem 25
! usus fructus ante aditam hereditatem dies non cedit,

1 sed nec actio de usu fructu: idemque et si ex die

(1) nec Yat. (2) amittet! ipso quidem iure non amittet,
sed praetor secutus exemplum iuris civilis utilem actio-
nem dabit fructuario Vat. {3) et. ovi. Vat. (4) quam-
quam Iulianus libro XXXV digestorum scribat ipsi
quidem ius adcreseendi [competere, non vero fructuario
ab eoi add. Yat., ubi quae sequebantur interciderunt
5) proprietati S (6) revertatur ctld.: deinde litem in

\ 1 ■ (7) ffle *«■ (8) l S - Vat. fr.

1- ‘ ’ ^ quinto ins. Yat. 10) (10) si mu-

ern, 'imrU 1 \ovisBirne duod ait Sabinus, si uxori
v . ®rls U8U® Ructus legetur, amissis liberis eam

tur tametiC * ^ T?,}eil8!|11111, «i quidem do lego lege-
l ’ , , \?.uia 103 legatarios aeceperit., sine dubio

non Tuerint P,?P ** ^ ^creseendi: sed si legatarii
eerunt tumet™" ° nia£IS’ <luon'am partem ei non fe-
«ruuMem^! tCU™ r UterCr,tUr' *«»*«» autem mortua,
ceudi sT belde"1 fUenmt’ fi0li 'Nebunt iure aderes-
•• ’ : , , B’ 7,8,11 lur€ adcreseendi, sed iure do-

,COrUal f*1 ip8is ad«*srit, sin minus,
Eed 6i heredes 'fuerunt, nec
legatam, nihil habebunt, post alia de legato per dam-
nationem: Sabinus certe verbis istis non ostendit, utrum

(liberi) legatarii fuerint necne, sed Iulianus libro XXXV
digestorum relata Sabini scriptura ait intellegendum
eum, qui solos liberos heredes scribit, non ut lega-
tariorum fecisse mentionem, sed ut ostenderet magis
matrem ita se velle frui, ut Liberos secum habeat Vat.,
ubi sequuntur alia de eodem argumento (11) sed et
Pomponius quaerit] ego, inquit Pomponius, quaero Vat.
(12) liberi et] liberis Vat. (13) filios legatarios esse
intell egendos | filios pro legatariis habendos et mortui
partem interituram, Aristonem autem adnotare liaee
vera esse: et sunt vera Vat. (14) voluerit Fa (ID) ad-
versus eum qui se liti optulit ins. Mo. (ifi) fruetuis F
(17) Sab. — £at, 16, 3 (18) legati usus fruetus ind. F

(19) pr. in. — Vat. 59 (20) ve[rum est usu fructu legato

diem semel tantum] cedere, quamquam euim Vat. (21) ei
ins. Vat. (22) tn cedit desinunt Vat. 59 (23) 4 4 lusi.

(Gradr.nwitz) (24) ii ins. edd. (25) § 2 in. — Vat. 6»

(26) quam bereditae adeatur: tunc enim) (quam adita
heredi]t»te. et Labeo quidem putabat etiam a[nte aditam
eam diem eius cedere ut reliquorum] legatorum : sed
est verior Iu[liani sententia, secundum quam tunc) Vat.

(27) 36, 2, 16 S 1

14*

VII 3. 4

136

QUIBUS MODIS USUS FRUCTUS

234,25 fuerit legatu3 usus fructus: deuiquc Scaevola ait j
agentem ante diem usus fructus nihil facere quam-
vis alias qui ante diem agit, male agit.

IV(l) 2 *

QUIBUS MODIS USUS FRUCTUS VEL USUS
AMITTITUR.

3» 1 s Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum

Non solum usum fructum amitti capitis minutione
constat, sed et actionem de usu fructu4, et parvi
refert, utrum iurc sit constitutus usus fructus an vero
tuitione praetoris: proinde traditus quoque usus fruc-
tus5 *, item in fundo vectigali vel superficie non iurc

1 constitutus capitis minutione amittitur0. .Sed ita
demum amittitur capitis deminutione usus fructus, si

235, i iam constitutus est: ceterum si ante aditam heredi-
tatem aut ante diem cedentem quis capite minutus

2 est, constat non amitti7 * *. Si tibi fundus es die *
legatus est et usum fructum mihi rogatus es resti-
tuere, videndum erit, si capite minutus fuero intra
diem legato tuo insertum, ne forte salvus sit mihi I
usus fructus, quasi ante diem cedentem capitis mi-

5-3 uutio interveniat®: quod benigne dici poterit5. Us-
que adeo autem capitis minutio 10 cum demum usum
fructum peremit, qui iam constitutus est,, ut, si in .
singulos annos vel menses vel dies legatus sit, ia demum
amittitur, qui iain processit * 1 et , si forte in annos
singulos legatus est, illius dumtaxat anni usus fmetus
amittetur, et si in meuses, eius mensis, si in dies,
eius diei.

10 2 PapiNIANUS Hhro septimo decimo quaestionum

Si duobus separatim alternis annis usus fructus re-
linquatur, continuis annis proprietas mula est, cum,
si legatarium unum substituas, cui alternis annis le-
gatus sit usus fructus, plena sit apud heredem pro-
prietas eo tempore, quo ius frucudi legatario non
est. quod si ex duobus illis alter decedat, per vices
temporum plena proprietas erit: neque enim aderes-

15 e ere alteri quicquam potest, quoniam propria quis-
que tempora nou concurrente altero fructus integri
! habuit. Si non mors, sed capitis deminutio inter-
cesserit, quia plura legata sunt, illius anni tantum,
si modo ius fruendi habuit, fructus amissus erit:
quod et in uno legatario, qui fructum ic singulos
annos accepit, defendendam est, ut commemoratio
2 temporum repetitionis potestatem habeat. Cum
singulis fructus alternis annis legatur, si conseri-

2n liant in eundem annum, impediuntur, quod non
id actum videtur, ut concurrerent: inultum etenim
refert, duobus simul alternis aunis legetur (quod sane
ultra primum anuum procedere12 non poterit, non
magis quam si uni legatus ita fuisset) an siugulis '
alternis annis: nam si concurrere volent, aut impe-
dient invicem propter voluntatem aut, si ea nou re-
fragabitur, singulorum annorum fructus vacabit.

25 3 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum

13 Sicut in annos singulos usus fructus legari potest,
ita et capitis minutione amissus legari potest14, ut
adiciatur ‘quoticusque capite minutus erit, ei lego’15,
vel_sic 'quotiens amissus erit’: et tunc, si capitis mi-
nutione amittatur, repetitus videbitur, unde tracta-
tum est, si cui quaradiu vivat usus fructus legatus
sit, an videatur repetitus, quotiens amissus est? quod

30 et Maeeianus temptat: et puto repetitum videri, quare

si usque ad tempus sit legatus, ut puta usque ad 235, s,

1 decennium, idem erit dicendum. Haec autem re- '
petitio, quae fit post amissum capitis minutione usum
fructum , quaeritur an et ius aderesoendi secum sal-
vum habeat: ut puta Titio et Maevio usus fructus
legatus est et, si Titius capite minutus esset, eidem
usum fructum legavit: quaesitum est, si Titius ex
repetitione usum fructum haberet, au inter eos ius
adcrescendi salvum esset, et Papinianus libro septimo 35
decimo quaestionum scribit salvum esse, perinde ac

si alius esset Titio in usu fructu substitutus:. !ms
enim tametsi non verbis, re tamen couiuuctus videri.

2 Idem Papinianus quaerit, si Titio et Maevio usu
fructu legato in repetitione usus fructus uou totum, 235, t
sed partem Titio relegassct, an viderentur coniuncti.

et ait, si quidem Titius amiserit, totum socio ad-
creseere: quod si Maevius amisisset, mrn totum ad-
crescere, sed partem ad eum, partem ad proprietatem
redire. icquae sententia habet rationem: neque enim
potest dici eo momento, quo quis amittit usum fruc-
tum et resumit, etiam ipsi quicquam ex usu fructu 3
adcrescere: placet enim nobis ei qui amittit usum

3 fructum ex eo quod amittit nihil adcrescere. Morte
quoque amitti usum fructum nou recipit dubitatio-
nem, cura ius fruendi morte extinguatur, sicuti si
quid aliud, quod17 personae cohaeret.

4 Marcianus libro tertio institutionum Si lega-
tum usum fructum legatarius alii restituere rogatas is
est, id agere praetor debet, ut ex fideicommissarii
persona magis qnara ex legatarii pereat usus fructus.

5 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Repeti potest legatus usus fructus amissus qualicum-
que ratione, dummodo non morte: ‘nisi forte heredi-

1 bus 19 legaverit’ 13. Si quis usum fructum soluiu
servi alienaverit, per quem usus fructus ei adquisitus
est, dubium non est, quin usus fructus per eum ad- ;s

2 quisitus retineatur20. Rei mutatione interire usum
fructum placet: veluti usus fructus milii aedium le-
gatus est, aedes corruerunt vel exustae sunt.: sine,
dubio extinguitur. an et areae? -'certissimum est
exustis aedibus nec areae nec caementorum usura fruc-

3 tum deberi, et ita et lulianus. Si areae sit usus
fructus legatus et in ea aedificium sit positnm, rem
mutari et usum fructum extingui constat, plane si
proprietarius boo fecit, ex testamento vel de dolo w
tenebitur,

6 Pomponius libro quinto ad Sabinum (sed et
interdictum quod vi aut clam usufructuario competit)

7 Tuli anu s'1'1 libro triijensimo quinto digestorum
uisi sublato aedificio usum fructum areae mihi ces-
serit, tempore scilicet quo usus fructus perit trans-
acto.

S Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum »
Fundi usu fructu legato si villa diruta sit, usus fruc-
tus nou extinguetur, quia villa fundi accessio est:
non magis quam si arbores deciderint.

9 Paulus libro tertio ad Sabinum Sed et eo quo-
que solo, in quo fuit villa, uti frui potero.

10 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum 3»
Quid tamen si fundus villae fuit accessio? videamus,
ne etiam fundi usus fructus extinguatur: ct idem di-

1 cendum est, ut non extinguatur. Non tantum si
a*des ad aream redactae sint, usus fructus extiu-
guitur, verum etiam si demolitis aedibus testator alias
novas restituerit: plane si per partes refieiat, licet

(l) faeerej agere Mo. i

(2) Sal), 1, 3. *4. C. *7. S...1S, *24. *29; Ed. 19. ..23. 23, *23.

*30. *S1 ; Fap. *2. 26. 27. — Bas. 16, 4 (S) l. ijw.St.S

— Vat.fr. § 61...6S (4) amitti autem usum fruo[tum capi-

tis minutione constat nee solum usum] fructum, sed etiam

actionem de usu [fructu] ... vel per fideicommissum

lego Vat. (5) licet in fundo stipendiario vel

tributario] ins. Vat., a quibus verba traditus quoque

videntur afuisse (6) interponuntur alia, sed hiantia

in Vat. (7) et ita lulianus lib. [XXXV digestorum

scribit] add. Vat. (s) sic S , inveniat E (9) ioco i

§2 in Vaticanis adsunt haec lacera. ....... tionem fuit

ex die legatus diminutio. hodie enim incipiit] . .

(10) d[iminutio] Vat. (ll) seqq. om. Vat. (12) S1C
praecedere E (13) pr. = Vat, § $4 (14) [it]a nee c.

d. amisfsum denuo legari prohibemur] Vat. (15) e«
lego videntur hic omisisse et post amissus erit colloca-
visse Vat. (16) § 2 fin. Iust. (Arno) (17) quod dei.
TTal. (is) eius eum ins. S (19) Iust. (Fudda) (20) conf.
Cnd. 3, 33, 17 (21) et t«s. Mo. (22) sic S cum B,

ulpianus F

VEL USUS AMITTITUR

137

VII 4

36 34 amnis nova facta sit. aliud erit nobis dicendum.

’ 35 2 Agri vel loci usus fructus legatus, si fuerit inun-
datus, ut stagnum iam sit aut palus, procul uubio
;i extingnetur. Sed et si stagni usus fructus lege-
tur et exaruerit sic, ut ager sit factus, mutata re
■i usus fructus extinguitur. Non tamen, si arvi usus
1 ructus legetur et ilii vineae sint positae vel contra,
puto extiugui. certe silvae usu fructu legato si silva
eaesa illic sationes fuerint factae, sine dubio usus
5 fructus extinguitur. Si massae usus fractus lege-
ro uir ct ex ea vasa sint facta vel contra, Cassius ajmd
Urseium scribit interire usum fructum: quam sen-
ti lentium puto veram. Proinde et ornamentum dis-
solutum aut transfiguratum extiuguit usum fructum.

7 In navis quoque usu fructu Sabinus scribit, si
quidem per partes refecta sit, usum fructum non
interire: si autem dissoluta sit, Licet isdem tabulis
nulla praeterea adiecta restaurata sit, usum fructum
extinctum; quam sententiam puto veriorem, uam et
7.37,1 si domus fuerit1 restituta, usus fructus extinguitur.

1 k Quadrigae usu fructu legato si tiuus ex equis de-
cesserit, an extiuguatur usus fructus quaeritur, ego
puto multum iuteresse, equorum an quadrigae usus
fructus sit legatus: nam si equorum, supererit in
residuis, si quadrigae, non remanebit, quoniam qua-
driga esse desiit:
s 11 PaULUS libro tertio ad Sabinum nisi alius ante
diem legati cedentem substitutus sit.

12 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum \
Si cui balinei usus fructus legatus sit et testator lia- ;
bitaliuncm hoc fecerit, vel si tabernae et diaetam fe-

1 ccrit, dicendum est usum fruetnm extinetum. Proinde
et si histrionis reliquerit usum fructum ct eum ad
*o aliud ministerium transtulerit, extiuctum esse usum
fractum dicendum erit.

13 Paulus libro tertio ad Sabinum Si fructua-
rius messem fecit et decessit, stipulam, quae in messe
vacet, heredis eius esse Labeo ait, spicam, quae
terra teneatur, domini fundi esse, fructumque percipi
spica aut faeno caeso aut uva adempta2 aut excussa
olea, quamvis nondum tritum frumentum aut oleum

is factum vel vindemia coacta sit. sed ut verum est,
quod de olea excussa scripsit,, ita aliter observandum
do ea olea, quae per se deciderit, Iulianus ait: fruc-
tuarii fructus tunc fieri, cum cos perceperit, bonae
fidei autem possessoris, mox quam a solo sepa-
rati sint.

14 Pomponius libro quinto ad Sabinum Excepta
capitis minutione vel morte reliquae causae vel pro
parte interitum usus fructus recipiunt,
io 15 3 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum
Interdum proprietarius ad libertatem perducet, si
forte usus fructus fuerit tamdiu legatus, quamdiu
manumittatur: nam incipiente proprietario manumit-
tere extinguetur usus fructus.

16 Idem libro quinto disputationum Si sub con-
dicione milii legatus sit usus fructus medioque tem-
p ore sit penes heredem, potest heres usum fructum
23 u.ii legare: quae res facit, ut, si condicio extiterit
mei legati, usus fructus ab herede relictus finiatur,
quod si egu usum fructum amisero, non revertetur
at . Lutarium, cui ah herede pure legatus fuerat,
quia ex diversis testamentis ius coniuucDionis nou
contingit.

c; unus Miro tricensimo quinto digestorum

'i,..,. ™‘ n, .^?us fructus pure, proprietas autem sub
an ibimbUnf6 ’cffata fuerit, pendente condicione,

l iicrit .ei P^Pnetatis adquisieris, deinde condicio ex-
, + 1 *llfe fandum Titius habebit neque In-

Kir^ c*etraofco, Usl1 fructu proprietas legata

Proprietatem adquiris, ius omne le- j
gati usus fructus amisisti. ,

18 Pomponius libro tertio ad Sabinum Si servo 237,»»
hereditario aute aditam hereditatem legatus usus fruc-
tus fuisset, magis placet adita hereditate eum usum
fructum ad te transire, nec interire quasi mutato do- 36
minio, quia nec dies ante cesserit, quam tu heres

19 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
Neque usus fructus neque iter actusve donunii muta-
tione amittitur.

20 Paulus libro quinto decimo ad Plautium Is
qui usum fructum habet si tantum utatur, ‘quia exis- ♦*
timet sc usum tantum habere’13, an usum fructum re-
tiiieatV et si quidem sciens se usum fructum habere
tantum uti velit, nihilo minus et fnu videtur: si vero
ignoret, puto eum amittere frurtum : non enim ex co 233, t
quod habet utitur, sed ei eo quod putavit se habere.

21 Modestinus libro tertio differentiarum Si usus

fructus civitati legetur et aratrum iu ea inducatur,
civitas esse desinit, ut passa est Carthago, ideoque
quasi morte desiuit habere usum fructum. t

22 Pomponius libro sexto ad Quintum Mucium
Si mulieri usus domus G legatus sit et illa trans mare
profecta sit et ‘constituto tempore ad amittendum
usum’ afuerit, maritus vero domo usus fuerit, retine-
tur nihilo minus usus, quemadmodum si familiam
suam in domu reliquisset eaqne peregrinaretur, et
hoc magis dicendum est, si uxorem in domu reli- i»
querit maritus, cum ipsi marito usus domus lega-
tus sit.

23 / hem libro vicensimo sexto ad Quintum Mu-
cium Si ager, cuius usus fructus noster sit, flumine
vel mari inundatus fuerit, amittitur usus fructus, cura
etiam ipsa proprietas eo casu amittatur: ac ne pis-
cando quidem retinere poterimus usum fructum, sed
quemadmodum, si eodem impetu discesserit aqua,
quo venit, restituitur proprietas, ita et usum fructum is
restituendum7 dicendum est“.

24 J.AVOLENUS libro tertio ex posterioribus 9 La-
beonis Cum usura fructum horti haberem, flumen
hortum occupavit, deinde ab eo recessit: ius quoque
usus fructus restitutum esse Labeoni videtur, quia
id solum perpetuo eiusdem im-is mansisset, ita id
verum puto, si flumen inundatione hortum occupa-
vit: nam si alveo mutato inde manare coeperit, amitti i*
usura fructum existimo, cum is locus alvei publicus
esse coeperit, neque in pristinum statum restitui

1 posse. Idem im-is in 10 itinere et actu custodien-
dum esse ait Labeo: de quibus rebus ego idem quod

2 in usu fructu sentio. Labeo. Nec si suinma terra
sublata ex fundo meo et alia regesta esset, idcirco
meum solum esse desinit, non magis quam sterco-
rato agro.

25 Pomponius libro undecimo cx variis lectioni- as
lus Placet vel certae partis vel pro indiviso usum
fructum non utendo amitti,

26 Paulus libro primo ad Neratium Si ager ab
hostibus occupatus servus ve captus liberatus fuerit,
iure postliminii restituetur usus fructus.

2? Idem libro primo manualium Si servus, in
quo usus fructus alienus est, noxae dedatur a do- w
mino proprietatis usufructuario, liberabitur x-untasa 11
servitute proprietatis comparatione5, u.

28 12 I dem libro tertio decimo ad Plautium, 8i usus
fructus alternis annis legetur, nou posse non utendo
eum amitti, quia plura sunt legata.

29 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Pomponius quaerit, si fundum a me proprietarius 3»
conduxerit cumque fundum vendiderit Scio non de-
ducto usu fructu, an usum fruct.um per emptorem
retineam, et ait, licet proprietarius mihi pensionem
solverit, tamen usum fructum amitti, quia non meo
nomiuc, sed suo huitus est emptor: teneri plane

(1) [diruta] et isdem cementis tignisque fuerit ms. i
■ « in i,i imum vocabulum non adsit nixi i, , recentia, i
J, I' , W dl»»Pta Xoffmann (3) iunge 40> 2> .

4 , 4, 6. ,13, 2, 4 (i) Lenel i ungit 7, 6, 4 (5) tu ius.

(G) sin S. domum F (7) restitui Kr. (3) iunge 11, 7, 36
(9) posteriorum F (in) in S, om. F (1 1) concussi F
(12) =“ 33, 2, 13: iunge 8, 6, 7 (13) ‘ ’ luxi. (TSisele*

(14) ‘ 1 lust. ( Lonyo )

VII 4. 5. 6

138

DE USU FRUCTU EARUM RERUM

238,38 mihi ex locato proprietarium, quanti mea interfuit id
factum non esse, quamquam si a me conductum
usum fructum quia alii locaverit, retinetur usus frac-
4o tus: sed si proprietarius cum locasset suo nomine,
dicendum amitti: non enim meo nomine fruitur eo-

1 lonus. Sed si emptum a me usum fructum pro-
prietarius vendidisset, amitterem usum fructum, quae-
rendum est. et puto amitti, quoniam et liic nou ut

2 a me empto fruitur fundi emptor. Idem Pompo-
nius quaerit, si legatum mihi usum fructum rogatus

239, i sim tibi restituere, an per te frui videar nec amitta-
tur usus fructus, et ait dubitare se de hac quaestione:
sed est verius, quod Marcellus notat, nihil hanc rem
fideicommissario nocere: suo enim nomine utilem
actionem eum habiturum.

30 Gajus libro septimo ad edictum provinciale
s Caro et corium mortui pecoris in fructu non est,

quia mortuo eo usus fructus 1 extinguitur.

3 1 Pomponius libro quarto ad Quintum Mucium
Cum gregis usus fructus legatus est et usque eo nu-
merus pervenit gregis, ut grex non intellegatur, perit
usus fructus.

V5

DE USU FRUCTU EARUM RERUM, QUAE USU
»0 CONSUMUNTUR VEL MINUUNTUR.

1 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Se-
natus censuit, ut omuium rerum, quas iu cuiusque
patrimonio esse constaret, usus fructus legari possit:
quo senatus consulto inductum videtur, ut earum
rerum, quae usu tolluntur vel minuuntur, possit usus
fructus legari.

15 2 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Sed

de pecunia recte caveri oportet his, a quibus eius
1 pecuniae usus fructus legatus erit. Quo senatus
consulto non id effectum est, ut pecuniae usus fruc-
tus proprie esset (nec enim naturalis ratio auctori-
tate senatus commutari potuit), sed remedio intro-
ducto coepit quasi usus fructus haberi.

3 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Post
2f- quod omnium rerum usus fructus legari poterit, an

et nominum? Nerva negavit: sed est verius, quod
Cassius et Proculus existimant, posse legari, idem
tamen Nerva ipsi quoque debitori posse usum fruc-
tum legari scribit et remittendas ei3 usuras.

4 Paulus libro primo ad Neratium Ergo cautio
etiam ab hoc exigenda erit.

5 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Hoc
25 senatus consultum nou 6olum ad eum pertinet, qui

pecuniae usum fructum vel ceterarum rerum quas

1 habuit legavit, verum et si fuerint alienae. Si
pecuniae sit usus fructus legatus Vel aliarum rerum,
quae in abusu consistunt5, nec cautio interveniat, vi-
dendum, finito usu fructu an pecunia quae data sit.
Vel ceterae res, quae in absumptione sunt5, condici
possiVt. 'sed * si quidem adhuc constante usu fructu
'cautionem quis velit condicere, dici potest omissam

so ‘cautiouem posse condici incerti condictione: sed si
'finito usu fructu ipsam quantitatem"5, Sabinus putat
pQBse condici: quam sententiam et Celsus libro oc-
tavo decimo digestorum probat: quae mihi non in-

2 arguta videtur. Quae in usu fructu pecuniae dixi-
mus Vel ceterarum rerum, quae sunt in abusu53, eadem
et in usu dicenda sunt, nam idem continere usum
pecuniae et usum fructum et Iulianus scribit et Pom-
ponius libro octavo de stipulationibus.

S5 6 Iulianus libro trigensimo quinto digestorum Si
tibi decem milia legata fnerint, mihi eorundem decem
milium usus fructus, fient quidem tua tota decem
milia: sed mihi quinque numerari debebunt ita, ut
tibi caveam tempore mortis meae aut capitis demi-

nutionis restitutum iri. nam et si fundus tibi lega- 239
tus fuisset et mihi eiusdem fundi usus fructus, ha- '
heres tu quidem totius fundi proprietatem, sed par-
tem cum usu fructu, partem 6ine usu fructu, et non 4o
1 heredi, sed tibi caverem boni viri arbitratu. Sed
si duobus eorundem (leccm milium usus fructus le- 240,
gatus luerit, quina milia accipient et invicem et he-
redi satisdabunt.

7 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Si
vini olei frumenti usus fructus legatus erit, proprie-
tas ad legatarium transferri debet et ab eo cautio
desideranda est, ut, quandoque is mortuus aut ea- s
pite deminutus sit, eiusdem qualitatis res restituatur,
aut aestimatis rebus certae pecuniae nomine caven-
dum est, quod et commodius est. idem scilicet de
ceteris quoque rebus, quae usur> continentur, intel-
legemus.

8 Papinianus libro septimo decimo quaestionum
Tribus heredibus institutis usum fructum quindecim
milium’ Titio legavit et duos ex heredibus iussit pro
legatario satisdare: placebat utile esse cautionis quo- m
que legatum nec refragari senatus consultum, quia
cautio non impediretur, et esse alterum legatum velut
certi, alterum incerti, usus fructus itaque nomine
partem pecuniae petendam ab eo, qui satis accepit

a coherede, incertique eum eodem agendum, si satis
nou dedisset, eum vero, qui satis praestitit ac propter
moram coheredis satis non accepit, neque fructus
nomine iuterim teneri propter senatus consultum ne- m
que actione incerti , quia coheredi satisdedit. Tllud
etiam nobis placet legatarium cogendum promittere.5 s
finito autem usu fructu si coheredes ex causa fide-
iussoria convenirentur, eos mandati non acturos: non
enim suscepisse, mandatum, sed voluntati paruisse:
denique cautionis legato liberatos, de illo nec diu
tractandum fuit secundum legatum, id est cautionis,
non heredum videri, sed eius, cui pecuniae usus fruc-
tus relictus est cuique testator prospicere voluit et ae
cuius interesse credidit fideiussores non suo periculo
quaerere.

9 Paulus libro primo ad Neratium In stipula-
tione de reddendo usu fructu pecuniae duo soli casus
interponuntur, mortis et capitis deminutionis,

10 Ulpianus libro septuagensimo nono ad edic-
tum “quoniam pecuniae usus aliter amitti non potest
1 quam his casibus. Si usus tantum pecuniae le-
gatus sit, quia in hae specie usus appellatione etiam 25
fructum contineri magis accipiendum est, stipulatio
ista erit interponenda, et quidam aiunt non ante
hanc interponi stipulationem, quam data fuerit pe-
cunia: ego autem puto, sive antea sive postea10 pe-
cunia data sit, tenere stipulationem.

11 Idem libro octavo decimo ad Sabinum Si la-
nae alicui legatus sit usus fructus vel odorum vel 3»
aromatum, nullus videtur usus fructus in istis inre
constitutus, sed ad senatus consultnm erit descen-
dendum, quod de cautione eorum loquitur.

12 Mapoianus libro septimo institutionum Cura
pecunia erat relicta Titio ita, ut post mortem lega-
tarii ad Maevium rediret, quamquam adscriptuiM sit;
ut usum eius Titius haberet, proprietatem tamen ei
legatam et usus mentionem factam, quia erat resti-
tuenda ab eo peeunia post mortem eius, diyi Severas 35
et Antoninus rescripserunt.

VI 11

SI USUS FRUCTUS PETETUR VEL AD ALTUM
PERTINERE NEGETUR.

1 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Si
fundo fructuario servitus debeatur, Marcellus libro -w
octavo apud Iulianum Labeonis et Nervae sententiam

(l) usus fructu F

(2) Sab. 1. 2. 5. 6. *il. *12; Ei. *2. 7. *io; Pap. *4. 8. 9. —

Bas. 16, B (S) sic F'S eum B, eius F1 (4) et edd,

(B) “ 5 luet. (Grade.nmtz) (6) abusu Sal. cum. B

(7) milium dei, F2 * * (8) ‘5 lust. ( Pampalorti ) (9) pr. —

7, 9, 7 § 1 (10) postea S, postea ea F

(11) Sab. 1...4; Ed. 5. c. — Bas. 16, «

SI USUS FRUCTUS PETETUR

139

VII 6. 7. 8

24 i i probat existimantium servitutem quidem eum vindi-
care non posse, verum usum fructum vindicaturum
ac per hoc vicinum, si non patiatur eum ire et agere,

1 teneri ei, quasi non patiatur uti frui.. Usus .fruc-
tus legatus adminiculis1 eget, sine quibus uti frui
quis non potest; et ideo si usus fructus legetur, ne-
eesse est. tamen ut2 sequatur eum aditus, usque adeo,

5 ut, si quis usum fructum loci leget ita, ne heres co-
gatur viam praestare, inutiliter hoc adiectum videa-
tur; item si usu fructu legato iter .ademptum sit,
inutilis est ademptio, quia semper sequitur usum frac-

2 tum. Sed3 si usus fructus sit legatus, ad quem
aditus non est per hereditarium fundum, ex testa-
mento utique agendo fructuarius consequetur, ut cum

3 aditu sibi praestetur usus fructus. Utrum autem
aditus tantum et iter an vero et via debeatur fruc-

M tuario legato ei usu fructu, Pomponius libro quinto
dubitat: et recte putat, prout usus fructus perceptio
i desiderat, hoc ei praestandum. Sed au et alias
utilitates et servitutes ci heres praestare debeat, puta
luminum et aquarum, an vero non? et puto eas so-
las praestare compellendum, sine quibus omnino uti
uou potest: sed si cum aliquo incommodo utatur,
non esse praestandas.

is 2 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si ab he-
rede ex testamento fundi usus fructus petitus sit,
qui arbores deieeisset aut aedificium demolitus esset
aut aliquo modo deteriorem usum fructum fecisset
aut servitutes imponendo aut vicinorum praedia libe-
rando, ad iudic-is religionem pertinet, ut.inspiciat,
qualis ante indicium acceptum fundus fuerit, ut usu-
fructuario hoc quod interest ab eo servetur.

■io 3 Iuli anus libro septimo digestorum Qui usum
fructum traditum sibi ex causa fideicommissi desiit
in usu habere tanto tempore, quanto, si legitime cius
factus esset, amissurus eum fuerit, actionem ad re-
stituendum eum habere non debet: est enim absur-
dum plus iuris habere eos4, qui possessionem dum-
taxat usus fructus, non etiam dominium adepti eint.

25 4 5 Idem libro trigemimo quinto digestorum Fun-

dus detracto usu fructu legatus est Titio et eiusdem
fundi usus fructus Sempronio sub condicione: dixi
interim cum proprietate usum fructum esse, licet
placeat, cum detracto usu fructu fundus legatur,
apud heredem usum fractum esse; quia pater fami-
lias cum detracto usu fructu fundum legat et alii
usum fructum sub condicione, non hoc agit, ut apud
heredem usus fructus remaueat.

30 B Ulpianus libro septimo decimo ad edictum Uti
frui ius sibi esse solus potest intendere, qui habet
usum fructum, dominus autem fundi non potest, quia
qui habet proprietatem, utendi fruendi ius separatum
uon habet; 'nec enim potest ei suus fundus servire58*:
de suo enim, non dc alieno iure quemque agere opor-
tet. quamquam enim actio negativa domino competat
adversus fructuarium, magis tamen de suo iure agere

35 videtur6 quam alieno, cum invito se negat ius esse
utendi fructuario vel sibi ius esse prohibendi, quod
si forte qui agit. dominus proprietatis non sit, quam-
vis fructuarius ius utendi non habet, viucet tamen
llu(P SU0 P088®5801,63 Bljnt potiores, licet nullum ius
i n abeant. Utrum autem adversus dominum dum-
.axat in rem actio usufructuario competat an etiam
i;v.VrSUS .<luenai(1.l? Possessorem, quaeritur, et Iuliauus
If11”0. digestonim scribit hanc actionem ad-
t, ‘j I e“TiB possessorem ei competere: nam etsi
,!T semfc1,s debeatur, fructuarius non
o K11 !.s.ed usum fructum vindicare debet adver-
fruetns l n frafUfdl dominum. Si partis fundi usus
3 vindiept mi’latUri p,otest de eo in rem agi, sive
autJm USmnl sive alii neget. In his i

us, quae de usu fructu aguntur, etiam

S i?0' , , <2> t“Iuen “‘1 tacite Mo. cum B

3.™- "rAjas**»**:

T m " !«>!. „ f„. Iml,

4 fractus venire plus quam manifestum est. Si post 242, l
litem de usu fructu contestatam fuerit finitus usus
fructus, an ulterius fructus desinant deberi? et puto
desinere: nam etsi mortuus fuerit fructuarius, heredi

eius actionem praeteritorum dumtaxat fructuum dan-
4 a dam Pomponius libro quadragensimo scribit. Fruc-
tuario qui vicit omnis causa restituenda est: et ideo 5
si servi fuerit usus fructus legatus, quidquid ex re
fructuarii vel ex operis suis consecutus est, posses

5 sor debebit restituere. _ Sed et si forte tempore
usus fructus amissus est alio quidem possideute, alio
autem liti se offerente, non sufficit eum usum fruc-
tum iterum renovare, verum cavere quoque eum de
evictione usus fructus oportet: quid enim si servum
aut fundum is qui possidebat pignori dedit isque ab
eo qui pignori accepit iure uti prohibetur? debebit to

6 itaque habere cautum. Sicut fructuario in rem
confessoriam 7 agenti fructus praestandi sunt, ita et
proprietatis domino, si negatoria actione utatur: sed
in omnibus ita demum, si non sit possessor qui agat
(nam et possessori8 competunt); quod si possident,
nihil fructuum nomine consequentur. quid ergo offi-
cium erit iudieis quam hoc, ut securus consequatur
fructuarius fruendi licentiam, proprietatis dominus,
ne inquietetur?

6 Paulus libro vicensivio primo ad edictum Qui is
de usu fructu iudicium accepit, si desierit possidere
sine dolo, absolvetur: quod si liti se obtulit et quasi
possessor actionem de usu fructu accepit, damna-
bitur.

VII9

DE OPERIS SERVORUM.

1 Paulus libro secundo ad edictum Opera in actu 20
consistit nec ante in rerum natura est, quam si dies
venit., quo praestanda est, quemadmodum cum stipu-
lamur ‘quod cx Arethusa natum erit’.

2 ULPIANUS libro septimo decimo ad edictum Operae
servi legatae capitis minutione non amittuntur.

3 Gaius libro septimo ad edictum provinciale In 25
hominis usu fructu operae sunt et ob operas mer-
cedes.

4 Idem libro secundo dc liberali causa edicti ur-
bici10 Fructus hominis in operis consistit11 et retro
in fructu hominis operae sunt, et ut in ceteris rebus
fructus deductis necessariis impensis intellegitur, ita
et in operis servorum.

B Terentius Clemens libro octavo decimo ad 30
legem ludiam et Papiam Operis servi legatis usum
datum intellegi ct ego didici et Iulianus existimat.

6 Ulpianus libro quinquagensimo quinto ad edic-
tum Cum de servi operis artificis agitur, pro modo
restituendae sunt, sed mediastini secundum ministe-

1 riuro: et ita Mela scribit. Si minor annis quin-
que vel debilis servus sit vel quis alius, cuius nulla
opera esse apud dominum potuit, nulla aestimatio as

2 fiet. Item voluptatis vel affectionis aestimatio non
habebitur, veluti si dilexerit eum dominus aut in de-

3 liciis habuerit. Ceterum deductis necessariis im-
pensis fiet aestimatio.

VIII12 243, J

DE USU ET HABITATIONE.

1 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Nunc

1 videndum de usu et habitatione. Constituitur etiam
nudus usus, id est sine fructu: qui et ipse isdem
modis constitui solet, quibus et usus fractus. 5

2 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum Cui
usus relictus est, uti potest, frui non potest, et de
1 singulis videudum. Domus usus relictus est aut

(9) Ed. 15. *6. — Bas. 16, V. — Cf. Cod. 3, 33
(10) urbanici E' (n) consistit Hal., constitit i*1
(12) Sab. 2. 4...*11, 12. 14. ..17; Ed. *1. *3. *13. 18. ..22;
Pap. 23. — Bas. 16, 8. — Cf. In.it. 2, 5; Coi. 3, 33

VII 8

DE USU ET HABITATIONE

140

243,* marito aut mulieri: si marito, potest illic habitare
non 1 * scius, verum cum familia quoque sua. an et
cum libertis, fuit quaestionis, et Celsus scripsit, et
i« eum libertis: posse hospitem quoque- recipere, nam
ita libro octavo decimo digestorum scripsit, quam
sententiam et Tubero probat, sed an etiam inquili-
num recipere possit, apud Labeonem memini tracta-
tum libro posteriorum, et ait Labeo eum, qui ipse
habitat, inquilinum posse recipere: idem et hospites
et libertos suos

3 Paulos libro tertio ori Vitellium et clientes:

4 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum '■
is ceterum siae eo ne hos quidem habitare posse. Pro- ■

culus autem de inquilino notat non belle inquilinum
dici, qui cum eo habitet, '■‘secuudnra ha.ee et si pen-
sionem percipiat, dum ipse quoque inhabitat, non
erit ei invidendum: quid enim si tam spatiosae do-
mus usus sit relictus homini mediocri, ut portiun-
cula contentus sit? sed et cum his, quos iueo ser-
vorum in operis habet, habitabit, licet liberi sint vel
1 servi alieni. Mulieri alitem si usus relictus sit.

20 posse eam et eum marito habitare Quintus Mucius
primus admisit, ne ei matrimonio carendum foret,
cum uti vult domo, nam per contrarium quin uxor
cum marito possit habitare, nec fuit dubitatum, quid
ergo si viduae legatus sit, an nuptiis contractis post
constitutum usum mulier habitare cum marito pos-
sit? et est verum, ut et Pomponius libro quinto et
Papinianus libro nono decimo quaestionum probat3 * *,
posse eam cum viro et postea nubentem habitare.
25 Ime amplius Pomponius ait et cum socero habita-
turam.

5 PAULUS libro tertio ad Sabinum Imrno et socer
eum nuru habitabit, utique eum vir una sit.

G Uipiaxus libro septimo decimo ad Sabinum
Non solum autem cum marito, sed et cum liberis
iibertisque habitare et eum parentibus poterit: ct ita
3» ct Aristo notat apud Sabinum, et huc usque erit
procedendum, ut eosdem quos masculi re.cipere ct
mulieres possint.

7 Pomponius libro quinto ad Sabinum Non aliter
autem mulier hospitem recipere potest , quam si is
sit, qui honeste cum ea quae usum habeat habita-
turus sit.

8 Ulpianiis libro septimo decimo ad Sabinum
as Sed neque locabunt ‘seorsum* neque concedent habi-

1 t, -itionem ‘sine se’* nec vendent usum. Sed si usus
aedium mulieri legatus sit ea condicione ‘si a viro
divortisset', remittendam ei condicionem et cum viro
habitaturam, quod et Pomponius libro quinto probat.

9 Paulus libro tertio ad Sabinum Ceterarum quo-
que rerum usu legato dicendum est uxorem cum viro
in promiscuo usu eas res habere posse.

40 10 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum

244,1 Si habitatio legetur, an perinde sit atque si usus,
quaeritur, ct clfectn quidem idem paene esse lega-
tum usus et habitationis et Papinianus consensit libro
octavo decimo quaestionum, denique donare non po-
terit, sed eas personas reeipiet, quas et usuarius: ad
heredem tameu nec ipsa transit11 nec non utendo

1 amittitur nec capitis deminutione. Sed si yprjme
s sit relicta, an usus sit, videndum: et Papinianus libro

septimo responsorum ait usum esse, non etiam fruc-

2 tum relictum. Sed si sic relictus sit: ‘illi domus
usus fructus6 habitandi causa’, utrum habitationem
Bolam an vero et nsvun fructum habeat, videndum,
et Proculus7 et Ncratius putant solam habitationem
legatam, quod est verum, plane si dixisset testator
“usura habitandi causa’, non dubitaremus, quin va-

(l) solum ins. cum Graecus (2) pr. fin. lust. ( Bremer )

(3) probant JUo. (i) '* Iust. ( Eiccohouo ) (5) nec

ipsa transit ad heredem: tamen scr. fere ut voluit Noodt:

certe sic accepit Stephaniis (BF) (c) usum fructum

Mo. (7) sic BS, Priscus libri nostri (g) = Inst.

2, 5, 1 (9) pplane Fat, posse plaDe Mo, secundum

Graecos (io) fructum F (ll) stramentis et sarmentis] sic

3 leret. Utrum autem unius anni sit habitatio an 244 j
usque ad vitam, apud veteres quaesitum est: et Ru- io ’
filius donec vivat habitationem competere ait, quam
sententiam et Celsus probat, libro octavo decimo di-

4 gestorum. Si usus fundi sit relictus, minus uti-
que esse quam fructum longeque nemo dubitat, sed
quid, in ea causa sit, videndum, et Labeo ait habi-
taro eum in fundo posse dominumque prohibiturum
illo venire: sed colonum noti prohibiturum nec fami-
liam, scilicet eam, quae agri colendi causa Illic sit :
ceterum si urbanam familiam illu mittat, qua ratione 15
ipse prohibetur, et familiam prohibendam. eiusdem
rationis est. idem Labeo ait et cella vinaria et olea-
ria eum solum usurum, dominum vero invito eo non
usurum.

1 1 a Gajus libro secundo rerum cottidianarum sive
aureorum Inquc eo fundo hactenus ei morari licet,
ut neque domino fundi molestus sit neque his, per
quos opera rustica fiunt, impedimento sit: nec ulli 20
alii ius quod habet aut vendere aut locare aut gratis
concedere potest.

12 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
Plenum autem usum debet habere, si ct villae et prae-
torii ei relictus est. venire ,Jplane proprietarium ad
fructus percipiendos magis dicendum est, et per tem-
pora fructuum 10 colligendorum etiam habitare illic

1 posse admittendum est. Praeter habitationem quam 25
habet, cui usus datus est, deambulandi quoque et
gestandi ius habebit. Sabinus et Cassius et lignis ad
usum outtidianum et horto ct pomis et holeribus et
floribus et aqua usurum, non usque ad compendium,
sed ad usum, scilicet non usque ad abusum: idem
Nerva, ct adieit stramentis et sarmentis 11 etiam usu-
rum, sed neque foliis1-’ neque oleo neque frumento ne-
que frugibus usurum, sed Sabinus et Cassius et La- So
beo et Proculus hoc amplius etiam ex his quae ia
fundo nascuntur, quod ad victum sibi suisqm;13 suf- 2-la,
ficiat sumpturum et ex his quae Nerva negavit: I11-
ventius etiam cum convivis ct hospitibus posse uti:
quae sententia mihi vera videtur: ‘aliquo enim largius
cum usuario agendum est pro dignitate eius, cui re-
lictus est usus**, sed utetur liisu, ut puto, dumtaxat

in villa, pomis autem et oleribus et floribus et lignis
videndum, utrum eodem loco utatur dumtaxat an 5
etiam in oppidum e.i deferri possint: ‘sed melius est
‘accipere et in cppidum deferenda, neque enim grave

2 ‘onus est hortnn, si abundent in fundo’1. Sed si
pecoris ci usus relictus est, puta gregis ovilis, ad
stercorandum usurum dumtaxat Labeo ait, sed neque
lana neque agnis neque lacte- usurum: haec enim
magis in fructu esse, hoc amplius etiam modico lacte
usurum puto: neque enim tam stricte interpretandae

3 sunt voluntates defunctorum. Sed si boum ar- 10
menti usus relinquatur, omnem usmn habebit et ad
arandum et ad cetera, ad quae boves apti sunt.

4 Equitii quoque legato usu videndum, ne et do-
mare pessit et ad vehendum sub iugo uti. et 15 si
forte- auriga fuit, cui usus equorum relictus est, nou
puto eum circensibus his usurum, quia quasi locare
cos videtur: sed si testator sciens eum huius esse-
instituti et vitae reliquit, vitietur etiam de. hoc usu

5 sensisse. Si usus ministerii alicui fuerit relictus, ts
ad suum ministerium utetur et ad liberorum eon-
iugisque, neque videbitur16 alii concessisse, si simul
cum ipsis utatur; quamquam, si filio familias usus
servi sit relictus vel servo, patri dominove adquisitus
ipsius dumtaxat 17 usum exigat, non etiam eorum qui

6 sunt in potestate. Operas autem servi usuarii
non locabit neque alii utendo concedet, et ita La-

Mo. ad B2‘. bvrnl 'ini a/urdv nat ri-Ir xtTzoarpoiurioi xrtl
rate tpnvydrtitg y.cyptjo&ai, tetramentis F1, stramentis i’"J
(12) foliis tuentur Graeci; fuitne olivis? ( Kr .) (is) suis-
que omissis sequentibus sufficiat quae ii11, quae dum

ita addit l‘~, ut que in quae /nutaret, que suo loco
restituere omisit (u) is F (15) et-1 at Mo. (IS) neque .
videbitur] udebitur F (17) dumtaxat] taxat F

USUFRUCTUARIUS QUEM. CAVEAT

141

VII. 8. 9.

•4 5,t9 beo: quemadmodum enim concedere alii operas po-
2d terit’, eum ipse uti debeat? idem tamen Labeo pu-
tat, si fundum conduxerit” quis, usuarium servum
posse ibi operari: quid enim interest, in qua re opera
eius utatur? quare et si lanam conduxerit usuarius
expediendam, poterit etiam per usuarias ancillas opus
perficere, idemque, si vestimenta texenda redemerit
vel insulam vel navem fabricandam, poterit, ad haec
operis uti usuarii: nec offendetur illa Sabini senten-
25 lia ancillae usu dato ad lanificium . eam non mitti
nec ex operis mercedem capi , sed sibi lanam facere
iure cogere3: sibi enim facere videtur, qui nou operas
eius locavit, sed opus quod conduxit expediit, idem
et Oetavenus probat. . .

13 Gaius libro septimo ad edictum provinciale
:d ipsi servo ancillaeve pro opera mercedem imponi
isse Labeoni placet.

14 Ulpianus libro septimo decimo ad Sabinum
ir servum usuarium si stipuler vel 'per traditionem'
■.cipiam, an adquiram, quaeritur, si4 ex re mea vel
: operis eius, et si quidem ex operis eius, non valebit,
louiain nec locare operas eius possumus: sed si ex
: mea, dicimus servum usuarium stipulantem vel 'per
•aditionem’ accipientem milii adquirere, cum hae opera

eius utar. Usus fructus an fructus legetur, nihil
iterest, nam fructui et «sus inest, usui fructus de-
st: et fructus quidem sine usu esse non potest, usus
ine fructu potest, denique si tibi fructus deducto
su legatus sit, inutile esse legatum Pomponius libro
uinto ad Sabinum scribit: et si forte usu fructu
agato fructus adimatur, totum videri ademptum scri-
•it: sed si fructus sine usu, usum5 videri constitu-
um, qui et ab initio constitui potest, sed si usu6
ructu legato usus adimatur, Aristo scribit nullam
! esse ademptionem : quae sententia benignior est, Usu
egato si eidem fructus legetur, Pomponius ait con-
andi eum cum usu. idem ait et si tibi usus, mihi
ructus legetur, concurrere nos in usu, me solum
i fructum habiturum. Poterit autem apud alium
esse usus, apud alium fructus sine usu, apud alium
proprietas: vcluti si qui habet fundum, legaverit Titio
usum, mox heres eius tibi fructum legaverit vel alio
modo constituerit.

15 Paulus libro tertio ad Sabinum Fundi usu
legato licebit usuario et ex penu quod in annum
dumtaxat sufficiat capere, licet mediocris praedii eo
modo fructus consumantur: quia et domo et servo
ita uteretur, ut nihil alii fructuum nomine superesset.
1 Sicut, i is,, cui usus fundi legatus est, quo minus
dotninus agri colendi causa ibi versetur, prohibere
non potest (alioquin et frui dominum prohibebit), ita
nec heres quicquam facere debet, quo minus is cui
usus legatus est utatur, ut bonus pater familias uti
debet.

16 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si it<
legatus esset usus fundi, ut, instructus esset, earun
rerum, quae instrumento fundi essent, perinde ad le
gatanum usus pertinet ac si nominatim ei earun
1 lerum usus legatus fuisset. Dominus proprietatis
etiam nmto usufructuario vel usuario fundum ve
aedes per saltuarium vel insularium custodire potest
« enl‘n eius fines praedii tueri, eaque omnif
dicenda sunt, quolibet3 modo constitutus usus fruc-

flonotiJ™ fLSU! fuc?\ Scrvtb cuius usum dumtaxat
dunarf vH habcnu;!s: Potest et a nobis quic

ut an id uniri n am I1 P®c'roia nostra negotiatum esse

ut qmdqmd eo modo adqiusmrit, in peculio nostro sit

26 milias vef setro 1 qmnt°i Questionum Filio fa
minas vel servo aedium usu legato et utile legatun

esse existimo Ct eodem modo persecutionem eius 24fi, 25
competituram, quo competeret, si fractus quoque le-
gatus esset, itaque non" minus absente quam prae-
sente filio servove pater dominusve in his aedibus
habitabit. ,

18 Paulus libro nono ad Plautium Si domus
usus legatus sit sine fructu, communis refectio est
rei in sartis tectis tam heredis quam usuarii. 8videa-
mus tamen, ne, si fructum heres accipiat, ipse refi- 30
cere 10 debeat, si vero talis sit res, cuius usus lega-
tus” est, ut heres fructum percipere non possit, le-
gatarius reficere cogendus est12: 'quae distinctio ra-
tionem habet’13.

19 Idem libro tertio ad Vitellium Usus pars le-
gari non potest: nam frui quidem pro parte possu-
mus, uti pro parte non possumus.

2U Marcellus libro tertio decimo digestorum Ser- 35
vus, cuius mihi usus legatus est, adquirit mihi, si in- 247, i
stitor erit et operis cius utar in taberna: nam mer-
cibus vendundis emen disque adquirit mihi; sed et si
iussu meo lier traditionem’ accipiet.

21 Modestinus libro secundo regularum Usus
aquae personalis est et ideo ad heredem 14 usuarii
transmitti non potest.

22 Pomponius libro quinto ad Quintum 15 Mucium i
Divus Hadrianus, cum quibusdam usus silvae legatus
esset, statuit fructum quoque eis legatum videri, quia
nisi liceret legatariis caedere silvam et vendere, quem-
admodum usufructuariis licet, nihil habituri essent

1 ex eo legato. Licet tam angustus est legatarius
cui domus usus legatus e6t, ut non possit occupare
totius domus usum, tamen eis quae vacabunt, pro-
prietarius non utetur, quia licebit usuario aliis et io
aliis temporibus tota domo uti, cum interdum domini
quoque aedium, prout temporis condicio exigit, qui-

2 busdam utantur, quibusdam non utantur. Usu
legato si plus usus sit legatarius quam oportet, offi-
cio iudicis, qui indicat quemadmodum utatur, quid
continetur? ne aliter quam debet utatur.

23 Paulus libro primo ad Neratium Neratius :
Usuariae rei speciem is cuius proprietas est nullo is
modo commutare potest, Paulus: deteriorem enim
causam usuarii facere non potest: facit autem de-
teriorem etiam in meliorem statum commutata 17 .

IX18

USUFRUCTUARIUS QUEMADMODUM CAVEAT.

1 Ulpianus libro septuagensimo nono ad edictum
Si cuius rei usus fructus legatus sit, aequissimum 20
praetori visum est de utroque legatarium 18 cavere:
et usurum se boni viri arbitratu et, cum usus fruc-
tus ad eum pertinere desinet, restituturum quod inde

1 exstabit. Haec stipulatio, sive mobilis res sit sive

2 soli, interponi debet. Illud sciendum est ad fidei-
commissa etiam aptari eam debere, plane et si ex
mortis causa donatione usus fructus constituatur, exem-
plo legatorum debebit haec cautio praestari: sed et

si ex alia quacumque causa constitutus fuerit usus 25
3. fructus, idem dicendum est.. Cavere autem debet
viri boni arbitratu perceptu hi usum fructum, hoc
est non deteriorem se causam usus fructus facturum

4 eeteraque facturum, quae in re sua faceret. Recte
autem facient et heres et legatarius, qualis res sit,
cura frui incipit legatarius, si in testatum redegerint:
ut inde possit20 apparere, an et quatenus rem peiorem

5 legatarius fecerit. Utilius autem visum est stipu- 30
latione de iioe caveri, ut, si quis non viri boni arbi-
tratu utatur, committatur21 stipulatio statina, nee cx-

% Pt^,T <*) F (3) cogere] voca

si fructus <:X 1CR " rf' si fructus fline usu usui

V fructus sine usum «i fructus eino ugu pnl sj ,

adimendo sensit quare non dicam

noT j&p (U quodlibet F (s) no
, W Paulus: Mia, Ferrini frM refugere
(11) relegatus i’ (10) sit scr. (13) <> justj (X

(14) haberedem Wa, a heredem Fb (15) quinto F
(16) legatarium F (17) commutat F1: aut scr. re e. i.
m. st. commutata cum delt. aut etiamsi i. m. st. com-
mutat (Mo.)

(18) Ed. 1...3. 5... 8; Sab. 9. io. *12; Pap. *4. 11. — Has.
1(), 9 (19) legatur tum F\ legatarium F- 2 (20) possint

F (21) committetur libri

15

VII 9

142

USUFRUCTUARIUS QUEM. CAVEAT

2-17,31 6 pectabimus, ut amittatur usus fructus. Habet autem
stipulatio ista duas causas, miam, si aliter1 quis
utatur quam vir bonus arbitrabitur, aliam de usu
fructu restituendo, quarum prior statira committetur,
248,i quam aliter fuerit usus, et saepius committetur, se-
7 quens committetur finito usu fructu. Sed quod
diximus id quod inde exstabit restitutu iri, nou ip-
sam rem stipulatur proprietarius (inutiliter enim rem
suam stipulari videretur), sed stipulatur restitutu iri 2 * *
quod inde exstabit, interdum autem inerit proprie-
tatis aestimatio, si forte fructuarius, cum possit usu-
s capionem interpellare, neglexit: omnem enim rei curam
suscipit.

2 Paulus libro scphiagerutimo quinto ad edictum,
Nam fructuarius custodiam praestare debet.

id Ulpianus libro septuagensimo nono ad edictum
Omnes autem casus continentur Iraic stipulationi,
1 quibus usus fructus amittitur. Desinere pertinere
io usura fructum accipiemus etiam si nec coeperit per-
tinere, quamvis legatus sit, et committetur niliilo mi-
nus stipulatio, quasi desinat pertinere, quod nec eoe-
'1 pit. Si usus fructus repetitus erit legato, quo-
tiensque amissus fuerit (nisi utiliter fuerit cautum),
committetur ista stipulatio: sed exceptione opiis1 erit.
3 Sed et si quis usum fructum tibi legaverit et sub
condicione ‘si liberos habueris’ proprietatem, amisso
usu fructu committetur quidem stipulatio, sed exeep-
f t tio locum habebit. Si heres alienaverit proprie-
tatem et postea amittatur usus fructus, an ex stipu-
latu agere possit, videamus, et fortius dici potest
ipso iure non committi stipulationem, quia neque he-
redi suceessoribnsve eius restitui potest neque is cui
potest, id est ad quem pervenit proprietas, pertinet
ad stipulationem: sed is ad quem pervenit tempore
quaesiti dominii sibi prospiecre alia cautione debet:
20 quod etsi non fecerit, nihilo minus in rem actione
uti potest.

4 VENULEIUS libro duodecimo stipulationum Si
fructuarius proprietatem adsecutus fuerit, desinit qui-
dem usus fructus ac! cum pertinere propter confusio-
nem: sed si ex stipulatu cum eo agatur1, aut ipso
iure inutiliter agi dicendum est, si viri boni arbi-
trium lmc usque porrigitur, ant iu factum excipere
debebit.

25 5 Ulpianus libro septuagensimo nono ad edictum

Iluie stipulationi ‘dolum malum 5 * abesse afiit.iirum-
que esse' continetur: et cura iu rem sit doli mali
mentio concepta, omnium dolum comprehendere vide-

1 tur successorum ct adoptivi patris. Sed* si usus
sine fructu legatus erit, adempta fructus causa satis-
dari iubet praetor: hoc merito, ut de solo usu. non

2 etiam de fructu7 caveatur Ergo et si fructus
30 3 sine usu optigerit, stipulatio locum habebit. Et

si habitatio vel operae hominis vel cuius alterius ani-
malis relictae fuerint, stipulatio locum habebit, licet
per omnia haec usum fructum non imitantur.

6 Paulus libro septuagensimo quinto ad edictum
Idem est et in reditu praedii, sicuti si vindemia le-
gata esset vel messis, quamvis ex usu fructu ea per-
cipiantur, quae legato9 morte legatarii ad heredem
redeunt.

35 7 Ulpianus libro septuagensimo nono ad edic-

tum Si 10 usus fructus nomine re tradita satisdatum
non fuerit, Proculus ait posse heredem rem vindi-
care, et si obiciatur exceptio de re usus fructus no-
mine tradita, replicandum erit. 11 quae senteutia habet

1 rationem: sed et ipsa stipulatio condici poterit. Cuna 2qjj
usus fructus pecuniae legatus esset, exprimi debent
hi duo casus Ln stipulatione: ‘cura morieris aut ca-
pite. minueris, dari': idcirco hi duo soli casus, l2quo- 4o
niam pecuniae 13 usus aliter amitti non potest quam
his casibus.

8 Paulus libro septuagensimo quinto ad edictum 249,,

8i tibi usus fructus ct mihi proprietas legata sit,
mihi cavendum est: sed si mihi sub condicione pro-

j prietas legata sit, quidam et Marcianus 14 et heredi et
mihi cavendum esse putant: quae sententia vera est.
item si mihi legata sit et, cum ad me pertinere de-
sierit, alii, et hic utrisque cavendum ut supra placuit. 5 I
quod si duobus coniunctim usus fructus legatus sit,
et invicem sibi cavere debebunt15 et heredi in casum
illum: ‘si ad socium non pertineat usus fructus, he-
redi reddi’.

9 Ulpianus libro quinqua gens imo primo ad edictum
Si usus fructus milii legatus10 sit eumque restituere
sim Titio rogatus17, videndum est, quis debeat ca-
vere, utrum Titius an ego qui legatarius sum: an
illud dicimus mecura heredem aetunuu, eum fidei-
commissario me agere debere? et est expeditius hoc 10
dicere: si mihi spes aliqua durat usus fructus et,
cum tu amiseris, potest ad me reccidere, ‘hoc est ad
legatarium' **, ita rem expediri, ut tu mihi, ego domina
proprietatis caveam, quod si fideicommissarii causa
usus fructus mihi relictus est nec est ulla spes ad
me revertendi fructus, recta via fideicommissarium

1 cavere oportet domino proprietatis. Illud scien-
dum est sive iure ipso quis usum fructum habet sive is
; etiam per tuitionem praetoris, nihilo minus cogen-
■ dum esse fructuarium cavere alit actioues suscipere,

: 2 Plane si ex die proprietas alicui legata sit, usus
fructus pure, dicendum esse Pomponius ait remitten-
dam esse hanc cautionem fructuario, quia certum sit
ad eum proprietatem vel ad heredem eius perventu-

3 ram. Si vestis usus fructus legatus sit, scripsit
Pomponius, quamquam heres stipulatus sit finito usu
fructu vestem reddi, attamen uon obligari promisso- »

4 rem. si eam sine dolo malo ad tritam reddiderit. Si
plures domini sint proprietatis, unusquisque pro sua

: parte stipulabitur.

10 Paulus libro qvadragensimo 16 ad edictum Si
servi, qui nobis communis erat, usum fructum tibi
legavero, necessaria erit haec cautio heredi meo:
quamvis enim de proprietate possit communi divi-
dundo experiri, tamen causa usus fructus, qui tuus

| proprius est, ad officium communi dividundo indicis -5
non pertinebit.

11 Papinianus libro septimo responsorum Usu
quoque domus relicto viri boni arbitratu cautionem
interponi oportet: nec mutat, si pater heredes filios
simul habitare cum uxore legataria voluit.

12 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Si
vasorum ipsorum usus fructus relictus sit, non erit 3»
cautio senatus consulti necessaria, sed illa sola ‘boni
viri arbitratu usurum finiturum’, sj igitur tradita sunt
fruendi causa, nemo dubitat uon fieri eius qui ac-
cepit: non enim ideo traduntur, ut dominium recedat
ab eo qui tradit, sed ut, vitatur fruatur legatarius,
ergo cum non fiant fructuarii vasa, vindicari a pro-
prietarii) possunt cautione uon data, videndum est
de condictione20, au possit locum habere: et prodi-
tum est neminem rem suam nisi furi condicere 3*
posse21.

(I) alter F (2) restituiri F (3) exceprioDi locus 3fo.

l-l) agitur F1 (r.) dolumalum F (6) sed dei. Kr.

(7) sic F 2 cum. Graecis, de usu fructu Fl (g) cavetur

F (9) quamvis. .. quae legato F, quamvis. ..quae le-

gata S, quasi ex usu fructu ea percipiantur legato, quae

Alo. (10) etsi F1 (11) pr, fin. luet. (Kr. et partim Pernice) ;

(12) seqq. = 7, 5, 10 pr. (13) pecuniae] l. 10 pr., ex

pecuniae F (14) maeeianus Fitting (15) debebant F
(16) legatura F (17) rogatum F (is) ' ' glossa [Eisele)
(lfl) septimo ins. Lencl (20) condicione F (21) iunge
12, 5, C. 13, 1, 1. 13, 3, 2

DE SERVITUTIBUS

VIII 1

m

LIBER OCTAVUS,

v

])E SERVITUTIBUS.

1 Marcianus libro tertio regularum Servitutes aut
5 personarum sunt, ut usus et usus fructus, aut rerum,

ut servitutes rusticorum praediorum et urbanorum.

2 JJLFIANVS libro septimo decimo ad edictum Unus

ei dominis communium aedium servitutem impoucre
uon potest. . , , „

3 P AVIUS libro viccnmmo primo ad edictum bervi-
tutos praediorum aliae in solo, aliae in superficie
consistunt.

io 4 Papinianus libro septimo quaestionum Servi-
tutes ipso quidem iure neque es tempore neque ad
tempus neque sub condicione neque ad certam con-
ditionem (verbi gratia ‘quamdiu volam') constitui
possunt: sed tamen si haec adiciantur, pacti1 * vel
per doli exceptionem occurretur coutra placita ser-
vitutem vindicanti: idque et Sabinum respondisse

1 Cassius rettulit et sibi placere. Modum adici
15 servitutibus posse constat: veluti quo genere vehiculi

agatur vel non agatur (veluti3 ut equo dumtaxat) vel
ut certum pondus vehatur vel grex ille transducatur

2 aut carbo potietur. Intervalla dierum et horarum
non ad temporis causam, sed ad modum pertinent
iure constitutae servitutis.

b Gajus libro septimo ad edictum provinciale Via
iter actus ductus aquae isdem fere modis constit.ui-
1 tur, quibus et usum fructum constitui diximus. Usus
20 servitutium temporibus secerni potest, forte ut quis
post horam tertiam usque in horam decimam eo iure
utatur vel ut alternis diebus utatur.

6 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Ad
certam partem fundi servitus tam remitti quam con-
stitui potest.

251

7 Ulpianus libro tertio decimo ad legem Iulia-n
25 et Papiam Ius cloacae mittendae servitus est.

8 Paulus libro quinto decimo ad Plautium TJ'
pomum _ deeerpere liceat et ut spatiari et ut cenari

1 in alieno possimus, servitus imponi non potest. 8
praedium tuum iriihi serviat, sive ego partis praedi
tui dominus esse coepero sive tu mei, per parte:
servitus retinetur, licet ab initio per partes4 adquir
non pot.erat 5.

9 Celsus libro quinto digestorum Si cui simpli
cius' via per fundum cuiuspiam cedatur vel relin
quatur. in infinito, videlicet per quamlibet eius par

1 tem, ire agere licebit, civiliter modo: nam quaedari
m sermone tacite excipiuntur, non enim per villari
ipsam nec per medias vineas ire agere sinendus est
cum id aeque commode per alteram partem faccri
possit mmore ser vientis fundi detrimento, verum con
stitit, ut qua primum viam direxisset, ea demum in
„ Si™ de“e.ret' .n°o amplius mutandae eius potestateu
Sabino quoque videbatur, qui argn
eid'«et r’V1 ^tebatur> duem primo qualibet ducere li
’ postcaquam ductus esset, transferre non li

i n' v™?, ehlU Vla, servandllm esse verum est.

levatum oft ™?avo defmo digestorum Si ite:

‘gatuni sit, qua nisi opere facto iri non possit liceri
odiendo substruendo iter facere Proculus ait. '

11 Modesti aus libro sexto differentiarum Pr(

K

i

i

1

parte dominii7 servitutem adquiri non posse volgo 251, lf
traditur: ct. ideo si quis fundum habens viam stipule-
tur et partem fundi sui postea alienet, corrumpit sti-
pulationem in eum casum deducendo, a quo stipu-
latio incipere non possit, pro parte quoque Deque
legari neque adimi via potest et, si id factum est,
neque legatum neque ademptio valet.

12 IaVOLF.NUS libro quarto epistularum Non du- m
bito, quin fundo municipum per servum recte servi-
tus adquiratur.

13 POMPONIUS libro quarto decimo ad Quintum
Mucium Si tam angusti loci demonstratione facta
via concessa fuerit, ut neque vehiculum neque iumen-
tum ea inire possit, iter magis quam8 via aut actus
ad q nisi tus videbitur: sed si jumentum ea duci po-
terit, non etiam vehiculum, actus videbitur adquisitus. 20

14 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Servi-
tutes praediorum rusticorum etiamsi corporibus ac-
cedunt, incorporales tamen sunt ct ideo usu non ca-
piuntur: vel ideo, quia tales sunt servitutes, ut non
habeant certam continuam que possessionem: nemo
enim tam perpetuo, tam continenter ire potest, ut
nullo momento possessio eius interpellari videatur 25
idem et in servitutibus praediorum urbanorum ob

1 servatur. Servitus itineris ad sepulchrum privati
iuris manet et ideo remitti domino fundi servientis
potest: et adquiri etiam post religionem sepuldiri

2 haec servitus potest. Publico loco interveniente
vel via publica haustus servitus imponi potest, aquae
ductus non potest: a principe autem peti solet, ut
per viam publicam aquam ducere sine incommodo
publico liceat, sacri ct religiosi loci interventus etiam .10
itineris8 servitutem impedit, eum servitus per ea loca
nulli deberi potest,

15 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Quotiens ncc hominum nec praediorum servitutes'3sunt,
quia nihil vicinorum intereat, uon valet, veluti ne per
fundum tuum eas aut ibi consistas: et ideo si mihi
concedas ius tibi non esse fundo tuo uti frui, nihil -is
agitur: aliter atque si concedas mihi ius tibi non
esse in fundo tuo aquam quaerere minuendae aquae

1 meae gratia. Scrvitutium non ea natura est, ut
aliquid faciat quis, veluti viridia tollat aut amoe-
niorem prospectum praestet, aut in hoc ut in suo
pingat10, sed ut aliquid patiatur aut non faciat.

16 Iuli anus libro quadragensimo nono digesto-
rum 11 Ei, qui pignori fundum accepit, non est ini- io
quum utilem petitionem servitutis dari, sicuti ipsius
fundi utilis petitio dabitur, idem servari convenit ct

in eo, au quem vectigalis fundus pertinet.

17 Pomponius libro singulari regularum ,2Viae 252, t
itineris actus aquae ductus pars in obligationem de-
duci non potest, quia usus coram indivisus est: et

ideo si _ stipulator decesserit pluribus heredibus re-
lictis, singuli solidam viam petunt: et si promissor
decesserit pluribus heredibus relictis , a singulis he-
redibus solida petitio est.

18 Paulus libro trigensimo primo quaestionum »
Papiniani notat In omnibus servitutibus, quae adi-
tione confusae sunt., responsum est didi exceptionem
nocituram legatario, si non patiatur eas iterum imponi.

19 Lasf.o libro quarto posteriorum a lavolcno

(1) .Eli. 2. 3. s. 6, *7..,13; Sab. *i. 14 17 p_D «,

18; Apjf. 19. - Bas. 5S, 1. _ CE ]„,* i ,

2 Per P1*6»1 *«• (3) veluti] Vel Kr. ' (4) parti’ 1

- dom,nt F (G) mmphci URU s’ impliciter Ilal cum I

(,) domini F (s) quam magis F (9) etiam itineris] FIS

etiam illam Mo. (10) idem B: veluti viridia attollatj nt
amoeniorem prospectum praestet aut iu hoc {id est
proyter prospectum amoeniorem ) ut iu kiio pingat Mo.
(li) conf. 43, '25, 1 § 5 (12) iunge regulam in Collcdiont

nostra editum II p. us (13) fuerit iura [Longo)

15*

VIII 1. 2

144

DE SERVITUTIBUS PRALD. URBAN.

252, 8/fl epitomatorum Ei fundo, quem quis vendat, servi-
tutem imponi, et si1 * * non utilis sit, poBse existimo:
io veluti si aquam alicui dedere a ducere non expediret,
nihilo minus constitui ea servitus possit: quaedam
enim debere* habere possumus, quamvis ea nobis
utilia non BUnt.

20 Iavolexus libro quinto ex posterioribus La-
beonis Quotiens via aut aliquid4 ius fundi emere-
tur, cavendum putat esse Labeo per te non fieri,
quo minus eo iure uti possit, quia nulla eiusmodi
iuris vacua traditio esset, ego puto usum eius iuris
is pro traditione possessionis accipiendum esse ideo-
que et interdicta veluti possessoria constituta sunt.

II5

DE SERVITUTIBUS PRAEDIORUM URBANORUM.

1 Paulus libro vicensrmo primo ad edictum 6 Si
intercedat solum publicum vel via publica, neque
itineris actusve neque altius tcllendi servitutes im-

20 pedit: sed immittendi protegendi prohibendi4 * *, itera
fluminum et stillicidiorum servitutem impedit, quia
caelum, quod supra id solum intercedit, liberum esse
1 debet. Si usus fructus tuus sit, aedium proprie-
tas mea, quae onera vicini sustinere debeant, mecum
in solidum agi potest, tecum nullo modo.

2 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Ur-
25 banorum praediorum iura talia suat: altius tollendi

et officiendi luminibus* vicini aut non extollendi:
item stillicidium avertendi in tectura vel aream vicini
aut non avertendi; item immittendi tigna in parie-
tem vicini et denique proiciendi protegendive cctera-
que istis similia,

3 TJt.pt anus libro viccnsimo nono ad Sabinum
Est et haec servitus, ne prospectui officiatur.

so 4 Paulus libro secundo institutionum Luminum
in9 servitute constituta id adquisitum videtur, ut vi-
cinus lumina nostra excipiat: cum autem servitus
imponitur, ne luminibus officiatur, hoc maxime adepti
videmur, ne ins sit vicino invitis nobis altius aedi-
ficare atque ita minuere lumina nostrorum aedifi-
ciorum. 10

5 UlpiASUS libro septimo decimo ad edictum Iri-
85 vitum autem in servitutibus accipere debemus non
eum qui contra dicit, sed eum qui non consentit,
ideo Pomponius libro quadragensimo 27 et infantem et
furiosum invitos11 recte dici ait: non enim ad fac-
tum, sed ad ius servitutis haec verba referuntur.

253,i 6 G Aius libro septimo ad edictum provinciale Haec

autem jura similiter ut rusticorum quoque praedio-
rum. certo tempore non utendo pereunt; nisi quod
haec dissimilitudo est, quod non omnimodo pereunt
nou utendo, sed ita, si vicinus simul libertatem usu-
capiat. veluti Bi aedes tuae aedibus 12 meis serviant,
ne altius tollantur, ne luminibus mearum aedium
B officiatur, et ego 'per statutum tempus’ fenestras meas
praefixas13 habuero vel obstruxero, ita demum ius
meum amitto, si tu per hoc tempus aedes tuas altius
sublatas habueris: alioquin si nihil novi feceris, re-
tineo servitutem, item si tigni immissi aedes tuae ser-
vitutem debent et ego exemero tignum, ita demum
amitto ius meum, si tu foramen, unde exemptum est
tignum, obturaveris et “per constitutum tempus’ ita
io habueris : alioquin si nihil novi feceris, integram ius
Buum” permanet.

7 Pomforjus libro vicemimo sexto ad Quintum
Mucium Quod autem aedificio meo me posse con-
sequi, ut libertatem usucaperem, dicitur, idem me

non consecuturum, si arborem eodem loco sitam ha- 2t,n
buissem, Mucius ait, et recte, quia non ita in suo
statu et loco maneret arbor quemadmodum paries,
propter motum naturalem arboris.

8 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Pa- 15
rictem, qui naturali ratione communis est, alterutri
vicinorum demoliendi eum15 et reficiendi ius non est,
quia non solus dominus est.

9 Ulfiajtos libro qiiinquagensimo tertio ad edic-
tum Cum eo, qui tollendo obscurat vicini aedes,
quibus Don serviat, nulla competit actio.

10 10 Mas.of.LLUS libro quarto digestorum Gaurus 2«
Marcello: binas aedes habeo, alteras tibi lego ‘7, heres
aedes alteras altius tollit et luminibus tuis officit:
quid1* eum illo agere potes? et an interesse putes,
suas aedes altius tollat an hereditarias? et de illo
quaero, an per alienas aedes accessum heres ad eam
rem quae legatur praestare debet, sicut solet quaeri,
cum usus fructus loci legatus est, ad quem locum
accedi nisi per alienum non potest. Marcellus rc- 25
spondit: qui binas aedes habebat, si alteras legavit,
non dubium est, quin heres alias possit altius tol-
lendo obscurare lumina legatarum aedium: idem di-
cendum est, si alteri aedes, alteri aliarum19 usum
fructum legaverit, non autem semper simile est iti-
neris argumentum, quia 6ine accessu nullum est fruc-
tus legatum, habitare20 autem potest et aedibus ob-
scuratis. ceterum usu fructu loci legato etiam ac-
- cessus dandus est, quia et haustu relicto iter quo- 30
que ad hauriendum praestaretur. 21 sed ita officere lu-
minibus et obscurare legatas aedes conceditur, ut
! non penitus lumen recludatur, sed tantum relinqua-
1 tur, quantum sufficit habitantibus in usus diurni mo-
deratione.

1 1 Ulpi aatjs libro primo de officio consuli* 22 Qui
' luminibus vicinorum oflicere aliudve quid facere contra

commodum eorum vellet, sciet se formam ac statum
1 antiquorum aedificiorum custodire debere. Si inter 35

■ te et vicinum tuum uon convenit, ad quam altitudi-
nem extolli aedificia23, quae facere instituisti, opor-
teat, arbitrum accipere poteris.

12 Iavolenus libro decimo ex Cassio Aedificia,
quae servitutem patiantur ne quid altius tollatur, vi- 251,1
ridia supra eam altitudinem habere possunt: at si de
prospectu est eaque obstatura sunt, non possunt.

13 Proculus libro secundo epistularum Quidam
■■ Hiberus nomine, qui habet post horrea mea insulam,

I balnearia fecit secundum parietem communem: non

1 licet autem tubulos habere admotos ad parietem coro- 5
munem, sicuti ne parietem quidem suum per24 pa-
rietem communem : de tubulis eo amplius hoc iuris
! est, quod per eos flamma torretur paries: qua de Te
volo cum llibero loquaris, ne rem illicitam faciat.
Proculus respondit: nec Hiberum pro ea re dubi-
tare puto, quod rem non permissam facit tubulos se-
1 eundum communem parietem extruendo. Parie-
tem communem incrustare licet secundum Capitonis
: sententiam, sicut licet milii pretiosissimas picturas 1»
habere in pariete communi: ceterum si demolitus sit

■ vicinus et ex stipulatu actione damni infecti agatur,

I non pluris quam vulgaria tectoria aestimari debent:

quod observari et in incrustatione oportet.

14 Papirius Iustus libro primo de constitutioni-
bus Imperatores Antoninus et Venis 2S Augusti re-
scripserunt in area, quae nulli servitutem debet, posse
dominum vel alium voluntate eius aedificare inter- is
misso legitimo spatio a vicina insula.

15 20 Ulpi Anus libro vicensimo nono ad Sabinum

(l) ipsi ins. cum B (sic fere G0ud3m.it) (2) dedere dei.

tum B (3) debere dei. cum B (4) aliud JBoffmann

(5) Ed. 1. 2. 5. 6. *7...14, *29; Sab.* 3, *4. 15. *16...21. *22...28.

30. „35. *37; Pap. 30, SS. *39...41. — Bas. 58,2 («) iunge

8, 8, B. 8, 3, 7 § 1 (7) proiciendi dett. (8) sic S,

nominibus F (9) in dei 8: iumittendorum Ma. (10) iunge

l. 15 (11) invitose F (12) tuaedibus F1, tua aedi-

bus F* (13) sic P, perfixas F (14) ius suum dei.

Mo. (15) eum dei. Mo, (16) c itat 7, 1, 30

(17) vel usum fructum earum ins. Mo. (IS) num quid
tdd. (19) alteri aedes alteri aliarum] alterarum ner.,
conf. 7, 1, 30 (20) habitari 7, 1, 30 (21) 1. 10 fin. lust.

( Pernice ) {22) pr. fere luat. (Riccobono) (23) sic S,

aedificio F (24) Biium per] super Mo. (25) severo*
F (26) iunge l, 2 (27) primo ins. S fortasse rccU

DE SERVITUTIBUS PRAED. IIRBAN.

145

VIII 2

254, 16 Inter servitutes ne luminibus officiatur et ne pro-
spectui offendatur aliud et aliud observatur: quwl in
prospectu plus quis habet, ne, quid ei officiatur ad
gratiorem prospectum et liberum, in luminibus autem,
non officere, ne lumina cuiusquam obscuriora nant,
quodeumque igitur faciat ad luminis impedimentum,

20 prohiberi potest, si servitus debeatur, opusque ei no-
vum nuntiari potest, si modo sic faciat, ut lumini
noceat. .

16 Paulus libro secundo epitomarum Alfeni di-
gestorum Lumen id est, ut caelum videretur, et in-
terest inter lumen et prospectum: nam prospectus
etiam es inferioribus locis est, lumen es inferiore
loco esse non potest. .

25 17 Ulpianus lihro vicensvmo nono ad Sabinum

Si arborem ponat, ut lumini officiat, aeque dicendum
erit contra impositam servitutem eum facere: nam et
arbor efficit, quo minus caeli videri possit. _ si tamen
id quod ponitur lumen quidem nihil impediat, solem
autem auferat, si quidem eo loci, quo gratum erat
eum non es.se, potest diei nihil contra servitutem fa-
cere: sin vero heliocamino vel. solario, dicendum erit,

so quia umbram facit in loco, cui sol 1 fuit necessarius,

1 contra servitutem impositam fieri. Per contra-
rium si deponat aedificium vel arboris ramos, quo
facto locus opacus quondam coepit solis esse ple-
nus, non facit contra, servitutem: hanc enim debuit,
ne luminibus officiat, nunc uou luminibus officit, sed

2 plus aequo lumen2 facit. Interdum «lici potest
cum quoquo, qui tollit aedificium vel deprimit, lumi-
nibus officere: si forte xara drrataxXaatv^ vel pres-

55 a sura quadam lumen in eas aedes devolvatur. Haec
lex ‘traditionis’4 ‘stillicidia uti nunc sunt, ut ita sint'
hoc significat impositam vicinis necessitatem stillici-
diorum excipiendorum, non illud, ut etiam emptor
stillicidia suscipiat aedificiorum vicinorum: %oc igi-
‘tur pollicetur venditor sibi quidem stillicidiorum ser-
4 ‘vitntein deberi, se autem nulli debere' s. Quae de
stillicidio scripta sunt, etiam in ceteris servitutibus
accipienda sunt, 'si in contrarium nihil nominatim
actum est’6.

<0 18 Pomponius libro decimo ad Sabinum Si fis-

tulae, per quas aquam ducas, aedibus meis applica-
tae damnum mihi dent, in factum actio mihi com-
petit: sed et damni infecti stipulari a te potero.

255, i 19 Paulus libro sexto ad Sabinum Fistulam iunc-
t.am parieti communi, quae aut ex castello aut ex
caelo aquam capit, non iure Laberi Proculus ait: sed

non posse prohiberi'1 vicinum, quo minus balineum
habeat secundum parietem communem, quamvis umo-
rem capiat paries: non magis quam si vel in tricli-
6 nio suo vel in cubiculo aquam effunderet, sed Ke-
ratius ait, si talis sit usus tepidarii, ut adsiduum
uniorem habeat et id noceat vicino, posse prohiberi
1 eum. Iuxta communem parietem cameram cx
figlmo opere factam, si ita retineatur, ut etiam sub-
lato pariete maneat, 6i modo non impediat refectio-
- nem communis parietis, iure haberi licet. Scalas
posse me ad parietem communem habere Sabinus
n!<or\ 8-5r'bit, 9uia removeri hae8 possunt.

10 . rj dsuii libro quinto decimo ad Sabinum Servi-
tutes, quae m superficie consistunt, possessione reti-
!';'!L'^ri ■ nar? S1 *ortc ex aedibus meis in aedes tuas
® m _lminiRsurn habuero, hoc, ut immissum habeam,
Ut.™ ausa™ togM possideo habendi consuetudinem9,
buero lne?ianum 411 tuum inmissum ha-

aliouid 1D tuum profecero, quia in tuo

15 1 5 dom “u- quasi ?aRt0 luodam possideo,
aream tuam ^®aflalt,l0r ^ea tua essot tuquc mihi per

ex ulano adihiJ*01?1*11 meam 110 agere cessisti nec
P us ad domum meam per aream tuam

esset vel gradus vel clivos propius iauuam meam 255,16
iure facere possum, dum ne quid ultra quam quod

2 necesse esset11 itineris causa demoliar. Si subla-
tum sit aedificium, ex quo stillicidium cadit, ut ea-
dem specie et qualitate reponatur, utilitas exigit, ut
idem intellegatur: nam alioquin si quid15 strictius
interpretetur, aliud est quod sequenti loco ponitur: 20
et ideo sublato aedilicio usus fructus interit, quam -

3 vis area pars est aedificii. Si servitus stillicidii
imposita sit, non licet domino servientis^ areae ibi

4 aedificare, ubi cassitare coepisset stillicidium. Si
antea ex tegula cassitaverit stillicidium, postea ex
tabulato vel ex alia materia cassitare non potest.

5 Stillicidium quoquo modo adquisitum sit, altius
tolli potest: levior enim fit eo facto servitus, cum
quod ex alto, cadet13 lenius et interdum direptum n
nec perveniat ad locum servientem: inferius demitti
non potest, quia fit gravior servitus, ‘id est pro stil-
licidio flumen'5, eadem causa retro duci potest stilli-
cidium, quia in nostro magis incipiet cadere, produci
non potest, ne alio loco cadat stillicidium, quam in
quo posita servitus est: lenius facere poterimus, aerius
non. et omnino sciendum est meliorem vicini con-
dicionem fieri posse, deteriorem non posse, 'nisi ali-
'quid nominatim 14 servitute imponenda immutatum so

6 fuerit'6. Qui in area, in qua stillicidium cadit,
aedificat, usque ad eum locum perducere aedificium
potest, unde stillicidium cadit: sed et si in aedificio
cadit stillicidium, supra aedificare ci conceditur, dum
tamen stillicidium recte15 recipiatur.

2 1 Pomponius libro tricensimo tertio ad Sabinum

Si domus tua aedificiis meis utramque servitutem de- 35
beret, ne altius tolleretur et ut stillicidium aedificio-
rum meorum recipere, deberet, et tibi concessero ius
esse invito me16 altius tollere aedificia, tua, quod ad
stillicidium meum attinet, sic statui. debebit, ut, si 255, 1
altius sublatis aedificiis tuis stillicidia mea cadere in
ea non possint, ea ratione altius tibi aedificare non
liceat: si non impediantur stillicidia mea, liceat tibi
altius tollere 17.

22 Iulianus libro secundo ex Minicio Qui aedi-
ficium habet, potest servitutem vicino imponere, ut s
non solum de, his luminibus, quae in praesentia erunt,
sed etiam de his, quae postea fuerint, caveat.

23 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Si servitus imposita fuerit ‘lumina quae nunc sunt,
ut ita sinfj de futuris luminibus nihil caveri vide-
tur: quod si ita sit cautum ‘ne luminibus officiatur’,
ambigua est scriptura, utrum ne his luminibus offi-
ciatur quae nunc sint, an etiam his quae postea quo- 10
que, fuerint: 18 ct humanius est verbo generali omne
lumen significari, sive quod in praesenti sive quod

1 post tempus conventionis contigerit. Futuro quo-
■ que aedificio, quod nondum est, vel imponi vel ad-
quiri servitus potest.

24 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Cuius
aedificium iure superius est, ei ius19 est in infinito
supra suum aedificium imponere, dum inferiora ae-
dificia non graviore servitute oneret quam pati de- is
bent.

25 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Hoc, quod dictum est de immissis, locum habet ex
aedificio alio in aliud: aliter enim supra alienum ae-
1 dificium superius habere nemo potest. Si ex tri-
bus aedibus in loco impari positis aedes mediae su-
perioribus serviant aedibus, inferiores autem nulli20 20
serviant, et paries communis, qui sit inter aedes in-
feriores et medias, altius a domino inferiorum aedium
sublatus sit, iure eum altius habiturum Sabinus ait.

26 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Jn
re communi nemo dominorum iure. servitutis neque

\ks, i ' r,<*> ■ ■ “ “ 22 f" *

I hiasse delenda (Mo.) (p,) sic Hal. („) eSt

(13) ex alto cadit, cadat Mo. (h) in
recte hic F2, ante sed et si Fl (lfl) sic
(l7) iunge 8, 3, 20 pr, (18) pr . fin. luat,
(l9) ei’ iusl eius IT (20) nullis ( Kucbicr )

VIII 2. 3

146

de SERVITUTIBUS PRAEI). ME.

256, 23 facere quicquam invito altero potest neque prohi-
bere, quo minus alter faciat: nulli enim res sua ser-
vit. itaque propter immensas contentiones pleruiu-

25 que res ad divisionem pervenit. 1scd per communi
dividumlo actionem consequitur socius, quo minus
opus fiat aut ut id opus quod fecit tollat, si modo
toti societati prodest opus tolli.

27 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Sed ei inter te et me communes sunt Titianae aedes
et ex his aliquid dod iure in aliae aedes meas pro-
prias immissum sit, nempe2 teeum mihi agere Beet .

30 aut rem perdere3, idem fiet, si ex tuis propriis ae- '
dibus in communes meas et- tuas aedes quid similiter .
1 esset proiectuin: mihi enim soli teeum est actio.

Si in arca communi aedificare velis, socius prohibendi
ius habet, quamvis tu aedificandi ius habeas a vicino
concessum, quia invito socio in iure4 communi Don
habeas ius aedificandi.

28 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Fo-

55 ramen iri imo pariete conclavis vel triclinii,1 quod

esset proluendi pavimenti causa, id neque flumen
esse neque tempore adquiri placuit, hoc ita verum
est, si in eum locum nihil ex caelo aquae veniat (ne-
que enim perpetuam causam habet quod manu fit):
at quod ex caclo cadit, etsi non adsidue fit, cx na-
turali tamen causa fit et ideo perpetuo fieri existi-
matur. omnes autem servitutes praediorum perpetuas
causas habere debent, et ideo neque ex lacu neque .

40 ex stagno concedi aquae ductus potest, stillicidii quo-
que immittendi naturalis et perpetua causa esse j
debet.

29 POMPONIUS libro trigensimo secundo ad Quin- 1
tum Mucium Si quid igitur ex eo foramine, ex quo
servitus non consistit, damnum vicinus sensisset, di-
cendum est damni infecti stipulationem locum habere.

30 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Si
257, i quis aedes, quae suis aedibus servirent, cum emisset

'‘traditas sibi1"1 accepit, confusa sultlataque servitus est,
et si rursus vendere vult, nominarim imponenda ser-
1 vi tus est: alioquin liberae veniunt. Si partem
praedii nanctus sim, quod mihi aut cui ego serviam,
non confundi servitutem placet, quia pro parte ser-
vitus retinetur, itaque si praedia mea praediis tuis

5 serviant et7 tuorum partem mihi et ego meorum par-
tem tibi "tradidero16, manebit servitus, item usus fruc-
tus in alterutris praediis adquisitus n.on interrumpit
servitutem.

31 Idem libro quadragensimo octavo ad edictum
Si testamento damnatus heres, ne officeret vicini lu-
minibus servitutemque praestaret, deposuit aedificium,
concedenda erit legatario utilis actio, qua prohibea-
tur heres, si postea extollere supra priorem modum

io aedificium conabitur.

32 Julianus libro septimo digestorum Si aedes
meae serviant aedibus Lucii Titii et aedibus Publii
Maevii, ne altius aedificare mihi liceat, et a Titio
precario petierim, ut altius tollerem, atque ita per
"statutum tempus1 aedificatum habuero, libertatem ad-
versus Publium Maevium usucapiam: non enim una

15 servitus Titio et Maevio debebatur, sed duae, argu-
mentum rei praebet, quod, si alter ex his servitutem
milii remisisset, ab eo solo liberarer, alteri8 nihilo
1 minus servitutem deberem. Libertas servitutis
usucapitur, si aedes possideantur: quare si is, qui :
altius aedificatum habebat, ante "statutum tempus'
aedes possidere desiit, interpellata usucapio est. is
autem, qui postea easdem aedes possidere coeperit,
Integro "statuto tempore’ libertatem usucapiet, natura ;

20 enim servitutium ea est, ut possideri non possint6, ,

(t) l. 26 fin. Iust. ( Pernice ) (2) nempe] de ea re Mo.

(3) perdere] partiri Mo. (4) in re. de.lt. (5) si in.i.
Mo. (C) " ’ iust. ( Lenel ) (7) tu ins. Rygerbos.

(8) liberare altero P (9) possi P (10) eius F
(It) aeternos dei. Mo. (12) ut... sustineret dei. Lenel
(13) "’ Iust. (Trampedach) (14) sic S cum Graecis,
decesserit J11. cesserint i15 (15) vertunt Graeci quasi

sed intellegatur possessionem earum habere, qui aedes 25-^

possudtp.^^ W;?.0 quinto epitomarum Alfeni diges-
torum Eum debere columnam restituere, quae onus
vicinarum aedium ferebat, cuius'0 essent aedes quae
servirent, non cum, qui imponere vellet, nam cum m
ie"c aedium ita scriptum esset: ‘panes oneri ferundo
ut! nunc est, ita sit’, satis aperte significari in per-
petuum parietem esse debere: non enim hoc us ver- a
bis ilifii. ut in pprpctiuini idem puries ftctcnruB esset,
quoti ne fieri quidem posset, sed uti eiusdem modi
paries in perpetuum esset qui onus sustineret: quem-

j rtoiMccpf nf. SfVrvitilltpTTl nrr»f»

dari debeat. . .

34 Julianus libro secundo ex Minino Et qui
duas areas habet, alteram "tradendo’ servam alteri 10
efficere potest.

35 Marcianus libro tertio regularum Si bina-
rum aedium dominus dixisset eas quas venderet ser-
vas fore, sed in "traditione’ non fecisset mentionem
servitutis, vel ex vendito agere potest vel "incertum’ 13
condicere, ut servitus imponatur.

30 Papinianus libro septimo quaestionum Binas
qui3 aedes habebat una contignatione tectas: utras- s$
que diversis legavit, dixi, quia magis placeat tignum
posse duorum esse ita, ut certae partes cuiusque
sint contignationis, ex regione cuiusque domini fore
tigna nec ullam invicem habituros actionem ius non
esse immissum habere: nec interest, pure utrisque
an sub condicione alteri aedes legatae sint.

37 JULIANUS libro septimo digestorum Idemque
esse et si duobus aedes cesserit14.

38 Paulus libro secundo quaestionum Si aedes 4«
meae a tuis aedibus tantum distent, ut prospici non
possit, aut medius mons earum conspectum auferat,
servitus imponi non potest:

39 Idem libro primo manualium nemo enim pro- 258,1
priis aedificiis servitutem imponere potest, nisi et is

qui cedit et is eui ceditur in conspectu habeant ea
aedificia, ita nt officere alterum alteri possit.

40 Idem libro tertio responsorum Eos, qui ins
luminU immittendi non habuerant, aperto pariete 6
communi 11 nullo iure fenestras immisisse respondi.

41 Scaevola libro primo responsorum Olympico
habitationem et horreum, quod in ea domo erat,
quoad viveret, legavit: iuxta eandem domum hortus 18
et cenaculum, quod Olympico legatum non est, fue-
runt: ad hortum 17 autem et cenaculum semper per
domum, cuius habitatio relicta erat, aditus fuit: quaesi-
tum est, an Olympicus aditum praestare deberet, re- u>
spondi servitutem quidem non esse, sed heredem
transire per domum ad ea quae commemorata sunt

1 posse, dum non noceat legatario. Lucius Titius
aperto pariete domus suae, quatenus stillicidii rigor
et tignorum protectus16 competebat, ianuara in pub-
lico aperuit: quaero, cnm neque luminibus Publii
Maevii vicini neque itineri vicini officeret neque stil-
licidium ne19 vicini domo cadat, an aliquam actionem
Publius Maevius vicinus ad prohibendum haberet, ts
respondi secundum ca quae proponerentur nullam
habere.

IU20.

DE SERVITUTIBUS PRAEDIORUM RUSTICORUM-

1 21 Ulpianus libro secundo institutionum Servi-
tutes rusticorum praediorum sunt hae: iter actus via

pro communi legerint caeco (15) hortos F (17) horto
F lis) proiectus edd. (19) stillicidium ne] stillicidio
ne de Mo. {20) ut Kr.

(20) Ed. 3. 5. vG...fl, 10...D5. 16. 17. *35; Sab. *1. *2. 13-33 I
Pap. *4. *9. 31. 36. ..33. — Bas. 58, 3 (21) pr. § 1 - L«£-

2, 3 pr. 5 1. 2

DE SERVITUTIBUS PRAED. URB.

147

VIII 3

'158, aquae ductus, iter est ius eundi ambulandi homini,

’ 20 non etiam iumentum agendi, actus est ius agendi vel
iumentum vel vehiculum: itaque qui iter habet, ac-
tum non habet, qui actum habet, et iter habet etiam
sine iumento, via est ilis eundi et agendi et ambu-
landi* 1 : nam et iter et actum in ae 2_ via continet,
aquae ductus est ius aquam ducendi per fundum
1 alienum. In rusticis computanda sunt aquae haustus,
pecoris ad aquam adpulsus, ius pascendi, calcis co
25 2 quendae, harenae fodiendae. _ Traditio plane et
patientia servitutium inducet officium praetoris.

2 Neratius libro quarto regularum Rusticorum
praediorum servitutes sunt licere altius tollere et of-
ficere praetorio vicini, vel cloacam habere licere per
vicini domum vel praetorium, vel protectum habere
1 licere. Aquae ductus et haustus aquae per eun-
dem locum ut ducatur j etiam pluribus concedi po-

ju lest: potest etiam, ut diversis diebus vel horis duca-
l tur: si aquae ductus vel haustus aquae sufficiens
est, potest et pluribus per eundem locum concedi, ut
et isdem diebus vel horis ducatur.

3 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum Item
sic possunt servitutes irnponi, et3 ut boves, per quos
fundus colitur, in vicino agro pascantur: quam servi-
tutem imponi4 posse Neratius libro secundo inembra-

1 narum scribit. Idem Neratius etiam ut fructus
3t> in vicini villa cogantur coaetique habeantur et peda-

•>59,i menta* ad vineam ex vicini praedio sumantur, con-

2 stitui posse scribit. Eodem libro ait vicino, cuius
lapidieinae fundo tuo immineant, posse te cedere ius
ei esse terram rudus saxa iacere posita habere, et ut
in tuum lapides provolvantur ibique positi habean-

3 t,nr indeque exportentur. Qui habet haustum, iter
quoque babere videtur ad hauriendum et, ut ait Ne-

t> ratius libro tertio membranarum, sive ei ius hau-
riendi ct adeundi cessum sit, utrumque habebit, sive
tantum hauriendi, inesse et aditum sive, tantum ad-
eundi ad fontem, inesse et haustum, haec de haustu
ex ioute privato, ad ilumeu autem publicum idem
Neratius eodem libro scribit iter debere cedi, haustum
non oportere, et, si quis tantum haustum8 cesserit,
nihil eum agere.

4 Papinianus libro secundo responsorum Pecoris
io pascendi servitutes7, item ad aquam appellendi, si

praedii fructus maxime iu pecore consistat, praedii
magis quam personae videtur: si tamen testator per-
sonam demonstravit-, cui servitutem praestari voluit,
emptori vel heredi non eadem praestabitur servitus. 1

5 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum Ergo
i secundum eum et vindicari poterit. Neratius li-
bris ex Plautio ait nec haustum nec appulsum peco-

<5 ris8 nec cretae eximendae calcisque coquendae ius
posse iu alieno esse, nisi fundum vicinum habeat a:
et hoc Proculum et Atilieiuum existimasse ait. sed
ipse dicit10, ut maxime calcis coquendae et cretae
"xi mendae servitus constitui possit, non ultra posse,
quam quatenus ad eum ipsum fundum opus sit:
b Paulus libro quinto decimo ad Plautium vel-
> 81 uglinas haberet, in quibus ea vasa fierent, qui-

ms f metus eius fandi exportarentur (sicut iu qui-
msaam fit, ut amphoris vinum evehatur aut ut dolia
lant) vel tegulae vel11 ad villam aedificandam, sed
m, ut vasa venirent12, figlinae exercerentur, usus
enV recedit ab usu fructu ius

<iWnU C0C|ncn^ae lapidis eximendi et harenae fo-
item RU®aCdlflCa,idl emB e™’™ T>od in fundo est,
desTnr ^,eaCae.tlUae'. Ut P«J«Mota, in vineas non
Vier fae?» j el“° 81 Pniet\iorum meliorem causam
sit13- ‘ i’u>Qr e!;.tl dubitandum, quin servitutis

. ct hoc et Maccianus probat in tantum, ut et

talem servitutem constitui posse putet, ut tugurium 259,26
mihi habere liceret iu tuo, scilicet si habeam pascui
servitutem aut pecoris appellendi, ut, si liicmps in-
gruerit, habeam quo rae recipiam,

7 Idem libro vicensimo primo ad edictum Qui
sella aut lectica vehitur, ire, non agere dicitur: iu- 3»
mentum vero ducere non potest, qui iter tantum
habet, qui actum habet, et plostrum ducere et iu-
menta agere potest, sed trahendi lapidem aut tignum
neutri eorum ius est: quidam nec hastam rectam ei
ferre licere, quia neque eundi neque agendi gratia

id faceret et possent fructus eo modo laedi. _ qui
viam habent, eundi agendique ius habent: plerique
et trahendi quoque et rectam hastam referendi14, si
1 modo fructus non laedat. 18In rusticis autem prae- 35
diis impedit servitutem medium praedium, quod non
servit.

8 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Viae
latitudo ex lege duodecim tabularum in porrectum
octo pedes habet, in anfractum, id est ubi flexum
est, sedecim.

9 Paulus libro primo sententiarum Servitus aquae 200, t
dueendae vel hauriendae nisi ex capite vel ex fonte 14
constitui non potest: 'hodie tamen ex quocumque loco
constitui solet' 17.

10 Idem libro guudragensimo nono ad edictum
Labeo ait talem servitutem constitui posse, ut aquam 6
quaerere et inventam ducere liceat: nam si liceat
nondum aedificato aedificio servitutem constituere,
quare non aeque liceat nondum inventa aqua18 ean-
dem constituere servitutem ? et si, ut quaerere liceat,
cedere possumus, etiam ut inventa ducatur, cedi
potest.

11 CELSUS libro vicensimo septimo digestorum Per
fundum, qui plurium est, ius milii esse eundi agendi ia
potest separarim cedi, 'ergo suptili ratione'2- non aliter
meum fiet ius, quam si omnes cedant et, novissima
demum cessione superiores omnes confirmabuntur :
'benignius tamen dicetur et antequam novissimus ces-
serit, cos, qui antea cesserunt, vetare uti cesso ime
'non posse* 17,

12 Modestinus libro nono differentiarum Inter
actum et iter nonnulla est differentia: itor est enim, 15
qua quis pedes vel eques commeare potest, actus
vero, ubi et armenta traicere10 et vehiculum ducere
liceat.

13 I avolemus libro decimo ex Cassio Certo ge-
neri agrorum adquiri servitus potest, velut vineis,
quod ea ad solum magis quam ad superficiem per-
tinet. ideo sublatis vineis servitus manebit: sed si in
contrahenda servitute aliud actum erit, doii mali ex-

1 eeptio erit necessaria. Si totus ager itineri aut ao
actui servit, dominus in eo agro nihil facere potest,
quo servitus impediatur, quae- ita diffusa est, ut omnes
glaebac serviant, at 20 si iter actusve sine ulla de-
terminatione legatus est, modo determinabitur et qua
prunum iter determinatum est, ea servitus constitit21,
ceterae partes agri liberae sunt: igitur arbiter dan-
dus esi,, qui utroque casu viam determinare debet.

2 Latitudo actus itinerisque ea est, quae demon-
strata est: quod si nihil dictum est, hoc ab arbitro 25
statuendum est. in via aliud iuris est: nam si dicta

3 latitudo non est, legitima debetur. Si locus Don
adiecla latitudine nominatus est, per eum qualibet
iri poterit: sin autem praetermissus est aeque latitu-
dine non adieeta, per totum fundum una poterit eligi
via dumtaxat eius latitudinis, quae lege comprehensa
est: pro quo ipso, si dubitabitur, arbitri officium in-
vocandum est.

14 Pomponius libro trigensimo secundo ad Quin- 3«

'■n ® et sel F' cum lnst- F‘> in se Fl

u) et dei. Mo. (4) pom F (5) sic <j rum /pra(.ris pec|a_

L 7 r fS\ “V, om ■ n non. ..tantum
Jpi ‘ . <7> se, vlt"s UaL- r«<i ius (Longo) (s) «ic S
1 appulsum om. 1< post pecoris add. i’2 (;,) habenti

MUpJ)l. i*’5
oee

Mo. (io) adicit drtt.

(ti) habenti
(ll, vel aut dei. cu m dett.

aut in», alia (,Vo.) (12) venire F (13) servitus sit

S, servitutes sint Mo. (14) ferendi dett. fis) iunge
S, 5, 5. 8, 2, 1 pr. (16) ponte F (ll) f> Iust. ( Ferrini )
(lB) aquaere (om. seq. eandem... quaerere) F1, aquae F*
(15) traiecere F (20) aut F 1 (21) consistit edd

(22) ' ' Iust. {Eisele: sed Celsus ?)

VIII 3

148

DE SERVITUTIBUS PRAED. RUSTIC.

260, 30 tum Mucium Per quem locum viam alii cessero, per
eutidem alii aquae ductum cedere non potero: sed et
si aquae ductum alii concessero, alii iter per eun-
dem locum vendere vel alias1 cedere non potero.

15 Idf.m libro trigensimo primo 2 ad Quintum Mu-
cium Quintus Mucius scribit, cum iter aquae vel
celtidiaiiae vel aestivae vel quae intervalla longiora

35 habeat per alienum fundum erit, licere fistulam suam 3 *
vel fictilem vel cuiuslibet generis in rivo ponere,
quae aquam latius exprimeret, et quod vellet UJ rivo
facere, licere, dum ne domino praedii aquagium de-
terius faceret.

16 Callistratus libro tertio de cognitionilms Di-
vus Pius aucupibus ita rescripsit: ovx lanv ivloyov

&x6vr(nv Twv <5e<J7tOTwv vu&£ t i’ dlJ.OTQtoiS yrtoioi*
l&VFtV*.

«i 17 Pafir ius Iustus libro primo de constitutioni-
bus Imperatores Antoninus et Verus Angusti re-
scripserunt aquam de flumine publico pro modo pos-
261,1 sessionum5 ad irrigandos agros dividi oportere, nisi
proprio iure quis plus sibi datum ostenderit, itera
rescripserunt aquam ita demum permitti duci, si sine
ininria alterius id fiat.

18 Ulpianus libro quarto 6 decimo ad Sabinum
Una est via et si per plures fundos imponatur, eum
una servitus sit. denique quaeritur, au, si per unum

t fundum iero, per alium non per tantum tempus, quanto
servitus amittitur, an retineam servitutem? et magis
est, ut aut tota amittatur aut tota retineatur: ideo-
que si nullo usus sum, tota amittitur, si vel uno,
tota servatur.

19 Paulus libro sexto ad Sabinum Si unus ex
sociis stipuletur iter ad communem fundum , inutilis
est stipulatio, quia nec dari ei potest: sed si omnes

io stipulentur sive communis servus, singuli ex sociis
sibi dari oportere petere possunt, quia ita dari eis
potest7: De, si stipulator viae plures heredes reli-
querit, inutilis stipulatio fiat.

20 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
•Si mihi eodem tempore concesseris ',J et ire agere per
tuum locum et uti frui eo ius esse, deinde ego tibi
concessero ius mihi uti frui non esse: non aliter eo
loco uteris frueris, quam ut ire agere mihi recte li-

15 ceat. item si et ducere per tuum fundum aquam
iure potuero et in eo tibi aedificare invito me ius
non fuerit: si tibi concessero ius esse aedificare, ni-
hilo minus hanc servitutem mihi praestare debebis,
ne aliter aedifices, quam ut ductus aquae meus ma-
neat, totiusque eius rei condicio talis esse debet,
qualis esset, si una dumtaxat initio concessio facta

1 esset. Servitus naturaliter, non manu facto lae-
dere potest fundum servientem: quemadmodum si

2« imbri crescat aqua in rivo aut ex agris in eum con-
fluat aut aquae fons secundum rivum vel in eo ipso

2 inventus postea fuerit. Si fundo Seiano confinis
fons fuerit, ex quo fonte per fundum Seianum aquam
iure ducebam, meo facto fundo Seiano manet servi-

3 tus. Hauriendi ius non hominis*, sed praedii est.

21 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Si

2S mihi concesseris iter aquae per fundum tuum non

destinata parte, per quam ducerem, totus fundus
tuus serviet:

22 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
sed quae loca eius fundi tune, cum ea fieret cessio,
aedificiis arboribus vineis vacua fuerint, ea sola eo
Homine servient.

23 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Via
eonstitui vel latior octo pedibus vel angustior potest,
ut tamen eam latitudinem habeat, qua vehiculum ire

St 1 potest: alioquiu iter erit, non via. Si lacus perpe-

tuus in- fundo tuo est, navigandi quoque servitus, ut !

2 perveniatur ad fundum vicinum, imponi potest. Si 1
fundus serviens vel is cui servitus debetur publicare-
tur , utroque casu durant servitutes., quia cum sua

3 condicione quisque fundus publicaretur. Quae-

cumque servitus fundo debetur , omnibus, eius parti-
bus debetur: et ideo quamvis particulatim venierit,
omnes partes servitus sequitur et ita, ut singuli recte
agant ius sibi esse eundi10, si tamen fundus, cui ser- 35
vitus debetur, certis regionibus inter plures dominos , .

divisus est, quamvis omnibus partibus servitus de-
beatur, tamen opus est, ut hi, qui non proximus par-
tes servienti fundo habebunt, transitum, per reliquas

partes fundi divisi iure habeant 'aut, si proximi pa-
tiantur, transeant’11.

24 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum

Ex meo aquae ductu Labeo scribit cuilibet posse rae 262, 1
vicino commodare15: Proculus contra, ut ne in meam
partem 13 fundi aliam, quam ad quam servitus adqui-
sita sit., uti14 ea possit. Proculi sententia verior est.

25 Idem libro trigensimo quarto ad Sabinum Si
partem fundi mei certam tibi vendidero, aquae duc-
tus ius, etiamsi alterius partis causa plerumque du-
catur, te quoque sequetur: neque ibi aut bonitatis 5
agri aut usus eius aquae ratio habenda15 est ita, ut
eam solam partem fundi, quae pretiosissima sit aut
maxime usum eius aquae desideret, ius eius ducen-
dae sequatur, sed pro modo agri detenti16 aut alie-
nati fiat eius aquae divisio.

26 Paulus libro quadragensimo septimo ad edic-

tum Si via iter actus aquae ductus legetur simpli-
citer per fundum, facultas est heredi, per quam par-
tem fundi velit, constituere servitutem, si modo nulla 1«
captio legatario in servitute fit. I .

27 Iuli ANUS libro septimo digestorum Si com-
mnni fundo meo et tuo serviat fundus Sempronianus
et eundem in commune redemerimus, se.rvitus extin-
guitur, quia par utriusque domini ius in utroque
fundo esse incipit, at si proprio meo fundo17 et
proprio tuo idem serviat, manebit servitus, quia pro-
prio fundo per communem servitus deberi potest.

28 Idem libro trigensimo quarto digestorum It.i- 15

nere ad praedium commune duorum legato nisi uter-
que de loco itineris conseDtiat, servitus neque ad- - '

quiri tur neque deperit.

29 Paulus libro secundo epitomarum Alfeni di-
gestorum Qui duo praedia confinia habuerat, supe-
riorem fundum vendiderat: in lege ita dixerat, ut
aquam sulco aperto emptori educere, in fundum in-
feriorem recte liceat: si emptor ex alio fundo aquam
acciperet et eam in inferiorem ducere vellet, quaesi- 20
tum est, an possit id suo iure facere nce ne. re-
spondi nihil amplius, quam quod ipsius fundi, sic-
candi causa derivaret, vicinum inferiorem recipere
debere.

30 Idem libro quarto epitomarum Alfeni diges-

torum Qui duo praedia habebat, in unius venditione,
aquam, quae in fundo nascebatur, et circa cam aquam
late decem pedes exceperat: quaesitum est, utrum 25
dominium loci ad eum pertineat an ut per eum locum
accedere possit, respondit, si ita recepisset: ‘circa
eam aquam late pedes decem’, iter dumtaxat videri
venditoris esse. j :

31 Julianus libro secundo ex Minicio Tria prae- j

dia continua trium dominorum adiecta18 erant: imi I

praedii dominus ex summo fundo imo fundo servi- *

tutem aquae quaesierat et per medium fundum do- 3*
mino concedente in suum agrum ducebat: postea

idem summum fundum emit: deinde imum fundum,
in quem aquam induxerat, vendidit, quaesitum est,

(l) vendere vel alias] mancipare vel in iure Pomponius

(Le.nel) (2) seeuudo Lcnel (3) suam dei. Er. (4) id

est non habet rationem vos in alienis locis invitis domiuis

aucupari (5) possessionem F (G) vel septimo vel

octavo ser. (Er.) (7) a te adseripsit spatii explendi

causa, move delevit F1 (8) iunge 8, 2, 21 (9) nominis

F (10) fundi Fl (11) Tvst. (Lcnel) (12) meo
dare S (13) meam partem] partem mei Mo. (14) utij
duci Mo. (15) navenda F (ic) retenti Mo. (17) esse...
fundo om. F1, esse... meo suppi. F* (is) aut continua
aut potius adiecta dei (Mo.) (19) de cessione in iure

eyit Pomponius

COMMUNIA PRAEDIORUM

149

VIII 3. 4

2C2i8i nura imus fundus id ius aquae amisisset, qma, cum
utraque praedia eiusdem domini facta essent, ipsa
sibi servire nou potuissent, negavit amisisse servi-
tutem, quia praedium, per quod aqua ducebatur, al-
S5 terius fuisset e.t quemadmodum. servitus summo fundo,
ut in imum fuiuluin aqua veniret, imponi alifer uon
potuisset, quam ut. per medium quoque fundum du-
ceretur, sic eadem servitus eiusdem fundi amitti aliter
non posset, nisi eodem tempore etiam per medium
fundum aqua duci desisset aut omnium tna simul
praedia unius domini facta essent. _

32 A frigam' $ libro sexto quaestionum bundus
io milii teeum eommuuis est: partem tuam mihi 'tradi-
disti’ et ad eundem viam per vicinum tuum proprium,
recte eo modo servitutem constitutam ait neque quod
dici soleat per partes nec adquiri nec imponi servi-
tutes posse isto casu locum habere: hie enim non
per partem servitutem adquiri, ulpote cum in id tem-
pus adquiratur, quo proprius meus fundus futurus sit.

263, l 33 Ii) E 31 libro nono quaestionum Cum essent milii
et tibi fundi duo communes Titianus et Seianus et
in divisione convenisset, ut milii Titianus, tibi Seia-
nus cederet, invicem partes eorum 'tradidimus’ et in
'tradendo’ dictum est, ut alteri per alterum aquam
ducere liceret; recte esse servitutem impositam ait,

5 l 'maxime si pacto stipulatio subdita sir1. Per plu-
rium praedia aquam ducis quoquo modo imposita
servitute: nisi pactum vel stipulatio etiam de hoc \
subsecuta est, neque eorum cuivis neque alii vicino
poteris haustum ex rivo cedere: paeto enim vel sti-
pulatione intervenientibus et hoc concedi solet, quamvis
nullum praedium ipsum sibi servire neque servitutis
fructus constitui potest.

34 Papimanus libro septimo quaestionum Unus
io ex sociis fundi communis permittendo ius esse ire
agere nihil agit: et ideo si duo praedia, quae mutuo
serviebant, iuter eosdem fuerint communicata, quon-
iam servitutes pro parte retineri placet, ab altero
servitus alteri remitti non potest: quamvis enim unus-
quisque sociorum solus sit, cui servitus debetur, ta-
men quoniam non personae , sed praedia- deberent,
neque adquiri libertas ne-que remitti servitus per par- ■

1 tern poterit. Si fons exaruerit, ex quo ductum
15 aquae babeo isque 'post constitutum tempus’ ad suas
venas redierit, an aquae ductus amissus erit, quaeritur:
35 Paulus libro quinto decimo ad Plautium et
Atilieinus ait Caesarem Statilio Tauro rescripsisse in
liaec verba: ‘Hi, qui ex fundo Sutrino aquam ducere
‘soliti sunt, adierunt me proposueruntque aquam, qua
‘per aliquot annos usi sunt ex fonte, qui est in fundo
‘Sutrino, ducere non potuisse3, quod fons exaruisset,

-jo ‘et postea ex eo fonte aquam fluere coepisse: pe-
'tieruntque a me, ut quod ius non neglegentia aut
‘culpa sua amiserant, sed quia ducere non poterant,
‘his restitueretur, quorum mihi postulatio cum non
‘iniqua visa sit, succurrendum his putavi, itaque quod
ius habuerunt tunc, cum primum ea aqua pervenire
" 111,11 P0Ddt, id eis restitui placet.’

oo Idem libro secundo responsorum 4 Cum fundo,

^ quem ex duobus retinuit venditor, aquae ducendae :
snvitus imposita Hit, empto praedio quaesita servitus 1
distractum denuo praedium sequitur: nec ad rem
pertinet, quoil stipulatio, qua poenam promitti pla-
cuit,, act personam emptoris, si ei forte frui non li-
cuisset, relata est.

r ^t v ^ libr<) tertio responsorum Aovxioc Tinos

, . • “ • T"> nltiora xaioni'. $S aros Tov

peorros eis rrtv xtfrqv rgv xa.raoxcvaot>sXGav tv in.%,,3
r°V ro* StSeou, xai taOL-ouoi 0,H iidxn-

sil rr.r oUuv oor rrv i» Tp, Colif,w , fj iinov

$' 8 oiln*. quaero, an ex bac scriptura usus aquae 263,31

etiam 'ad lieredes Gaii Seii pertineat. Paulus respon-
dit usuin aquae personalem ad heredem Seii quasi
usuarii transmitti non oportere.

38 Idem libro primo manualium Plumine inter-
veniente via constitui potest, si aut vado transiri
potest aut pontem habeat: diversum, si pontonibus
traiciatur. haec ita, si per unius praedia flumen eur- ss
rat: alioqnin si tua praedia mihi vicina sint, deinde
flumen, deinde Titii praedia, deinde via publica, in
quam iter mihi adquiri volo, dispiciamus, ne. nihil
yetet a te mihi viam dari usque ad flumen, deinde a
Titio usque ad viam publicam, sed videamus, nura
et si tu eorum praediorum dominus sis, quae trans
flumen intra viam publicam sint, idem iuris sit, quia
via consummari solet vel civitate tenus vel usque ad
viam publicam vel usque ad flumen, 'in quo pontoni- 40
bus traiciatur’ I3, vel usque ad proprium aliud eiusdem 264, 1
domini praedium: quod si est, doh videtur interrumpi
servitus, quamvis inter eiusdem domini praedia flumen
publienm intercedat.

IV8

COMMUNIA PRAEDIORUM TAM URBANORUM

QUAM RUSTICORUM. i

1 Ulpianus libro secundo institutionum Aedificia7
urbana quidem praedia appellamus: ceterum etsi in villa
aedificia sint, aeque servitutes urbanorum praediorum
1 constitui possunt. BIdeo autem hae servitutes prae-
diorum appellantur, quoniam sine praediis constitui
non possunt: nemo enim potest servitutem9 adquirere
vel urbani vel rustici praedii, nisi qui habet praedium, i»
nec quisquam debere, nisi qui habet praedium u.

2 Idem libro septimo decimo ad edictum De aqua
per rotam tollenda ex llumine vel haurienda, vel si
quis servitutem castello imposuerit, quidam dubita-
verunt, ne hae servitutes non essent: sed rescripto
imperatoris Antonini ad Tullianum adicitur, 10licct
servitus iure non valuit, si tamen hac lege compara-
vit seu alio quocumque legitimo modo sibi boc ius 15
adquisivit, tuendum esse eum, qui hoc ius possedit.

3 Gajus libro septimo ad edictam provinciale Duo-
rum praediorum dominus si alterum ea lege tibi de-
derit, ut id praedium quod datur serviat ei quod
ipse retinet, vel contra, iure imposita servitus intel-
legitur.

4 Ia V OLENUS libro decimo ex Cassio Caveri, ut
ad certam altitudinem monumentum aedificetur, non 20
potest, quia id, quod humani iuris esse desiit, servi-
tutem non recipit: sicut ne illa quidem servitus con-
sistere potest, ut certus numerus hominum in uno
loco humetur.

5 Idem libro secundo epistularum Proprium so-
lum vendo Q: an servitutem talem iniungere pos-
sim, ut milii et vicino serviat? similiter si commune
solum vendo, ut mihi et socio serviat, an consequi
possim? respondi: servitutem recipere nisi sibi nemo
potest: adieetio itaque vicini pro supervacuo habenda 25
est, ita ut tota servitus ad cura qui receperit per-
tineat. solum aut.em commune vendendo ut mihi et
socio serviat, efficere non possum, quia per unum
socium communi solo servitus adquiri non potest.

6 12 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum
Si quis duas aedes habeat et alteras tradat, potest
legem traditioni dicere, ut vel istae quae non tra-
duntur servae sint his quae traduntur, vel contra ut 3»
traditae retentis aedibus serviant: parvique refert,
vicinae sint ambae aedes an non. idem erit et- in
praediis rusticis: nam et si quia duos fundos habeat,

. Tl 81lnnl aut P°tiua omnium dei. (Mo.)
llnM M ri-Ce)v, (s) 86 *"*- Mo- « quaestionum
rZ * ■ ( \ , F’ 8°Vav P' - Jd Lucius Titius

Gmo Seio fratn salutem plurimam. Aquae, quae fluit in
latum a patre m»o factum in isthmo, digitum tibi do
donoque in domum tuam in isthmo vel quocumque velis

(e) Ed. 2..,5; Sab. *i. S...*10...16; Pap. 17. 18. — Pas.
5S, 4 (7) in oppidis ins. Jio. contra li (s) = Inst. 2, 3, 3

(5) servitem F (10) quae sequuntur ex parte luet, sunt
( Eiscle ) (11) vendendo Fi (12) in U. 6 — 8 lust. manci-

pationi traditionem substituerunt (13) <> glossa ( Scialoja )
(11) nec.. .praedium S cum Inst. et B (vnl. VII 142), om. F'

16

VIII 4

150

COMMUNIA PKAEDIOfiUM

264, 32 alium alii potest servum facere tradendo, duas autem

aedes simul tradendo non potest efficere alteras alte-
ris servas, quia neque adquirere alienis aedibus servi-

1 tutem neque imponere potest. Si quis partem ae-
dium tradet vel partem fundi, non potest servitutem

35 imponere, quia per partes servitus imponi non po-
test, sed nec adquiri. plane si divisit fundum regio-
nibus et sic partem tradidit pro diviso, potest alter-
utri servitutem imponere, quia non est pars fuDdi,
sed fuDiius. quod et in aedibus potest dici, si domi-
nus pariete medio aedificato unam domum in duas
diviserit, ut plerique faciunt: nara et hio pro duabus

2 domibus accipi debet. Item si duo homines binas
«e aedes communes habeamus, simul tradendo idem effi-
cere possumus, ae si ego solus proprias binas aedes
haberem, sed et si separatim tradiderimus, idem fiet,
sic tamen, ut novissima traditio efficiat etiam prae-

265, i 3 cedentem traditionem efficacem. Si tamen alterae

unius propriae sint aedes, alterae communes, neutris
servitutem vel adquirere vel imponere me posse Pom-
3a ponius libro octavo ex Sabino scripsit. Si in
venditione quis dixerit servas fore aedes quas vendi-
dit, necesse non habet liberas tradere: 'quare vel suis
"aedibus eas servas facere potest vel vicino concedere
s "servitutem, scilicet ante traditionem, plane si Titio
"servas fore dixit, si quidem Titio servitutem conces-
serit, absolutum est: si vero alii concesserit, exempto
"tenebitur* !. a quo non abhorret, quod Marcellus libro
sexto digestorum scribit, si quis in tradendo dixerit
fundum Titio servire, cum ei non serviret, esset au-
tem obligatus venditor Titio ad servitutem praestan-
dam, an agere possit ex vendito, ut emptor servitu -
ut tem imponi patiatur praedio quod mercatus est: ma-
gisqne putat permittendum agere, idemque ait et si
possit venditor Titio servitutem vendere, aeque agere
permittendum, haec ita demum, si recipiendae servi-
tutis gratia id in traditione expressum est: ceterum j
si quis, inquit, veritus, ne servitus Titio debeatur,
ideo hoc excepit, non erit ex vendito actio, si nullam
servitutem promisit.

7 '2Pa Ulus libro quinto ad Sabinum In tradendis
E5 unis aedibus ab eo, qui binas habet, species servi-
tutis exprimenda est, ne, si generaliter servire dic-
tum erit, aut nihil valeat, quia incertum sit, quae
servitus excepta sit, aut omnis servitus imponi de-
1 beat, interpositis quoque alienis aedibus 3 imponi
potest, veluti ut altius tollere vel non tollere liceat
vel etiam si 1 iter debeatur, ut ita convalescat, si me-
diis aedibus servitus postea imposita fuerit: sicuti
per plurium praedia servitus imponi etiam diversis

20 temporibus potest, quamquam dici potest, si tria
praedia continua habeam et extremum tibi tradam 5;
vel tuo vel meis praediis servitutem adquiri posse: si
vero extremo, quod retineam, quia6 et medium meum
sit, servitutem consistere, sed si rursus aut id, eui
adquisita sit servitus, aut medium alienavero, inter-
pellari eam7, donee medio praedio servitus impo-
natur.

8 ‘‘ Pomponius libro octavo ad Sabinum Si, cum
25 duas haberem insulas, duobus eodem momento tra-
didero, videndum est, an servitus alterutris imposita
valeat j quia alienis quidem aedibus nec imponi nee,
adquiri servitus potest, 8sed ante traditionem peractam
suis magis adquirit vel imponit is qui tradit ideoque
valebit servitus.

9 Idem libro decimo ad Sabinum Si ei, cuius
praedium mihi serviebat, heres exstiti9 et eam here-
ditatem tibi vendidi, restitui in pristinum statum ser-

30 vitus debet, quia id agitur, ut quasi tu heres videaris
exstitisse.

10 Ulpianus libro decimo^ ad Sabinum Quidquid 2<K>
venditor servitutis nomine sibi recipere vult, nomina- ’
tira recipi oportet.: nam illa generalia receptio ‘qui-
bus est servitus utique est’ ad extraneos pertinet,
ipsi nihil prospicit venditori ad iura eius conservanda:
nulla enim habuit, quia nemo ipse sibi servitutem
debet: quin imrno et si debita fuit servitus, deinde
dominium rei servientis pervenit ad me, consequenter 35
dicitur extingui servitutem.

1 1 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Effectionis gratia accedendi ad ea loca, quae non
serviant, facultas tributa est his, quibus servitus de-
betur, qua tamen accedere eis sit nceesse, nisi in
cessione servitutis nominatim praefinitum sit, qua.
accederetur: et ideo nec secundum rivum nee supra
eum (si forte sub terra aqua ducatur) locum religio- 40
sum dominus soli facere potest, ne servitus intereat:

10et id verum est. sed et depressurum vel adlevaturum
rivum, per quem aquam iure duci potestatem habes".

1 nisi si ne id faceres cautum sit. Si prope tuum1- 266
fundum ius est mihi aquam rivo ducere, tacita 13 linee
iura sequuntur, ut reficere milii rivum liceat, ut
adire, qua proxime possim, ad reficiendum eum ego
fabrique rnci, itera ut spatium relinquat mihi domi-
nus fundi, qua" dextra et sinistra ad rivum adeam
et quo terram limum lapidem hareuam calcem iacero s
possim.

1 2 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Cum
fundus fundo servit, vendito quoque fundo servitutes
sequuntur, aedificia quoque fundis et fundi aedificiis
eadem condicione serviunt.

13 Ulpianus libro sexto opinionum Venditor fundi
Gcroniani fundo Botriano ls, quem retinebat, legem ta
dederat, ne contra eum piscatio thynnaria exercea-
tur. quarnvis mari, quod natura omnibus patet, ser-
vitus imponi privata lege non potest, quia tamen
bona fides contractus legem servari venditionis ex-
poscit, personae possidentium aut in ius eorum suc-
cedentium per stipulationis vel venditionis legem obii -

1 gantur. Si constat in tuo agro lapidieinas esse,
invito te nec privato nec publico nomine quisquam
lapidem caedere potest, cui id faciendi ius non est: 15
16 nisi talis consuetudo in illis lapidi cinis consistat, ut
si quis voluerit ex his caedere, non aliter hoc faciat,
nisi prius solitum solacium 17 pro hoe domino prae-
stat: ita tamen lapides caedere debet, postquam satis-
faciat domino, ut neque usus necessarii lapidis inter-
cludatur neque commoditas rei iure domino adimatur.

14 luti ANUS libro quadragensimo primo digesto-
rum Iter nihil prohibet sic constitui, ut quis interdiu »1
dumtaxat eat: quod fere circa praedia urbana etiam
necessarium est.

15 Paulus libro primo epitomarum Alfeni diges-
torum Qui per certum 19 locum iter aut actura ali-
cui cessisset, eum pluribus per eundem locum vel
iter vel actum cedere posse verum est: quemadmo-
dum si quis vicino suas aedes servas fecisset, nihilo
minus aliis quot vellet multis eas aedes servas facere 25
potest.

16 19 Gajus libro secundo rerum cottidia narum
sive aureorum Potest etiam in testamento heredem
suum quis damnare, ne altius ‘aedes suas* tollat, ne
luminibus aedium vicinarum*0 officiat, vel ut patia-
tur eum tignum in parietem immittere, vel stillicidia
'adversus eum* habere, vel ut patiatur "vicinum* per
fundum "suum vel heredis* ire agere aquamve ex eo 3*
ducere.

17 Papinianus libro septimo quaestionum Si pre-
cario vicinus in tuo maceriam duxerit, interdicto
‘quod precario habet’ agi non poterit, nec maceria

(l) "* lusi, (sic fere Eiccobono) (2) canf. p. 119 not. 12 I
(3) servitus tns. Kr. (4) etiam sic Mo. (5) tradem F |
(6) quia} quamdiu Mo. (7) eum F (8) seqq. lust.
(Eiccobono) (9) exstitit F (10) et ita Sabinus si-
miliave perierunt (Kr.) (ll) duci potestatem habes]
eic F et vix aliter B, ducis potestatem habes S: fuit

ducis (Mo.) (12) prope tuum U2 cum B, per tuum S recte ,

perpetuum Fx (13) tacite edd. cum B (14) quo F'
(15) botroiano F1 (16) J 1 fin. lust. (Fiscle) (17) so-
larium ctett. (is) sic S, certi F (19) — Inst. 2, 3, i
(20) vimearum F, vicini Inst. rectius (21) libro XXVIfl
(vel XXIX) Lenel

SI SERVITUS VINDICETUR

151

VIII 4. 5

HG6, 32 posita donatio servitutis perfecta intellegitur, nec uti- |

liter intendetur ius sibi esse, invito te aedificatum
habere, cum aedificium soli condicionem secutura in- j
35 utilem faciat intentionem, ceterum ei in suo macc- :
riam precario, qui servitutem tibi debiut, duxerit, ■
neque libertas usucapietur et interdicto ‘quod pre-
cario babet' utiliter eum eo agetur, quod si dona-
tionis causa permiseris, et interdicto agere non poteris
et servitus donatione tollitur.

18 F AULUS libro primo manualium Receptum est,
ut plure s domini et non pariter cedentes servitutes
imponant Vel adquirant’1, ut tamen ex novissimo actu
<o etiam superiores confirmentur perindeque sit, atque
si eodem tempore omnes cessissent, et ideo si is qui
207,1 primus cessit vel defunctus sit vel alio genere® Vel
alio modo partem suam alienaverit’®, post, deinde so-
cius cesserit, nihil agetur: cum enim postremus ce-
dat, non retro ad quiri servitus videtur, sed perinde
habetur, atque si4, cum postremus cedat, omnes
cessissent: igitur rursus hic actus pendebit. donec
5 novus socius cedat, ‘idem iuris est et si uni ex do-
minis cedatur, deinde in persona socii aliquid horum
acciderit.’3 ergo et ex diverso si ei, qui non cessit,
aliquid tale eorum contigerit, ex integro omnes ce-
dere debebunt: tantum enim tempus eis remissum
est, quo dare facere possunt, vel5 diversis tempori-
bus possint, et ideo non potest ‘uni* vel’ 3 unus ce-
dere, idemque dicendum est et si alter cedat, alter
leget servitutes, nam si omnes socii legent servitutes
io et, pariter eorum adeatur hereditas, potest dici utile
esse legatum: si diversis temporibus, inutiliter dies
legati cedit : nec enim sicut viventium, ita et defunc-
torum actus suspendi receptum est.

V’

SI SERVITUS VINDICETUR VEL AD ALIUM PER-
TINERE NEGETUR.

is 1 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Ac-
tiones de servitutibus rusticis sive urbanis eorum
sunt, quorum praedia sunt: sepulchra autem nostri
dominii non sunt: adquin viam ad sepnlchrum pos-
sumus vindicare.

2 Ilum libro septimo decimo ad edictum De ser-
vitutibus in rem actiones competunt nobis ad exem-
plum earum quae ad usum fructum pertinent, tam
20 confessoria quam negatoria, confessoria ci qui servi-
tutes sibi competere contendit, negatoria domino qui
1 negat. Haec autem in rem actio confessoria nulli
aiii quam domino fundi competit: servitutem enim
nemo vindicare potest quam is qui dominium in fundo :
2_ vicino habet, cui servitutem dicit deberi, Recte ■
Neratfus scribit, si medii loci usus fructus legetur, I
iter quoque sequi (per ea scilicet loca fundi, per 1
quae qui usum fructum cessit constitueret) quatenus
25 est ad fruendum necessarium: namque sciendum est
iter, quod fruendi gratia fructuario praestatur, non
esse servitutem, neque enim potest soli fructuario
servitus deberi: sed si fundo debeatur, et ipse frac-
■ tuarum ea utetur. Pomponius dicit fructuarium
interdicto de itinere uti posse, si hoc anno usus est:

' 'V?1* ™re, id est in confessoria actione, alibi
Bf, ln h,oc in^rdicto, quaeritur: quod et

bit* octaT0 digestorum seri-

etiain Pd Iuham {a.cit, Quod Labeo scribit,

debere utile inte r™,* 81t, 0,111 lcSavit "sum fructum,
dum hererii fructuario dari, quemadmo-

3 Idfm hlfn em?tori comI’etunt hwc interdicta,
ei nartem fcnH? ^eFlua9cnmno ad edictum Sed et
partem fundi quis «nent, idem dicendum est.

4 Idem libro septimo decimo ad edictum Loci ‘267,35
corpus non est dominii ipsius, cui servitus debetur, 268, i

1 sed ius eundi babet. Qui iter sine actu vel actura

2 sine itinere babet, actione de servitute utetur. In
confessoria actione, quae de servitute movetur, fruc-
tus etiam veniunt, sed videamus, qui esse fructu»
servitutis possunt: et est verius id demum fructuum
nomine computandum, si quid sit quod intersit agen-
tis servitute non prohiberi, sed et in negatoria ac- s
tione., ut Labeo ait, fructus computantur, quanti in-
terest petitoris uon liti fundi sui itinere adversarium:

3 ct hanc sententiam et Pomponius probat. Si fun-
dus, cui iter debetur, plurium sit, unicuique in soli-
dum competit actio, et ita et Pomponius libro qua-
dragensimo primo scribit: sed in aestimationem id
quod interest veniet, scilicet quod eius interest, qui
experietur, “itaque de iure quidem ipso singuli expe-
rientur et victoria et aliis proderit, aestimatio autem io
ad quod eius interest revocabitur, quamvis per unum

4 adquiri servitus non possit. Sed ct si duorum
fundus sit qui servit, adversus unumquemque poterit
ita agi et, ut Pomponius libro eodem scribit, quis-
quis defendit, solidum debet restituere, quia divisio-

5 nem haec res non recipit. Si quis milii itineris
vel actus vel viae controversiam non faciat, sed re-
ficere sternere non patiatur, Pomponius libro eodem
scribit confessoria actione mihi utendum: nam et si 13
arborem impendentem habeat vicinus, qua viam vel
iter invium vel inhabile facit, Marcellus quoque apud
Iulianum notat iter petendum vel viam vindicandam,
sed de refecticne viae et interdicto uti possumus,
quod de itinere actuque reficiendo competit: non
tamen si silice quis sternere velit, nisi nominatim id

6 convenit. Red et de haustu, quia servitus est,

7 competunt nobis in rem actiones. Competit au- 2C
tem de servitute actio domino aedificii neganti servi-
tutem se vicino debere, cuius aedes non in tot.uin
liberae sunt, sed ei cum quo agitur servitutem non
debent, ve.rbi gratia habeo aedes, quibus sunt vici-
nae Seianae et Sempronianae, Sempronianis servi-
tutem debeo, adversus dominum Rei an arum volo ex-
periri altius me tollere prohibentem: in rem actione
experiar: licet enini serviant aedes meae, ei tamen
cum quo agitur non serviunt: hoc igitur intendo ha- 25
bere me ius altius tollendi invito co cum quo ago:
quantum enim ad eura pertinet, liberas aedes habeo.

8 Si cui omnino altius tollere non liceat, adversus
cum recte agetur ius ei non esse tollere, haec servi-
tus et ei, qui ulteriores aedes habet, deberi poterit

5 Paulus libro vicensimo primo ad edictum et
ideo si inter meas et Titii aedes tuae aedes inter- 30
cedant, possum Titii aedibus servitutem imponere,
ne liceat ei 10 altius tollere, licet tuis Don imponatur:
quia donec tu non extollis, est utilitas servitutis11.

. 6 Ulpiaatus libro septimo decimo ad edictum Et
si forte qui medius est, quia servitutem non debe-
bat, altius extulerit aedificia sua, ut iarn ego non
videar luminibus tuis obstaturus. si aedificavero, frustra
intendes ius mihi non esse ita aedificatum habere
invito te: sed si intra ‘tempus statutum* rursus depo- 35
suerit aedificium suum vicinus, remiscetur tibi vindi-

1 catio. Sciendum tamen in his servitutibus pos-
sessorem esse eum 12 iuris et petitorem, et si forte
non habeam aedificatum altius in meo, adversarius
meus possessor est: nam cum nihil sit innovatum,
ille, possidet ct aedificantem 13 me prohibere potest et
civili actione ct interdicto quod vi aut clam: idem

et si lapilli iactu impedierit, sed ct 14 si patiente eo w

2 aedificavero, ego possessor ero effectus. Etiam

de servitute, quae oneris ferendi causa imposita erit, 269, i

cessum rit i™ W (2) in bona »"■

S i ru ,0' Ia B Just

W P°st MOX delevit F‘ (5) ,,u

...vel] quod dare facere possunt ut Mo quo quo
una facere possunt vel Busehke \

(7) Ed. 1. 2, *3...13; Sab. 14.. .10; App. 20. 21. — Eas. 58, 5
(8) conf. 43, 19, 3 S 5 (9) § 3 fin. Iust. f ( Kr .) (10) sie

S, et F (11) iunge 8, 3, 7 § 1, 8, 2, I pr. (12) eum dei.
Mo. (13) sic Fa‘ cum Graecis, aedificante Fem

(14) et dei. Mo.

16

F

VIII 5

152

SI SERVITUS VINDICETUR

269, 1 actio nobis competit, ut et onera ferat ct aedificia
reficiat ad eum modum, qni servitute imposita com-
prehensus est. et Gallus putat non posse ita servi-
tutem imponi, ut quis facere aliquid cogeretur, sed
ne me facere prohiberet: nam in omnibus servituti- .
bus refectio ad eum pertinet, qui sibi servitutem ad-
6 serit, non ad eum, cuius res servit, sed evaluit Servi
sententia, in proposita specie ut possit quis defen-
dere ius sibi esse cogere adversarium reficere parie-
tem ad onera sua sustinenda. Labeo autem hanc
servitutem non hominem debere, sed rem, denique

3 licere domino rem derelinquere scribit. Haec au-
tem actio in rem magis est quam in personam et
non alii competit quam domino aedium et adversus

4 dominum, sicuti ceterarum servitutium intentio. Si

io aedes plurium dominorum sint, an in solidum aga- :

tur, Papinianus libro tertio quaestionum tractat: et .
ait singulos dominos in solidum agere, ‘sicuti de ce-
teris servitutibus excepto usu fructu’ ,3. sed non idem
respondendum inquit, si communes aedes essent, quae

5 onera vicini sustinerent. Modus autem refectio-
nis in hac actione ad eum modum pertinet, qui in
servitute imposita1 continetur: forte ut reficiat la-
pide cuadrato vel lapide structili vel quovis alio

ts 6 opere, quod in servitute dictura est. Veniunt et
fructus in hac actione, id est commodum quod ha-
7 beret, si onera aedium eius vicinus sustineret. Pa-
rietem autem meliorem quidem, quam in servitute
impositum est, facere licet: deteriorem si facit, aut
per hanc actionem ant per operis novi nuntiationem
prohibetur.

7 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Ha- ■

20 rum actionum eventus hic est, ut victori officio indi-
cis aut res praestetur aut cautio, res ipsa haec est,
ut iubeat adversarium iudex emendare vitium parie-
tis et idoneum praestare, cautio haec est, ut eum
iubeat de reficiendo pariete cavere neque se neque
successores suos prohibituros altius tollere sublatum-
que habere: et si caverit, absolvetur, si vero neque
rem praestat neque cautionem, tanti condemnet, quanti
actor in litem iuraverit.

2r> 8 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum Sic-

ut autem refectio parietis ad vicinum pertinet, ita
fultura aedificiorum vicini cui servitus debetor, quam-
diu paries reficitur2, ad inferiorem vicinum non debet
pertinere: nam si non vult superior fulcire, deponat,
ct restituet, cum paries fuerit restitutus, et hic quo-
que sicut in ceteris servitutibus actio contraria da-

1 bi tur, hoc est ius tibi non esse me cogere. Coni-
so petit mihi actio adversus eum, qui cessit mihi talem

servitutem, ut in parietem eius tigna inmittere mihi
liceat supraque ea tigna verbi gratia porticum am-
bulatoriam facere superque eum parietem columnas
structiles imponere, quae tectum porticus amblllato-

2 riae sustineant. Distant autem Ime actiones inter
se, quod superior quidem locum habet etiam ad com-
pellendum vicinum reficere parietem meum 3, haec vero
locum habet ad hoc solum, ut tigna suscipiat, quod

35 3 non est contra genera * servitutium. Sed si quae-
ritur, quis possessoris, quis petitoris partes sustineat,
sciendum est possessoris partes sustinere, si quidem
tigna immissa sint, eum, qui servitutem sibi deberi

4 ait, si vero non sunt immissa, cum qui negat-, Et
si quidem is opt.inuerit, qui servitutem sibi defendit,
non debet ei servitus cedi, sive recte pronuntiatum
est, quia habet, sive perperam, quia per sententiam
non debet servitus constitui, sed quae est declarari,
plane si non utendo amisit dolo malo domini aedium
post litem contestatam , restitui ei oportet, quemad-

5 modum placet in domino5 aedium. Aristo Ce-
270, l reliio Vitali respondit nou putare se ex taberna ca-

siaria fumum in superiora aedificia iure immitti posse,
nisi ei rei6 servitutem talem admittit, idemque ait:

ct ex superiora iu inferiora non aquam, non quid j
aliud immitti licet: in suo enim alii hactenus facere
licet, quatenus nihil in alienum immittat, fumi autem
sicut aquae esse immissionem: posse igitur superio-
rem cum inferiore agere ius illi non esse id ita facere. 5
Alfenum denique scribere, ait posse ita agi ius illi non
cs.se in suo lapidem caedere, Ut iu meum fundum
fragmenta cadant, dicit igitur Aristo eum, qui tabernam
casiariam a Minturnensibus conduxit, _ a superiore pro-
hiberi posse fumum immittere, sed Minturnenses ei ex
conducto teneri: agique sic posse dicit cum eo, qui euin
bimum immittat, ius ei non esse fumum immittere,
ergo per contrarium agi poterit ius esse fumum im- 1«
mittere: quod et ipsum videtur Aristo probare, sed
et interdictum uti possidetis poterit locum habere, si

6 quis prohibeatur, qualiter velit, suo uti. Apud
Pomponium dubitatur libro quadragerisiino primo lec-
tionum . an quis possit ita agere licere- fumum non
gravem, puta ex foco, iu suo facere aut non licere,
et ait magis nou posse agi, sicut agi non potest ius
esse in suo ignem facere aut sedere aut. lavare.

7 Idem in diversura probat: nam et in balineis7, in- 15
quit, vaporibus cum Quintilia cuniculum pergentem

in Ursi Iuli8 instruxisset, placuit potuisse tales ser-
vitutes imponi.

9 Paulus libro vicemimo primo ad edictum ?i
eo loco, per quem mihi it.er debetur, tu aedificaveris,
possum intendere ius mihi esse ire agere: quod si
probavero, inhibebo opus tuum, item lulianus scrip-
sit, si vicinus in suo aedificando effecerit, ne’ stilli-
cidium meum reciperet, posse me agere de iure meo, 20
id est ius esse immittendi stillicidium, sicut in via
diximus, sed si quidem nondum aedificavit, sive usum
frimtum sive viam habet, ius sibi esse ire agere vel
frui intendere potest: quod si iam aedificavit domi-
nus, is qui iter et actum habet adhuc potest inten-
dere ius sibi esse, fructuarius autem non potest,
quia amisit usum fructum; et ideo de dolo actionem
dandam hoc casu lulianus ait. contra si in itinere, a
quod per fundum t.ibi debeo, aedifices, rect.e inten-
dam ius tibi non esse aedificare vel aedificatum ha-
bere, quemadmodum si in area mea quid aedifices.

1 Qui latiore via vel angustiore usus est, retinet
servitutem, sicuti qui aqua, ex qua ius habet utendi,
alia mixta usus est, retinet iu6 suum.

10 Ulpianus libro quinquagensimo tertio ad edic-
tum Si quis diuturno usu et longa quasi possessione 30
ius aquae ducendae naefcus sit, mm est ei necesse
docere de inrc, quo aqua constituta est, veluti ex
legato vel alio modo, sed utilem habet actionem, ut
ostendat per annos forte tot usum se non vi non

1 clam non precario possedisse. Agi autem lia-c
actione poterit non tantum cum eo, in cuius agro
aqua oritur vel per cuius fundum ducitur, veram
etiam cum omnibus agi poterit, qui cumque aquam
non 10 ducere impediunt, exemplo ceterarum servitu- ss
tium. et generaliter quicuiuque aquam ducere impe-
diat, hac actioue cum eo experiri potero.

11 Marcellus libro sexto digestorum An unus
ex sociis i 11 communi loco invitis ceteris iure aedi-
ficare possit, id est an, si prohibeatur a sociis, pos-
sit cum his ita experiri ius sibi esse aedificare, et
au soeii cum eo ita agere possint ius sibi prohibendi
esse vel illi ius aedificandi non esse: et si aedifica- w
tum iam sit, non possit11 cum eo il, a experiri ius tibi 271, >
non esse ita aedificatum habere, quaeritur, ct magis

dici potest prohibendi potilis quam faciendi esse ius
socio, quia magis ille, qui facere conatur ut dixi;
quodammodo sibi alienuro quoque ius praeripit, si
quasi solus dominus ad suura arbitrium uti iure1*
communi velit.

12 Iavolenus libro secundo epistularum Egi ius s
illi non esse tigua iu parietem meum immissa habere:

(1) servi tu temposita F (2) reficietur Fl (3) eum

Kr. (4) regulas Mo. (5) dominio dett. (6) serviunt:

nam ini. Mo. (v) balinei Hal. cum B (s) iursiiuli

Fl, in hortis iulii F*S (9) he F\ et F* fio) nos
Hotomanm (11) nam possint dett. (13) iure] re

Mo. (13) v> lusi. (Longo)

quemadmodum servitut. auxit.

VIII 5

153

271, « an et de futuris non immittendis cavendum est? re-
spondi: indicis officio contineri puto, ut de futuro
quoque dpere caveri debeat.

13 Proculus libro quinto epistularum P istulas,
quibus aquam duco, in via publica habeo et nae
ruptae inundant parietem tuum: puto posse te me-

li» cum recte agere, ins milii non esse flumina ex meo
in tuum parietem fluere. . .

14 l‘ON ponius libro trigensimo tertio ad cxwtnum
Si, cum meus proprius esset paries, passus sim te
immittere tigna quae antea habueris: si nova velis
immittere, prohiberi a me potes: immo etiam agere
tecum potero, ut ea, quae nova immiseris, tollas.
1 3i paries communis opere abs te facto in aedes

is meas se inclinaverit, potero tecum agere, ius tibi non
esse parietem illum ita habere '. _

15 Ulpianus libro sexto opinionum Altius aedes
suas2 extollendo, ut luminibus domus ‘minoris annis
vigin t, i quinque vel’ impuberis, cuius ‘curator vel’ 3 tutor
erat4, officiatur, efficit: quamvis hoc quoque nomine
actione ipse heredesque teneantur, quia quod alium
facientem prohibere ex officio necesse habuit, id ipse

ai committere non debuit, tamen et adversus possiden-
tem easdem aedes danda est impuberi ‘vel minori'3
actio, ut quod non iure factum est tollatur.

16 Julianus libro septimo digestorum Si a te
emero, ut mihi liceat ex aedibus raeis in aedes tuas
stillicidium immittere et postea te sciente ex causa
emptionis immissum habeam, quaero, an ex hac causa
actione quadam vel exceptione tuendus sim. respondi

25 utroque auxilio me usurum.

17 Alfenus libro secundo digestorum Siquando
inter aedes binas paries esset, qui ita ventrem face-
ret5, ut in vicini domum semipedem aut amplius
procumberet, agi oportet ius non esse illum parietem

1 ita proiectum in suum esse invito se, Cum in
domo Gaii Sei locus quidam aedibus Anni ita ser-

s« viret, ut in eo loco positum liabere ius Scio non
esset, et Scius in eo silvam sevisset, in qua labra et
tenes8 cucumellas positas haberet, Annio consilium
omnes iuris periti dederunt, ut cum eo ageret7 ius
ei non esse ia eo loco ea posita habere invito se.

2 Secundam cuius parietem vicinus sterculiimm fe-

272,1

cerat, ex quo paries madescebat;6, consulebatur8,
quemadmodum posset vicinum cogere, ut stereulinum
tolleret, respondi, si in loco publico id fecisset, pei
85 interdictum cogi posse, sed ei in privato, de servitute
agere oportere: si damni infecti stipulatus esset,
pessi! ,s* per eam stipulationem, si quid ex ea re sibi
damni datum esset, servare.

18 Iuli anus Uhro sexto ex Minicio Is, cuius fa-
milia vicinum prohibebat aquam ducere, sili potesta-
tem non faciebat, ne secum agi posset: quaerit actor,
quid sibi faciendum esset, respondi oportere praeto-
rem causa cognita iubere bona adversarii possideri

40 et non ante inde discedere quam is actori ius aquae
ducendae constituisset et si quid, quia aquam ducere
prohibitus esset, siccitatibus detrimenti cepisset vel-
uti Si i»rata arboresve exaruisset10.

19 Marcianus libro quinto regularum Si de com-
muni servitute quis bene quidem deberi intendit, sed

rnium n'°d0 ,ut<?!11 Perdidit culpa sua. non est ae-
quum hoc ceteris damno esse: sed si per collusio-

Sm da ltfUna,dversari0’ da‘£ esse ac-

cuisse d d0l° CelSUS scnpsit> cdque ait Sabino pia-

funde »! ? u hbr0 9lulrto digestorum Testi
tum <4 ^ legrav.eraJ> casas iuuetas habuit: qui

Stiriu» UQd° r"atf> non cederent eim

leg.it.imi9 vindicasset, an iste fundus aliquam st

tutem casis deberet aut, si ex fideicommissi causa 272, i
eum 12 sibi dari legatarius desideraret, heredes servi-
tutem aliquam casis excipere deberent, respondit de-
1 beri rj. Plures ex municipibus, qui diversa praedia
possidebant, saltura communem, ut ius compascendi io
haberent, mercati snnt idqne etiam a successoribus
eorum est observatum: sed nonnulli ex his, qui hoc
ius habebant, praedia sua _ illa propria venum dede-
runt. quaero, an in venditione etiam ius illud secu-
tura sit praedia, cum eius voluntatis venditores fue-
rint14, ut ct hoc alienarent, respondit id observan-
dum, quod actum inter contrahentes esset: ‘sed si
‘voluntas contrahentium manifesta non sit, et hoc ius
‘ad emptores transire’ 15. item quaero, an, cum pars illo- i»
rum propriorum fundorum legato ad aliquem trans-
missa sit, aliquid iuris secum huius compascui traxerit,
respondit, cum id quoque ius fundi, qui legatus esset,
videretur, id quoque cessurum legatario.

21 Labeo libro primo piihanon a Paulo ep>ito-
matorum Si qua aqua nondum apparet, eius iter duc-
tus constitui non potest. Paulus: immo puto id-
circo id falsum esse, quia cedi potest, ut aquam 28
! quaereres et inventam ducere liceret.

t

VI 15

QUEMADMODUM SERVITUTES AMITTUNTUR n

1 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Ser-
vitutes praediorum confunduntur, si idem utriusqne
praedii dominus esse coeperit.

2 Paulus libro vicemimo primo ad edictum Qui 25
Iter et actum habet, si ‘statuto tempore’ tantum ierit,
non perisse actum, sed manere Sabinus Cassius Oe-
tavenus aiunt: nam ire quoque per se cum posse qui
actum haberet.

3 Gaius libro septimo ad edictum provinciale lura
praediorum morte et capitis deminutione non perire
vulgo traditum est.

4 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum Iter s«
sepulchro debitum non utendo nutnquam amittitur.

5 Idem libro sexagensimo sexto ad edictum Ser-
vitus et per socium et fructuarium et bonae fidei
possessorem nobis retinetur:

6 Celsus libro quinto digestorum nam satis est

1 fundi nomine itum esse. ' Si ego via, quae nobis ns
per vicini fundum debebatur, usus fuero, tu autem
‘constituto tempore’ cessaveris, an ius tuum amiseris1?
et e contrario, si vicinus, cui via per nostrum fun-
dum debebatur, per meam partem ierit egerit, tuam
partem ingressus non fuerit, an partem tuam libera-
verit? Celsus respondit: si divisus est fundus inter
socios regionibus, quod ad servitutem attinet, quae
ei fundo debebatur, perinde est, atque si ab initio
duobus fundis debita sit: et sibi quisque dominorum 40
usurpat servitutem, sibi non utendo deperdit nec am- 273, i
piius in ea re causae eorum fundorum miscentur:
nec fit ulla iniuria ei cuius fundus servit, immo si
quo melior, quoniam alter dominorum utendo sibi,
lct non toti fundo proficit. Sed si is fundus qui
servierit ita divisus est, plusculum dubitationis ea
res habet, nam si certus ac finitus viae locus est,
tunc, si per longitudinem eius fundus divisus est,
eadem omnia servanda erunt, quae si initio consti- »
tuendae eius servitutis similiter hic duo fundi fuis-
sent: si vero per latitudinem viae fundus divisus est
(nec multum refert, aequaliter id factum est an in-
aequaliter), tunc manet idem ins servitutis, quod
| fundo indiviso fuerat, nec. aut usu detineri aut non
, utendo deperire nisi tota via poterit: nec si forte in-
i ciderit, ut semita, quae per alterum dumtaxat fuu-

(1) iunge 43, 27, 2 (2) tuaa P t«\ <> w t

(4) ^ F', eras F>S (3) facere F {S . ^

et Uotomanus collatu Afranii ct Laberii locis a

foTZPrMi' uterque 'labella lenis-,

19, 1, 15. lines et labra (7) «e F\ auerc F* (sl

descedebat F (9) consulebat Mo. (W) exurui

F, exaruissent S, exaruissent, restituisset Mo. (11) li-
tem F1 (12) eum] cum FS (13) debere dell : non
debere Scaevola (Miccobono) il4) fuerunt F'2 (15 )<>I«sl.
(Qradenutitz) (15*) posse dett.

(16) Ed. 1...T...17; Nab. 18.. .20. 22. 24; Fap. *2l. *23.
25. — Bas. 58, 6 (17) amittantur ind. F

VIII 6

154

QUEMADMODUM SERVITUT. AMITT.

273,9 dum erit, uteretur, idcirco alter fundus liberabitur,
i« quoniam unum atque, eo modo individuum viae ius
1 b est. Possunt tamen alterutrum fundum liberare,
si modo hoe specialiter convenit: certe si is eui ser-
vitus debebatur alterum ex ea divisione fundum red-
emerit, uum ideo minus ea' re fundi alterius servi-
tus permanebit? nec video, quid absurde2 consecu-
turum sit eam sententiam fundo altero manente servo :
si modo et ab initio potuit augustior constitui via
ts quam lege finita est et adhuc id loci superest in eo
fundo, cui remissa servitus non est, ut sufficiat viae:
quod si minus loci superest quam viae sufficiat, uter-
que fundus liberabitur, alter propter redemptionem,
alter, quia per eum locum qui superest via constitui
!c non potest. Ceterum si ita constitutum est ius
viae, ut per quamlibet partem fundi ire agere liceat,
idque vel subinde mutare niliil prohibet atque ita di-
visus est fundus: si per quamlibet eius partem aeque
2n ire3 atque agi possit, tunc perinde observabimus
atque si ab initio duobus fundis duae servitutes in-
junctae fuissent, ut altera retineri, altera non utendo
1 d possit deperire, Nec me fallit alieno facto ius
alterius immutatu1 iri, quoniam ante satius5 fuerat
per alteram partem ire agere, Ut idem ius eic in
altera parte fundi retineretur1: contra illud commo-
dum accessisse ei cui via debebatur, quod per duas
2f pariter vias ire agere possit bisque octonos* in por-
rectum et senos denos in anfractum.

7 Paulus libro tertio deaimo ad Plautium Si sic
constituta sit aqua, ut vel aestate ducatur tantum
vel uno mense, quaeritur quemadmodum non utendo
amittatur, quia non est continuum tempus, quo cum
uti non9 potest, non sit usus, itaque’0 et si alternis
annis vel mensibus quis aquam habeat, 'duplicato

so constituto tempore' amittitur, idem et de itinere cus-
toditur. si vero alternis diebus aut die toto11 aut
tantum nocte, 'statuto legibus tempore' amittitur, quia
una servitus est: nam et si alternis horis vel una
hora cottidie servitutem habeat. Servius 12 scribit per-
dere eura non utendo servitutem, quia id quod habet
eottkliamim sit ’3.

8 Idem libro quinto decimo ad Plautium Si stilli-
3s eidii immittendi ius habeam in aream tuam et per-
misero ius tibi in ea area aedificandi, stillicidii im-
mittendi ius amitto, et similiter si per tuum fundum
via mihi debeatur et permisero tibi in eo loco, per

274, i quem via mihi debetur, aliquid facere, amitto ius
1 viae. Is qui per partem itineris it totum ius usur-
pare videtur.

9 I avolemus libro tertio ex Plautio Aqua si in
partem aquagi influxit, etiamsi Don ad ultima loca
pervenit, omnibus tamen partibus usurpatur11.

s 10 Paulus libro quinto decimo ad Plautium Si
communem fundum ego et pupillus haberemus, licet
uterque non uteretur, tamen propter pupillum et ego
1 viam retineo. Si is, qui nocturnam aquam habet,
interdiu per 'constitutum ad amissionem tempus' usus
fuerit, amisit nocturnam servitutem, qua usus non est,
idem est in eo, qui certis horis aquae, ductum habens
aliis urus fuerit nec ulla parte earum horarum,
io 11 Marcellus libro quarto digestorum Is cui
via vel actus debebatur, ut vehiculi certo genere
uteretur, alio genere fuerat usus: videamus ne ami-
serit servitutem et alia sit eius condicio, qui amplius
oneris quam licuit vexerit, magisque hic plus quam
aliud egisse videatur: sicuti 15 latiore itinere usus esset
aut si plura iumenta egerit quam licuit aut aquae
admiscuerit aliam. lfiideoque in omnibus istis quaestio-
15 uibus servitus quidem non amittitur, nou autem con-
ceditur plus quam pactum est in servitute habere.
1 Heres, cum legatus esset fundus sub condicione,

imposuit ei servitutes: extinguent.ur, si legati condi- 2*4
cio existat. videamus, an adquisitae sequantur lega- 1
tarium : et magis dicendum est, ut sequant.hr.

12 Celsus libro tricensimo tertio digestorum. Qui
fundum alienum bona fide emit, itinere quod ei fundo
debetur usus est: retinetur id ius itineris: atque
etiam, si precario aut vi deiecto domino, possidet: 29
fundus enim qualiter se habens ita, cum iu suo ha-
bitu possessus est, ius non deperit15, neque refert,
iuste nec ne possideat, qui talem eum possidet, quare
fortius 19 et si aqua per rivum sua sponte perfluxit,
ius aquae ducendae retinetur, quod et Sabino recte
placet, ut apud Neratium libro quarto membranarum
scriptum est.

18 Marcellus libro septimo decimo digestorum
Si quis ex fundo, eui viam vicinus deberet, vendi- 20
disset locum proximum servienti fundo non imposita
servitute et intra 'legitimum tempus, quo servitutes
pereunt,' rursus eum locum adqnisisset, habiturus est
servitutem, quam vicinus debuisset.

14 I avolemus libro decimo ex Cassio Si locus,
per quem via aut iter aut actus debebatur, impetu
fluminis occupatus esset et intra 'tempus, quod ad
amittendam servitutem sufficit,' alluvione facta resti- 3®
tutus est, servitus quoque in pristinum statum resti-
tuitur: quod si id tempus' praeterierit, iit servitus

i amittatur,' renovare eam cogendus est. Cura via
publica vel fluminis impetu vel ruina amissa est, vi-
cinus proximus viam praestare debet.

15 Idem libro secundo epistularum Si, cum ser-
vitus milii per plures fuudos deberetur, medium fun- 35
dum adquisivi, manere, servitutem puto, quia totiens
servitus confunditur, quotiens uti ea is ad quem per-
tineat non potest: medio autem fundo adqnisito po-
test eonsistere, ut per primum et ultimum iter de-
beatur.

16 Proculus libro primo epistularum Aquam,
quae oriebatur in fundo vicini, plures per eundem
rivum iure ducere soliti sunt, ita ut suo quisque die

a capite duceret, primo per eundem rivum cumque in-
communem, deinde ut quisque inferior erat, suo quis-
que proprio rivo, et unus 'statuto tempore, quo servi-
tus amittitur,' uon duxit, existimo eum ius ducendae
aquae amisisse nec per ceteros qui duxerunt eius
ius usurpatum esse: proprium enim cuiusque eorum 275, 1
ius fuit neque per alium usurpari potuit, quod si plu-
rium fundo iter aquae debitum esset, per unum eorum
omnibus his, inter quos is fundus communis fuisset,
usurpari potuisset, item si quis eorum, quibus aquae
ductus servitus debebatur et per eundem rivum aquam
ducebant, ius aquae ducendae non ducendo eam ami-
sit, nihil iuris eo nomine ceteris, qui rivo utebantur, 5
aderevit idque commodum eius est, per cuius fun-
dum id iter aquae20, quod non utendo pro parte unius
amissum est: libertate enim huius partis servitutis
fruitur.

17 Pomponius libro undecimo ex variis lectionibus

Labeo ait, si is, qui haustum habet, per 'tempus, quo
servitus amittitur,’ ierit ad fontem nec aquam hau-
serit, iter quoque eum amisisse. t*

18 Paulus libro quinto decimo ad Sabinum Si
quis alia aqua usus fuerit, quam de qua in servitute

1 imponenda actum est, servitus amittitur. Tem-
pus, quo non est usus praecedens fundi dominus, cui
servitus debetur, imputatur ei. qui in eius loco suc-

2 cessit. Si, cum ius haberes immittendi, vicinus
'statuto tempore' aedificatum non habuerit ideoque nec m

; tu immittere poteris21, non ideo magis servitutem
amittes, quia non potest videri usucepisse vicinus
tuus libertatem aedium suarum, qui ius tuum non
interpellavit.

(1) sic F“, eam F* (2) absurdi edd, (3) iri Sal.

(4) immutatum F2 (5) satis edd. (c) ei] et Mo.
(7) sic dett., retinetur FS (8) pedes ins. Brenkmann
(9) non dei. Mo. (10) quaedam interciderunt de aqua
aestiva et menstrua qua tempore amittantur (Kr.)

(U) toto] tantum dett. cum B (12) servitus B (13) iunge
33, 2, 13 — » 7, 4, 28 (14) usurpantur F (15) si wt

edd. (16) pr. fin. lust. {Faber) (it) qualiter qua-

liter Sal. (is) deperdit Heinsius (10) fortius dei.
F * (20) est ins. edd. (21) potueris dett.

SI QUADRUPES PAUPERIEM

155

VIII 6 IX 1

27 b, u 19 Pomponius libro trigensimo secundo ad Sabi-

num Si pariem fundi vendendo lege caverim, uti
per eam partem in reliquum fundum meum aquam
ducerem, et ''statutum tempus1 intercesserit, antequam
2« rivum facerem, nihil iuris amitto, _ quia nullum iter
aquae fuerit1, sed manet mihi ius integrum; quod si
1 fecissem iter neque usus essem, amittam. Si per
fundum meum viam tibi legavero et adita mea here-
ditate per <constitutum tempus ad amittendam sem-
tutem1 ignoraveris eam tibi legatam esse, amittes viam
non utendo, quod si intra idem tempus, antequam ■
rescires tibi legatam servitutem, tuum fundum vendi-
deris, ad emptorem via pertinebit, si reliquo tempore I
25 ea usus fuerit, quia scilicet tua esse coeperat: ut ,
iam nec ius repudiandi legatum tibi possit contingere, i
cum ad te fundus non pertineat. j

20 Scaevola libro primo regularum Usu retine- i.

tur servitus, cum ipse cui debetur utitur quive iu 275, ->7
possessionem eius est aut mercennarius aut hospes
aut medicus quive ad visitandum dominum veuit vel
colonus aut fructuarius:

2 1 Paulus libro quinto sententiarum fructuarius 30
licet suo nomine.

22 Scaevola libro primo regularum Denique qm-
cumque quasi debita via usus fuerit,

23 Paulus libro quinio sententiarum (sive ad fun-
dum nostrum facit, vel ex fuudu)

24 Scaevola libro primo regularum licet malae

fidei possessor sit, retinebitur servitus. t . 35

26 Paulus libro quinto sententiarum _ Servitute
usus non videtur nisi is, qui suo iure u.ti se credi-
dit: ideoque si quis pro via publica vel pro alterius
servitute usus sit,, nec interdictum nee actio utiliter
competit.

LIBER NONUS.

ia

SI QUADRUPES PAUPERIEM JECISSE DICATUS.

1 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Si
s quadrupes pauperiem fecisse dicetur, actio es lege
duodecim tabularum descendit: quae lex voluit aut
dari id quod nocuit, id est id animal quod noxiam

1 commisit, aut aestimationem noxiae offerre3. Noxia

2 autem est ipsum delictum. Quae actio ad omnes

3 quadrupedes pertinet. Ait praetor ‘pauperiem fe-
cisse'. 4 pauperies est damnum sine iuiuria facientis
datum: nec enim potest animal iuiuria fecisse, quod

4 sensu caret. Itaque, ut Servius scribit, tunc haec
no actio locum habet, cum commota feritate nocuit

quadrupes, puta si equus calcitrosus calce percus-
serit, aut bos cornu petere solitus petierit, aut mulae
propter nimiam ferociam 5: quod si propter loci ini-
quitatem aut propter culpam mulionis, aut si plus
insto onerata quadrupes in aliquem onus everterit,

5 haec actio cessabit damnique iniuriae agetur. Sed
et si canis, cum ducerfetnr ab aliquo 6, asperitate sua

as evaserit et alicui damnum dederit: si contineri firmius

ab alio poterit7 vel si per eum locum induci nou
debuit, haec actio cessabit et tenebitur qui canem

6 tenebat. Sed et si instigatu alterius fera damnum

7 dederit, cessabit haec actio. Et generaliter haec
actio locum habet, quotiens contra naturam fera
mota pauperiem dedit: ideoque si equus dolore* con-
citatus calce petierit, cessare istam actionem, sed
eum. qui equum percusserit aut vulneraverit, in fae-

20 tum magis quam lege Aquilia teneri, utique ideo,
quia non ipse suo corpore damnum dedit, at si, cum
equum permulsisset quis vel palpatus esset9, calce
5 eum percusserit, erit actioni locus. Et si alia
quia’ rupes aliam concitavit, ut damnum daret, eius
LJuae c°u citavit nomine agendum erit. Sive autem
corpore, suo pauperiem quadrupes dedit, sive per
t 1uara tetigit quadrupes, haec actio locum

A. ' nt l?u.ta 81 piaustro bos obtrivit aliquem vel
raV.w? tdCleita< in testiis autem propter natu-
$ b^c actiu>eum nou habet: et ideo

miims 81? njClVn 11051 potest quondam do-

cvisit" et hilxU 5n,-a desluit dominus esse, ubi fera
0 et 81 eUln occidi, meum corpus est.

11 Cum arietes vel boves commisissent et alter al- 27(5, k
tcrum occidit, Quintus Mucius distinxit, ut si quidem

is perisset qui adgressus erat, cessaret actio, si is,
qui non provocaverat, competeret actio, ‘quamobretn
“eum sibi’ aut noxam sarcire aut in noxam dedere 277, t

12 ‘oportere.' 11 Et cum etiam in quadrupedibus noxa
caput sequitur, adversus dominum haec actio datur,
non cuius fuerit quadrupes, cum noceret, sed cuius

13 nunc est. ,1!Flane si ante litem contestatam de-

14 cesserit animal, extiiicta erit actio. Noxae autem
dedere est animal13 tradere vivum. 17 demum si com-
mune plurium sit animal, adversus singulos erit in 5

15 solidum noxalis actio, sicuti in homine. Inter-
dum autem dominus in hoc nou convenietur, ut noxae
dedat, sed etiam in solidum, ut puta si in iure inter-
rogatus, an sua quadrupes esset, responderit non
esse suam: nam si constiterit esse eius, in solidum

16 condemnabitur.11 Si post litem contestatam ab
alio sit animal occisura, quia domino legis Aquiliae
actio competit, ratio in iudieio habebitur' legis Aqui- io
liae, quia dominus noxae dedendae facultatem ami-
serit: ergo ex iudicio proposito litis aestimationem
offeret15, 'niel paratus fuerit actionem mandare ad-

17 versus eum qui occidit110. Hanc actionem nemo
dubitaverit heredi dari 'ceterisque successoribus’11:
item adversus heredes ‘ceterosque’ 17 non iure suc-
cessionis, sed eo iure, quo domini sint, competit.

2 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum Haec
actio nou solum domino, sed etiam ei cuius interost is
competit, veluti ei cui res commodata est, item ful-
loni, quia eo quod tenentur damnum videntur pati.

1 Si quis aliquem evitans, magistratum forte, in
taberna proxima se immisisset ibique a cane feroce
laesus esset, non posse agi canis nomine quidam
putant: at si solutus fuisset, contra.

3 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Ex
hac lege iam non dubitatur etiam liberarum perso- eo
narum nomine agi posse, forte si patrem familias aut
filium familias vulneraverit quadrupes: 18seilicet ut non
deformitatis ratio habeatur, cum liberum corpus aesti-
mationem non recipiat, sed impensarum in curatio-
nem factarum ct operarum amissarum quasque amis-
surus quis esset inutilis factus.

4 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum Haec

(l) fuit II al.

(2) Ecl. 1...4; Sab. 5. — _ga3 en „ r ,

(3) offerri dett ,4) 5 s fin. = 4 9 ' T ' 5pl ”u\tl

M aliquo' K (7)

t edd. (8) I src Fs cum. Graecis, dolone Gothof

<s) essei cum Graecis Gentilis, eat ct FS (10)

fm. = Inst. 4, 9 pr. (lt) qu&mobrcm ... oportere verba
formulae esse a Justinianis errore retenta vidit \01gt
(12) § 14 in. Ulpianus collocaverit ante § 13 (Er.) (13) anima
F (14) iunge 11,1,7 (15) offerret F (ic) 4> Iust.

(Er.) (17) Iust. (Longo) (is) seqq. lust. (Grupe)

IX 1. 2

156

AD LEGKlf

2 7 7, 25 actio utilis competit et si non quadrupes, sed aliud
animal pauperiem fecit.

5 Alfenus libro secundo digestorum Agaso cum

in tabernam equum deduceret, inulam equus olfecit,
mula calcem reiecit ct crus agasoni fregit: consule-
batur, possetne cum domino mulae agi, quod ea
pauperiem fecisset, respondi posse.

H1

30 AD LEGEM AQUILIAM.

1 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Lex
Aquilia omnibus legibus, quae ante se de damno in- j
iuria locutae sunt, derogavit, sive duodecim tabulis,
sive2 alia quae, fuit: quas leges nunc referre non

1 est nceesse. Quae lex Aquilia plebiscitum est,
cura eam Aquilius tribunus plebis a plebe rogaverit.

35 2 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Lege

Aquilia capite primo cavetur: ‘ut qui3 servum ser-
‘vamve alienum alienamve quadrupedem vel1 pecu-
dem iniuria occiderit, quanti id in eo anno plurimi
278, 1 l ‘fuit, tantum aes dare domino damnas esto': et infra
deinde, cavetur, ut adversus infitiantem in duplum

2 actio esset. Ut igitur apparet, servis nostris ex-
aequat quadrupedes, quae pecudum numero sunt ct i
gregati m habentur, vcluti oves caprae boves equi '
muli asini, sed an sues pecudum appellatione conti-
nentur, quaeritur: et recte Labeoni placet contineri. ■

s sed canis inter pecudes non est. longe magis bestiae [
in eo numero non sunt, veluti ursi leones pantherae. I
6elcfanti autem ct cameli quasi mixti sunt (nam et
iumentomm operam praestant et natura eorum fera i
est) et ideo primo capite contineri eas6 oportet.

;S 7 Ulpianus libro octavo decimo 8 ad edictum
Si scrvtis servave iniuria occisus occisave fuerit, lex
Aquilia locum habet, iniuria occisum esse merito

io adicitur: non enim sufficit occisum, sed oportet in-
iuria id esse factum6.

4 G altis libro septimo ad edictum provinciale Ita-
que si servum tuum latronem insidiantem mihi occi-
dero, securus ero: nam adversus periculum naturalis

1 ratio permittit se defendere. Lex duodecim tabu-
larum furem noctu deprehensum occidere permittit,
ut tamen id ipsum cum clamore testificetur: interdiu

15 autem deprehensum ita permittit occidere, si is se
telo defendat, ut tamen aeque cum clamore testi-
ficetur.

5 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum 10 Sed
et si11 quemcumque, alium ferro se petentem quis 18
occiderit, non videbitur iniuria occidisse13: et si metu
quis mortis14 furem occiderit, non dubitabitur 1S, quin
lege Aquilia non teneatur, sin autem cum posset
adprehendcre, maluit occidere, magis est ut iniuria

20 1 fecisse videatur: ergo et 10 Cornelia tenebitur. 10In-
iuriam autem hic accipere 17 nos oportet non quem-
admodum circa iniuriarum actionem contumeliam qnan-
dam, sed quod non iure factum est, hoc est contra
ins, id est si culpa quis occiderit: et ideo interdum
utraque actio concurrit et legis Aquiliae et iniuria-
rum, sed duae erutd; aestimationes, alia damni , alia j
contumeliae, igitur iniuriam liie damnum accipiemus

2 culpa datum etiam ab eo, qui nocere noluit. Et
ideo quaerimus, si furiosus damnum dederit, an legis
Aquiliae actio sit? et Pegasus negavit: quae enim
in eo culpa sit, cum suae mentis uou sit? et hoc est ]

verissimum, cessabit igitur Aquiliae actio, quemad-
modum, si quadrupes damnum dederit, Aquilia ces-
sat, aut si tegula ceciderit, sed et si infans damnum
dederit, idem erit dicendum, quodsi 18 inpubes id fe-
cerit, Labeo ait, quia furti tenetur, teneri et Aquilia
eum : ct hoc puto verum , si sit iam inaniae capax.

3 Si magister in disciplina vulneraverit servum vel
occiderit, an Aquilia1” teneatur, quasi damnum iniuria
dederit? et Julianus scribit Aquilia teneri eum, qui
cluscaverat discipulum in disciplina: multo magis igi-
tur in occiso idem erit dicendum, proponitur autem
apud eum species talis: sutor, inquit20, puero discenti
ingenuo filio familias, parum bene facienti quod de-
monstraverit, forma calcei cervicem percussit, ut ocu- 279, i
lus puero perfunderetur-1, dicit igitur Iulianus in-
iuriarum quidem actionem non competere, quia non
faciendae iniiuiae causa percusserit, sed monendi et
docendi causa: an ex locato, dubitat, quia levis dum-
taxat castigatio concessa est docenti: 2Ssed lege Aqui-
lia posse agi non dubito:

6 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum 5
praeceptoris enim nimia saevitia culpae adsignatur.

7 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Qua
actione patrem consecuturum ait, quod minus ex
operis filii sui propter vitiatum oculum sit habiturus,

1 et impendia, quae pro eius curatione fecerit. Oc-
cisum autem accipere debemus, sive gladio sive etiam
fuste vel alio telo vel manibus (si forte strangulavit 10
eum) vel calce petiit vel capite vel qualiter qualiter.

2 Sed'12 si quis plus insto oneratus deiecerit onus
ct servum occiderit,, Aquilia locum liabet : fuit enim
in ipsius arbitrio ita se non onerare, nam et si lapsus
aliquis servum alienum onere presserit,, Pegasus ait
lege Aquilia eum teneri ita demum, si vel plus insto
ee oneraverit23 vel neglegentius per lubricum trans-

3 ierit. Proinde si quis alterius impulsu damnum is
dederit, Proculus scribit ueque eum qui impulit te-
neri, quia non occidit, neque eum qui impulsus est. quia
damnum iniuria non dedit: secundum quod in fac-

4 tum actio erit danda in eum qui impulit. Si quis
in colluctatione vel in pancratio, vel pugiles dum
inter se exercentur alius alium occiderit, si quidem
in publico certamine alius alium occiderit, cessat
Aquilia, quia gloriae causa et virtutis, non iniuriae
gratia videtur damnum datum, hoc autem in servo 20
non procedit, quoniam ingenui solent certare: in filio
familias vulnerato procedit, plane si cedentem vul-
neraverit, erit Aquiliae locus, aut si non in certa-
mine, servum occidit, nisi si domino committente hoc

5 factum sit: tunc enim Aquilia cessat. Sed21 si
quis servum aegrotum leviter percusserit et is obierit,
recte Labeo dicit lege Aquilia eum teneri, quia aliud

6 alii mortiferum esse solet. Celsus autem multum
interesse dicit, occiderit, an mortis causam praestite- 25
rit, ut qui mortis causam praestitit, non Aquilia, sed.
ia factum actione teneatur, unde adfert eum qui
venenum pro medicamento dedit et ait causam mor-
tis praestitisse, quemadmodum eum qui furenti gla-
dium porrexit: nam nec hunc lege Aquilia teneri,

7 sed in factum. Sed si quis de ponte aliquem
praecipitavit, Celsus ait, sive ipso ictu perierit aut
continuo submersus esi, aut lassatus vi fluminis vic- m
tus perierit, lege Aquilia teneri, quemadmodum fi

8 quis puerum saxo inlisisset. Proculus ait, si me-
dicus servum imperite secuerit, vel ex locato vel ex
lege Aquilia competere actionem.

(1) Ed. 1...11. 13. ..15. 17. 19. 21...27 . 29 . 30. 32...*40; Sab.
*12. *1G. *18. *20. *2S. *31. 41...*47...53, *57; Pap. 54...5S. —
Bas. 60, 3. — Cf. Inst. 4, 3; Cod. 3, 35 (2) t-abulisive

F, tabularum sive S (3) ut qui) si quis cum Bl' scr.
(4) quadrupedemve cum B et BB Hotomanus (5) seqq.
lust. (fliscle) (C) eos Sal. (7) — Collat. 7, 3, 1
(g) decimo om. Coli. (9) Proinde si quis servum latro-
nem occiderit, lege Aquilia non tenetur, quia non [in-
iuria] occidit addit Coli, inter l. i et $ (10) pr. § 1

in. Collat. 7, 3, 2. 3. 4 (ll) ai om. Coli. (12) qui

Coli. (13) Proinde si furem nocturnum, quem ;ex

duodecim tabularum omni modo permittit occidere, aut
diurnum, quem aeque lex permittit, sed ita demuui, si
se telo defendat, videamus au lege Aquilia teneatur?
ct Pomponius dubitat, num baee lex non sit in usu
ins. Coli. (14) metu quia mortis] quis noctu Coli

i (t5) dubitamus Coli, (is) ct] etiam lege Coli. (17) ac-
| eipere hio Coli, (is) quos F (19) aliqua F (20) 19, %
[ 13 § 4 (21) effunderetur l. qcm. (22) sed et edd.

( (23) onaverit F (24) sed e L Sal. (25) teqq. Iust. {de Medio)

AQUILIAM

157

IX 2

279, 33 8 Gajus libro septimo ad edictum provinciale

rjcm iuris est, si medicamento perperam usus fuerit,
sed et qui bene secuerit et dereliquit curationem,
35 1 securus non erit, sed culpae reus intellegitur Mu-
lionem quoque, si per imperitiam impetum mularum
retinere non potuerit, si eae alienum hominem ob-
triverint1, vulgo dicitur culpae nomine_ teneri, 2 idem
dicitur et si propter infirmitatem sustinere mularum
impetum non potuerit: nec videtur iniquum, si in-
firmitas culpae adiiumeretur, cum affectare quisque
non debeat, in quo vel intellegit vel intellegere debet
infirmitatem suam alii periculosam futuram, ldemiun*
w est in persona eius, qui impetum equi, quo velleba-
tur, propter imperitiam vel infirmitatem retinere non
poterit.

9 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Item
2150, i si obstetrix, medicamentum dederit et inde mulier

perierit, Labeo distinguit, ut, «i quidem suis inani-
bus supposuit, videatur occidisse: sin vero dedit, ut
sibi mulier offerret, in factum actionem dandam, quae
sententia vera est: magis enim causam mortis praestitit

1 quam occidit. Si quis per vim vel suasum medi-
camentum alicui infundit1 vel ore vel clystere vel

r si eum unxit malo veneno, lege Aquilia eum te-
neri , quemadmodum obstetrix supponens tenetur.

2 Si quis hominem fame necaverit, iu Lactum actione

3 teneri N eratius ait. Si servum meum equitantem
concitato equo effeceris in flumen praecipitari atque
ideo homo perierit, in factum esse dandam actionem
Ofilius scribit: qneinadmodum si servus meus ab alio

4 in insidias deductus, ab alio esset occisus. 4 Sed
si per lusum iaculantibus servus fuerit occisus, Aqui-
lo liae lucus est: sed si cura alii in campo iaculareu-

tur. servus per eum locum transierit, Aquilia cessat,
quia non debuit per campum iaculatorium iter in-
tempestive facere, qui tamen data opera in eum
iaenlatus est, utique Aquilia tenebitur:

10 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum
nam lusus quoque noxius in culpa est.

is 11 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum
Item Mela scribit, si, cum pila quidam luderent, ve-
hementius quis pila percussa in tonsoris manus eam
deiecerit et sie_ servi, quem tonsor habebat8, gula
sit praecisa adiectu 6 cultello: in quocumque eorum
culpa sit, eum lege Aquilia teneri. Proculus in tori
sore esse culpam: ct sane si ibi tondebat, ubi ex
consuetudine ludebatur vel ubi transitus frequens erat,
26 est quod ei imputetur: quamvis nec illud' male di-
catur, si in lucu periculoso sellam habenti tonsori

1 _ se quis commiserit, ipsum de se queri debere. Si
alius tenuit, alius intercinit, is qui tenuit, quasi cau-

2 en iu mortis praebuit, ili factum actione tenetur. Sed
si plnres servum percusserint,, utrum omnes quasi
occiderint teneantur, videamus, ct si quidem appa-
ret, cui is ictu perierit, ille quasi occiderit tenetur:
quod si non apparet, omnes quasi occiderint teneri

*r' lunantis ait", ct si cum uno agatur, ceteri non libe-
rantur: nam ex lege Aquilia quod alius praestitit,
X'ma non relevat, cum sit poena. Celsus scribit,
s anus mortifero vulnere3 percusserit, alius postea
exammavent, priorem quidem non teneri quasi oe-
Be^ Suasi vulneraverit, quia ex alio vulnere
juriit posteriorem teneri, quia occidit, quod et Mar-

sr deierfirU.t ,df "iUr ^ e8t Probabilius. Si plnres trabem
-i a oppresserint, aequo veteribus

?ui camin lefi* AquiIia tl,ncri- «*"> cum co,

de xh „?ai, vT Tenit 61 e{f«ceat, ut aliquem raor-
q iVlb eum n°n tenuit, Proculus respondit

Aquiliae actionem esse: sed Iulianus eum deinum 280,3)
Aquilia teneri ait, qui tenuit et effecit ut aliquem
morderet: ceterum si non tenuit, in factum agendum.

6 Legis autem Aquiliae actio ero competit, hoc est

7 domino. Si in eo homine, quem tibi redhibiturus
essem, damnum iniuria datum esset, Iulianus ait legis 35
Aquiliae actionem milii competere meque, eum eoe-

8 pero redhibere, tibi restituturum. Sed si servus
bona fide alieni serviat, an ei competit Aquiliae actio?

9 et magis in factum actio erit danda. _ Eum , cui
vestimenta commodata sunt, non posse, si scissa fue-
rint, lege Aquilia agere Iulianus ait, sed domino eam

10 competere. An fructuarius vel usuarius legis
Aquiliae actionem haberet, Iulianus tractat: ct ego
puto melius utile iudicinm ex Lac causa dandum. _ «

12 Paulus libro decimo ad Sabinum ; Sed et si 281, 1
proprietatis dominus vulneraverit servum vel occiderit,
in quo usus fructus meus est, danda est mihi ad
exemplum legis Aquiliae actio in eum pro portione
usus fructus, ut etiam ea pars anni in aestimationem
veniat, qua nondum usus fructus meus fuit.

18 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum19 Liber &
homo suo nomiue utilem Aquiliae habet actionem:
directam euim non habet, quoniam dominus mem-
brorum suorum nemo videtur, fugitivi autem nomine

1 dominus habet. Iulianus scribit, si horno liber
bona fide mihi serviat, ipsum lege Aquilia mihi teneri.

2 Si servus hereditarius occidatur, quaeritur, quis
Aquilia10 ngat , cum dominus nullus sit huius servi.

et ait Celsus legem domino damna salva esse vo- 10
Inisse: dominus ergo11 hereditas habebitur, quare

3 adita hereditate, heres poterit experiri. Si servus
legatus post aditaro hereditatem sit occisus, compe-
tere legis Aquiliae actionem legatario, si non12 post
mortem servi adguovit Icgalnm: quod si repudiavit,
consequens esse ait Iulianus dicere, heredi com-
petere,

14 Paulus libro vieemimo secundo ad edictum
Sed si ipse heres cum occiderit, dictum est dandam is
iu eum legatario actionem. 11

15 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Huic
scripturae consequens est dicere, ut, si ante aditam
hereditatem occidatur legatus servus, apud heredem
remaneat Aquiliae actio per hereditatem acquisita. 13
quod si vulneratus sit ante aditam hereditatem, in
hereditate quidem actio remansit,, sed cedere, ea lc-

1 gatario heredem oportet. Si servus vulneratus 20
mortifere postea ruina vel naufragio vel alio ictu
maturius perierit, de occiso agi non posse, sed quasi
de vulnerato, sed si manumissus vel alienatus ex
vulnere periit, quasi de occiso agi posse Iulianus ait.
haec ita 11 tam varie, quia verum est cum a te occi-
sum tunc cum vulnerabas, quod mortuo eo demum
apparuit: atu iu superiore non est passa ruina ap-
parere, an sit occisus, sed si vulneratum mortifere
liberum et heredem esse iusseris, deinde decesserit, 25
heredem eius agere Aquilia non posse,

16 Marcianus libro quarto regularum quia in
eum casum ros pervenit, a quo incipere, non potest.

17 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum .Si
dominus servum suum occiderit, bonae fidei posses-
suri vel ei qui pignori accepit in factum actione tene-
bitur. 18

18 Paulus libro decimo ad, Sabinum Sed et si j&
is qui pigrari servum accepit occidit eum vel vul-
neravit, lege Aquilia et pigneraticia conveniri potest,
sed alterutra contentus esse debebit actor.

19 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Sed

(.) obtribuerint P* (2) iunjfe 50| 17> 132 (3) ;nfn ■

4 3 < quae leguntur Iu,

caiiHH) ui,i In™ \ Kl <1U1 lacui is exercitatur

truiecert nui' i" eXtru!tarf> transeuntem servum Uni
truiecer.t cuba cuipa mus intellegitur (Mo ) fol hab

ba ] radeoat edd. cum B (6) praccisadiecto A pra

( ) hS 0 ^T'°dett^ P««ei«a adacto ec

{ > ° (S) 1 S1 8 1 ('■') vulnera F (1Q) aquiline 1

(11) ergo| vero Mo. (12) non] sic FS cum B; [vitae vel?
(Mo.) (13) 1. 14 inseri debuit post l.Uipr. v. udquisitafirr.).'
I. 16 pr. fin. fere lust. (Scrjre) (14) at con. 1< " (15) post

tenebitur addunt si coniunctim duobus legetur Stichus
et alter eorum occisum repudiaverit, puto conimietuin
solum posse Aquifiu «gere, quia retro adarevisse domi-
nium ei videretur 5 ex l. 34. 35 h. t. contra F et B (15) pr.
ex parte lust. {de Medio) <17) ideo 4« ebler

17

r

IX 2

158

AD LEGEM

2S1, 33 si communem servum occiderit quis, Aquilia teneri
eum Celsus ait: idem est et si vulneraverit:

35 20 1 Idem libro quadragensimo secundo ad Sabinum

scilicet pro ea parte, pro qua dominus est qui agat.

21 Idem libro octavo decimo ad edictum Ait
lex: ‘quanti is homo in eo anno plurimi fuisset’,
quae clausula aestimationem habet damni, quod da-

1 tum est. Annus autem retrorsus computatur, ex
quo quis occisus est: quod si mortifere fuerit vul-
to neratus et postea post longum intervallum mortuus

282,1 sit, inde annum numerabimus secundum lulianum2,
ex quo vulneratus3 est, licet Celsus contra scribit.

2 Sed utrum corpus eius solum aestimamus^ quanti
fuerit cum occideretur, an potius quanti interfuit
nostra non esse occisum? et hoc iure utimur, ut eius
quod interest fiat aestimatio.

22 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum
s Proinde si servum occidisti, quem sub poena traden-

1 dum promisi, utilitas venit in hoc iudiciurn, Item
causae corpori cohaerentes aestimantur, si quis ex
comoedis aut symphoniacis aut gemellis aut quadriga
aut ex pari mularum unum vel unam occiderit: non
solum enim perempti corporis aestimatio facienda
est, sed et eius ratio haberi debet, quo cetera cor-
pora depretiata sunt.

23 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Inde
io Neratius scribit, si servus heres institutus occisus

1 sit, etiam hereditatis aestimationem venire. Iu-
lianus ait, si servus liber et lieres esse iussus oeci- ,
sus fuerit, neque substitutum neque legitimum actione
legis Aquiliae hereditatis aestimationem consecuturum,
quae servo competere non potuit: quae sententia vera
est. pretii igitur solummodo fieri aestimationem, quia
hoc interesse solum substituti videretur: ego autem
puto nec pretii fieri aestimationem, quia, si heres
15 2 esset4, et liber esset. Idem Iulianus scribit, si
institutus fuero sub condicione ‘si Stichum manu-
misero’ et Stichus sit occisus post mortem testatoris,
in aestimationem etiam hereditatis pretium me con-
secuturum : propter occisionem enim defecit condicio :
quod si vivo testatore, occisus sit, hereditatis aesti-
mationem cessare, quia retrorsum quanti plurimi fuit

3 inspicitur. Idem Iulianus scribit aestimationem
20 hominis occisi ad id tempus referri, quo plurimi in

eo anno fuit: et ideo et si pretioso pictori pollex
fuerit praecisus et intra annum, quo praecideretur,
fuerit occisus, posse cum1 Aquilia agere pretioque
eo aestimandum, quanti fuit priusquam artem cum

4 pollice amisisset. Sed et si servus, qui magnas
fraudes in meis rationibus commiserat, fuerit occi-
sus, de quo quaestionem habere destinaveram, ut
fraudium participes eruerentur, rectissime Labeo seri-

25 bit tanti aestimandum, quanti mea intererat fraudes
servi6 per eum commissas detegi, non quanti noxa

5 eius servi valeat. Sed et si bonae frugi servus
intra annum mutatis moribus occisus sit, pretium id
aestimabitur, quanto valeret, priusquam mores mu-

6 taret. In summa omnia commoda1, quae intra an-
num, quo interfectus est, pretiosiorem servum face-
rent, haec accedere ad aestimationem eius dicendum

7 est. Si infans sit occisus nondum anniculus, ve-
to rius est sufficere hanc actionem, ut aestimatio refe-

8 ratur ad id tempus, quo8 intra anuum vixit. Hanc
actionem et heredi ‘ceterisque successoribus' 9 dari con-
stat: sed in heredem Vel ceteros5 9 haec actio non da-
bitur, cum sit poenalis, nisi forte ex damno locuple-

9 tior heres factus sit. Si dolo servus occisus sit,

et lege Cornelia agere dominum posse constat: et Bi
lege Aquilia egerit, praeiudicium fieri Corneliae non q

10 debet. Haec actio adversus confitentem com-
petit in simplum, adversus negantem in duplum. 35

11 Si quis hominem vivum falso confiteatur occi-
disse et postea paratus sit ostendere hominem vivum
esse, Iulianus scribit cessare Aquiliam, quamvis con-
fessus sit se occidisse: hoc enim solum remittere
actori confessoriam actionem, ne necesse habeat do-
cere eum occidisse: ceterum occisum esse hominem
a quocumque oportet.

24 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum 233, 1
Hoc apertius est circa vulneratum homiuem; nam si
confessus sit vulnerasse nec sit vulneratus, aestima-
tionem cuius vulneris faciemus? vel ad quod tempus
recurramus ?

25 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum Proinde
si occisus quidem non sit, mortuus autem sit, magis 5

1 est, ut non teneatur in mortuo, licet fassus sit. Si
procurator aut tutor aut curator aut quivis alitis
confiteatur 10 aut absentem 11 vuluerasse, confessoria in

2 eos utilis actio danda est. Notandum, quod in
hac actione, quae adversus confitentem datur, iudex
non rei iudicandae, sed aestimandae datur: nam
nullae partes sunt iudicandi in confitentes.

26 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum 1#
Puta enim, quod qui convenitur fateatur sc occidisse

et paratus sit aestimationem solvere, et adversarius
magni litem aestimat.

27 ULriANUS libro octavo decimo ad edictum Si
servus servum alienum subripuerit et occiderit, et
Iulianus et Celsus scribunt et furti et damni iDiuriae

1 competere actionem. Si servus communis, id est is
meus et tuus, servum meum occiderit, legi Aquiliae
locus est adversus te, si tua voluntate fecit: et ita
Proculum existimasse Urseius refert, quod si non
voluntate tua feeit, cessare noxalem actionem, ne sit
iu potestate servi, ut tibi12 soli serviat: quod puto

2 verum esse. Item si servus communis meus et
tuus sit occisus a servo Titii, Celsus scribit alterum
ex dominis agentem aut litis aestimationem consecu- 30
turum pro parte aut noxae dedi ei in solidum opor-

3 tere, quia haec res divisionem non recipit. Servi
autem occidentis nomine dominus tenetur, is vero
cui bona fide servit non tenetur, sed an is, qui ser-
vum in fuga habet, teneatur nomine eius Aquiliae
actione, quaeritur: et ait Iulianus teneri ‘et 13 est ve-

4 rissimum5 14 : cum 15 et Marcellus consentit, ‘Huius
legis secundum quidem capitulum in desuetudinem

5 abiit5. Tertio autem capite ait eadem lex Aquilia: m
‘Ceterarum rerum praeter hominem et pecudem oc-
‘cisos si quis alteri damnum faxit, quod usserit10
‘fregerit ruperit iniuria, quanti ea res erit 17 in diebus
‘triginta proximis, tantum aes domino dare damnas

6 ‘esto.’ Si quis igitur non occiderit hominem vel
pecudem, sed usserit fregerit ruperit, sine dubio ex
his verbis legis agendum erit, proinde si facem servo
"i meo obieeeris eteum adusseris, teneberis mihi. 18Item

si arbustum meum vel villam meam incenderis, Aqui- m

8 liae actionem habebo19, 18 Si quis insulam voluerit
meam20 exurere ct ignis etiam ad vicini21 insulam
pervenerit, Aquilia tenebitur etiam vicino: non minus 234, t
etiam inquiliuis tenebitur22 ob res eorum exustas23.

9 18 Si fornicarius 24 servus coloni ad fornacem ob-
dormisset et villa fuerit exusta, Neratius scribit cx
locato conventum praestare debere, si neglegens in
eligendis ministeriis fuit: ceterum si alius ignem sub-

(1) iunge 39, 2, 40 § 2 (2) l. 51 § 2 (3) vulneratos F

(4) si heres esset] idem B2: fuerit si superesset (Mo.)
<5) erum Cuiacius (coli. I. 11 § e h. i.) (e) servi dei.

Mo. (7) omnia commoda dei. Mo. (8) sic F1, quod
F*S (9) ‘5 lust. (Longo) (10) confitetur F' (11) idem
B et BS: aut pupillum aut adultum ins. Mo. (12) ut
tibi] utri Mo. cum B2' (13) et om. F (h) “ Iust.

( Kr .) (15) cum] cui dett. (16) usuerit i? (17) erit]

fuit Sai. (18) S 7...B = Coli. 1 2, 7, 1. 3. 7 (19) item

si insulam meam adusseris vel incenderis, Aquiliae
actionem habebo: itemque est et si arbustum meum
vel villam meam Coi! pergens cum Dig. 48, 8, 1
(20) meam om. Coli. (21) vicinis F (22) etiam
vicino: non minus et inq. tenebitur] lege vicino etiam:
non minus inq. Coli. (23) et ita Labeo libro XV re-
sponsorum refert add. Coli., ubi plura sequuntur a
compilatoribus omissa (24) forte Coli., fornacarius ter.

aquilum

IX 2

159

284, i iecerifc fornaci, aliufi neglegenter custodient, an

5 tenebitur qui subiecerit5? nam qui custodit, ninil
fecit, qui recte ignem subiecit, non peccavit : quia
ergo est? puto utilem .competere5 actionem tara in
eum qui ad fornacem obdormivit quam in eum qui
neglegenter custodit6, nec quisquam7 dixerit in eo
qui obdormivit, rem eum humanam et naturalem
e assum, cum deberet vel ignem extinguere vel ita

10 munire, ne evagetur8. sSi furnum secundum

io parietem eommuDem haberes, au damni imuria te- (

nearis? et ait Proculus agi non posse10, quia nec
cum eo qui focum haberet: et ideo aequius puto
in factum actionem dandam, scilicet si paries exustus
bit1-: sin 15 autem nondum mihi damnum dedens,
sed H' ita ignem habeas, ut metuam, ne mihi damnum 15

1 1 des, damni infecti puto sufficere cautionem u. '•'Pro-
culus ait., cum coloni servi villam exussissent17, co-
lonum vel ex locato vel 16 lege Aquilia teneri, ita ut

jr, colonus possit servos13 noxae dedere, et si uno indi-
cio res esset iudieata, altero amplius non agendum,
'sed haec ita, si culpa colonus careret: ceterum si .
'noxios servos habuit, damni eum imuria teneri, cur
'tales habuit20, idem servandum et circa inquilino- ]
'rum insulae personas scribit21: quae sententia habet :

12 ‘rationem’. 25 Si, cum apes meae ad tuas advolas-

285, i sent, tu eas exusseris, legis Aquiliae actionem com-

13 petere Celsus ait23. Inquit lex ‘ruperit', rupisse
verbum fere omnes veteres sic intellexerunt, ‘corrn-
M perit1. Et ideo Celsus quaerit ,_ si lolium aut
avenam in segetem alienam inieceris, quo eam tu j
inquinares, non solum quod vi aut clam dominum
posse agere, vel, si locatus fundus sit, colonum, sed

6 et in lactum 'agendum, et si colonus eam exercuit,
'cavere eum debere amplius non agi, scilicet ne do- |
'minus amplius inquietet' 21: nam alia quaeuam species
damni est ipsum quid corrumpere et mutare, ut lex
Aquilia locum habeat, alia uulla ipsius mutatione.

15 applicare aliud, cuius molesta separatio sit. Cum
eo plane, qui vinum spurcavit vel effudit vel acetum
fecit vel alio modo vitiavit, agi posse Aquilia Celsus
ait, quia etiam effusum et acetum factum corrupti

ti> Ili appellatione continentur25. Et nori negat frac-
tum et ustum contineri corrupti appellatione, sed
non esse novum, ut Icx specialiter quibusdam enu-
meratis generale subiciat verbum, quo specialia com-
n plectatur: quae sententia vera est. 2,1 Rupisse eum
utique accipiemus, qui vulneraverit, vel virgis vel
loris vel pugnis cecidit, vel telo vel quo alio, ut scin-
deret alieni corpus27, vel tumorem fecerit, sed ita ■.

*b domum, ei damnum iniuria29 datum est: ceterum si 23 1
nullo servum pretio viliorem deterioremve fecerit,
Aquilia cessat iniuriarumque erit agendum dumtaxat: .
Aquilia enim ca9 ruptiones, quae ‘damna dant, per- I

sequitur 3<1. ergo etsi pretio quidem non sit deterior 285, ir
servus factus , verum sumptus in salutem eius et
sanitatem facti eunt, iD haec mihi videri damnum

18 datum: atque ideoque 32 lege Aquilia agi 33 posse. Si
quis vestimenta sciderit vel inquinaverit., Aquilia quasi

19 ruperit tenetur. Sed et si quis milium vel fru- 29
mentum meum effuderit in flumen, sufficit Aquiliae

20 actio. Item si quis frumento h are nam vel aliud
quid immiscuit, ut difficilis separatio sit, quasi de
‘21 corrupto agi poterit. Si quis de manu mihi
nummos excusserit, Sabinus existimat damni iniuriae
esse actionem, si ita perierint, ne ad aliquem per-
venirent, puta si in flumen vel in mare vel in cloa-
cam ceciderunt: quud si ad aliquem pervenerunt,
ope consilio furtum factum agendum, quod et anti- 25
quis placuit, idem etiam iu factum dari posse ac-
2'2 tiouem ait. Si mulier pugno vel equa ictu a te
percussa eiecerit,_ Brutus ait. Aquilia32 teneri quasi

23 rupto. Et si mulum pius insto oneraverit35 et

24 aliquid membri ruperit, Aquiliae locum fore. Si
navem venaliciarum mercium perforasset, Aquiliae

25 actionem esse, quasi ruperit, Vivianus scribit. Si 2$fi, s
olivam inmaturam decerpserit vel segetem desecuerit
tornaturam vel vincas crudas, Aquilia tenebitur: quod

si iam maturas, cessat Aquilia: nulla enim iniuria
est, cum tibi etiam impensas donaverit, quae in col-
lectionem huiusmodi fructuum impenduntur: sed si
collecta haec interceperit, furti tenetur. Octavenus
in uvis adicit , nisi, inquit, in terram uvas proiecit, R

26 ut effunderentur. Idem et in silva caedua scri-
bit, ut, si immatura. Aquilia teneatur, quod si ma-
tura interceperit, furti teneri eum et arborum fnrtim

27 caesarum. Si salictum maturum ita, nc stirpes

28 laederes, tuleris30, cessare Aquiliam. Et si pue-
rum quis castraverit et pretiosiorem fecerit, Vivianus
scribit cessare Aquiliam, sed iniuriarum erit agen-
dum aut ex edicto aedilium aut37 in quadruplum.

29 Si calicem diatretum faciendum dedisti, si qui- 10
dem imperitia fregit, damni iniuria tenebitur: si vero
non imperitia fregit, sed rimas habebat vitiosas, po-
test esse excusatus: et ideo plerumque artifices con-
venire solent, cum eiusmodi materiae dantur, non
periculo suo se facere, quae res ex locato tollit ac-

30 tionem et Aquiliae. Si cum maritus uxori mar-
garitas extricatas dedisset iu usu eaque invito vel
inscio viro perforasset, ut pertusis in Linea uteretur. 15
teneri eam lege Aquilia, sivs divertit sive nupta esi

31 adliuc. Si quis aedificii mei fores confregerit
vel refregerit aut si ipsum _ aedificium diruit, 'lege

32 Aquilia tenetur. Si quis aquae ductum meum
diruerit, licet cementa mea sunt, quae diruta sunt,
tamen quia terra mea non sit, qua aquam duco,

33 ‘melius est dicere actionem utilem dandam’38. Si

(1) neglegentem F (2) an. .. subiecerit] tenetur Coli.
13) namque qui non Coli. (4) quemadmodum si ho-
minem medicus recte secuerit, sed neglegenter vel ipse
vi:l alius curaverit, Aquilia cessat ins. Voll. (5) puto
ut. competere) et hic puto ad exemplum Aquiliae dan-
dam Coli. (6) quam in eum q. 11. e,] vel neglegenter
custodiit quam in medicum qui neglegenter curavit, sive
hmuo periit sive debilitatus est Coli. (1) quie.quam F
IS) ut non evagaretur, item libro VI ex Viviano relatum

tlli t /1) 5 10' 11 = ColL n’ T, S. 9 (m) Aquilia

exustus Vi? ' • ^ putat Coli. (12) scilicet si p.

.‘i hl • 8eU n0n P^nit exustum parietem, sane
e . m i quaen potest flWJ. («)•)*-. (U) et Coli.

°m ^ damru---caui-io>|Cm| an

Mic rl fm' ‘ntCnm actlono»i id est in factum
r -l T- 'iul“ d* Iron senserit Proculus, nisi
\ “ dB“,m no11 facti sufficere cautionem Coli,,

t!SffSSls ins"!a“

lege Aquilia servorum nomine dominum ™oxalHudieio

IVoeST 7: ^ l0Ca*° “te“ rtomi7lum teneri negat
I l oculus autem respondit, cum coloni ct q sea in Dia

117) exusserint Coli. (lg) stc P, Coll%Tin2 2^

(18) servus posset Coli,, possit servum EAS1 (20) sic S,
dnmni ...tales habuit om. Fl, damni. ..tales add. F1
(21) conf. Coli. 12, 7, 3 in. ( not . tc) (22) S 12 = Coli.
12, 7, 10 (23) Celsus libro XXV TI digestorum scribit,

si, cum apes meae ad tuas advolassent, tu eas exus-
seris, quosdam negare competere legis Aquiliae actio-
nem, inter quos et Proculum, quasi apes domini mei
non fuerint, sed id falsum esse Celsus ait, cum apes
revenire soleant et fructui rnihi sint, sed Proculus eo
movetur, quod nec mansuetae nec ita clausae fuerint,
ipse autem Celsus ait nihil inter has et columbas iuter-
esse , quae si manum refugiunt, domi tamen fugiunt.
Coli. (24) ‘ litat. ( /'.'i sclc et Fcrrini) (25) con-
tinetur F“ (26) § 17 = Coit. 2, 4 (27) vel telo qnove

(cum liuri) alio vis genere sciderit hominis corpus Coli.
(28) iniuria om. Coli. (29) in ins. CoU. (30) dum-
taxat., .persequitur absunt a Coli. (3)) factus servus
CIoll. (32) atque idcoque (ideo S)] aeque ideoque Mo.,
ideoqne Kr, (33) mihi ... agi] nec mihi videri damni
Aquilia lege agi Collationis libri (34) te ins, cum B£
(35) oneraveris scr. cum DI (30) tuleris] secueris ser.
cum B et BB (37) aut dei. cum B (39) ‘ > lust.f
[de Medio)

17*

IX 2

160

AD LEGEM

286. is ex plostro lapis ceciderit et quid ruperit vel fregerit,

20 Aquiliae actione plostrarium teneri placet, si. male

34 composuit lapides et ideo lapsi sunt. Si quis
servum conductura ad mulum regendum commenda-
verit ei, mulum ille ad pollicem suum eum alligaverit
de loro et mulus1 eruperit sic, ut et pollicem avel-
leret servo et se praecipitaret, Mela scribit, si pro
perito imperitus locatus sit, ex conducto agendum
cum domino ob mulum ruptum vel debilitatum, sed
si ictu aut terrore mulus turbatus sit, tum dominum

26 eius, id est muli, et servi cum eo qui turbavit habi-
turum legis Aquiliae actionem, milii autem videtur et
eo casu, quo ex locato actio est, competere etiam

35 Aquiliae. Item si tectori locaveris laccum vino
plenum curandum et ille eum pertudit, ut vinum sit
efiusum, Labeo scribit in factum agendum.

28 Paulus libro decimo ad Sabinum Qui foveas
ursorum ccrvornmque capiendorum causa faciunt, si
iu itineribus fecerunt eoque aliquid decidit factum que

30 deterius est,, lege Aquilia obligati sunt: at si in aliis
1 locis, ubi fi en solent, fecerunt, nihil tenentur. Haec
tamen actio ex causa danda est, id est si neque de-
nuntiatum est neque scierit, aut providere potuerit:
ct multa liuiusmodi deprehenduntur, quibus summo-
vetur petitor, si evitare periculum poterit2:

287, i 29 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum quem-

admodum si laqueos eo loci posuisses, quo ins po-
nendi non haberes, et pecus vicini in eos laqueos

1 incidisset. Si protectum meum, quod supra do-
muin tuam nullo iure habebam, rescidisses , posse
me tecum damni iniuria agere Proculus scribit: de-

s buisti enim mecum ius mihi non esse protectum ha-
bere agere: uec esse aequum damnum me pati rec-
cisis a te meis tignis, aliud est dicendum ex re-
scripto imperatoris Severi, qui ei, per cuius domum
traiectus erat aquae ductus citra servitutem, rescripsit
inre suo posse eum intercidere, et merito, interest
enim, quod hic in suo protexit, ille in alieno fecit.

2 Si navis tua inpacta iu meam scapham damnum
mihi dedit, quaesitum est, quae actio mihi compc-

10 teret, et ait Proculus, si in potestate nautarum fuit,
ne id accideret, et culpa eorum factum sit, lege,
Aquilia eum nautis agendum, quia parvi refert navem
immittendo aut serraculum3 ad navem ducendo an
tua manu damnum dederis, quia omnibus Ilis modis
per te damno adficior: sed si fune rupto aut cum a
nullo regeretur- navis incurrisset1 *, cum domino agen-

3 dura non esse. Item Labeo scribit, si * , cum vi
ventorum uavis impulsa esset in funes anchorarum

id alterius et nautae funes praecidissent, si nullo alio
modo nisi praecisis funibus explicare se potuit, nul-
lam actionem dandam, idemque Labeo et Proculus
et circa retia piscatorum, in quae navis piscatorum 8
inciderat, aestimarunt7, plane si culpa nautarum id
factum esset, lege Aquilia agendum, sed ubi damni
iniuria agitur ob retia, non piscium, qui ideo capti
non sunt, fieri aestimationem, cum incertum fuerit,

20 an caperentur, idemque et in venatoribus et iu au-

4 cupibus probandum. Si navis alteram contra se
venientem obruisset, aut in gubernatorem aut in du-
catorem actionem competere damni injuriae Alfenus
ait: sed si tanta vis navi facta sit, quae temperari
non potuit, nullam iu domiunm dandam actionem:
sin autem culpa nautarum id factum sit, puto Aqui-

5 liae sufficere. Si funera quis, quo religata uavis
erat, praeciderit, de nave quae periit in factum agen-

25 6 dum. Hac actione ex hoc legis capite de omni-
bus animalibus laesis, quae pecudes non sunt, agen-
dum est, ut puta9 de cane: sed et de apro et leone
7 ceterisque feris et avibus idem erit dicendum. Ma-

gistratus municipales, si damnum iniuria dederint, 28;
posse Aquilia teneri6, nam et cum pecudes aliquis
pignori cepisset ct fame eas necavisset, dum non pa-
titur te eis cibaria adfe.rre, in factum actio dauda
est. item si dum putat se ex loge capere pigrius,
doti ex lege ceperit et res tritas corrnptasqne reddat, ae
dicitur legem Aquiliam locum habere: quod dicen-
dum est et si ex lege pignus cepit, si quid tamen
magistratus adversus resistentem violentius fec.eril,
non tenebitur Aquilia: nam et cum pignori servum
cepisset et ille se suspenderit, nulla datur actio. 10
8 Haec verba: 'quanti in triginta diebus proximis
fuit', etsi non habent ‘plurimi', sic tamen esse ac-
cipienda constat.

30 Paulus libro vieensimo secundo ad edictum 35
Qui occidit adulterum deprehensum sen um alienum,

1 hae lege non tenebitur. Pignori datus servus si
occisus sit, debitori actio competit., sed an ct credi-
tori danda sit utilis, quia potest interesse eius, quod
debitor solvendo non sit aut quod litem tempore ami-
sit, quaeritur. Ilscd hicts iniquum est et domino et
credituri eum teneri, nisi si quis putaverit nullam in
ea re debitorem iniuriam passurum, cum prosit ei io
ad debiti quantitatem, et quod sit- amplius consecu-
turus sit at co, vel ab initio in id, quod amplius sit
quam in deliito, debitori dandam actionem: et ideo

in his casibus, iu quibus creditori danda est actio
propter inopiam debitoris vel quod litem amisit, ere- 2S8, 1
ditor quidem usque ad modum debiti babebit Aqui-
liae actionem, ut prosit hoc debitori, ipsi autem debi-
tori iu id quod debitum excedit competit Aquiliae

2 actio. Si quis alienum vinum vel frumentum con-
sumpserit, 11011 videtur damnum iniuria dare ideoque

i 3 utilis danda est actio. In hae quoque actione,

: quae ex hoc capitulo oritur, dolus et culpa punitur:

! ideoque si quis in stipulam suam vel spinam com- 5
' burendae eius causa ignem immiserit et ulterius eva-
gatus et progressus ignis alienam segetem vel vineam
laeserit, requiramus, num imperitia cius aut negle-
1 gentia id accidit, nam si die ventoso id fecit, cul-
pae reus est (nam et qui occasionem praestat, dam-
num fecisse videtur): in eodem crimine est et qui
non observavit, ne ignis longius procederet, at si
omnia quae oportuit observavit vel subita vis venti 10
4 longius ignem produxit, caret culpa. Si vulneratus
fuerit servus r.on mortifere, neglegentia autem per-
ierit, de vulnerato actio erit, non de occiso.

31 Idem libro decimo ad Sabinum Si putator ex
arbore ramum cum deiceret vel machinarius homi-
nem praetereuntem occidit, ita tenetur, si is in
publicum decidat nec ille proclamavit ta, ut casus
cius evitari possit, sed Mucius dixit, etiam usi in pri-
vato idem accidisset, posse de culpa agi: culpam is
autem esse, quod cum a diligente provideri poterit
non esset provisum aut tum denuntiatum esset, cum
periculum evitari nor. possit, secundum quam ratio-
nem non multum refert-, per publicum au per priva-
tum iter fieret, cum plerumque per privata loca vulgo
iter fiat, quod si nullum iter erit, dolum dumtaxat
praestare debet, ne immittat in eum, quem viderit
transeuntem: nam culpa ab eo exigenda non est, 2»
cum divinare non potuerit, an per eum locum aliquis
transiturus sit.

32 G A itis libro septimo ad edictum provinciale
Illud quaesitum est, an quod proconsul in furto ob-
servat quod a familia factum sit (id est ut non in

j singulos detur poenae persecutio, sed sufficeret id
1 praestari, quod praestandum foret, si id furtum unus
J liber fecisset), debeat ct in actione damni iniuriae
observari. 18sed magis visum est idem esse observati- m

(l) sublatis glossis Mo. sic scr. . si quis servum (con-

ductum) ad mulum regendum commendaverit (ei), mulum

ille ad pollicem (suum eum) alligaverit, de loro (et)
mulus eruperit (2) poterat Mo. (3) servaculum F 1

(4) ineurpiseet F (5) si dei. (g) piscatorum dei.

Sal. (7) aestimaram F (8) puta ut Fa (9) inter-

cidisse verba ex facto scio videntur indicare 3 (10) iunge

2, 1, 12 (n) i 1 fin. lust. (Faber) (12) Hic] hoc

Mo. (13) proclamarit Mo. (14) dixit etiam 5 eum
BS, etiam dixit F (ib) quod cum a d. p. poterii]
F eum B et B2, cum quod a diligente provideri potuerit
edd. (io) pr. fin. fere lust. ( Kr .)

•AQUILIAM

161

TX 2

238; 2r> dum. et merito: cum enim circa furti actionem liaee
ratio sit, ne es uno delicto tota familia dominus
careat eaque ratio similiter et- in actionem damni in-
juriae interveniat, sequitur, ut idem debeat aestimari,
praesertim cum interdum levior sit haec causa de-
licti, velut-i si culpa et non dolo damnum daretur.
1 Si idem eundem servum vulneraverit, postea demae
etiam occiderit, tenebitur et de vulnerato, et ue oc-
sn riso: duo enim sunt delicta, aliter atque si quis uno
impetu pluribus vulneribus aliquem occiucrit. tunc
enim una erit actio de occiso. ,

33 Paulus libro secundo ad Plautium oi ser-
vum meum occidisti, non affectiones aestimandas esse
puto, veluti si filium tuum naturalem quis occident
queir. tu magno emptum velles, sed quanti omnibus

3; valeret. Sextus quoque Pedius ait pretia rerum tum
ex affectione nec utilitate singulorum, sed commu-
niter fungi: itaque eum, qui filium naturalem possi-
det. non eo locupletiorem esse, quod eum plurimo,
si alius possideret, redempturus fuit, nec illum, qui
filium alienum possideat, tantum habere,, quanti eum
patri vendere posset in lege enim Aquilia damnum
269,i consequimur: ct amisisse dicemur, quod aut consequi
1 potuimus aut erogare cogimur. In damnis, quae
lege Aquilia nou tenentur, iu factum datur actio.

34 Mabckllus libro vicensimo primo digestorum
Titio et Scio Stichum legavit: deliberante4 Scio, cum
Titius vindicasset legatum, Stichus occisus est: deinde

s Scius repudiavit legatum, perinde Titius agere pos-
sit, ac si soli legatus esset,

35 Ulpianus libro octavo decimo ad edictum quia
retro aderevisse dominium ei videtur3:

36 Marcellus libro vicensimo primo digestorum
nam sicut repudiante legatario legatum heredis est
actio perinde ac si legatus non esset, ita huius actio
io I est ac si soli legatus esset. Si dominus servum,
quem Titius mortifere vulneraverat, liberum et here-
dem esse insserit eique postea Maevius exti terit heres,
non habebit Maevius4 cum Titio legis Aquiliae ac-
tionem, scilicet secundum Sabini opinionem, qui pu-
tabat ad heredem actionem non transmitti, quae de-
functo competere non potuit: nam sane absurdum
accidet, ut heres pretium quasi occisi consequatur
eius, cuius heres exstitit, quod si ex parte eum do-
i!> minus heredem cum libertate esse iusserit, coheres
eius mortuo eo aget lege Aquilia.

37 I avolentur libro quarto decimo ex Cassio Liber
homo si iussu alterius manu iniuriam dedit, actio
legis Aquiliae cum eo est qui iussit, si modo Ius im-
perandi habuit.5: quod si non habuit, cum eo agen-
1 dum est qui fecit. Si quadrupes, cuius nomine
actio esset cum domino, quod pauperiem fecisset, ab
:ii alio occisa est et cum co lege Aquilia agitur, aesti-
matu» uon ad corpus quadrupedis, sed ad causam
eius (m quo de pauperie actio est) referri debet et
tanti damnandus est is qui occidit iudicio legis Aqui-
Ii.tu, quauti actoris interest noxae potius deditione
aetungi quam licis aestimatione.

®ro nono epistularum Si eo tempore,
quo tibi meus servus quem bona fide emisti servie-

25 modn1™ 't SCrT° tUt° yul"eratus «st, placuit omni-
uq U.m re®J« le^- Aquilia experiri.

Munium n,,- 7Z7'SA.^r.0 SKPtinio decimo ad Quintum
Seretn? fn'JS 'VaCiUS SRribit: ec!ua cum in alieno
quaerebatur ^ “?eDdo . 'inod praegnas erat eiecit:
esrfsset w’ a,!TIIS eius Posse,lle cum eo qui co-
runcrat bRi Aquilia agere, quia equam in iciendo"

1 egisset visum '1Sf6Set aUt cons>Ato vehementius
vis al enuVc^. n ^ P°ssc Pomponius. Qnam-
_ Jal peLUS in suo quis deprehendit, sic

illud expellere debet, quomodo si suum deprehen- 289, si
disset7, quoniam si quid8 ex ea re damnum cepit,
habet proprias actiones, itaque qui pecus alienum
inu agro suo deprehenderit, non iure id includit, nec
agere^illud aliter debet quam ut supra diximus quasi
suum: sed vel abigere debet sine 10 damno vel admo-
nere dominum, ut suum recipiat.

40 Paulus libro tertio ad edictum Iu lege Aqui- 35
lia, si deletum chirographum mihi esse dicam, in quo
sub condicione mihi pecunia debita fuerit, et interiin
testibus quoque id probare possim, .qui testes pos-. 29f>, l
sunt non esse eo tempore, quo condicio extit.it, 10et si
summatim re exposita ari suspicionem iudicern ad-
ducam, debeam vincere: sed tunc condemnationis
exactio competit, cum debiti condicio extiterit: quod

si defecerit, condemnatio nullas vires habebit.

41 Ulpianus libro quadragenshno primo ad Sa- *
binum Si quis testamentum deleverit, an damni in-
im-iae actio competat, videamus, et Marcellus libro
quinto digestorum dubitans negat competere: quem-
admodum enim, inquit, aestimatio inibi tur? ego apud
eum notavi in testatore quidem hoc esse verum, quia
quod interest eius aestimari non potest, verum tamen
in herede, vel legatariis diversum, quibus testamenta
paene chirographa sunt, ibidem11 Marcellus scribit ia
chirographo deleto competere legis Aquiliae actionem,
sed et si quis tabulas testamenti apud sc depositas
deleverit vel pluribus praesentibus legerit, utilius est
in lactum et iniuriarum agi, si iuiuriae faciendae

1 causa secreta iudiciorum publicavit. 14 Interdum
evenire Pomponius eleganter ait, ut quis tabulas de-
lendo furti non teneatur, sed tantum damni injuriae,
ut puta si non animo furti faciendi , sed tantum
damni dandi delevit: nam furti non tenebitur: cum if.
facto enim etiam animum hiris furtum exigit.

42 Iuli anus libro qmdragensimo octavo digesto-
rum Qui tabulas testamenti depositas 'aut alicuius
rei instrumentum’ 13 ita delevit, ut iegi nou possit, de-
positi actione et ad exhibendum tenetur, quia cor-
ruptam rein restituerit aut exhibuerit, legis quoque14
Aquiliae actio ex eadem causa competit: corrupisse
enim tabulas recte dicitur et qui eas interleverit. 20

43 Pomponius libro novo decimo ad Sabinum Ob
id, quod ante quam hereditatem adires damnum ad-
missum in res hereditarias est. legis Aquiliae actio-
nem habes, quod 15 post mortem eius, cui heres sis,
acciderit: dominum enim lex Aquilia appellat non
utique eum, qui tunc fuerit, cum damnum daretur:
nam isto modo ne ab eo quidem, cui heres quis erih 25
transire ad eum ea actio poterit: neque ob id, quod
tum commissum fuerit, curn in hostium potestate
esses, agere postliminio reversus poteris: et hoc aliter
constitui sine magua captione postumorum liberorum,
qui parentibus heredes erunt, non poterit, eadem
dicemus et de arboribus eodem tempore furtim cae-
sis. puto eadem dici posse etiam de hac actione **
quod vi aut clam, si modo quis aut prohibitus fece-
rit, aut apparuerit eum intellegere debuisse ab eis, 36
ad quos ea 17 hereditas pertiueret, si rescissent, pro-
hibitum iri.

44 Ulpianus libro i/uadragensimo secundo ad Sa-
binum In lege Aquilia et levissima culpa venit.

1 Quotiens sciente domino servus vulnerat vel occi-
dit, Aquilia dominum teneri dubium non est.

45 Paulus libro decimo ad Sabinum Scientiam as
hic pro patientia accipimus, ut qui prohibere potuit

1 teneatur, si non fecerit. 18 Lege Aquilia agi potest

2 ct sanato vulnerato servo. Si meum servum, cum
liberum putares, occideris, lege Aquilia teneberis.

3 Cum stramenta ardentia transilirent duo, concui-

(1) ad verba pretia rerum posset rf -m „ ,, . ,

rante F (3) videretur fi ’ 2’- h2pr' (2) hbe

habebit maeviua 8 cum B, ‘om. ^ “uh ™

M W * quA“

„ ?Jn) et ins- <«>

’ ^ i Iust. (Aenei) (14) aqUUqUe j

(15) quod] quamvis Mo. (16) hac actione] interdict-o
ito. ad BX: Lene i verba quod vi aut clam lust. ad-
scribit et in inscriptione librum XXIX restituit- attamen
liber XIX Pomponii respondet libro XLII Ulpiani U. 44)
(17) eab F (38) iunge 10, 4, 16 (t9) seqq. lust. (BescJcr)

IX 2

162

AD LEGEM AQUILIAM

291, t rerunt amboque ceciderunt et alter flamma consum-
ptus est: nihil eo nomine agi, si non intellegitur,

4 uter ab utro eversus sit. Qui, cum aliter tueri
se non possent1, damni culpam2 dederint, innoxii
sunt: vim enim vi defendere omnes leges omniaque
iura permittunt, sed si defendendi mei causa lapidem
in adversarium misero, sed non eum, sed praeter-

c euntem percussero, tenebor lege Aquilia: illum enim
solum qui vim infert ferire, conceditur, et hoc, si
tuendi dumtaxat, non etiam ulciscendi causa factum

5 sit. Qui idoneum parietem sustulit, damni iniuria
domino eius tenetur. 3 *

46 Ulpianus libro quinquagensimo ad Sabinum
Si vulnerato servo lege Aquilia actum sit, postea
mortuo ex eo vulnere agi lege Aquilia niliilo minus
potest.

47 Julianus libro octogensimo sexto digestorum
io Sed 6i priore indicio aestimatione facta, postea mor-
tuo servo, dc occiso agere dominus instituerit, ex-
ceptione doli mali opposita ■‘compelletur, ut ex utro-
que iudicio nibil amplius consequatur, quam consequi
deberet, si initio de occiso homine egisset.

48 Paulus libro trigensimo nono ad edictum Si
servus ante aditam hereditatem damnum in re here-
ditaria dederit et liber factus in ea5 re damnum det.

16 utraque actione tenebitur, quia alterius et alterius
facti hae res sunt.

49 Ulpianus libro nono disputationum Si quis
fumo facto apes alienas fugaverit vel etiam necave-
rit, magis causam mortis praestitisse videtur quam
1 occidisse, et ideo in factum actione tenebitur. Quod
dicitur damnum iniuria datum Aquilia6 persequi, sic
erit, accipiendum, ut videatur damnum iniuria da-

M tutu, quod cum damno iuiuriam attulerit7: nisi magna
vi cogente fuerit factum, ut Celsus scribit circa eum,
qui incendii arcendi gratia vicinas aedes intercidit:
nam hic scribit cessare legis Aquiliae actionem: iusto
enim metu ductus, ne ad se ignis perveniret, vicinas
aedes intercidit: et sive pervenit ignis sive ante ex-
tinctus est, existimat legis Aquiliae actionem cessare.

50 Ulpianus libro sexto opinionum Qui domum
25 alienam invito domino demolit et eo loco balneas

exstruxit, praeter naturale ius, quod superficies ad
dominum soli pertinet, etiam damni dati nomine ac-
tioni* subieitur.

51 Julianus libro oclagensimo sexto digestorum
Jt.a vulneratus est servus, ut eo ictu certum esset
moriturum: medio deinde tempore heres institutus
est et postea ab alio ictus decessit: quaero, an cum
utroque de occiso lege Aquilia agi possit, respondit:

so occidisse dicitur vulgo quidem, qui mortis causam
quolibet modo praebuit: sed lege Aquilia is demum
teneri visus est, qui adbibita vi et quasi manu cau-
sam mortis praebuisset, tracta videlicet interpreta-
tione vocis a caedendo et a caede, rursus Aquilia
lege teneri existimati sunt non solum qui ita vul-
nerassent, ut coniestim vita privarent, sed etiam hi,
quorum ex vulnere certum esset aliquem vita exces-
35 surum, igitur si quis servo mortiferum vulnus in-
flixerit euudemque alius ex intervallo ita percusserit,
ut maturius interficeretur, quam ex priore vulnere
moriturus fuerat, statuendum est utrumque eorum

1 lege Aquilia teneri. Idque est consequens aucto-
ritati veterum, qui, cum a pluribus idem servus ita
vulneratus esset, ut non appareret, cuius ictu perisset,

2 omnes lege Aquilia teneri judicaverunt. 6 Aesti-
matio autem perempti non eadem in utriusque per-

292, i sona fiet: nam qui prior vulneravit, tantnm praesta-
bit, quanto in anno proximo homo plurimi fuerit re-
petitis ex die vulneris trecentum 10 sexaginta quinque
diebus, posterior in id tenebitur, quanti homo plu-

rimi venire poterit11 in anno proximo, quo vita ex- 2gj .,
cessit, in quo pretium quoque hereditatis erit. 12eius- ’
dem ergo servi occisi nomine alius maiorem, alius
minorem aestimationem praestabit, nec mirum, cum s
uterque eorum cx diversa causa et diversis tempori-
bus occidisse hominem intellegatur13, quod si quis
absurde a nobis haec constitui putaverit,. cogitet
longe absurdius constitui neutrum lege Aquilia teneri
aut alterum potius, cum neque impunita maleficia
esse oporteat nec facile constitui possit, uter potius
lege teneatur, multa autem iure civili contra ratio-
nem disputandi pro utilitate communi recepta esse n>
innumerabilibus rebus probari potest: unum interim
posuisse u contentus ero. cum plures trabem alienam
furandi causa sustulerint, quam singuli ferre non
possent, furti actione omnes teneri existimantur, quam-
vis subtili ratione, dici possit neminem eorum teneri,
quia neminem verum sit eam sustulisse.

52 Alfenus libro secundo digestorum Si ex pla-
gis servus mortuus esset neque id medici inscientia is
aut domini neglegentia accidisset, recte de iniuria

1 occiso eo agitur. Tabernarius in semita noctu
supra lapidem lucernam posuerat: quidam praeteriens
eam sustulerat: tabernarius eum consecutus lucernam
reposcebat et fugientem retinebat: ille flagello, quod
in manu habebat, in quo dolor15 inerat, verberare
tabernarium coeperat, ut se mitteret: ex eo maiore
rixa facta tabernarius ei, qui lucernam sustulerat,
oculum effoderat: consulebat, nuru damnum iniuria 20
non videtur dedisse, quoniam prior flagello percussus
esset, respondi, nisi data opera effodisset oculum,
non videri damnum iniuria fecisse, culpam enim penes
cum, qui prior flagello percussit, residere: sed si ab
eo non prior vapulasset, sed cum ei lucernam eri-
pere vellet, rixatus esset, tabernarii10 culpa factum

2 videri. In clivo Capitolino duo plostra onusta
mulae ducebant: prioris plostri muliones conversum
plostrum sublevabant, quo facile mulae ducerent: 25
inter17 superius1* plostrum cessim ire coepit et cum
muliones, qui inter duo plostra fuerunt, e medio exis-
sent, posterius plostrum a priore percussum retro
redierat et puerum cuiusdam obtriverat: dominus
pueri consulebat, cum quo se agere oporteret, re-
spondi in causa, ius esse positum: nam si muliones,
qui superius plostrum sustinuissent, sua sponte se
subduxissent et ideo factum esset, ut mulae plostrum w
retinere non possint atque onere ipso retraherentur,
cum domino mularum nullam esse actionem, cum
hominibus, qui conversum plostrum sustinuissent, lege
Aquilia agi posse: nam nihilo minus eum damnum
dare, qui quod sustineret mitteret sua voluntate, ut
id aliquem feriret: velttti si quis asellum cum agi-
tasset non retinuisset, aeque si quis ex manu telum
aut aliud quid immisisset, damnum iniuria daret,
sed si mulae, quia aliquid reformidassent 19 et mulio- 35
nes timore permoti, ne opprimerentur, plostrum reli-
quissent, cum hominibus actionem nullam esse, cura
domino mularum esse, quod si neque mulae neque
homines in causa essent, sed mulae retinere onus
nequissent aut cum coniterentur20 lapsae concidis-
sent et ideo plostrum cessim redisset at, que hi quo21
conversum fuisset onus sustinere nequissent, neque 293,
cum domino mularum neque cum hominibus esse
actionem, illud quidem eerte22, quoquo modo res se
haberet, cum domino posteriorum mularum agi non
posse, quoniam non sua sponte, sed percussae retro

3 redissent. Quidam boves vendidit ea lege, uti
daret experiundos: postea dedit experiundos: emptoris
servus in experiundo percussus ab altero bove cornu 5
est: quaerebatur, num venditor emptori daniDum
praestare deberet, respondi, si emptor boves emptos

(1) possunt F1 (2) culpam] quiddam Mo. (3) iunge

39, 2, 36 (4) leFl Just- (Fr.) (5) eadem Hal. (6) Aqui-

liam Sal. (7) fortasse interciderunt talia: fleri autem

non potest, ut damnum infuriam non attulerit (Afo.)

(8) actione FS (9) § 1 citat 1. 11 § 2 (10) trecentis S

(11) potuerit Mo. (12) conf. i. 21 § 1 (13) intellegitur

F 1 (14) proposuisse F3S (15) dolo dett. (16) tuber-

narii F (17) facerent iter Mo. (18) superios
(19) reeessissent tns. Mo. contra B et BS (20) con-
tinerentur F 2 (21) quod Sal. (22) certum esse Mo .

DE HIS QUI EFFUDERINT

163

IX 2. 3

293, c haberet, non debere praestare: sed si non haberet
emptos, tum, si culpa hominis laetum esset, ut a
bove feriretur, non debere praestari, si vitio bovis,

4 debere. Cum pila eomplures_ luderent, quidam ex :
his servulum, eum pilam percipere conaretur, im-
pulit, servus cecidit et crus fregit: quaerebatur, an
ii dominus servuli lege Aquilia cum eo, culus impulsu
ceciderat, agere potest, respondi non posse, eum casu
magis quam culpa videretur factum.

53 Neuatius libro primo membranarum Boves

alienos in angustum locum coegisti eoque effectum
est, ut deicereutur: datur in te ad exemplum legis |
Aquiliae in fastum actio. . :

54 J'a Pr XI anus libro trigensimo septimo quaestto-
45 num Legis Aquiliae debitori competit actio, cum

reus stipulandi ante moram promissum animal vul-
neravit: idem est etsi occiderit animal, quod si post
moram promissoris qui stipulatus fuerat occidit, de- j
bitor quidem liberatur, lege autem Aquilia hoc casu :
non recte experietur: nam creditor ipse sibi potius
quam alii iniuriam fecisse videtur.

55 PAULUS libro vicensimo secundo quaestionum
xti Stichum aut Pamphilum promisi Titio, cum Stichus

esset dcccm milium, Pamphilus' viginti: stipulator i
Stichum ante moram occidit: quaesitum est de ac- !
tione legis Aquiliae, respondi: cum viliorem occi-
disse proponitur, in hunc tractatum nihilum differt
ab extraneo creditor, quanti igitur fiet aestimatio,
utrum decem milium2, quanti fuit occisus, au quanti
est, quem neee3se habeo dare, id est quanti mea
interest; et quid dicemus, si et Pamphilus decesserit
sine mora? iam3 pretium Stichi minuetur, quoniam
liberatus est promissor? et4 sufficiet fuisse pluris
cnm occideretur vel intra annum, hac quidem ra-
tione, etiamsi post mortem Pamphili intra annum oc-
cidatur, pluris videbitur fuisse.

56 J.DEii libro secundo sententiarum Mulier si in
rem viri damnum dederit, pro tenore legis Aquiliae
convenitur.

s,; 57 Iavolexus libro sexto ex posterioribus La- ■

beonis Equum tibi commodavi: in eo tu cum equi- I
tares et una complures5 equitarent, unus ex his
irruit in equum teque deiecit ct eo casu crura equi
fracta sunt. Labeo negat tecnm ullam actionem esse, 1
sed si equitis eulpa factum esset, cum equite: sane
non cum equi domino agi posse, verum puto.

m*

ii DE HIS, QUI EFFUDERINT V EL DELEGERINT,

1 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictum Prae-
tor ait de his, qui deiecerint vel effuderint: ‘Unda in
294 . W1 i0®'11?’ quo vulgo iter fiet vel in quo consiste-
tur, dciectum vel effusum quid erit, quantum ex ea
re damnum datum factum ve erit, m cum, qui ibi
‘l,n>tltarnlt! m- (iuPlaiB indicium dabo, si eo ictu
Umbriam CLrnSS-e d)CetUr’ Quinquaginta ‘aureorum'
‘01 ?r um d‘ib°' 81 vlvct n0Clturnque ei esse dicetur,
‘cum nn ? rem, acquum iudini videbitur eum
* ‘ L tur. condemnari, tanti judicium dabo.

1 ‘adiriarn ?^ d,,m‘D0 feuis8e diRctur, in iudicio
tote id nrae't^in°iam dcdcre-’ Summa ’cum utili-

2 commeari * ■’ ct Perlcul° P« itinera

publicus Incus n, autelB 'nteresse debet, utrum

eum vultro iter E an Ver?„ Privatus, dummodo per

commeabat et tunc deiectum quid* vel effusum, cura -94
adhuc secreta loca essent, modo coepit commeari,
a non debet hoc edicto teneri. Quod, cum suspen-
deretur, decidit, magis dciectum videri, sed et quod
suspensura decidit, pro deiecto haberi magis est.
proinde et si quid pendens effusum sit, quamvis nemo
hoc effuderit, edictum tamen locum habere dicendum

4 est°. Haec in factum actio in eum datur, qui i->
inhabitat, cum quid deiceretur vel effunderetur, non

in dominum aedium: eulpa mum penes eum est. nec
adicitur culpae mentio vel infitiationis, ut in duplum
detur actio, quamvis damni iniuriae utrumque exiget.

5 Sed cum homo liber periit, damni aestimatio non
fit in duplum, quia in homine libero nulla corporis
aestimatio fieri potest, sed quinquaginta aureorum

6 condemnatio fit. Haec autem verba ‘si vivet noct-
‘tumque ei esse dicetur' non pertinent ad damna, ao
quae in rem hominis liberi facta sunt, si forte vesti-
menta eius vel quid aliud scissum corruptumve est,

7 sed ad 10 ea, quae in corpus eius admittuntur. Si
filius familias cenaculum conductum habuit dt inde
deiectum vel effusum quid sit, de peculio in patrem
non datur, quia non ex contractu venit: in ipsum

8 itaque filium haec actio competit. Cum servus
habitator est, utrum noxalis actio danda sit, quia
non est ex" negotio gesto? an de peculio, quia non
ex delicto servi veuit'? neque enim recte servi dici-
tur noxa, cum servus nihil nocuerit. 12sed ego puto
impunitum servum esse non oportere, sed extra or-

9 dinem officio iudieis corrigendum. Habitare au-
tem dicimus vel in suo vel in conducto vel gratuito,
hospes plane non tenebitur, quia non ibi habitat,
sed tantisper hospitatur, sed is tenetur, qui hospitium
dederit: multum autem interest13 inter habitatorem

et hospitem, quantum interest inter domicilium ha- 3«

10 bentem ct peregrinautem. Si plures in eodem
cenaculo habitent, unde deiectum u est, in quemvis
haec actio dabitur,

2 Gajus libro sexto ad edictum provinciale cum
sane impossibile est scire., quis deiecisset vel effu-
disset,

3 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictum et
quidem in solidum: sed si cum uno fuerit actum, 35
ceteri liberabuntur

4 Paulus libro nono decimo ad edictum ‘percep-
tione . non litis contestatione' 15 , praestaturi partem
damni societatis iudicio vel utili actione ei qui solvit.

5 ULPIANUS libro vicensimo tertio ad edictum Si
vero plures diviso inter se cenaculo habitent, actio
in eum solum datur, qui inhabitabat cam partem.

1 unde effusum est. Si quis gratuitas habitationes 40
dederit libertis et clientibus vel suis vel uxoris, ipsum
eorum nomine teneri Trebatius ait: quod verum est.
idem erit dicendum et si quis amicis suis modica 29!>,
hospitiola distribuerit, nam et si quis cenaculariam
exercens ipse maximam partem cenaculi habeat15,
solus tenebitur17: sed si quis cenaculariam exercens 13
modicum sibi hospitium retinuerit, residuum loca-
verit pluribus, omnes tenebuntur quasi in hoc eena-

2 culo habitantes, unde, dciectum effusumve est. Inter-
dum tamen, quod sine captione actoris fiat, oporte- s
bit praetorem aequitate motum in eum potius dare
actionem, cx cuius cubiculo vel exedra deiectum est.
licet plures in eodem cenaculo habitent: quod si ex
mediano 19 cenaculi quid deiectum sit, verius est omnes

3 teneri. Si horrearius aliquid deiecerit vel effu-
derit aut conductor apothecae vel qui in hoc dum-
taxat conductum locum habebat, ut ibi opus faciat
vel doceat, iu factum actioni locus est, etiamsi quis
operantium deiecerit vel effuderit vel si quis discen- io

4 tiurn. Cum autem legis Aquiliae actione propter

(1) pamphihun F (2) miUum dcl F* M nom Hp

^ Mo. cumBS (4) at Kr. ea E™/

Iq ii tv ; «"«f *

(1=) f 8 fi, I. lust. (Faber) (l3) multum autem interes

interest autem Mo. (14) sulieeium F (15) *> Just
(Ascoli) (m) habebat F (17) sed et si hoanitn<>.»|i
jiaoeat solus tenebitur sed si quis cenaculia ipse solus
aeque tenebitur ins, i? (ig) quis cenaculariam exercens
ad. Mo. (io) maeniano vir doctu 3 apud Hirksenutn $. v.

IX 3. 4

164

DE NOXALIBUS

295,10 hoc quis condemnatus est, merito ei, qui ob hoc1, I
quod hospes vel quis alius de cenaculo dciccit, in
factum dandam esse Labeo dicit adversus dciectorcm,
quod verum est. plane si locaverat deiectori, etiam

5 ex locato liabebit actionem. Haec autem actio,
quae competit de. effusis et delectis, perpetua est et
heredi competit, in heredem vero non datnr. quae

is autem de eo competit, quod liber perisse dicetur,
intra annum dumtaxat competit, neque in heredem
datur neque heredi ‘similibusque personis’2: nam est
poenalis et popularis: dummodo sciamus ex pluribus
desiderantibus hanc actionem ei potissimum dari de-
bere cuius iuterest vel qui adiinitate cognatione ve
defunctum contingat, sed si libero nocitum sit, ipsi
perpetua erit actio: sed si alius velit e-xperiri, annua
erit haec actio, ncc enim heredibus iure hereditario

an competit, quippe quod in corpore libero damni da-
tur, iure hereditario transire ad successores non debet,
quasi non sit damnum pecuniarium, nam ex bono et

6 aequo3 oritur. Praetor ait: ‘Ne quis in suggrundii4
‘protectove supra eum locum, quo vulgo iter fiet iuve
'quo consistetur, id positura habeat, cuius casus no-
cere cui possit, qui adversus ea fecerit, in eum ‘soli- ■
Siorum* decem in factum indicium dabo, si servus I

296, i ‘insciente domino fecisse dicetur, 5 *aut noxae dedi j

7 ‘itibcbo.’ Hoc edictura superioris portio est: con- ■
sequens etenim fuit praetorem etiam in hunc casum
prospicere, ut, si quid in his partibus aedium peri-

8 culuse positum esset, non noceret. Ait praetor:
‘ne quis in suggrunda 8 protectove’. haec verba ‘ne
quis’ ad omnes pertinent: vel inquilinos vel dominos

s aedium, sive inhabitent sive non, habent tamen ali-
ti quid expositum his locis. ‘Supra eum locum, qua
‘vulgo iter fieret7 inve quo consistetur, id positum
■habeat.’ accipere debemus positum sive in habita-
tionis vel cenaculi, sive etiam in horrei vel cuius al-
10 terius aedificii8. Positum habere etiam is recte
videtur, qui ipse quidem non posuit, verum ab alio
positum patitur: quare si servus posuerit, dominus
autem positum patiatur, non noxali indicio dominus,

m II sed suo nomine tenebitur. Praetor ait ‘cuius
‘casus nocere posset', ex his verbis manifestatur non
omne quidquid positum est, sed quidquid sie positum
e.st, ut nocere possit, hoc solum prospicere praeto-
rem, ue possit nocere: nec spectamus® ut noceat,
sed omnino si nocere possit, edicto locus sit10, co-
ercetur autem, qui positum habuit, sive nocuit id

12 . quod positum erat sive non nocuit. Si id quod
positum erat11, deciderit et nocuerit, in eum competit

is actio qui posuit, non in eum qui habitaverit12, quasi .
haec actio non sufficiat, quia positum habuisse non :
utique videtur qui posuit, nisi vel dominus fuit ae-
dium vel inhabitator, nam et cum pictor in pergula
clipeum vel tabulam expositam habuisset eaque ex-
cidisset et transeunti damni quid dedisset, Servius
respondit ad exemplum huius actionis dari oportere
actionem: hanc enim non competere palam esse,
quia neque in suggrunda neque in protecto tabula

M fuerat posita, idem servandum respondit et si am-
pliora ex reticulo suspensa decidisset et damni 13 de-
disset, quia et legitima et honoraria actio deficit.

13 Ista autem actio popularis est et w heredi ‘simili-
busque’ 15 competit, in heredes 10 autem non competit,
quia poenalis est.

6 Paulus libro nono decimo nd edictum Hoc 206 «
edictum non tantum ad civitates et vicos, sed et ad ~ ’’a

1 vias, per quas vulgo iter fit 17, _ pertinet. Labeo
ait locum habere hoc edictum, si interdiu deieetuin 25
sit, non nocte: sed quibusdam locis ct nocte iter fit.

2 Habitator suam suorumque culpam praestare debet.

3 Si de nave deiectum sit. dabitur actio utilis in
eum qui navi praepositus sit.

7 Gajus libro sexto ad edictum provinciale Cum
liberi hominis corpus cx eo, quod deiectum effusumve
quid erit, laesum fuerit, lsiudex computat mercedes
medicis praestitas cetoraque impendia, quae iii cima- s®
tione facta sunt, praeterea operarum '<J, quibus caruit
aut caritmus 20 est ob id, quod inutilis factus est.
cica.trieium autem aut deformitatis nulla fit aestimatio,
quia liberum corpus nullam recipit aestimationem.

rvrsl 297,i

DE NOXALIBUS ACTIONIBUS.

1 Gajus libro secundo ad edictum provinciale
Noxales actiones appellantur, quae non ex contractu,
sed ex noxa atque maleficio servorum adversus nos
instituuntur: quarum actionum vis et potestas haec 5
est, ut, si damnati fuerimus, liceat nobis deditione
ipsius corporis quod deliquerit evitare litis aestima-
tionem.

2 Ulfiaxus libro octavo decimo ad edictum Si
servus sciente domino occidit, iu solidum dominum
obligat, ipse enim videtur dominus occidisse: si au-
tem insciente, noxalis est, nec enim debuit ex male-
ficio servi in plus teneri, quam ut noxae eum dedat.

1 Is qui non prohibuit, sive dominus manet sive te
desiit esse dominus, hae actione tenetur: sufficit
enim, si eo tempore dominus, quo non prohibeat2*,
fuit, in tantum, ut Celsus putet, si fuerit alienatus
servus iu totum vel in partem vel manumissus, noxam
caput non sequi: nam servum nihil deliquisse, qui23
domine Bibenti obtemperavit, et sane si iussit. po-
test hoe dici: si autem non prohibuit, quemadmodum
factura servi excusabimus? Celsus tamen differen- it
tiam facit inter legem Aquiliam et legem duodecim
tabularum: nam in lege antiqua, si servus sciente
domino furtum iccit vel aliam noxam commisit, servi
nomine actio est noxalis nec dominus suo murtine
tenetur, at in lege Aquilia, inquit, dominus suo no-
mine tenetur, non servi, utriusque legis reddit ra-
tionem, duodecim tabularum, quasi voluerit servos
dominis in hac re non obtemperare, Aquiliae, quasi
ignoverit24 servo, qui domino parnit, periturus si uou 2«
fecisset, sed si placeat, quod luliairas libro octogen-
simo sexto scribit ‘si servus furtum faxit noxiamve
nocuit’ etiam ad posteriores leges pertinere, poterit
diei etiam servi nomine cum domino agi posse noxali
iudicio, ut quod detur Aquilia adversus dominum, non
servum excuset, sed dominum oneret, “nos autem
secundum lulianuin probavimus, quae sententia habet
rationem et a Marcello apud lulianum piobatur.

3 Idem libro tertio ad edictum In omnibus noxa- 2 6
libus actionibus, ubicumque scientia exigitur domini,
sic accipienda est, si, cura prohibere posset, non
prohibuit: aliud esr, enim auctorem esse servo delin-
quenti, aliud pati delinquere.

(1) ita F cum B et BS: cum autem legis Aquiliae

actione propter hoc quis teneatur, quod deiciendo dam-
num dederit, merito ei, qui ob hoc condemnatus est scr.
(sic fere J Io.) (2) in heredem <1. n. heredi similibus- .
que] Mo., neque in heredem sed uec heredi similibus- |
que personis daturiS1, om. F, conf.B: “ Iust. (Longo) :

(3) aequo) quo F (3) suggruenda F (5) aut. idem .

dari ins. Mo. (6) suygruenda F (7) fiet Mo. (s) pro-

tecto ins. Mo. (9) exspectamus Ruclccrus cum B

(lu) sit] est Mo. (11) sive nen nocuit si id quod

positum erat S, om. F (12) qui posuit non in eum

qui habitaverit] idem B: qui habitaverit non in emn

qui posuit ( sic Cuiacius): itaque utilis danda erit in
eum qui posuit Ulpianus (Mo.) (13) quid ivit. dclt.

(14) et] F cum B: expeetes nec (15) <> lusi. (Longo)
(io) heredes F 1 cum B, heredem F-S (n) fuit F1
(18) C /'. Inst. 4, 5, 1 (10) aestimationem f».i. Mo. contra

Inst. (211) capiturus F

(21) EA. *t. 2...yfl. vl. *1Q...12. 14. 15. 17. 19. „27. 20.. .32; Sab.
*8. *9. *13. *16. *18. *28. 33. *34...3fi. 3S.„'42; Pap. ST, App.
43. — Bas. 60, s. — Cf. Inst. 4, 8; Cod. 3, 41 (22) pro-

hibebat Eal. (2S) qui om. F (24) ignoraverit F
(25) § 1 fin. lust. (Faber)

actionibus

IX 4

165

297, 2$ 4 Paulus Ultro tertio ad edictum In delictis ser-

vorum scientia domiui quemadmodum accipienda est. -
utram cum consilio? an et si viderit tantum, quam-
30 vis prohibere non potuerit? quid enim hi ad liber-
tatem proclamans domino sciente faciat ant qui con-
temnat 1 dominum? vel cum trans flumen sit servus,
vidente quidem, sed invito domino nox.ir.rn noceat:
rectius itaque dicitor scientiam eius accipiendam, qiu
prohibere* potest: et hoc in toto edicto liitdle-
1 gendum est circa scientiae verbum. Si extraneus
servus sciente me fecerit enmcjiic redemero, noxalis
actio ia me dabitur, quia non videtur domino sciente
as 2 fecisse, cum eo tempore dominus non fuerim. Uum
dominus ob scientiam teneatur, an servi quoque no-
mine danda sit actio, videndum est: 3nisi forte prae-
tor unam poenam a domino exigi voluit, ergo dolus
servi impunitus erit,? quod est iniquum: immo utro-
que inodo dominus tenebitur, una autem poena ex-
208, i 3 acta, quam actor elegerit, altera tollitur. Si de-
tracta noxae deditione quasi cum conscio domino
actum sit, qui non erat conscius: ‘absolutione facta
ct finito indicio' amplius agendo cum noxae deditione
exceptione rei 'indicatae' sum movebitur , quia res in
superius indicium deducta 'et finita' est. 'donec autem
'prius iudicium agitatur, licentia agenti est, si eum de
i ‘scientia domini arguenda paeniteat, tunc ad noxalem
‘causam transire', contra quoque si cum co qui scit
cum uoxae deditione actum sit. amplius in dominum
detracta noxae deditione danda actio non est: ‘in ipso
‘autem iudieio si votuerit et scientiam domini arguere,
"non est prohibendus'4.

5 Ulpianus libro tertio ad edictum Si plurium
servus deliquerit omnibus ignorantibus, noxale judi-
cium ia quemvis dabitur: sed si omnibus scientibus,
te quivis eorum tenebitur detracta noxae, deditione, quem-
admodum si plures deliquissent, nec altero convento
alter liberabitur: sed si alter scit, alter ignoravit, qui
«cit detracta uoxae deditione convenitur, qui nescit,
1 cum noxae, deditione. Differentia autem harum
actionum non solum ilia est, quod qui scit in soli-
dum tenetur, verum illa quoque, quod, sive aliena-
verit servum qui scit sive, manumiserit sive deces-

serit servus, dominus tenetur: sed si ipse dominus

15 decesserit, heres eius non tenetur.

6 Iden libro octavo decimo ad edictum Sed et
ipse, servus manumissus tenetur.

7 Idem libro tertio ad edictum Noxalis autem
non alias datur, nisi apud me sit servus: et si apud
me sit, licet eo tempore non fuit, quo delinquebat8.
1 teneor, et heres meus tenetur, si noxius vivat. Pom-
ponius ait, si emptor servi noxali conventus sit, ven-

20 ditorem, quo sciente factum est, conveniri iam non posse,

8 In e:i libro trigenmm septimo ad edictum Si
servus communis. furtum fecerit, quivis ex dominis in
solidum noxali imlicio tenetur: eoque iure utimur,
sed non alias poterit- is qui conventus est- evadere
htis aestimationem, nisi in solidum noxae dederit
servum, nec ferendus est6, si partem dedere fuerit

a paratus, plane si propter hoc, quod socii dedere
parati non fuerint, in solidum fuerit condemnatus,
communi dmdundo vel familiae erciscumlae iudieio
™^leos,e^erietnr- antc noxale sane iudicium
' ? ™ potent sua parte cedendo securitatem con-
J’ habeat suscipere, iudicium: quam-

r1Cere venire, ut, dum pars cive
factus actionem: dominus enim pro parte

nec cornlmi ^ «««donmli «periri. fortassis
nomine anorl I.1^l<iundo agere possit cius maleficii
sTnm. nnt^f ' , C0I"mllI11'™em admissum est: quod
est dicere ^douti.imuna adficictur. 6 sed melius

Vibror n i -1 ('0IrilBlllli dividundo iudicium.
J J AULUS libro tngemimo nono ad edictum Si

communis familia vel communis servus furtum fece- 208, 32/sa
rit altero cx dominis sciente, is qui scit omnium no-
mine tenebitur et conventus alterum quoque liberat
nec a socio quiequam debebit consequi: sui enim
facti nomine poenam meruit, quod si is qui ignora- 35
vit duplum praestiterit, a socio simplum consequetur.

10 Idem libro vice» simo secundo ad edictum ,J Sed
et eo nomine agere cum socio poterit, quod servum
communem deteriorem fecit, quemadmodum eum quo-
libet alio, qui rem communem deteriorem fecisset,
ceterum si nihil praeterea post noxae deditionem
commune habebit, pro socio vel, si socii non fuerant, 40
in factum agi poterit.

11 Ulpianus libro septimo ad edictum Bona fide 299,1
servi possessor cius nomine furti actione10 tenebitur,
dominus non tenetur, sed noxae dedendo non facit
quidem acturis: cum autem coeperit istum servum
dominus vindicare, doli exceptione sum movebitur 'vel
officio indicis consequetur, ut indemnis maneat'11.

12 Paulus libro sexto ad edictum Si bona fide 5
possessor eum servum, quem bona fide possidebat,
dimiserit, ne agi cum eo ex noxali causa possit,
obligari eum actione, quae datur adversus eos, qui
servum in potestate, habeant aut dulo fecerint, quo
minus haberent, quia per hoc adhuc possidere vi-
dentur.

1 3 Gajus libro tertio decimo ad edictum provin-
ciale Non solum adversus bona fide possessorem, io
sed etiam adversus eos qui mala Side possident noxalis
actio datur: nam et absurdum videtur eos quidem
qui bona fide possiderent excipere actionem, prae-
dones vero securos esse.

14 Ulpianus libro octavo decimo cid- edictum Si
quis a multis conveniatur ex noxa eiusdem servi, vel
si ab uno, ex pluribus tamen delictis, nou neeesse
habet, quia omnibus dedere non potest, litis aesti- 15
mationem offerre his, quibus dedere non potest, quid
ergo est, si a pluribus conveniatur? si quidem unus
occupavit, au melior sit condicio, ut ipsi soli deda-
tur? an vero vei omnibus dedi debeat vel cavere
debeat defensu iri adversus ceteros? et verius est
occupantis meliorem esse condicionem, ei itaque de-
detur non qui prior egit, sed qui prior ad senten-
tiam pervenit: et ideo ei. qui postea vicerit, actionem 20
1 denegari indicati. Sed et si statuliber sit ct ante
deditionem exstiterit condicio vel fideicommissa12 li-
bertas fuerit ante praestita vel existente condicione
legati dominium fuerit translatum, arbitrio iudicis
absolvi eum oportet: ct officii iudicis hoe quoque erit,

ut caveatur ei cui deditur ob evictionem ob suum
factum contingentem.

15 Gatus libro sexto ad edictum provinciale Prae-
tor decernere debet translationem indicii in statu- 25
liberum fieri: si vero rei indicandae tempore, adhuc

in suspenso sit statuta libertas, Sabinus et Cassius
liberari heredem putant 'tradendo' servum, quia toto
suo iure cederet: quod et verum est.

. 1 6 Julianus libro vicensimo secundo digestorum
Si heres dolo malo fecerit, ne statuliberum in potes-
tate haberet, et propter hoc iudicium sine noxae de-
ditione acceperit: ct impleta condicione statutae liber- 39
tatis condemnari debebit, sieuti mortuo servo con-
demnaretur.

17 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum
°Si ex duobus dominis lino sciente, altero ignoranto
scitus deliquit13, si ante cum altero qui nesciebat
acturo sit. ct noxae dediderit servum, 'iniquum est
'vilissimi hominis deditione alterum quoque liberari:

‘igitur agetur et cum altero, et si quid amplius est 35
‘in damni persecutione, consequetur computato pretio
‘hominis noxae dediti, ipsi tamen inter se sie debent
‘pensare communi dividundo iudicium, ut, si 11 ille quo

aVf-> f F § » fi*-

l. 10 fi 0) actio F (11) Iust. (C, Applcton) (12) vel
fideicommissa <S\ per fi dei commissam F (13) delin-
quit F (11) si om. F

18

IX 4

166

DE NOXALIBUS

299, S7 "sciente fecit praestiterit, non totius partem ferat, sed

300. 1 ‘partem eius, quanti servus est: sic et ' si alter aliquid
praestiterit, eius partem fieri, illud iniquum est etira,
qui iussit servum facere, consequi aliquid a sucio,
i eum ex sim delictu damnum patiatur. Si plures
eiusdem servi immine noxali mecum agere velint vel
si unus plurilms indiciis eiusdem servi numine agat,
in ijim usus fructus tuus, proprietas mea sit1 *, officio

E indicis couti nebitur, cum emn noxae dedero, nt etiam
usum fructum acturis faciam: sed per praetorem id
consequar ego dominus proprietatis, ut aut cogat
praetor te pro aestimatione usus fructus conferre ad
litis3 aestiunitiuiH‘i:i aut usu fructu cedere, si hoc
expediat, et si ego dominus proprietatis eum servum
nolui defendere, defensio tibi permittenda est, ct si
damnatus hominem tradas, et adversus me tueris4,
io 18 Pomponius libro octavo decimo ad Sabinum
Is qui usum fructum in servo habet, perinde cum do- •
mimi habet actionem furti, atque si quilibet alius
esset: ‘sed cum eo non est, iiminivi* serviat ej’aJ, et ideo
dominus damnatus fructuario noxae dedens liberabitur5. ■

19 Paulus libro viem simo senendo ad edictum ;
Si in re Communi mea et tua damnum nobis dederit j
Titii servus, si cum eo agemus, erit noxali Aquiliae

16 actioni locus, ne damnatus in solidum singulis noxae
dedere cogatur, sed potest dici, quasi unius dam-
num sit et una obligatio, aut utrisque pecuniam
sufferendam® aut officio indicis simul utrisque noxae
dedendum: sed et si alterutri nostrum in solidum
noxae deditus fuerit et ub id ab utroque dominus
sit absolutus, recte dicitur eum, cui noxae deditus
sit, alteri teneri communi dividumlo indicio, ut com-
municet servum noxae sibi deditum, cura ob rem
20 1 communem aliquid ad socium pervenerit. Si servi,
in quo usus fructus alienus est, dominus proprietatis
operas conduxerit, verba efficiunt, ut curo noxae de-
2 ditione damnetur. Si servus tuus navem exer-
cuerit einsqne vicarius et idem nauta in eadem nave
damnum dederit, perinde in te actio danda est ac si
is exercitor liber et hin vicarius servus eius esset,
ut de peculio servi tui ad noxam7 dedere vicarium
26 damneris: ut tamen, si servi tui iussu vel sciente et
patiente eo damuum vicarius dederit, noxalis actio ■
servi tui nomine esse debeat, ideinque sit* etiam, ,
si nautam facere iusserit.

20 Ga it tu libro septimo ad edictum provinciale
Qui ex pluribus noxis diversis temporibus experitur,
ex una noxia servi dominium nanctus nullam am-
plius actionem habet adversus eum, qni dominus fue-
rat, cum actio noxalis caput sequatur5: at si ma-
to luit dominus priori indicio litis aestimationem sufferre,

vel eidem vel alii ex alio maleficio agenti nihilo mi-
nus tenetur.

21 Ulpia svs libro virensimo tertio ad edictum
Quotiens dominus ex noxali causa convenitur, si nolit
suscipere indicium, in ea causa res est, ut debeat
noxae dedere eum, cuius nomine iudieium non susci-
pitur: aut si id non faciat, ‘indicium suscipiet omoi-

36 ‘raodo, sed non alias condemnabitur, quam si in

301.1 'potestate habeat dolove malo fecerit, quo minus ha-

1 ‘beret’ 1<!. Eos, quorum nomine noxali indicio agitur,
etiam absentes defendi posse placuit, sed hoc ita
demum, si proprii sint servi: nam si alieni, prae-
sentes esse oportet, aut si dubitetur, utrum proprii
sint an alieni, quod ita puto accipiendum, ut si con-
stet vel bona fide 11 servire, etiam absentes possint

2 defendi. Praetor ait: 'Si is in cuius potes-
b ‘tate esse dicetur negabit se in sua potestate ser-

‘yura habere: utrum actor volet, vel deierare itibebo
‘in potestate sua non esse neque se dolo malo fe-
cisse, quo minus esset, vel iudieium dabo sine noxae

3 ‘deditione/ ‘In potestate’ sic accipere debemus 3oi

ut facultatem et potestatem exhibendi eius habeat: ^

ceterum si iu fuga sit vel peregre, non videbitur esse

4 in potestate. Quod si reus mrare nolit, similis est
ei, qui neque defendit absentem neque exhibet: ‘qui u

5 condemnantur quasi contumaces’ l0. Si tutor vel cu-
rator exteut, ipsi iurare debent in potestate domini
non esse: si autem procurator sit, dominus ipse iuret

' 6 nccessc est. Si iiisiurandum exegit actor reusque
inravit 1!, deinde postea noxali velit actor experiri,
videndum est, an exceptio iurisiurandi debeat ad-
versus actorem dari, et Sabinus putat non esse dan-
dam. quasi dc alia rc sit iuratum. hoc est tunc non
fuisse in potestate: modo vero cum in potestate de- u
prehendatur, de facto eius posse agi. Neralius quo-
! que dicebat 13 post exactum iiisiurandum posse acto-
rem detracta noxae deditione experiri, si raodo hoc
contendat, posteaquam iuratum 14 est coepisse in potes-
tate habere.

22 Paulus libro octavo decimo ad edictum 8 i
servus depositus vel commodatus sit, cum domino
agi potest noxali actione: ei enim servire intellegitur
et, quod ad hoc edictum attinet, in potestate eius a»
est, maxime si copiam habent reciperandi hominis.

1 Is qui pignori accepit vel qui precario rogavit non
tenetur noxali actione: licet enim insto possideant,
non tamen opinione domini possident: sed hos quo-
que in potestate domini intellegi, si facultatem repe-

2 tendi eos dominus habeat. Quid est habere facul-
tatem repetendi? 15 habeat pecuniam, ex qua liberari
potest: nam non debet cogi vendere res suas, ut

3 solvat pecuniam et repetat, servum. Domitius, qui 25
servum in sua potestate esse confitetur, aut exhibere
eum debet aut absentem defendere: quod nisi faciatj

4 punitur atque si praesentem non noxae dederit. Sl
negavit dominus in sua potestate esse servum, per-
mittit praetor actori arbitrium, utrum inreiurando id
decidere an iudieium dictare sine noxae deditione
velit, per quod vincet, si probaverit eum in potestate
esse vel dolo eius factum, quo minus esset; 15 qui n
autem non probaverit in potestate adversarii esse
servum rem amittit.

23 GAitrs libro sexto ad edictum provinciale Sed
et 17 si postea adversarius eius io potestate habere
coeperit servum, tenetur ex nova possessione dene-
gata ei exceptione.

24 Paulus libro octavo decima ad edictum De
! illo videndum, utrum 'adversus eum’ tantum, ‘qui dolo
'■ fecit, quo minus !a in potestate haberet’'®, actio locum

habeat ‘noxalis’10, si ex dolo eius acciderit, ut cesset 3
noxalis actio (forte si servo suo fugam mandavit) au 302,1
et si possit nihilo minus cum alio agi (quod accidit,
cum alienatus mauumissusve est), quod est verius:
in quo casu electio est actoris, cum quo velit agere,
lulianus autem ait de eo qui manumisit, si paratus
sit defendere, se manumissus, exceptionem dandam ei
qui manumisit, hoc et Labeo,

25 Gajus libro sexto ad edictum provinciale Idem 5
est et si novus dominus servi iudieium patiatur.

26 Paulos libro octavo decimo ad edictum Electio
vero alterum Liberabit: id enim praetor introduxit,
dc eluderetur actor, non ut etiam lucratu faceret:

1 ideoque exceptione a sequenti sum movebitur. His
eoDsequens est, ut, si plures dido fecerint, quo minus i»
in potestate haberent21 , eligere debeat actor, quem

2 velit convenire. Item si e.x pluribus dominis qui-
dam dolo malo partes suas desierint possidere, electio
erit _ actoris, utrum directo agere velit cum et> qui
possidet*2, an praetoria cum eo qui desiit possidere.

3 Si servum alienum alius in iure suum esse re-

4 sponderit, altero solvente23 alter liberatur. Si is,

(l) fere lust. (Eisele) (>) si F. segq. em parte, lu.it.

sunt (Kr.) (3) liti F (4) tutus eris Mo. (5) liberatur

F1 ($) offerendam edd. (7) ad noxam] aut noxae

Kelkr (s) fit S, est Afc. (9) simulaturi7 (ir.) "lust.

(r.ie fere Naber ) (ll) fidei F (12) ignoravit F

(13) dicebant F . (14) poteaquam iuratur F (16) 34

ins. S (16) quia ins. F (n) et dei Kr. (13) quo
minus] dominus F (19) 4> Jusi. ( Lenel ) (20) ‘ ’ losi.

(Cuiacius) (21) haberet F (22) possident F (23) con-
vento Paulus (Kinder) (24) Just. ? (ita fere Longo )

ACTIONIBUS

167

IX 4

302,14 quem desieris dolo possidere, decesserit, priusquam
16 hac actione convenireris, liberaris, quia 1 haec actio
in locum directae actionis succedit: diversum djce-

5 mus, si moram feceris in iudicio accipiendo. Ne-
que heredi’ 2 neque iD heredem, quod defunctus men-
titus est, actio danda est, nec iu ipsum quolibet tem-
pore: nam liberum esse debet defendenti absentem
servum huius edicti poenam evitare, id est ut sme
noxae deditione conveniatur, et ideo si uegaveiis ser-
vum in tua potestate esse, postea fateri potens, nisi

a» si iam lis adversus te contestata est: iiarn tunc au-
diri non debebis, ut Labeo ait: Octavenus ex causa
etiam lite contestata tibi succurrendum, utique si

6 aetas tua ea sit, ut ignosci tibi debeat. Si ab-
sente domino ductus sit servus vel etiam praesente
et in eadem causa sit, ut in integrum restitui possit3,
defensio permittitur eius nomine qui ductus est: pos-
tulantibus enim exhiberi eum ad defendendum indul-
gere praetor debet, idem concedendum est fructuario

a vel cui pignoris iiorniiic obligatus est, si praesens
dominus defendere noluerit, ne alterius dolus aut de-
sidia aliis noceat, idem praestandum est in servo
communi, quem alter ex dominis praesens noluit de-
tendere. sed et actori his casibus succurrendum est,
quia placet ‘dominii adquisitioue’* extingui actionem:
iussu eDim praetoris ductus in bonis fit eius qui
duxit.

27 Gajus libro sexto ad edictum provinciale Si
so noxali6 iudicio agitur de servo qui pignoris iure
tenetur aut de eo cuius usus fructus alterius est,
admonendi sumus, si creditor vel usufructuarius prae-
sens defensionem suscipere noluerit, proconsulem inter-
venturum et pignoris persecutionem vel usus fructus
actionem negaturum, quo casu dici potest6 ipso iure
pignus liberari (nullum enim pignus est, cuius per-
secutio negatur): usus fructus autem, etiamsi perse-
cutio eius denegetur, ipso iure durat eo usque, donec
M 1 non utendo 'constituto tempore’ pereat. Ex hia
quae diximus de servo qui alicui pignoris iure obli-
gatus est deque statulibero et de eo cuius usus fruc-
tus alienus est, apparet eum, qui alienum servum in
jure suum esse responderit1, quamvis noxali iudicio
teneantur, non tamen posse noxae deditione ipso iure
liberari, quia nullum ad actorem dominium transferre
possunt, eum ipsi domini non sint, certe tamen, si
4« ex ea causa traditum postea dominus vindicet nec
litis aestimationem offerat, poterit per exceptionem
doli mali repelli.

303, i 28 Africanus libro sexto quaestionum 'Et gene-
raliter 8 si alieni servi nomine, qui tibi iustam servi-
tutem serviret, noxali tecum egerim tuquc eum mihi
noxae dederis: sive me possidente doniiuus eum vin-
dicet, exceptione doli mali, nisi litis aestimationem
offerat, eum summovere possum, sive ipse possideat,
» Publiciana mihi datur, et adversus excipientem ‘si
dominus cius sit’ utilem mihi replicationem doli mali
profaturam et secundum haec usu quoque me cap-
turum, quamvis sciens alienum possideam: alioqntn
m aliter constituatur , futurum, ut summa iniquitate
onae fiuei. possessor adficiatur, si, cum ipso iure
noxalis actio adversus eum competit, necessitas ei
imponatur, ut litis aestimationem sufferat, eadem que
. ■ ;l sunt et gj) cura ab eo3 non defenderetur,
l,™1 .Praetw'ls eum duxerim, quoniam isto quoque
easu iustam causam possidendi habeo.

J,;,™ llbro. Mxto ad edictum provinciale Non
noti t - V -111 Pistate non habet recusare

^ et habenti in 10 potes-

u^rRonam rpii S cytare radicium, si indefensam eam
1 : Bed huic ueeesse est ius suum
ad actorem transferre, permde ac si damnatus esset.

(2> Z IUVM^ (3) Potest jr (4) lusi.
(Pernice) (b) coxale F (6) p0teB F {7) e08

T1i72iTlAi°- t • <8>" *“MW) (9) habeo

F (io) potest.„babenti m S eum B , om F fui ao

2. «F. (12) si p (13) puta dei. Alo. ad sj (u) 47’

30 11 Id EX libro ad edictum praetoris urhani, titulo 303,16
de damno infecto In noxalibus actionibus eorum

qui bona fide absunt ins uon corrumpitur, sed
reversis defendendi ex bono et aequo potestas datur,
sive 13 domini sint sive aliquid in ea re ius habeant,
qualis est creditor et fructuarius.

31 Paulus libro septimo ad Plautium Quod ait
praetor, cum familia hirtum faciat, ad eum modum 29
se actionem daturum, ut tantum actor consequatur,
quantum si liber fecisset consequeretur, quaeritur,
utrum ad pecuniae praestationem respiciat an etiam
a<l noxae deditionem, ut puta13 si ex pretiis noxae
deditorum duplum colligatur, sequentes actiones in-
hibeantur. Sabinus et Cassius putant pretium quo-
que noxae deditorum imputari debere, quod Pompo-
nius probat et est verum: nam et si servus indefen-
sus ductus sit, aestimatio eius imputanda est. certe 25
non tantum duplationis, sed et condictionis ratiouem
habendam lulianus 14 putat. 16 furti faciendi tempus spec-
tandum esse, au eiusdem familiae sint servi: uam si
hi, qui plurium dominorum erunt, uuius esse postea
coeperiut, locus edicto non erit.

32 Callistratus libra secundo edicti monitorii Is
qui iu alieua potestate est si noxam commisisse dicatur, 30
si non defendatur, ducitur: et si praesens est dominus,
‘tradere/ eura et de dolo malo promittere debet.

33 Pomponius libro quarto 10 decimo ad Sabinum
Noxali iudicio invitus nemo cogitur alium defendere,
sed carere debet eo quem non defendit, si servus est;
quod si liber est qui in potestate sit, ‘indistincte ipsi
sui defensio danda est’17:

34 Iuli anus libro quarto ad JJr scium Ferocem 35
quotiens enim nemo lilium familias ex causa delicti
defendit, in eum iudieiurn datur

35 18 Ulpianus libro quadragensimo primo ad Sa- 304, i
binum et si condemnatus fuerit, filius iudicaturn fa-
cere debet: tenet enim condemnatio, quin imrao etiam
illud dicendum est patrem quoque post condemnatio-
nem filii dumtaxat de peculio posse conveniri.

36 Idem libro trige.nsimo septimo ad edictum Si
quis servum pigneratum, deinde a debitore 19 subrep- 5
tum emerit a debitore, nomine eius furti tenebitur
dominio servi adquisito, nec oberit, quod Serviana
potest ei homo avocari, idemque et si a minore quis
viginti quinque annis emerit vel in fraudem credito-
rum sciens: hi enim, quamvis auferri eis dominium
possit, iuterim tamen conveniendi sunt.

37 TltYPHONlNUS libro quinto decimo disputatio-
num Si alienus servus furtum mihi fecerit, qui postea 10
in meum dominium pervenerit, extingnitur furti actio,
quae mihi competierat, nondum in iudieiurn deducta,
nec si postea alienavero eura, quem ante litem con-
testatam emeram, furti actio restaurabitur: quod si
post litem contestatam eum redemero, condemnandus
erit venditor,

38 Ulpianus libro trigcnmno septimo ad edictum
quemadmodum si alii vendidisset: parvi enim refert, ts
cui vendiderit, adversario an alii: suaque culpa litis
aestimationem sublaturum, qui vendendo noxae dedi-

1 tionera sibi ademit. lulianus autem libro vicen-
simo secundo digestorum scribit, si servum pro de-
relicto20 habeam, qui tibi furtum fecerat, liberari me?
quia, st-atim meus esse desinit, ne eius nomine, qui

2 siae domino sit, furti sit actio. 8i servus meus
rem tuam subtraxerit et vendiderit tuque nummos
quos ex pretio, habebat ei excusseris, locus erit furti 2»
actioni ultro citroque: nam et tu adversus me21 furti
ages noxali servi nomine et ego adversus te mimmo-

3 ram nomine. Sed et si servo creditoris raei solverim
nummos,, ut is. eos domino suo det, aeque locus erit
furti actioni, si is nummos acceptos interceperit.

6, 2 (15) ubi de familia quae furtum fecit quaeritur,

lulianus (?) putat vel similia secundum HIS ins. (16) nono
Lenel (17) ‘ ’ Iust. (Lenel) (is) iunge b, 1, 57 (19) de-

bitori F (20) delicto F (21) e F

is*

IX 4 XI

168

DE NOXALIBUS ACT.

304,24 39 Iuliantjs libro nono digestorum Si plurium

26 servus furtum fecerit et omnes dolo fecerint^ quo
minus eum in potestate haberent, subsequi debet
praetor iuris civilis actionem 1 et indicium honora-
rium, quod ex hac causa pollicetur, in eum dare,
quem actor elegerit: neque enim amplius praestare ;
actori debet, quam ut. detracta noxae deditione agere I
possit cum eo, cum quo 11 noxali imlicio experiri po-

1 tuisset, si servus exhiberetur. Qui alienum servum
suum esse fatetur, quamvis noxali actione obligetur,

30 nihilo minus causa cognita satisdare debet: qui au-
tem pro servo convenitur, satisdatione onerandus non

2 est: non enim offert se defensioni alieni servi. Si
quis dicc.t dominum dolo fecisse, quo minus in potes-
tate eius servus esset, ille autem contendat eum ser-
vum ab alio defendi cum satisdatione, doli mali ex-

3 eeptioni locus erit. Sed et si post iudicium ac-
ceptum cum domino servus apparuerit et, quia non
defendebatur, ductus sit, exceptione doli mali posita

35 4 dominus absolvetur-. Sed et mortuo servo ante-
quam iudicium accipiatur, omnino hae actione ncn
tenebitur dominiis.

40 lDF.it libro vicensimo secundo digestorum Si
servus legatus ante aditum hereditatem rem heredis
luturi subtraxerit., poterit is cum legatario qui lega-
tum agnoverit furti agere: sed si idem servus here-
ditariam rem subtraxerit, furti actio cessabit, quia
4« liniusmodi rerum furtum non iit: ad exhibendum au-
tem actio competit.

41 Tdezt libro secundo ad Urseium Ferocem Cum 305.
servus communis alteri dominorum damnum iniuria ' 1
de.dit, Idcirco legis Aquiliae actio non est, quia, si
extraneo damnum dedisset, cum altero in solidum
lege Aquilia agi posset: sicuti, cum servus communis
furtum fecerit, cum altero domino furti agi non po-
test, sed communi dividundo agi potest.

42 Ulpianus libro trigenmuo septimo ad edictum 5
Si ad libertatem proclamaverit is cuius nomine noxale
iudicium susceptura esc, sustineri debet id indicium,
quoad de statu eius indicetur: ct sic, si quidem seri
vns fuerit pronuntiatus, noxale iudicium exercebitur,

1 si liber, inutile videbitur. Si quis pro scito mor-
tuo ignorans cum decessisse noxale indicium acce-
perit, absolvi debet, quia desiit verum esse propter

2 eum dare, oportere. Hae actiones perpetuae sunt 10
locumque habebunt tam diu, quam diu servi dedendi3
facultatem habemus: nec tantum nobis, verum etiam
successoribus nostris competent, item adversus suc-
cessores, sed non quasi in successores, sed iure dominii,
proinde et si servus ad alium pervenisse proponatur,
iure dominii noxali indicio novus dominus conve-
nietur.

43 Fo 11 ponius libro octavo epistularum Servi,
quorum noxa caput sequitur, ibi defendeudi sunt, ubi 15
deliquisse arguentur: itaque servos dominus eodem
loco exhibere debet, ubi vim intulisse dicent.ur ct
carere omnium dominio potest, si eos non defendat.

300, 1 liber decimus.

i4

ITNTUM REGUNDORUM.

1 Paulus libro vicensimo tertio ad edictum Finium
5 regundorum actio in personam est, licet pro vindi-
catione rei est.

2 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Haec
actio pertinet ad praedia rustica, quamvis aedificia
interveniant: neque enim multum interest, arbores
1 quis in confinio an aedificium ponat. Indici finium
regundorum permittitur, ut, ubi non possit dirimere
fines, adjudicatione controversiam dirimat: et si forte

m amovendae veteris obscuritatis gratia per aliam re-
gionem fines dirigere index velit, potest hoc facere
per adjudicationem 5 * et condemnationem.

3 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Quo
easu opus est, ut ex alterutrius praedio alii adinili-
candnm sit, quo nomine0 is cui adiudicatur in vicem
pro eo quod ei adiudicatur certa pecunia condem-
nandus est.

15 4 Paulus libro vicensimo tertio ad edictum Sed

et loci. unius controversia in partes res scindi7 ad-
judicationibus potest, prout cuiusque dominium in eo

1 loco iudex eompererit. In iudicio finium regun-
dorum etiam eiu3 rat-io fit quod interest-. quid enim
si quis aliquam 8 utilitatem exeo loco percepit, quem
vicini esse appareat? non8 inique damnatio eo no-
mine fiet. sed_ et si mensor ab altero solo conductus

20 sit, condemnatio erit facienda eius, qui non conduxit,

2 in partem mercedis. Post litem autem contesta-
tam etiam fructus venient in hoc iudicio: nam et
culpa et dolus exinde praestantur: sed ante iudi-

ciiun percepti non omnimodo 10 hoc in 11 iudicium ve- 306, a
nient: aut enim V1 bona fide percepit, et lucrari eum 13
oportet, 'si eos consumpsit’ l4, aut mala fide, et condici

3 oportet. Sed et si quis iudiei non pareat in suc-
cidenda arbore vel aedificio in fine posito deponendo

4 parteve eius, condemnabitur. Si dicantur termini 21
deiecti vel exarati, index, qui de crimine cognoscit,

5 etiam de finibus cognoscere potest. Si alter fan-
dus duarum, alter trium sit, potest iudex uni parti 307,1
adjudicare 15 locum de quo quaeritur, licet plures
dominos habeat, quoniam magis fundo quam personis
a.diudicari fines intelleguntur: hic autem cum fit ad-
judicatio pluribus, unusquisque portionem habebit,

(i quam 16 in fundo habet, et pro indiviso qui com-
munem fundum habent17, inter se non condemnan-
tur tB: neque enim inter ipsos accipi videtur iudicium.

7 Si communem fundum ego et tu habemus et vici- 5
num fundum ego solus, an la fiuiuin regundorum iu-
dicium accipere possumus? et scribit Pomponius non
posse nos accipere, quia ego et socius meus in hae
actione adversarii esse non possumus, sed unius loco
habemur, idem Pomponius ne utile quidem iudicium
dandum dicit, cum possit, qui proprium habeat, vel
communem vel proprium fundum alienare et sic ex-

8 periri. Non solum autem inter duos fundos, ve- ia
rurn etiam inter tres pluresve fundos accipi iudicium
finium regundorum potest: ut puta sing-uli plurium
fundorum confines sunt, trium forte vel quattuor.

9 Finium regundorum actio et in agris vectigalibus
!0et inter eos qui usura fructum habent vel fructua-
rium et dominum proprietatis vicini fundi et inter
eos qui iure pignoris possident competere potest.

(l) actione F (2) quo om. F (3) edendi F

(4) Ed. 1...4. 6, 7; Sab. *s. 8...10; Pap. U...13. — Bas.

58, 9. — Cf. Cod. 3, 39 (5) sic Gf, iudicationem FS

(fi) quo nomine dei. Mo. (7) rescindi G, scindi FS

(S) aliquem F (9) non G, om. FS (10) omnimodo

non Pernice (ili in hoc 6 (12) aut enim G, autem

in F (13) percepti sunt et lucrari reum Kr. (14) ' ’ Jwsf.
(Zachariae) (15) adiudicare parti G (ic) habebit
quam G, habebat (habeat F2) quoniam F (n) habent
FlG, habet F2 (is) condemnatur F (19) an G, ad
F, om. S (20) § 9 (in. lust. ( Baviera i)

FAMILIAE EECISCUNDAE

X 1. 2

307, if 10 Hoc iudicium locum habet in confinio praedio- :
15 rum rusticorum : nam in confinio praediorum 1 ur-
banorum displicuit, neque enim confines hi, sed ma-
gis vicini dicuntur et ea communibus parietibus ple-
rumque disterminantur, et ideo et 6i in agris aedi-
licia iuncta sint, locus huic actioni non erit: et ra
urbe hortorum latitudo contingere potest, ut etiam
11 finium regundorum agi possit. Sive flumen sive2
via publica intervenit, confinium non intellegitur, et
ideo finium regundorum agi non potest,

20 5 [DESt libro quinto decimo ad Sabinum quia magis

in confinio meo via publica vel flumen sit quam ager
vicini. _ _ _ .

6 IjjEM libro vieensimo tertio ad edictum Sed si
rivus privatus interveuit, finium regundorum agi po-
test.

7 Modestinus libro undecimo* pandectarum De
25 modo agrorum arbitri dantur et is , qui maiorem lo-
cum in territorio habere dicitur, ceteris, qui mino-
rem locum possident4, integrum locum adsignare
compellitur: idque ita rescriptum est.

8 Ulpianus libro sexto opinionum Si irruptione
fluminis fines agri confudit inundatio ideoque usur-
pandi quibusdam loca. in quibus ius non habent,
occasionem praestat, praeses provinciae alieno eos
abstinere ct domino suum restitui terminosque

au t per mensorem declarari iubet. Ad officium de
finibus cognoscentis pertinet mensores mittere et
per eos dirimere ipsam finium quaestionem, ut
aequum est, si ita res exigit, oculisque suis sub-
iretis locis6.

9 fuiiAXUslibro octavo digestorum Iudicimn finium
regundorum manet, quamvis socii communi dividuudo
egerint vel alienaverint fundum.

35 1 0 ItjEM libro quinquogensimo primo digestorum '■

Iudicium communi dividuudo, familiae ereiscimdae,
finium regundorum tale est, ut in eoG singulae per-
sonae duplex ius kabeaut agentis et eius quocum
agitur.

303, 1 11 Papinianus libro secundo responsorum In

finalibus quaestiouibns vetera monumenta7 census
auctoritas ante litem inchoatam ordinati sequenda
est, modo si non varietate successionum 8 et, arbi-
trio possessorum fines additis vel detractis agris postea
permutatos probetur.

5 12 Paulus libro tertio responsorum Eos termi-

nos, quantum ad dominii quaestionem pertinet, ob-
servari oportere fundorum, quos demonstravit is, qui
utrinsque praedii dominus fuit, cum' alterum eorum
venderet: non enim termini, qui singulos fundos se-
parabant5, observari debent, sed demonstratio ad-
fnnnm novos fines inter fundos constituere.

lil Gaivs libro quarto ad legem duodecim tahu-
te larum Sciendum est in actione finium regundorum
illud observandum esse, quod ad exemplum quodam-
modo eius legis scriptura est. quam Athenis Solonem
fucitur tulisse: nam illic ita est: £AV res ai.it (mjiclv I

^OTQlco xotQto duVTTfj 10 . rov Soov fu) naoa-
a7ZOKpfazLVXV- foiv tfi 'ot-

*?aa 'Jv° Mv di ta<p,n. ^ S Boftoo» Mrrr,

oaor to fftdos jy, raaovrov dnoliLTifu lar di
-r &-<*■(&*' de xae. Qvxijv fovea n6b ‘ae

a7s,ie^ aUot°/ov f VTiveiv, ri Si AU.a Sivi W nivre

r'i!i jrc ^r’ (2) flumen sive G,

po ;IaL ^pCdetV" r ?’ ^i,no M s'c <v>

ins Mo !a\ CUm Glaecis> ubi deficiunt, proximi
0) fL S— * <■) operabant i4

V,1 p ,1GB T (11) «Ttohnttv FG sic FG

^etuviu» e* Plutarchi Solone c. 23
(U) Av Mo. (14) a-roMrrrv FG (15) id est’

fi ,rLTeur iU*ta praedill“ lienum aedificet;

fmein ne excedito: « murum, pedis intervallum esto!

FAMILIAE EECISCUNDAE.

1 Guris libro septimo ad edictum provinciale Haec
actio proficiscitur e lege duodecim tabularum: nam-
que coheredibus volentibus a communione discedere
necessarium videbatur aliquam actionem constitui, »

1 qua inter eos res hereditariae distribuerentur. Quae
quidem actio nihilo minus ei quoque ipso iure com-
petit, qui suam partem non possidet: sed si is qui
possidet neget eum sibi coheredem esse, potest eum
excludere per hanc exceptionem ‘si in ea re, qua de
agitur, praeiudieium hereditati non fiat’, quod si pos-
sideat eam partem, licet negetur esse coheres, non
nocet talis exceptio: quo fit,’ ut eo casu ipse iudex, 35
apud quem hoc iudicium agitur, cognoscat, au co-
heres sit: nisi enim coheres sit, neque adiudicari
quicquam ei oportet neque adversarius ei condem-
nandus est.

2 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Per 309,1
familiae erciseundae actionem dividitur hereditas, sive

ex testamento sive ab intestato, sive ex lege duode-
cim tabularum sive ex aliqua 17 lege deferatur heredi-
tas vel ex seuatu3 consulto vel etiam constitutione:
et generaliter eorum dumtaxat dividi hereditas po-

1 test, quorum peti potest hereditas. Si quarta ad s
aliquem ex constitutione divi Pii adrogatum defera-
tur, quia hic neque, heres neque bonorum possessor
fit, utile erit familiae erciseundae iudicium neeessa-

2 riuru: Item si filii familias militis peculium sit18,
‘•fortius 20 defendi potest hereditatem effectam per con-

3 stitulioues, et ideo hoc21 indicio locus erit. In
familiae erciseundae iudirio unusquisque heredum et

4 rei et actoris partes sustinet. Dubitandum autem
non est, quin familiae erciseundae iudicium ct inter 10

5 pauciores heredes ex pluribus accipi possit. In
hoc iudicium etsi nomina non veniunt, tamen, si sti-
pulationes interpositae fuerint de divisione eorum, ut
stetur ei et ut alter alteri mandet actiones procnra-
toremque eum in suam rem faciat, stabitur divisioni.

3 Q-AIOS libro septimo ad edictum provinciale Plane
ad officium indicis nonnumquam pertinet, ut debita u
et credita singulis pro solido aliis alia aduibuat,
quia saepe et solutio et exactio partium non minima
incommoda habet, nec tamen scilicet haec adtributio
illud efficit, ut quis solus totum debeat vel totum
alicui soli debeatur, sed ut, sive agendum sit, partim
suo partim procuratorio nomine agat, sive cum eo
agatur, partim suti partim procuratorio nomine con-
veniatur. nam licet libera potestas esse22 maneat
creditoribus eum singulis experiundi, tamen et his 20
libera potestas est suo loco substituendi eos, in quos
onera actionis officio indicis translata sunt.

4 Ulpianus libro nano decimo ad edictum Cete-
rae itaque res praeter nomina veniunt in hoc iudi-
cium. sin autem nomen uni ex heredibus legatum
sit, indicio familiae erciseundae hoc heres consequi-

1 tnr. Mala medicamenta ct venena veuiunt quidem

in iudicium, sed iudex omuino interponere se in his as
non debet: boni enim et innocentis viri officio eum
fungi oportet: tantundem debebit facere et iu libris
improbatae lectionis, magicis forte vel his similibus.

2 haec enim omnia protinus corrumpenda sunt. Sed
et. si quid ex peculatu vel ex sacrilegio quaesitum26
erit vel vi aut latrocinio aut24 adgressura, hoc non

ai aedes, pedum duorum, hI sepulcrum i ii 117)10 fossam]
vel scrobem fodiat, quanta altitudo est, tantum inter-
vallum esto: ai puteum, ulnae, oleam autem et licum
novem pedes ab alieno serito, reliquas arbores quin-
que pedes

(16) Ed. 1...G. 8.. .12. 14.. .30. *G3. *5G; Pap. *7. *13. 31—
*37...4l. *57; Sab. 42- 54. — Fas. 42, 3. — Cf. Cod. 3, 38
(17) alia qua cum F£ scr. (18) sed ins. Kr. (m) § 3
/ut, lust. ( Bonfante ) (21)) fortus F (21) huic dett.

(22) esse dcl. S (23) sic F^N, adquaesitum Fl

(24) vel N

170

FAMILIAE

X 2

SOS, 20 3 dividetur. Sed et tabulas testamenti debebit aut \
so apud eum, qui ex maiore parte heres est, iubere
manere aut in aede deponi, nam et Labeo scribit
vendita hereditate tabulas testamenti descriptas de-
poni oportere: heredem enim exemplum debere dare,
tabulas vero authenticas ipsum retinere aut in aede
deponere.

5 Gajus libro septimo ad edictum provinciale Si
quae sunt cautiones hereditariae, eas* iudex curare
debet ut apud eum maneant, qui maiore ex parte

35 heres sit, ceteri descriptum et recognitum faciant,
cautione interposita, ut, cum res exegerit, ipsae ex-
hibeantur. si omnes isdem ex partibus heredes sint !

310,1 nec inter eos conveniat, apud quem potius esse de- i
beant, sortiri eos oportet,: aut ex consensu vel suffragio .
eligendus est amicus, apud quem deponantur: vel in
aede sacra deponi debent.

6 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Nam
ad licitationem rem deducere, ut qui licitatione vicit
hic habeat instrumenta hereditaria, nou placet ne- .

s que1 mihi neque Pomponio.

7 Ybnuleius libro septimo stipulationum Si heres
unus, cum sub condicione adiectum coheredem aut
apud hostes3 * * haberet, dixerit se heredem esse et
actione expertus vicerit-, deinde condicio heredis16 ex-
stiterit vel postliminio redierit, an victoriae commo-
dum debeat cum eo communicare*? nam indubitate

is iudicat.i actio ei in solidum competit, et electionem
coheredi dandam, id est aut communicandam eam
aut experiundi faciendam potestatem huic, qui post
victoriam coheredis effectus sit heres aut reversus
sit in civitatem, idemque observandum , si postea
natus sit postumus, non enim his personis * silen-
tium imputari potest, cum ad hereditatem post vie- .
tortam coheredis pervenerint6.

8 Ulpianus libro nono decimo ad, edictum Pom-
J6 ponius scribit, si uni ex heredibus praelegatae fue-
rint7 rationes, non prius ei tradendas, quam cohe-
redes descripserint, nam et si servus actor, inquit,
fuerit legatus, non alias eum tradendum, quam ra-
tiones reddiderit, nos videbimus, numquid et cautio
sit interponenda, ut, quotiens desideratae fuerint ra-
tiones vel actor praelegatus, copia eorum fiat? ple-
rumque enim authenticae rationes sunt necessariae
actori 8 ad instruenda ea quae postea emergunt ad 1

2» notitiam eius spectantia, “et necessarium est cautio-

1 nem ab eo super hoc coheredibus praestari. Idem
Pomponius 10 ait columbas, quae emitti soleDt de eo- i
lumbario, venire in familiae erciscundac indicium, :
curri nostrae, sint tamaiu, quamdiu consuetudinem
habeant ad nos revertendi: quare si quis eas ad-
preheudisset, furti nobis competit actio, idem et in
apibus dicitur, quia in patrimonio nostro computan-

2 tur. Sed et si quid de11 pecoribus nostris a
25 bestia11 ereptum sit, venire in familiae ereisenndae

indicium putat, si feram evaserit: nam magis esse,
ut non desinat nostrum esse, inquit, quod a lupo
eripitur vel alia bestia, tamdiu, quamdiu ab co non 13 i
fuerit consumptum. u

9 Paulus libro viccnsimo tertio ad edictum Ve- \
niunt in hoc iudicium res, quas heredes usuceperunt 15, :
cum defuncto traditae essent: hae quoque res, quae

w heredibus traditae sunt., cum defunctus emisset;

10 Ulpianus libro nono decimo ad edictum item
praedia, quae nostri patrimonii sunt16, sed et vecti-
galia vel superficiaria: nec minus hae quoque res,
quas alienas defunctus bona fide possidet.

11 Paulus libro viccnsimo tertio ad edictum Par-
35 tum quoque edit-um et17 post- aditam hereditatem

(i) eae Mo, (2) ueqne om. N (3) sic AT, adiectum i

eo ins. F, adiectum ins. S (4) sic F~Nt communicari

(5) [huic perjsonae N (e) pervenerit N (7) fue-

rit F (8) aetori] aetorve ecr. sec. Cuiaciwm et B

(9) seqq. Iust.f (K r.) (10) sic NS, pomponius pom-

ponius F (ll) sic F^N, e J11 (12) sic F bestiis NS

(13) non A”, om. F (14) iunge 10, 2, 24 (15) usu- .

12 Ulpianus libro nono decimo ad edictum et 3jq
post litem contestatam Sabinus scribit in familiae, ercis- ’ W

1 eundae judicium venire et adiudieari poese. hiem

erit et si servis hereditariis 18 ab extraneo aliquid da- 311 }

2 tum sit. lies, quae sub condicione, legata est-, '
interim heredum est et ideo_ venit in familiae erois-
cuudae indicium ct adiudieari potest cum sua scilicet
causa, ut existente condicione eximatur ab eo cui
adiudicata est 'aut deficiente condicione ad eos re-
vertatur a quibus relicta est' lu. idem et in statulibero
dicitur, qui interim est20 heredum, existente autem 5
condicione ad libertatem perveniat.

13 Papinianus libro septimo quaestionum Alie-
nationes enim post iudicium acceptum interdictae sunt
dumtaxat voluntariae, non quae vetustiorem causam
et originem iuris habent necessariam.

14 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Sed
et si usucapio fuerit coepta ab co, qui heres non ic-
erat., ante litem contestatam et postea impleta fuerit,

1 rem de iudicio subducit. Usus fructus an in in-
dicium deducatur, quaeritur: ut puta si deducto usu
fructu fundus fuit ab heredibus legatus

15 Paulus libro viccnsimo tertio ad edictum vel
si servo hereditario usus fructus legatus sit: nec enim
a personis discedere sine interitu sui potest.

16 Ulpianus libro nono decimo ed edictum Et t&
puto officio iudieis contineri, ut, si volent heredes a
communione usus fructus discedere, morem eis gerat21

1 cautionibus interpositis, lulianus ait, si alii fun-
dum, alii usum fructum fundi iudex adiudicaverit,

2 non commuuicari usum fructum. Usus fructus et
ex certo tempore ot usque ad certum tempus et, al-

3 ternis annis adiudieari potest. Id quod amnis
fundo post litem contestatam alluit-22, aeque venit in 2«

4 hoc iudicium. Sed ct si dolo vel culpa quid in
usum fructum ab uno ex heredibus factum sit, hoe
quoque in iudicium venire Pomponius ait: uain et
omnia, quae quis in hereditate dolo aut culpa fecit25,
in iudicium familiae ereisenndae veniunt, sic tamen,
si quasi iieres fecerit, et ideo si vivo testatore unus
ex heredibus pecuniam sustulerit, in familiae ercis-
cundae iudicium ea non venit, quia tunc nondum
heres erat: ubi autem quasi heres fecit, etsi aliam 26
praeterea quis actionem habeat, tamen teneri eum

5 familiae ereisenndae iudicio lulianus scribit. Deni-
que ait, si unus ex heredibus rationes hereditarias
deleverit vel interleverit, teneri quidem lege Aquilia,
quasi corrnperit: non minus autem etiam familiae

6 ereisenndae iudicio. Item si servus hereditarius
propriam rem heredum unius subripuerit, Ofilius ait
esse familiae erciscundae actionem et communi clivi-
dundo fnrfique actionem cessaro, quare agentem fa- **
miliac ereisenndae iudicio consecuturum, ut aut ei
servus adiudicetur aut litis aestimatio in simplum
offeratur.

17 G a tus libro septimo ad edictum provinciale
Damno commisso ab uno herede conveniens est di-
cere simpli habendam aestimationem in familiae er-
eisenndae. iudicio.

18 Ut. p i anus libro nono decimo ad edictum His
consequenter lulianus ait: si ex pluribus heredibus
uni servus sit generaliter per optionem legatus et
heredes Stichum tabulas hereditarias interlevisse di-
cant vel corrupisse et propter hoe reuuutiaverint, ce
optaretur servus, deinde optatus vindicetur, poterunt,

si ab2* cis vindicetur, doli mali exceptione uti ct de SlJri
1 servo quaestionem habere. Sed an in familiae
ereisenndae indicium25 do morte testatoris vel de
morte uxoris liberorumque suorum habebunt quaestio-

ceperint, N (16) praedia stipendiaria et tributaria

Ulpianus ( Lanei) (17) et F~Nt om. F1 (18) sic A,
servus hereditarius F? (19) c 1 glossa ( Kr .) (20) qui

interim est) ut interim sit Mo. (21) eis gerat S,

eiserat F (22) illuit F 1 (23) fecerit F1 (24) ab

om. F (25) iudicio Mo. (26) coheredis Kr.

erciscundae

171

X 2

312,3 nem heredes, quaeritur: et rectissime Pomponius ait
haec ad divisionem rerum hereditariarum non pert.i-

2 nere. Idem quaerit', si quis testamento caverit,
b ut servus exportandus veneat, officio familiae ercis-
cundae indicis contineri, ut voluntas defuncti non
intercidat, sed et cum monumentum lussit testator
fieri, familiae erciscundae agent, ut fiat, idem tamen
temptat, quia heredum interest, quos ius monumenti
sequitur, praescriptis verbis posse eos experiri, ut

3 monumentum liat. Sumptuum, quos unus ex ne;
redibiiR bona fide fecerit, usuras quoque consequi
potest a coherede ex die morae secundum rescrip-

10 4 tum imperatorum Severi et Antonini. Celsus etiam
illud eleganter adicit coheredem et si non solvit ha-
bere familiae erciscundae iudicium, ut cogatur co-
heres solvere-, cum alias non sit- liberaturas rem cre-
5 ditor, nisi in solidum ei satisfiat. Si Illius fami-
lias patri heres pro parte extitisset et a creditoribus
peculiaribus conveniretur, cum paratus sit solvere
id omne quod debetur, per doli exceptionem conse-
q netur a creditoribus manclari sibi actiones: sed etiam
35 familiae erciscundae iudicium cum coheredibus lia-
(i bet2. Cum unus ex heredibus legatum exsolvit
ei, qui missus fuerat in possessionem legatorum ser-
vandorum causa, putat Papinianus, et verum est, fa-
miliae erciscundae iudicium ei eompetere_ adversus
coheredes, quia non alias discederet legatarius a pos-
sessione, quam vice pignoris erat consecutus, quam
7 si totum ei legatum fuisset exsolutum. Sed et si
quis Titio debitum solverit, ne pignus veniret, Nera-
2fl t.itis scribit familiae erciscundae iudicio eum posse
experiri.

19 GrAtUS libro septimo ad edictum provinciale
Item ex diverso similiter prospicere index debet, ut,
quod unus ex heredibus ex re hereditaria percepit
stipulatusve est, non ad eius solius lucrum pertineat,
quae ita scilicet consequetnr iudex, si aut reputa-
tiones inter eos fecerit aut si curaverit cautiones inter-
as poni, quibus inter eos communicentur commoda et

incommoda.

20 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Si
lilia nupta, quae dotem conferre debuit, per errorem
coheredum ita cavit, ut, quod a marito reciperasset,
pro partibus hereditariis solveret, nihilo minus arbi-
trum familiae erciscundae sic arbitraturum Papinia-
nus scribit, ut, etiamsi constante matrimonio ipsa
diem suum obierit, conferatur dos: nam imperitia,

an inquit, coheredum jurisdictionis formam mutare non

1 potuit. Si filius familias ius.su patris obligatus
sit, debebit hoc debitum praecipere: sed ct si in rem
patris vertit, idem place.t, et si de peculio3, pecu-
lium praecipiet: et ita imperator noster rescripsit.

2 Hoc amplius filius familias heres institutus dotem
uxoris suae praecipiet, nec immerito, quia ipse onera
matrimonii sustinet, integram igitur dotem praecipiet

35 et cavebit defensum iri coheredes, qui4 e.x stipulatu
possunt conveniri, idem et si alius dotem dedit ct
313,1 stipulatus est. nec solum uxoris suae dotem, sed
etiam filii sui uxoris, quasi hoc quoque matrimonii '
onus ad ipsum spectet, quia filii onera et nurus ipse
aagnoscere necesse habet, praecipere, autem non so-
- . patri datam dotem filium oportere, verum etiam

ipsi iilio Marcellus scribit, sed filio datam tamdiu.
quamdiu peculium patitur vel in rem patris versum
,1- • ,hl P:lter i'.lterl filios sine scriptura bona
flifttri hn^t- °uera *Cr}s a-lieni pro modo possessionum
i-:... .. 1 'V31! vnlen simplicem donationem, sed po-
inrmff 1\’.(jicn divisionem Papinianus ait. plane,

conveni-mt dlt0rCB ®os. Pr0 portionibus hereditariis
nrae.Ro -'ut- u/!ua Placita detrectet, posse cum eo
praescriptis verius agi, quasi certa lege permutetio-

4 nem fecerint, scilicet si omnes res divisae sint. Fa- 313, »
miliae erciscundae iudicium amplius quam semel agi

non potest nisi causa cognita: quod si quaedam ree to
indivisae relictae sunt, communi dividundo de his

5 agi potent. Papinianus ait, si uni ex heredibus
onus aeris alieni iniungatur0 citra speciem legati,
officio iudiois familiae erciscundae cognoscentis susci-
pere eum id oportere, 'sed non ultra dodrantem por-
‘t,ioni3 suae, ut quadrantem illibatum habeat'7: indem-

6 nes igitur coheredes suos praestare cavebit. Idem
scribit et si filius in muneribus publicis, in quibus
pater ei consentit8, reliquatus est et pro parte heres 15
scriptus est, hoc quoque debere praecipere, quia et
boc patris aes alienum fuit: sed si qua munera post
mortem patiis suscepit, ab his heredes patris9 soluti

7 sunt. Neratius autem respondit: eum, qui [dures
filios haberet, unum ex filiis10 dywvod-totav" suscep-
turum professum esse et priusquam honore 12 fungere-
tur, mortuum esse omnibus filiis heredibus institutis,

et quaesitum esse, an is filius, quod in eam rem im- 2»
peudisset, familiae erciscundae consequatur: ei que
respondisse 13 nulla actione idem 14 consequi posse,
quod merito displicet, debet itaque hoc in familiae

8 erciscundae iudicium venire. Item Papinianus scri-
bit-, si maritus alterum ex heredihns onus dotis sol-
vendae^ quae in stipulationem venit, suscipere iussit
et ruulier adversus utrumque dirigat dotis petitionem,
coheredem esse defendendum ab eo, qui suscipere
onus iussus est. sed legata, quae ab utroque pro 25
dote data electa dote retinentur, in compendio cohe-
redis esse, qui debito levatur, uon oportet, videlicet
Ut coheres, qui onus aeris alieni ,s suscepit, officio
iudiois legatum consequatur, 'et verum est hoc, nisi

9 aliud testator edixit.’16 Idem scribit, quod uni ex
coheredibus statuliber condicionis implendae nomine
dedit de peculio, in hoc iudicium non venire neo
communicari debere:

21 Paulus libro vicensimo tertio ad edictum idem 30
et in communi dividundo,

22 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Item
Labeo scribit, si unus heredum thensaurum relictum
a testatore effodit, familiae erciscundae iudicio eum

1 teneri, etsi cum extraneo conscio partitus sit. Fa-
miliae erciscundae index ita potest pluribus caDdem
rein adiudieare, si aut pluribus fuerit unius rei prae-
ceptio relicta (ubi etiam necessitatem facere Pompo- 3S
nius scribit, ut pluribus adiudicetur) vel si certam
partem unicuique coheredum adsignet: sed potest

2 etiam licitatione admissa uni rem adiudieare: Sed
et regionibus divisura fundum posse adiudieare se-

3 eundum divisionem nemo dubitaverit. Sed etiam
cum adiudicat, poterit imponere aliquam servitutem,
ut alium alii servum faciat ex iis quos adiudicat: sed
si pure alii adiudicaverit fundum, alium 17 adiudicando

4 amplius servitutem imponere non poterit. Fami- 314,1
liae erciscundae iudicium ex duobus constat, 18 id est
rebus atque praestationibus, quae sunt personales

5 actiones. Papinianus de re quae apud hostes est
Marcellum reprehendit, quod non putat in 19 prae-
stationes eius rei venire in familiae erciscundae indi-
cium, quae apud hostes est. quid enim impedimen-
tum est rei praestationem venire, cum et ipsa veniat20 s

23 Paulus libro viceneimo tertio ad edictum
propter spem postliminii'? scilicet cum cautione, quia
possunt non reverti: nisi si tantum aestimatus sit
dubius eventus.

24 Ulpianus libro nono decimo ad edictum Sed
et eius rei, quae in rebus humanis esse desiit, ve-
niunt praestationes: et ego Papiniano consentio.

1 Familiae erciscundae iudicium et inter bonorum io
possessores et inter eum cui restituta est hereditas

fuerit .1 forte (Mo? a0tlJ) “1 T V- i4) qrl
(10) filio F (u) id est

muneris editionem

(12) munere L, honere F1 (u) se ins. Mo. ( 14) idem]
id eum scr. aec. Cuiacium (15) alienis F (16) ' ' lust.
{Faber) (17) alium] alii alium Hojfmann (is) § 4
/wi. fere lust. ( Savigny ) (19) in F cum BS, det. Mo.

(20) iunge 40, 4, 30. 35, 2, 13

314, ii cx Trebelliano senatus consulto et ceteros honorarios i
successores locum habet.

2o Paulus Ultro viccmimo tertio ad edictum He-
redes eius, qui apud hostes decessit, hoc indicio ex-

1 periri possunt. Si miles alium castrensium, alium
ceterorum bonorum heredem fecerit, nuu est locus
familiae erciscumlae indicio: divisum est enim per

15 constitutiones inter eos patrimonium, quemadmodum
cessat familiae crciseniidae iudicinm, cum nihil ia

2 corporibus, sed omnia ia nominibus sunt. Quan-
tum vero ad accipiendum familiae ereiscundae iudi-
ciuni nihil intereat, possideat quis hereditatem nec

3 ne. De pluribus hereditatibus, quae inter eosdem
ex diversis causis communes sint, uuuin familiae er-

4 «scutulae indicium sumi potest. Si iutcr me et
te Titiano, hereditas communis sit, inter me autem

io et te et1 Titium Sciam a, posse unum iudieium ac-

5 cipi inter tres Pomponius scribit. Item si plures
hereditates inter nos communes sunt, possumus de

6 uua familiae ereiscundae indicium experiri. Si
testator rem communem cum extraneo habebat sive
rei suae partem alicui legavit aut heres ante indi-
cium familiae erciscumlae acceptum partem suam |
alienavit, ad officium indicis pertinet, ut eam par-

7 tem, quae testatoris fuit, alicui kibeat tradi. Quod
26 pro emptore vel pro donato puta c.ohercs possidet,

in familiae ereiscundae indicium venire negat Pom-

8 ponius2. Idem scribit, ettm ego et tu heredes Titio
extit issemus, si tu partem fundi, quem totum here-
ditarium dicebas, a Sempronio petieris et vietus fue-
ris, mox eandem partem a Sempronio emero et tra-
ditus milii fuerit, agente te familiae ereiscundae iu-
dicio non veniet non solum hoc quod pro herede

*o possidetur, sed nec id quod pro emptore3: cum enim
per iudicem priorem apparuit totam4 non esse here-
ditatis, quemadmodum in familiae erciscuntlae iudi-

9 eiurn veniat? An ea stipulatio, qua singuli here-
des in solidum habent actionem, veniat in hoc indi-
cium, dubitatur: veluti si is qui viam iter actus5 *
stipulatus erat decesserit, quia talis stipulatio per
legem duodecim tabularum noti dividitur, quia nec
potest. ®aed verius est non venire eam i:i iudicinm,

315,i sed omnibus in solidum competere actionem et, si
non praestetur via, pro parte hereditaria condemna- .
19 tionem fieri oportet. Contra si promissor viae ■
decesserit pluribus heredibus institutis, nec dividitur .
obligatio nec dubium est quin dliret, quoniam viam ■
promittere et is potest, qui fundum non habet, igi- i
tur quia singuli in solidum tenentur, officio iudieis i
t cautiones interponi debere, ut, si quis cx his con-
ventus ‘litis aestimationem praestiterit, id pro parte

11 a ceteris consequatur*7. Idem dicendum est et si

12 testator viam legaverit. In illa quoque stipula-
tione prospiciendum est coheredibus, si testator pro-
miserat ‘neque per se neque per heredem suum fieri,
‘quo mimis ire agere possit’, quoniam uno prohi-
bente in solidum committitur stipulatio , ne imius

13 factum ceteris damnosum sit. Idem iuris est in
pecunia promissa a testatore^ si sub poena promissa

io sit: nam licet lmec obligatio dividatur per legem
duodecim tabularum, tamen quia nihilum prodest ad
poenam evitandam partem suam solvere, sive non-
dum* soluta est pecunia nec dies venit, prospicien-
dum est per cautionem, ut de indemnitate caveat per
quem factum fuerit, ne omnis pecunia solveretur, aut
ut caveat se ei qui solidum solverit partem praesta-
lurimi: sive etiam® 6olvit unus universam pecuniam
is quam defunctus promittit10, ne poena committeretur,
familiae ereiscundae iudicio a coheredibus partes re-

14 cipere poterit. Idem observatur in pignoribus ;j if,
luendis11: nam nisi12 universum quod debetur offe- ’ 'v-

15 ratiur, i ure pignus creditor vendere potest. _ Si
unus ex coheredibus noxali indicio servum heredita-
rium defenderit et litis aestimationem opt.ule.rit, cum
hoc expediret, iri pro parte rioe iudicio consequatur,
idem est et si unus legatorum nomine, caverit, ne in
possessionem mitterentur ,3. et omnino quae pro parte 20
expediri non possunt si unus cogente necessitate fe-
lb cerit, familiae ereiscundae iudicio locus est. Non
tantum dolum, sed et culpam in re hereditaria prae-
stare debet coheres, quoniam eum coherede non con-
trahimus, sed incidimus in eum: nuu tamen diligen-
tiam praestare debet, qualem diligens puter fami-
lias, quoniam hic propter suam partem causam
habuit gerendi et ideo negotiorum gestorum ei ac-
tio non competit11: ‘talem igitur diligentiam prae- ia
stare debet, qualem in suis rebus” 14a. eadem sunt, si
duobus res legata sit: nam et hos e.oniunxit ad

17 societatem non consensus, sed res. Si incerto
homine legato et postea defuncto legatario aliquis
ex heredibus legatarii non consentiendo impedierit
legatum, is qui impedit hoe iudicio ceteris quanti
intersit ecrum damnabitur, idem est, si e contra-
rio unus ex heredibus, a quibus generaliter homo
legatus est quem ipsi elegerint, noluerit consentire, sc-
iit praestetur quem solvi omnibus expediebat, et ideo
conventi a legatario iudicio pluris damnati fuerint,

18 Item culpae nomine tenetur, qui, cum ante alios
ipse adisset hereditatem, servitutes praediis heredi-

19 tariis debitas passus est, non utendo amitti. Si
filius cum patrem defenderet condemnatus solverit
vel vivo eo vel post mortem, potest aequius diei ha-
bere petitionem 13 a coherede, in familiae ereiscundae

20 iudicio. Index familiae ereiscundae nihil debet 310, $

21 indivisum relinquere. Item curare debet, ut de

22 evictione caveatur his quibus adiudieat. Si pe-
cunia, quae domi relicta non est, per praeceptionem
relicta sit, utrum universa a coheredibus praestanda
sit an pro parte hereditaria, quemadmodum si pecu-
nia in hereditate relicta esset, dubitatur. 10 et magis
dicendum est, ut id praestandum sit,, quod praestare- 5
tur, si pecunia esset inventa.

‘26 Gaius libro septimo ad edictum provinciale
Officio autem indicis convenit iubere rem heredita-
riam venire unam pluresve pecuniam que ex pretio
redactam ei munerari, cui legata sit.

27 Paulus libro momsimo tertio ad edictum In
hoc iudicio condemnationes et absolutiones in omnium ic
persona faciendae sunt: et ideo si in alicuius per-
sona omissa sit damnatio, in ceterorum quoque per-
sona quod fecit iudex non valebit, quia non potest
ex uno iudicio res iudicata in partem valere, in par-
tem non valere.

28 G-aius libro septimo ad edictum provinciale
Rem pignori creditori datam si per praeceptionem
legaverit testator, officio iudieis continetur, ut ex
communi pecunia luatur eaui que ferat is cui eo modo >-■
fuerat legata.

29 Paulus libro vicensimo tertio ad edictum. Si
pignori res data defuncto sit, dicendum est in fami-
liae ereiscundae iudicinm venire: sed is cui adiudi-
eabilnr in familiae ereiscundae iudicio pro parte co-
heredi erit damnandus nec cavere debet coheredi
indemnem eum fore adversus eum qui pignori de-
derit, quia pro eo erit, ac si hypothecaria vel Ser- 2»
viana actione 17 petita litis aestimatio oblata sit, ut et

is qui optuierit adversus dominum vindicantem ex-
ceptione tuendus sit. contra quoque si is heres, cui

(1) et om. F: seqq. Iust. {Siber) (2) l. 45 pr. (») non so-

lum hoc quod pro emptore possidetur sed nec id quod pro

herede scr. see. B et D Ji (4) totum dett. cum 1)2! (5) ac-

tura dett. (6) § 9 fin. Iust. ( Kr .) (7) § iq fin. Iust.

( Binder ) (s) non cum F (9} etiam] iarn Hal. (10) pro-

misit cdd. ' (11) solvendis Fl (12) nisi Fl, si F2

(13) mitteretur dett. (u) fuit fere: non tantum dolum,

sed et culpam in r. h, praestare debet coherea: quoniam
tamen cum coherede non contrahimus, sed incidimus in
eum. non talem diligentiam praestare debet, qualem dili-
gens pater familias: nam quoniam liic propter suam partem
causam imbuit gerendi, ideo negotiorum gestorum in eum
actio non competit (Mo.,conf. fi A) (14’1) '’Iust. (Lusignauli
(15) repetitionem edd. (10) seirq. lusi. (Kr.) (17) r eius. ile.

ERCISCUNDAE

173

X 2

316,« pignus adiudieatum est, velit totum reddere, licet
debitor nolit, audiendus est. non idem diei potest,
si alteram partem creditor emerit: adiudicatio enim
necessaria est, emptio voluntaria: nisi si objeiatur
creditori, quod animose licitus sit1, sed huius rei
25 ratio b ab ebitor. quia quod creditor egit, pro eo. ha-
bendum est ac si debitor per procuratorem egisset
et eius, quod propter necessitatem impenuit, etiam
ultro est actio creditori.

30 MojjjcsTIKUS libro sexto responsorum lundns
mihi communis est2 pupillae coheredi: in eo tundo
reliquiae sunt conditae, quibus religio al) utriusque
patrituis3 debebatur, nam parentes quoque eiusdem
pupillae ibi sepulti sunt: sed tutores distrahere fuu-
so dum volunt: ego non consentio, sed portionem meam
possidere malo, cum universitatem emere non possim
e.t velim pro meo arbitrio exsequi ivts religionis,
quaero, an recte arbitrum communi ilividi.iui.lo ad
liiinc fundum partiendum potam an etiam is arbiter,
<pii familiae erciseundae datur, isdem partibus fungi
possit, ut hanc possessionem exemptis4 ceteris cor-
poribus hereditariis pro in re cuique6 nobis partiatur,
ss Herennius Modestinus respondit nihil proponi, cur
familiae erciscumlae indicio addictus arbiter officium
suum etiam iu cius fundi de quo agitur divisionem
interponere non possit: sed religiosa loca in iudicinm
non deduci 24 oomuique ius singulis heredibus in soli-
dum competere.

31 Pa vinianus libro septimo quaestionum Si ser-
vus pignori obligatus hiatur ab uno ex heredibus,
quamvis postea decedat, officium tamen arbitri du-
40 rat: sufficit enim communionis causa quae praecessit
quaeque hodie duraret, si res non intercidisset.

317,1 32 Innat libro secundo responsorum Quae pater

inter filios non divisit post datas® actiones vice di-
visionis, ad singulos pro hereditaria portione perti-
nent, modo si cetera, quae non divisit, in unum ge-
neraliter non contulit vel res datas non sequuntur.

33 Idem libro septimo responsorum Si pater fa-
5 mi 11 as singulis heredibus fundos legando divisionis

arbitrio iungi voluit, non aliter partem suam coheres
praestare cogetur, quam si vice mutua partem nexu
pignoris liberam consequatur.

34 Idem libro octavo responsorum Servos inter
coheredes tempore divisionis aestimatos non emendi,
sed dividendi animo pretiis adseriptos’ videri pla-
cuit: quare suspensa condicione mortuos tam liercdi
quam fideicommissario deperisse.

io 35 8 Idem libro duodecimo responsorum Pom-
ponius Philadelphus dotis causa praedia filiae8 quam
habebat10 iu potestate tradidit et reditus11 eorum
genero solvi mandavit: an ea praecipua filia retinere
possit, cum omnes 11 filios heredes instituisset, quaere-
batur. iustam causam retinendae possessionis habere
filiam, quoniam pater praedia de quibus quaerebatur
dotis esse voluit et matrimonium post mortem quo-
15 que. patris steterat13, respondi: filiam etenim, quae
naturaliter agros tenuit14, specie dotis cuius ’ capax
luisset 15 defendi. 1

oli l1 aulus l.i.hro secundo quaestionum Cum pi
larem te coheredem meum esse idqne verum no
tp-cu[n familiae erciseundae indicio etaii
- ^ afcndieatjones et condemnationes facU

in vicem U,.CT<>: ,r<r‘ VOVit;it<; cognita utram condiet:

qid heres esi’ •V1I,,lic!lti?? et an in <

dum e't 10? 1-L,a nir ,rl qui ll{>r09 non sit diec;
aum e.,t •! respondi: qui ex asso heres erat si <>»

habere,1 acceperit em

factis solverit «,'/ ';ie ,u,,lc,um et condemnationilu
lactis solvent pecuniam, quoniam ex causa indica

i

I

\

\

\

5

f

i

lius^ifr^ fu et ”w‘. <JcU' (3) a1‘ utrisque parti-

« » - , 2fl « ^
emendi*1- t''nupnrb ^»»1» aestimatis non
- Vat , sV! % am'"° Pretia ad scripta Mo.
y[f~ /;,s§ *jS <®) Pomponiae ini. Vaf. (m) habuit
Vat. (u) mercedes Vat. (n) CU1I1 communes Vat.

solvit, repetere non potest, sed tu videris eo moveri, 317, 25
quod non est iudieium familiae erciseundae nisi inter
coheredes acceptum: sed quamvis non sit indicium, 25
tamen sufficit n.(l impediendam repetitionem, quod
quis se putat condemnatum, quod si neuter eorum
heres fuit, 6ed quasi heredes essent acceperint fami-
liae erciseundae indicium, de repetitione idem in
utrisque dicendum est, quod diximus in altero, plane
si sine iudice diviserint res, etiam condictionem ea-
rum rerum, quae ei cesserunt, quem coheredem esse
putavit qui fuit heres, competere dici potest: non
enim transactum inter eos intellegitur, cum ille co- 30
heredem esse putaverit.

37 Scaevola libro duodecimo quaestionum Qui
familiae erciseundae indicio agit, confitetur 17 adver-
sarium sibi esse coheredem.

38 Paulus libro tertio responsorum Lucius et
Titia fratres emancipati 13 a patre adnlt.i curatores
acceperunt: hi communes pecunias ex reditibus red-
actas singulis subministraverunt: postea omne patri- ss
monium diviserunt: et post divisionem Titia soror Lu-
cio fratri suo coepit quaestionem movere, quasi am-
plius accepisset quam ipsa acceperat, cum Lucius
frater eius non amplius sua portione, imrao minus
quam dimidiam consecutus sit, quaero, an Titiae 316, t
competat adversus fratrem actio. Paulus respondit,
secundum ea quae proponuntur, si Lucius non am-
plius ex reditu praediorum communium accepit, quam

pro hereditaria portione ei competeret, nullam sorori
eius adversus eum competere actionem, idem re-
spondit, cum ex decretis alimentis a praetore am-
plius fratrem accepisse diceretur quam sororem, non s
tamen ultra partem dimidiam.

39 Scaevola libro primo responsorum Ex parte
heres institutus causam de. totis bonis, quam omnes
heredes patiebantur ob inultam mortem lfl, suscepit et
optinuit: coheres ab eo partem suam petebat nec
partem sumptuum factorum-0 in litem praestare vole-
bat: quaesitum est, an doli exceptio noceret, re-
spondi, ,;si idcirco amplius erogatum esset, quod ipsius io
quoque causa defensa esset7-1, habendam rationem
sumptuum, 'sed et si omiserit doli exceptionem, agere

1 potest de recipienda portione sumptuum7--. Intes-
tato moriens codicillis praedia sua omnia et patri-
monium inter liberos divisit ita, ut longe amplius
filio quam filiae relinqueret: quaesitum est, an soror
fratri dotem conferre deberet, respondi secundum ea
quae proponerentur, si nihil indivisum reliquisset,
rectius dici ex voluntate defuncti collationem dotis is

2 cessare. Servo libertatem dedit qui erat annorum
quindecim, ‘cum erit annorum triginta’, eidem ex die
mortis suae quoad viveret cibariorum nomine dena-
rios^ denos, vestiarii23 denarios vigiuti quinque prae-
stari se velle significavit.: quaesitum est, an utile
esset cibariorum et vestiariorum legatum, cum Sticlius
ante libertatis tempus decesserit, et an, si non est
utile, heres qui praestiterat a coherede repetere pos- 20
sit, apml quem morabatur, respondi non quidem de-
bita fuisse, sed si id, quod datum est, in alimenta

S _ consumptum sit, repeti non posse. Filius rei pu-
blicae debita, quae post mortem patris contraxit, fra-
tri suo pro parte hereditaria reputare non potest, si
non in omnibus socii essent, liect hereditatem pater-
nam communem haberent et- pater pro ai tero lilio in
4 patria magistratu functus decessit. Duos filios
scripsit heredes et certos homines unicuique eorum 25
praelegavit, iu quibus uni Stephanum cum peculio:
is vivo testatore manumissus decessit, deinde pater:
quaesitum est, an id, quod in peculio habuit Stc-
phauus priusquam manumitteretur, ad utrosque. filios

(11!) constiterat Vat.. (14) retinuit Vat. (15) fuit Vat.

(liU nou est, dicendum si; Kr. (n) sic xec. B, non
confitetur P'S (18) et mancipati F (jii) testatoris
fortasse ini. sec. 3 (20) facturum F (21) Jusi.

(C. Appleton) ? (22) 7 > Just. (Ficcobono) (ca) denos

menstruos, annuos vestiarii Alo. (c.f, 34, 1, js pr.)

(24) ser/q. fusi. ( Albertario )

19

174

FAMILIAE EECISCUNDaE

X 2

318, 27 pertineat an vero ad eum solum, cui cum peculio
praelegatus fuerat, respondi secundum ea quae pro-
5 ponerentur ad utrosque. Pater inter 1 * filios divisit
bona et eam divisionem testamento confirmavit et
ao cavit, Ut aes alienum, quod unusquisque eorum habet
sive habebit, solus sustineret: postea unus ex filiis
cum pecuniam'-1 mutuaretur, intervenit pater eiusque
consensu praedia quae filio adsignaverat pignori data
sunt: post mortem patris eadem praedia idem filius
possedit, usuras solvit: quaero, an familiae erciscun-
dae iudicio, si praedia pignori data distrahat credi-
tor, aliquid ei a coherede praestandum sit. respondi
secundum ea quae proponerentur non esse prae-
35 standum.

40 Gaius libro secundo fideicommissorum, Si ex
asse heres institutus rogatus sit mihi partem aliquam3 *
restituere, veluti dimidiam, utile familiae erciscundae
iudicium recte inter nos agetur.

41 1 Paulus libro primo decretorum Quaedam
319,i mulier ab iudice appellaverat, quod diceret eum5 de

dividenda hereditate inter se et coheredem non tan-
tum res, sed et6 libertos divisisse et alimenta, quae
dari testator certis libertis iussisset7: nullo enim
iure id eum fecisse, ex diverso respondebatur con-
sensisse eos divisioni et multis annis alimenta secun-
dum divisionem praestitisse8, placuit standum esse
5 alimentorum praestationi : sed et illud adiecit nullam
esse libertorum divisionem*.

42 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si ita le-
gatum fuerit uni ex heredibus : ‘quod mihi debet, prae-
cipito', officio iudicis familiae erciscundae continetur
ne ab eo coheredes exigant: nam et si quod alius
deberet praecipere unus iussus fuerit, officio iudicis
actiones ei praestari debebunt pro portione cohe-
redis.

io 43 Ulpianus libro trigensimo ad Sabinum Arbi-
trum familiae erciscundae vel unus petere potest,
nam provocare apud iudicem 10 vel unum heredem posse
palam est: igitur et praesentibus ceteris et invitis
poterit vel unus arbitrum poscere.

44 Paulus libro sexto ad Sabinum Inter cohe-
redes etiam communi dividundo agi potest, ut res
dumtaxat quae eorum communes sint et causae ex
is his rebus pendentes in iudicium veniant, de ceteris
vero in integro sit familiae erciscundae iudicium.

1 Si familiae erciscundae vel communi dividundo
actum sit, adiudicationes praetor tuetur exceptiones

2 aut actiones dando. Si coheredes absente uno
coherede rem vendiderunt et in ea re dolo malo fe-
cerunt, quo plus ad eos perveniret.11, vel familiae
erciscundae iudicio praestabunt ei qui afuit vel hc-

3 reditatis petitione. Fructus, quos ante aditam
?o hereditatem ex fundo hereditario heres capit, non

aliter familiae erciscundae iudicio praestare eum lu-
lianus ait, quam si, cum sciret hereditarium fundum

4 esse, ceperit. Qui familiae erciscundae et com-
muni dividundo et fiuium rcgundoruxn agunt, et ac-
tores surit et rei et ideo iurare debent non calumniae
causa litem intendere et non calumniae causa ad in-

5 fitias ire. Quod ex facto sun unus ex coheredi-
bus ex stipulatione hereditaria praestat, a coherede

25 non repetet: veluti si a se heredeque suo dolum ma-
lum aluturum defunctus spopondit vel neque per se
neque per heredem suum fore, quo minus quis eatIS
agat, immo et si reliqui propter factum unius teneri
coeperint, quasi condicio stipulationis hereditariae
exstiterit, habebunt familiae erciscundae iudicium eum

6 eo, propter quem commissa sit stipulatio. Si quis
stipulatus fuerit Titium heredemque eius ratum halii-

(1) in Fl (2) pecnnia F (3) aliquam paratem ins. F

(4) = 37, 14, 24 (5) Paulas impendium sententiarum

in cognitionibus prolatarum sive decretorum ex libris

sex libro primo. Camelia Pia ab Hermogene appella-

verat quod diceret iudicem l. gem. (e) et] etiam. I.

gem. (7) et alimenta,.. iussisset om. I. gem. (s) ex

diverso . . . praestitisse om. I. gem. (#) placuit nullam

turum et Titius 13 pluribus heredibus relictis deces- 3(9
serit, eum solum teneri qui nou habuit ratum et bo- g» ’
lum ex heredibus stipulatoris ac.tnrnm a quo fuerit

7 petitum. Usu fructu uxori legato donec ei doe
solvatur, per arbitrum familiae erciscundae tam id,
quod coheredis nomine ex dote solutum sit, reeipe-
rare potest11, quam ut coheres solvat effici posse

8 Cassius ait: et verum est. Si duo coheredes dam-
nati sint statuam ponere et altero cessante alter eam
fecerit, non esse iniquum loliarius ait familiae ercis- 35
eundae iudicium d;ire, ut pars impendiorum boni viri
arbitratu praestetur.

45 Pomponius libro tertio decimo ad Sabinum Si 320,
quid contendis ex hereditate mihi teeum eommime
esse, quod ego ex alia causa meum proprium esse
dico, id iu familiae erciscundae iudicium uon venit.

1 Dolus, quem servus heredis admisit, in iudicium
familiae erciscundae non venit, nisi Hi domini culpa
iu hoc erat, quod non idoneum servum rei communi 5
applicuerit.

48 Paulus libro septimo ad Sabinum Si maritus
sub condicione a patre heres institutus sit, interii»
uxoris Ile dote’ actionem pendere, plane si post mor-
tem soceri divortium factum sit, quamvis pendente15
condicione, institutionis dicendum estpraeceptioni dotis
locum esse, quia mortuo patre quaedam filios se-
quuntur etiam antequam fiant heredes, ut matrimo- i»
nium, ut liberi, ut tutela, igitur et dotem prae-
cipere debet qui onus matrimonii post mortem patris
sustinuit: et ita Scaevolae, quoque nostro visum
est.

47 POMPONIUS libro vicensimo primo ad Sabinum
In iudicio faruiliae erciscundae vel communi divi-
dundo si, dum res in arbitrio sit, de iure praedii
controversia sit, plaeet omnes eos, inter quos arbiter
sumptus sit, et agere et opus novum nuntiare, pro
sua quemque parte posse, et cum adiudicationes ab is
arbitro fiant, si uni adiudicetur totus fundus, caveri
oportet, ut quae ex his actionibus recepta fuerint
reddantur aut quae in eas impensae factae fuerint
praestentur: et si, cum res in iudicio esset, eo no-
mine actum uon fuerit, eum sequi integram actio-
nem, cui totus fundus adiudieatus fuerit, aut pro

1 quacumque parte adiudieatus erit. Item quae
res moveri possint et in ea iudicia veniant, si interea
subreptae sint, furti agere eos, quorum istae res pe- »
riculo fuerint, posse.

48 Paulus libro dxwdeoimo ad Sabinum Si fa-
miliae erciscundae vel communi dividundo vel finium

: regundoruni actum sit et unus ex litigatoribus deces-

1 serit pluribus heredibus relictis, non potest iu partes
iudicium scindi, sed aut omnes heredes accipere id

i debent aut dure unum 'procuratorem’, in quem om-
nium nomine iudicium agatur.

49 Ulpianus libro secundo disputationum Qoi **
erat heres ex parte institutus, testatorem iussus a
praetore sepelire servum, cui erat testamento data
libertas, ideo distraxit duplamque promisit et ex ea
cautione conventus praestitit: quaesitura est, an fa-
miliae erciscundae iudicio consequatur, quod ex duplae
stipulatione abest, primo videamus, an hic debuerit
duplam cavere, et mihi videtur non debuisse: hi
enim demum ad duplae cautionem compelluntur, qui »
sponte sua distrahunt: ceterum si officio distrahen-
tis16 fungitur, non debet adstringi, non magis quam

si quis ad exsequendam sententiam a praetore datus
distrahat: nam et hic in ea condicione est, ue coga-
tur implere quod coguntur hi qui suo arbitrio dis-
trahunt: nam inter officium suscipientis et volunta-

esse libertorum divisionem, alimentorum autem divi-
sionem a iudice inter coheredes factam eodem modo
ratam esse l. gem. (10) praetorem Utp.? ( Lenel ) (ll) «<■
in ea re dolo malo fecerunt: quo plus ad eos pervenerit
Mo. (12) eat F1, ea F*, om. 8 (13) Titius) uterque

Mo. (14) reeiperare potest] reciperari Hai. (l&) petent*
F (16) distrahens Mo.

COMMUNI DIVIDUNDO

175

X 2. 3

320, sb/m tem distrahentis 1 multum intereat, quapropter re qui-
dem integra stipulationem duplae interpouere non
S5 debuit, sed decernere praetor debet esse emptori'
adversus heredem existentem. actionem ex empto, si
321, i res distracta fuisset evicta, si autem heres erravit et
cavit et servus perveniat ad libertatem, stipulatio com-
mittetur: quae si fuerit commissa, aequum erit uti-
lem actionem ei adversus coheredem dari deficiente
directo3 indicio familiae crciseundae, ne in damno
moretur, nam ut familiae ereiscundae iudieio agere
quis possit., non tantum heredem esse oportet, verum
5 ex ea causa agere vel conveniri, quam gessit quod-
que admisit, posteaquam heres effectus sit: ceterum
cessat familiae ercisoundae actio ’. .et ideo. si ante,
quam quis sciret se. heredem esse6, in hereditate ali-
quid gesserit, familiae ereiscundae iudieio non erit
kicns. quia non animo heredis gessisse videtur, quare
qui ante aditam hereditatem quid gessit, veluti si
testatorem sepelivit, familiae ereiscundae indicium
i» non habet: sed si post aditam hereditatem id fecit,
consequenter dicemus familiae ereiscundae iudieio
consequi eum posse, sumptum quem fecit in funus.

50 Idem libro sexto opinionum Quae, pater filio
emancipato studiorum causa peregre agenti subminis-
travit, 'si non credendi animo pater misisse fuerit
comprobatus* 6, sed pietate debita ductus: in rationem
portionis, quae ex defuncti bonis ad eundem filium

is pertinuit, computari aequitas non patitur.

51 lULUNUs libro octavo digestorum Fundus, qui
dotis nomine socero traditus fuerit, cum socer filium
ex aliqua parte heredem instituerit, per arbitrum fa-
miliae. ereiscundae praecipi ita debet, ut ea causa
filii sit, in qua futura esset1, si dos per praeceptio-
nem legata fuisset, quare fructus post litem eontes-

m tatam percepti ad eum redigendi sunt habita rat-ione
impensarum; qui vero ante ii tem contestatam per-
cepti fuerint, aequaliter ad omnes heredes pertine-

bunt. et impensarum ratio haberi debet, quia nullus
casus intervenire potest, qui hoc genus deductionis
1 impediat. Si ego a te hereditatem petere, vellem,
tu mec.um familiae ereiscundae agere, ex causa utri-
que nostrum mos gerendus est: nam si ego totam
hereditatem possideo9 et te ex parte dimidia here-
25 dem esse confiteor, sed a communione discedere volo,
impetrare debeo familiae ereiscundae iudicium, quia
aliter dividi inter nos hereditas non potest.8 item si
tu rastam causam habes, propter quam per heredi-
tatis petitionem potius quam familiae ereiscundae iu-
dicium negotium distrahere velis, tibi quoque per-
mittendum erit hereditatem petere: nam quaedam ve-
niunt in hereditatis petitionem, quae in familiae er-
ciseundae indicio non deducuntur: veluti ei ego de-
w> bitor hereditarius sim, iudieio familiae ereiscundae
non eonsequeris id quod dei unet) debui, per heredi-
tatis petitionem consequeris.

. 52 Idem libro semndo ad TJrsciu/m Ferocem Mae-
vius, qui nos heredes fecit , rem communem habuit
cnin Attio: si cum Attio communi dividundo egisse-
mus et nobis ea res adindicata esset, venturam eam
1 ereiscundae iudieio Proculus ait. Ser-

*6 ™ ker?8 esse iussus id quod ex rationibus

quas patn familias gessisset10 penes se retineret iu-
o w ereiscundae coheredibus suis praesta-

KT1. Arbiter familiae ereiscundae inter me et te
bar Puro v- acdlm quaedam tibi adiudicare vole-
intel&e-ehat' .flterum alteri condemnandos esse
citromfp an Possit pensatione ultro

322 i excederet Junius facta eum solum, cuius summa

” ’ 3 damnare nptd«imtauat SUD1.mac- duae ita excederet,

- et placuit posse id arbitrum facere. Cum

I familiae ereiscundae vel communi dividundo agitur, 322, tu
* ^jjoiyersae res aestimari debent, non singularum re-
rum partes. , „

53 Ulpianus libro secundo responsorum Pecu-
niam, quam filius emancipatus ita credidit, ut patri 5
solveretur, ita demum in hereditatem patris nume-
rari, si patri adversus filium eiusdem quantitatis no-
mine actio competebat.

; 54 Nem AT JUS libro tertio membranarum Lx he-

j reditate Lucii Titii, quae mihi et tibi communis erat,
i fundi partem meam alienavi, deinde familiae crcis-
I eundae iudicium inter nos acceptum est. neque ea
pars quae mea fuit in iudieio veniet, cum alienata «
de hereditate exierit, neque tua, quia etiamsi remanet
in pristino iure hereditariaque est, tamen alienatione
meae partis exit de communione, utrum autem unus
heres partem suam non alienaverit an plores, nihil
■ interest, si modo aliqua portio.. alienata ab aliquo ex
heredibus hereditaria esse desiit.

55 Ulpianus libro semndo ad edictum . Si fami-
liae ereiscundae vel eommum dividundo iudicium agatur 15
et divisio tam difficilis sit, ut paene inpossihilis 11 esse
videatur, potest iudex in unius personam totam con-
demnationem conferre et12 adiudicare omnes res.

56 Paulus libro vix.ensvmo tertio ad edictum Non
solum in finium regundomm, sed et familiae ereis-
cundae iudieio praeteriti quoque temporis fructus ve-
niunt.

57 Papinianus libro semndo responsorum Arbi-
tro quoque accepto fratres13 communem hereditatem 20
consensu dividentes pietatis officio funguntur, quam u
revocari non oportet, licet arbiter sententiam iurgio
perempto non dixerit, si non intercedat aetatis auxi-
lium.

m15

COMMUNI DmDUNDO.

1 Paulus libro aicensimo tertio ad edictum Com-
muni dividundo iudicium ideo necessarium fuit, quod s
pro socio actio magis ad personales invicem praesta-
tiones pertinet quam ad communium rerum divisio-
nem. denique cessat communi dividundo iudicium, si
res communis non sit.

2 Gaius libro septimo ad edictum provinciale Nihil
autem interest, cum societate an sine societate res
inter aliquos communis sit: nam utroque casu locus
est communi dividundo iudieio. cum societate res 10
communis est veluti inter eos, qui pariter eandem
rem emerunt: sine societate communis est veluti inter

1 eos, quibus eadem res testamento legata est. !SIn
tribus duplicibus 17 iudiciis familiae ereiscundae, com-
1 muni dividundo, l8finiuin regundorum quaeritur, quis
‘ actor intellegatur, quia par causa omnium videtur:
sed magis placuit cum videri actorem, qui ad iudi-
cium provocaB3et,

3 Ulpianus libro trigensiino ad Sabinum In com- ss
muni dividundo iudieio nihil pervenit ultra divisionem
rerum ipsarum quae commuries sint et si quid in his
damni datum factumve est sive quid eo nomine aut
abest alicui sociorum aut ad eum pervenit ex re

1 communi. Si quid ipsi sine dolo malo inter se
pepigerunt, id in primis et familiae ereiscundae et
communi dividundo iudex servare debet.

4 Idem libro nono decimo ad edictum Per hoc *n
iudicium corporalium rerum fit divisio, quarum re- 323, 1
1 rum doroiDiura habemus, non etiam hereditatis. De
puteo quaeritor an communi dividundo iudieio agi
possit: et ait Mela ita demum posse, si solum eius

1 2 commune sit. Hoc iudicium bonae fidei est: quare

ttvoiunUtR ^trabem
Mal cum (2) emptori X*S, actori M1 l3) de

iVTjfr’ ad % del'eoto ^ defecto A* (4} ir,

}r 5’ 2V et 814 p (6) ” Just. (ISisek ) h)

causa, lilii sit, qua futums E58et Mo
(S) postideo I (9) his. 5, 4, v (10) et tns, libri, d

Keisius (11) inpossibiles I' (12) ei dis. dett. (12) fratre
si N (14) divisionem ins. Mo.

(15) ISd. 1. 2. 4. fi.. .s. 10. „16; Sub. *3. *5. *0. 19.. .27; Fap.
2S...31. — Bas. 12, 2. — Cf. Cod. 3. 37 (10) =- 5, 1, J3

(17) istis l. gcm. (is) et in $, l. gcm.

19*

176

COMMUNI

X 3

323,3 si una res indivisa relicta sit, valebit utique et1 ce-
terarum divisio et poterit iterum communi dividundo
8 3 agi de ea quae indivisa mansit. Sicut autem ipsius
rei divisio venit in communi dividmido indicio, ita
etiam praestationes veniunt: et ideo si quis impensas
fecerit, consequatur2, sed3 si non cum ipso socio
agat, sed cum herede socii, Labeo recte existimat
impensas4 et Luctus a defuncto perceptos venire,
plane Luctus ante percepti5, quam res coni munis
esset, vel sumptus ante facti in communi dividundo
4 iudicium non veniunt. Eapropter scribit Inliauus,
io si missi in possessionem damni infecti simus et ante,
quam possidere iuberemur, ego insulam fulsero, sump-
tum istum communi dividundo iudicio consequi me
non posse.

5 tULJAJWS libro secundo ad Urseium Ferocem
Sed si res non defenderetur et ideo iussi sumus a
praetore eas aedes possidere ‘et ex hoc dominium
earum nancisceremur'0, respondit Proculus communi
dividundo iudicio partem eius impensae me servatu-
rum esse.

18 6 Ulpiamjs libro nono decimo cui edictum Si quis

putans sibi cura Titio fundum communem esse Luc-
tus perceperit vel sumptum fecerit, cum esset cura
alio communis, agi poterit utili7 communi dividundo
1 indicio. Quare et si fundum Titius8 alienaverit,
licet hic communi dividundo iudicio locus non sit,
quia a communione discessura est, utili tamen locum
futurum, quod datur de praestationibus, quotiens
m 2 communis5 esse desiit. Sive autem locando fun-
dum communem sive colendo de fundo communi quid
socius consecutus sit, communi dividundo iudicio te-
nebitur, et si quidem communi nomine id fecit, ne-
que lucrum neque damnum sentire eum oportet, si
vero nou communi nomine, sed ut lucretur solus,
magis esse oportet, ut “‘damnum ad ipsum respiciat,
hoc autem ideo praestat communi dividundo iudicio,
quia videtur partem suam non potuisse11 expedite
28 locare, ceterum nou alias communi dividundo iudicio
locus erit, ut et Papinianus scribit, nisi id demum
gessit, sine quo partem suam recte administrare non
potuit: alioquin si potuit, habet negotiorum gesto-

3 rum actionem eaque tenetur. Si quid post ac-
ceptum communi dividundo iudicium fuerit impen-

4 sum, Nerva recte existimat etiam hoc venire. Sed
et partum venire Sabinus et Atilicinus responderunt.

5 Sed et accessionem et decessionem hoc iudicium
324, 1 6 accipere idem existimaverunt. Si quis in commu-
nem locum mortuum intulerit, an religiosum fecerit
videndum, et14 sane ius quidem iufereudi in sepul-
cliram unicuique in solidum competit, locum autem
purum alter non potest facere religiosum. Trebatius
autem et Labeo quamquam putant non esse locum
religiosum factum, tamen putant in factum agendum.

b 7 Si damni infecti in solidum pro aedibus 13 caveris,
Labeo ait communi dividundo iudicium tibi non esse,
cum necesse tibi non fuerit in solidum cavere, sed
sufficere11 pro parte tua: quae sententia vera est.

8 Si fundus communis nobis sit, sed pignori datus
a me, venit quidem in communi dividundo iudicio l5,
sed ius pignoris creditori manebit, etiamsi e diudica-
tus fuerit: nam et si pars socio 'tradita' fuisset, in-
io tegrmn maneret, arbitrum autem communi dividundo

hoc minoris partem aestimare debere, quod ex paeto

9 vendere eam rem creditor potest, Iulianus ait. Idem
Iulianus scribit, si is, cum quo servum eommunem
habebam, partem suam mihi pignori dederit et cum-
tnuni dividundo agere coeperit, pigneraticia excep-
tione eum smnmoveri debere: sed si exceptione usus
non fuero, officium judicis erit, ut, cum debitori to-

fi) et valebit utique Mo. cum B (2) consequetur edd.
(3) sed| sed et Mo. (4) a defuncto factas ins. BB
( contra B) (5) perceptos F (c) ‘ ' luat. (Pernice)

(7) utili tuentur TlB, dei. Sol. (s) Titius tuetur JJ1',
dei. Cuio.cius eum B (9) res ins. B et BS (10) sic
8, ut et F (ll) locum ins., sed deletum , F, pro in-

tum hominem adjudicaverit, partis aestimatione eum 324 .
condemnet, manere enim integrum ius pignoris: quod i6 ’ *
si adiudicavcrit index mihi, "‘tanti dumtaxat me con-
demnet, quanto pluris pignus sit quam pecunia ere-

10 dita, et debitorem a me iubeat liberari. Officio
iudieis etiam talis ad indicat io fieri potest, ut alteri

11 fundum, alteri usum Luctum udiudioet. Cetera
eadem sunt, quae in familiae erciscundae indicio

12 tractavimus. Urseius ait, cura in communi aedi-
ficio vicinus nuntiavit, ne quid operis fieret, si mms
cx sociis ex hac causa damnatus fuisset, posse eam 20
poenam a socio pro parte servare: Iulianus autem
recte notat ita demum hoc verum esse, si interfuit
aedium lioc fieri.

7 Idfm libro vicensimo ad edictum Communi divi-
dundo iudicium locum habet et in vectigali agro,
vectigalis ager au regionibus dividi possit, videndum:
magis autem debet index abstinere hniusmodi divi-

1 sioue: alioquin praestatio vectigalis confundetur. Ne-
ratius scribit arbitrum, si regionibus fundum non 25
vectigalem divisum duobus adiudicavcrit, posse quasi

2 in duobus fundis servitutem imponere. Qui in
rem Publicianam habent, etiam communi dividundo

3 iudicium possunt exercere. Ex quibusdam 17 autem
causis vindicatio cessat, si tamen itusta causa est
possidendi, utile communi dividundo competit, ut
puta si ex causa indebiti soluti res 13 possideatur.

4 Inter praedones autem hoc iudicium locum non
habet, nec si precario possideant locum habebit nec 30
si clam, quia iniusta est possessio ista, precaria vero
iusta quidem, sed quae non pergat ad indicii vigo-

5 rem. Iulianus scribit, si alter possessor provocet, 325,1
alter dicat eum vi possidere, nou debere hoc indi-
cium dari nec post annum quidem, quia placuit etiam

post annum in eum qui vi deiecit interdictum reddi,
et si precario, inquit, dicat eum possidere, adhuc
cessabit hoc iudicium, quia et ile precario interdic-
tum datur, sed et si clam dicatur possidere qui pro-
vocat, dicendum esse ait cessare hoc iudicium: nam s
de clandestina possessione competere, interdictum in-

6 quit. Si duo sint qui rem pignori acceperunt,
aequissimum esse utile communi dividundo iudicium

7 dari. Sed et si de usu fructu sit inter duos con-

8 troversia, dari debet. Item si duo a praetore
missi sint in possessionem legatorum: est enim iusta
causa possidendi custodiae gratia, ergo et si duo
ventres, idem erit dicendum: quod Iiabct rationem.

9 Plane si iam damni infecti missus iussus sit pos- 1*
sidere, non erit huic utili iudicio locus, eum vindiea-

10 tionem habere possit. Cum de usu fructu com-
muni dividundo iudicium agitur, iudex officium suum
ita diriget, ut vel regionibus eis uti hui permittat:
vel locet usum fructum uni ex illis: vel tertiae per-
sonae, ut hi pensiones sine ulla controversia perci-
piant: vel si res mobiles sint, etiam sic poterit, Ut
inter eos conveniat caveantque per tempora se usu-
ros et fruituros, hoc est ut apud singulos mutua vice H

11 certo tempore sit usus Luctus. Neque colonis
neque eis qui depositum susceperunt hoc iudicium

12 competit, quamvis naturaliter possideant. Inter
eos, qui pignori acceperunt, talis divisio fieri debet,
ut non vero pretio aestimetur pars, sed iu tantum
dumtaxat, quantum pro ea parte debetur, et adsigne-
tur quidem pignus uni ex creditoribus, ‘licentia tamen
‘non denegetur debitori debitum offerre et pignus
‘suum luere'19, idemque dicitur etsi possessor pignoris 28
litis aestimationem pigneraticiam 20 in rem agenti offc-

13 rat. Si debitor communis praedii partem pignori
dedit et a domino alterius partis provocatus creditor
eius aut ab alio creditore alterius debitoris licendo

diviso colere neque eam potuisse ins. Mo. ad B~
(12) est F1 (13) pro aedibus F!’S, praediis F* (14) suf-
ficeret jP“ cum B (15) iudicio om. F1 (16) ut ins.
Kr. (17) quibus Lenel (is) fuit ex causa debiti
soluti fiducia ( Kcller ) (19) Iu$t. (Gradcnvitz)

(20) pigneraticia dett.

UlTIDUNDO

177

X 3

i25, 22/23 superavit et debitor eius cui res fuit adiudicnta velit
partem suarn praedii recipcrare soluto eo quod ipse
delinit: eleganter dicitur non esse audiendum, rusi
23 et eam partem paratus sit reciperare, quam creditor
per adiudicatioucm emit, nam et si partem vendideris
rei et prius, quam traderes emptori, communi divx-
dundo indicio provocatus fueris aliaque pars tibi ad-
iudicata sit, consequenter dicitur ex empto agi nqu
posse, nisi totam reni suscipere fuerit paratus, quia
haec pars beneficio alterius venditori accessit: qum
immo etiam ex vendito posse conveniri emptorem, ut
recipiat tutum: solum illud spectandum erit, lium
a» forte fraus aliqua venditoris intervenit, sed et si dis-
tracta parte cesserit victus licitatione venditor, ae-
que, pretium ut restituat, ex empto tenebitur, haec
eadem et in mandato cetcrisque huius generis indi-
ciis servantur.

8 Paulus libro vccensmio tertio ad edictam Itt
si non omnes, qui rem communem habent, sed certi
ex his dividere desiderant, hoc iudicium inter eos

»5 i accipi potest. Si incertum sit, an lex 1'aleidia
locum habeat inter legatarium et heredem, communi
dividnndo agi potest" aut incertae partis vindicatio
datur, similiter fit et si peculium legatum sit, quia
in quantum res peculiares deminuit id quod domino
2 debetur, incertum est. Venit in communi divi-
dnndo iudicium etiam si quis rem communem dete-
riorem fecerit, forte servum vulnerando aut animum
eius corrumpendo aut arbores ex fundo excidendo.

326, i 3 Si communis servi gratia1 noxae nemine plus prae-
stiterit, aestimabitur 6Crvus et eius partem conseque-
4 tur. Item si unus in solidum de peculio conven-
tus et damnatus sit, est eum socio communi divi-
dnndo actio, ut partem peculii consequatur.

9 Africanus libro septimo quaestionum Sed post-
6 quam socius servi communis nomine de peculio in

solidum damnatus esset, si apud socium res pecu-
liares intercidant, nihilo minus utile erit iudicium
communi dividnndo ad reciperandam partem pecu-
niae: alioquin iniquum fore, si tota ca res ad dam-
num eius qui iudicium acceperit pertineat, cum Utrius-
que domini periculum in rebus peculiaribus esse de-
beat. nam et eum, qui mandatu doiuiui defensionem
servi suscepit, omne quod bona fide praestiterit scr-
ho vaturum, quamvis peculium postea interciderit, haec
ita, si neutrius culpa intervenerit: etenim dominum,
cum quo de peculio agitur, si paratus sit rebus pe-
culiaribus petitori cedere, ex causa audiendum puta-
vit, scilicet si sine dolo malo et frustratione id fa-
ciat.

10 Paulus libro vkensimo tertio ad edictum Item
quamvis legis Aquiliae actio in heredem non com-
petat, tamen hoc iudicio heres socii praestet2 *, si
15 qmd defunctus _iu re communi admisit, quo nomini
1 legis Aquiliae, actio nascitur. Si usus tantum
noster sit, qni neque venire neque locari potest,
quemadmodum divisio potest fieri in communi divi-
dnndo iudicio, videamus, sed praetor interveniet et
rem emendabit, ut, si index alteri usum adi udi caverit,
non videatur alter qui merendem accipit non uti'
quasi plus faciat qui videtur fruia, quia hoc proptei

— rilo“c“esTtaCem Slt' L" communi dividundo iudicic
20 usto pretio rem aestimare debebit index et de evic-
tione quoque cavendum erit.

Ti,\nr^irai lt,;ro ad edictum provinciali

rei cmr^,nfj“;«nCLldl huod, si post interitum

oportet en <-YU all‘1Uld ex communione praestari

iudicium nfZ uT agerf dividunde

iudicium utile datur: veluti si actor impensas aliouv

cedesve Imo ftBt> V!^ut operas servi mer-

cedisve, hoc iudicio eorum omnium ratio habetur.

j

>

1

12 Ulpianus libro septuagensimo primo ad edic - 326, »
tum Si aedes communes sint aut. paries communis

et eum reficere vel demolire vel in eum immittere
quid opus sit, communi dividundo iudicio erit agen-
dum, ‘aut interdicto uti possidetis experimur4.

13 Idem libro septuugensimo quinto ad edictum

In iudicium communi dividnndo omnes res veniunt, 30
nisi si quid fuerit ex communi consensu exceptum
nominatim, ne veniat. _ .

14 Paulus libro tertio ad Plautium In hoc indi-
cium hoc venit, quod communi nomine actum est, aut

1 agi debuit ab eo, qui scit se socium habere. Im-
pendia autem, quae dum proprium meum fundum
existimo feci, quae scilicet, si vindicaretur fundi pars,
per exceptionem doli relinere possem, an etiam, si
communi dividundo iudicio mecum agetur, aequitate 35
ipsius iudicii retinere possim, considerandum est.
quod quidem magis puto, quia bonae fidei iudicium
est communi dividnndo: sed hoc ita, si mecnm aga-
tur. ceteram si alienavero partem meam, non erit
unde retinere possim, sed is, qui a me emerit, an
retinere possit, videndum est: nam ct si vindicaretur 32T, i
ab eo pars, impendiorum nomine, quae ego fecissem,

ita ut ego poterat retentionem facere: et verius est,
ut et in hac specie expensae retineantur, cjuae cum ita
sint, rectissime dicitur etiam impendiorum nomine utile
iudicium dari debere mihi in socium etiam manente5
rei communione, 6 diversum est enim, cum quasi In rem 5
meam impendo, quae sit aliena aut, communis: hoc enim
casu, ubi quasi in rem meam impendo, tantum reten-
tionem habeo, quia neminemmihi obligare volui, at cum
puto rem Titii esse, quae sit Maevii, aut esse mihi com-
munem cum alio quam est, id ago, ut alium milii obli-
gem, et sicut negotiorum gestorum actio daturadversus
eum cuius negotia curavi, cum putarem alterius ea esse,
ita et ia proposito. 1 igitur etsi abalienavero praedium, io
quia in ea causa fuit*, ut mihi actio dari deberet,
danda mihi erit, ut Iulianus quoque scribit, negotiorum

2 gestorum a.etio. 8 Si conveniat, ne omnino divisio
fiat, Imius modi pactum nullas vires habere manifestis-
simum est: sin autem intra certum tempus, quod etiam

3 ipsius rei qualitati prodest, valet. Si inter socios
convenisset, ne intra certum tempus societas dividere-
tur, quin vendere liceat ei, qui tali conventione tene-
tur, non est dubium: quare emptor quoque communi is
dividnndo agendo eadem exceptione summovebitur,

4 qua auctor eius summoveretur. Si paciscatur so-
cius, ne partem suam petat, effectu tollitur societas.

15 10 Idem libro quinto ad Plautium Si socius servi
communis nomine conventus et condemnatus sit, aget
communi dividundo et antequam praestet: nam et si
noxali iudicio cum uno actum sit, statim aget cum 20
socio, ut ei pars ‘traderetur*, cautionibus interpositis,
ut, siu non dederit, reddat12.

16 [dem libro sexto ad Plautium Curri soeii divi-
dunt13 societatem ,_ de eo, quod sub condicione de-
beretur, cautiones intervenire solent.

17 Modestinus libro nono regularum Qui cohe-
redes habet, si fundum pignori datum a testatore suo 21
comparaverit a creditore, nou debet a coheredibus
judicio communi dividundo conveniri.

18 1.AVOLENUS libro secundo epistularum Ut fun-
dus hereditarius fundo non hereditario serviat, arbiter
disponere non potest, quia ultra id quod in iudicium
deductum est excedere potestas indicis non potest.

19 Paulus libro sexto ad Sabinum 14 Arbor quae a:»
in confinio nata est, item lapis qui per iitrnmque
fundum extenditur quamdiu cohaeret15 fundo, c re-
gione cuiusque finium ufcriusque sunt nec in communi
dividundo iudicium veniunt: sed cum aut lapis ex-
emptus aut arbor eruta vel succisa est, communis
pro indiviso fiet et veniet in communi dividundo iu-

(1) conventus in$. R

(4) ‘ * /usi. (Pernice)

(Cuiacius) (6) idem

persona Bocii ins. Mo.

(2) praestat S (3) flui jp
(5) fuerit etiam non manente
dicendum est, ubi erravi in
(7) 5 1 fin. fere luat. {Pernice)

(s) fui Mo. (9) §2 lust. ( Iticcobono ) fi 0) iunge

17, 1, 43 pr. — § 2 27, 4, fl (ii) noxae ins. -BA ( contra
B) (12) reddet F (13) dirimunt Mo. (t4) cf. 17, 2, 83
{Pauli manualia) (is) cohaerent Ilal.

X 3

178

COMMUNI DIVIDUNDO

337,34 dieium: nam quod erat finitis partibus, rursus eon-
338, l funditur, qua re 1 duabus massis duorum dominorum
conflatis tota massa communis est, etiamsi aliquid ex
prima specie separatum maneat: ita arbor ct lapis
1 separatus a fundo confundit ius dominii. De
vestibulo communi binarum aedium arbiter comnmni
dividundo invito utrolibet dari non debet, quia qui
de vestibulo liceri cogatur, necesse habeat interdum
e totarum aedium pretium facere, si alias aditum non
'i habeat. SI per eundem locum via nobis debeatur
et in eam impensa facta sit, durius ait Pomponius
communi dividundo vel pro socio agi posse: quae
enim communio iuris separarim2 intellegi potest? sed

3 negotiorum gestorum agendum, ludex communi
dividundo, item familiae erciscundae de servo qui in
fuga est iubere debet liceri cos inter quos iudex est
et tunc eum adjudicare-1, peDes quem licitatio re-
is mansit: nec erit periculum, ne ex senatus consulto

4 poena legis Fabiae committatur. Aquarum iter
in indicium communi dividundo non venire Labeo
ait: nam aut ipsius fundi est et ideo in judicium
non venit., aut separatum a fundo, divisum tamen
aut mensura aut temporibus, sed possunt iura inter-
dum et separata a fundo esse, et nec mensura nec
temporibus divisa, veluti cum is cuius fuerunt plures i
heredes reliquit: quod eum accidit, consentaneum est ■

is et ea in arbitrio familiae erciscundae venire, nec vi-
dere4 inquit Pomponius, quare minus in communi
dividundo quam familiae erciscuudae iudicium ve-
niant8, “igitur in huiusmodi speciebus etiam in com-
muni dividundo indicio venit, ut praefata iura aut
mensura aut temporibus dividantur.

20 Pomponius libro tertio decimo ad Sabinum Si
20 is, cum quo fundum communem liabes, ad delictum 7 |

non respondit et ob id motu 'indicis’8 villa diruta est
aut arbusta succisa sunt; praestabitur tibi detrimen-
tum iudieio communi dividundo: quidquid enim culpa
socii amissum est, eo indicio continetur.

21 Ulpianus libro trigensimo ad Sabinum Indi-
cem in praediis dividundis quod omnibus utilissimum
est vel quod malint litigatores sequi convenit.

26 22 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum

Si meo et vicini nomine, parietem aedificem vel repe-
titurus ab eo pro parte impensam vel donationis gra-
tia, communis fiet paries.

23 Ulpianus libro trigensimo secundo ad edic-
tum Si convenerit inter te et socium tuum, ut al-
ternis annis fructum perciperetis, ct non patiatur te
so socius tui anni fructum percipere, videndum, utrum
ex conducto sit actio an vero communi dividundo. j
eadem quaestio est et si socius, qui convenerat, ut i
alternis annis frueretur, pecus immisit et effecit, ut !
futuri anni fructus, quos socium percipere oportuit, ;
corrumperentur, et puto magis communi dividundo ■
iudicium quam ex conducto locum liabere (quae enim ■
locatio est, cum® merces non intercesserit?) 'aut
certe actionem incerti civilem reddendam’10.

329, t 24 Julianus libro octavo digestorum "Communis
servus si ex re alterius dominorum adquisierit, nihilo
minus commune id erit: sed is, ex cuius re adquisi-
tum fuerit, communi dividundo iudieio eam summam
percipere 12 potest, quia fidei bonae convenit, ut unus-
quisque praecipuum liabeat , quod ex re eius servus
E 1 adquisierit. Cum agere tecum communi dividundo
vellem, partem tuam Titio tradidisti mutandi indicii
causa: teneris milii praetoria actione, quod fecisses,
ne tecum communi dividundo ageretur.

25 Idem libro duodecimo digestorum Si Stichus

communis meus et tuus servus habuerit Pamphilum 329 »
vicarium 'aureorum’ decem et mecnrn actum de peculio '7
fuerit coudem natusque decem praestitero: quamvis
postea Pamphilus decesserit, nihilo minus actione
communi dividundo vel pro socio quinque milia13 m
praestare debebis, quia te hoc aere alieno liberavi 'I
longe magis consequar, si Stichus post inortcm Pam-
phili alium vicarium adquisierat.

26 Alfenus Varus libro secundo digestorum Com-
munis servus cum apud alterum esset, crus fregit in
opere: quaerebatur, alter dominus quid cum eo, penes
quem fuisset, ageret, respondi, si quid15 culpa illius
magis quam casu res communis damni cepisset, per u>
arbitrum communi dividundo posse reciperare

27 TJaulus libro tertio epitomarum Alfeni diges-
torum De communi servo unus ex sociis quaestio-
nem habere nisi communis negotii causa iure non
potest.

28 Papinianus libro septimo quaestionum Sabi-
nus" ait18 in re communi neminem dominorum iure
facere quicquaiii invito altero posse, unde manifes-
tum est prohibendi ius esse: in re enim pari potio- 2»
rem causam esse prohibentis constat, sed etsi in
communi prohiberi socius a socio ne quid faciat po-
test, ut tamen factum opus tollat, cogi non potest, si,
cum prohibere poterat, hoc pr aeterni i sit: et ideo per
communi dividundo actionem damnum sarciri 18 po-
terit. sin autem facienti consensit, nec pro damno
habet actionem, quod si quid absente socio ad lae-
sionem cius fecit, tunc etiam tollere cogitur.

29 Paulus libro secundo quaestionum Si quis, 2&
cum existimaverit20 fundum communem sibi cum Mae-
vio esse, quem cum Titio communem habebat, im-
pendisset, recte dicitur etiam communi dividundo iu-
dicium ei sufficere: hoc enim est, si21 sciam rem com-
munem essej ignorem autem cuius socii: neque enim
negotia socii gero, sed propriam rem tueor et magis
ex re, in quam impenditur, quam ex persona socii
actio nascitur, denique ea actione pupillum teneri se
dicimus, ut impendia restituat officio nidicis, diversa
causa est eius, qui putat se in rem propriam impen-
dere, cum sit communis: huic enim nec communi
dividundo iudicium competit nec utile dandum est.
ille enim qui se.it rem esse communem vel aliena22
negotia eo animo gerit, ut aliquem sibi obliget, et in

1 persona labitur. Pomponius scripsit posci indi-
cem posse a quolibet sociorum: sed etiamsi unus ex
eociis mutus erit, recte cum eo communi dividundo agi. 36

30 Scaevola libro primo responsorum Communi 330,1
dividundo iudieio recte agi, sive neuter possideat sive
alter sociorum fundum non possideat.

31 Paulus libro quinto decimo responsorum Bina

mancipia, quae ex hereditate paterna iussu praetoris
pupillis ministerii causa reservata essent, divisa non
videri, sed omnium23 communia permansisse. i

XY-'

AD EXHIBENDUM.

1 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum
Haec actio perquam necessaria est. et vis eius in usu
cottidiano est25 et maxime propter vindicationes in-
ducta est.

2 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Ex- 1»
liibere est facere26 in publico potestatem, ut ei qui
agat experiundi sit copia.

3 Ulpianus liliro vicensimo quarto ad edictum In

(l) qua re] qua ratione Mo. secutus 17, 2, 83 (2) se-
parati Mu. cum B (3) ei ius. dett. (4) se ins. Ual.

(5) venti F, venit. S (6) § 4 fm. Iust. ( Eisele ) (7) idem.

B: delectum Taur. (s) lusi.? (Jienet) (9) cum
A79, sum F (10) ' * Iust. (Pernice) (11) fere = 41,
1, 45 ((Jutus) (12) praecipere 41, 1, 46 contra B (13) milia
FlN, dei. F1, mihi Schulting (14) liberavit K, libera-
bit S (15) quid FiN, quidem F' (16) reciperari AT?

I (17) 8, 2, 26 (is) ait AT, om. FS (19) resarcire B
(20) existimaverit. F'N, existimaret F-S (21) si] quasi
. ilfo. (22) vel alienam dett.. etiam aliena Kr. (23) sic
! S cum BE, dominium F

(24) Ed. 1, *2. :i. 5. 7. 9, ..13 ; Sab. *4. *f>. *8. 14...20. —
Bas. 15, 4. Gf. Cod, 3, 42 (25) idem BE: vis eius et

est dcl, Mo. (26) rei ins. Hoffmann

AD KXHEBENDUM

179

X 4

30, 12 hac actione actor omnia nosse debet et dicere argn-
1 menta rei de qua agitur. Qui ad exhibendum
agit, non utique dominum se dicit nec debet osten-
dere, cum multae sint causae ad exhibendum agendi.

55 2 Praeterea in hac actione notandum est, quod reus
contumax per in litem iusiurandum petitoris danman

3 possit 'ei iudicc quantitatem taxante' _Est autem
personalis haec actio et ei competit qui in rem ac-
turus est qualicumque in rem actione, etiam pignera-
ticia Serviana sive hypothecaria, quae creditoribus

4 competunt. Sed et usura fructum petituro com:

5 petere ad exhibendum Pomponius ait. Sed et si
quis interdicturus rem oxhiberi desideret, audietur.

20 8 Item si optare velim servum vel quam aliam rem,
cuius optio milii relicta est, ad exhibendum me agere

7 posse constat, ut exhibitis1-’ possim vindicare. Si
quis noxali iudicio experiri velit, ad exhibendum ei
actio est necessaria: quid enim si 'dominus quidem
paratus sit defendere, actor vero' 3 destinare non pos-
sit nisi ex praesentibus, ‘quia aut servum non re-
cognoscit aut nomen non terieif 3? nonne aequum est

25 ei familiam exhiberi, ut noxium servum adgiioscat?
quod ex causa debet fieri ad designandum cum, cuius
nomine noxali quis agit, recensitione, servorum facta,

8 Si quis extra heredem tabulas testamenti vel co-
dicillos vel quid aliud ad testamentum pertinetis ex-
hiberi velit, dicendum est per hanc actionem agen-
dum non esse, ‘cum sufficiunt sibi interdicta in hanc
y rem competentia51: et ita Pomponius. 3Sciendum
est autem non solum eis quos diximus competere ad

so exhibendum actionem, verum ei quoque, cuius iuterest
exhiberi: iudex igitur sum matim debebit cognoscere,
an eius intersit, non an eius res sit, et sic iubere vel
10 exhiberi, vel non, quia nihil interest. Plus dicit
lulianns, etsi vindicationem non habeam, interim
posse mc agere ad exhibendum, quia mea iuterest
exhiberi: ut puta si mihi servus legatus sit quem
'Citius optasset: agam enim ad exhibendum, quia mea
interest exhiberi, ut Titius optet et sic vindicem.

531,1 11 quamvis exhibitum ego optare non possim. Si
rueeum fuerit actum ad exhibendum, ego ob hoc,
quod conventus sum a,d exhibendum actione, agere,
ad exhibendum non possum, quamvis videatur interesse
mea oh hoc, quod teneor ad restituendum, sed hoc
non sufficit: alioquin et qui dolo fecit quo minus
possideret poterit ad exhibendum agere, cum neque
5 vindicaturus neque interdicturus sit, ct iur vel raptor
poterit: quod nequaquam verum est. eleganter igitur
definit JMcratius iucLicern ad exhibendum hac.tcnus

cognoscere, an iustam et probabilem causam habea
12 actionis, propter quam exhiberi sibi desideret. Pom
ponius scribit eiusdem hominis nomine recte plurei
ad exhibendum agere posse: forte si homo primi sit
secundi in eo usus fructus sit, tertius possessionen
20 suam contendat, quartus pigneratum sibi eum ad
firmet: omnibus igitur ad exhibendum actio eom
3 petit, quia omnium interest exhiberi hominem. Ibi
dem suhiuugit indicem per arbitrium sibi ex hac ac
tione commissum etiam exceptiones aestimare, qua

etA qua tum cvidei,s sifc- u‘- facih
KPnrint\ V'llt,ea\ debere possessorem absolvi, si ob
reioKm A Juae habeat altiorcm quaestionem, diffe
t5 dlreotum uidicium re exhiberi inssa: d<

here diseent-°!pCU e^cePtionibus omnimodo ipsum de
cat velntVh, +! qul “-4 exhibendum actione0 radi
11 ’ iurisiurandi rei

efficit ut ln,tei’d’™ aeq tutas exhibitioni,

in factum’ tS™ tfo n"n P°f!

servus inmiit 0 uc"ur.> ut luuamis tractat

hae rationi a C0I,scriPsit

r

i

nara cum charta mea sit, et quod scriptum est meum 331, ato
est: sed si charta mea non fuit, quia vindicare non
possum, nec ad exhibendum experiri: in factum igi-
15 tur ruihi actionem ‘competere’8. Sciendum est ad-
versus possessorem hac actione agendum non solum
eum qui ‘civiliter, sed et eum qui naturaliter incum-
bat possessioni' '3. denique creditorem, qui pignori rem
accepit, ad exhibendum teneri placet:

4 u JPomponius libro sexto ad Sabinum nam et cum ®
eo, apud quem deposita vel cui commodata vel lo-
cata res sit, agi potest.

5 Ulpi^ntts libro vicensimo quarto ad edictum
Celsus scribit: si quis merces, quas exvehendas con-
duxit, in horreo posuit, cum conductore ad exhiben-
dum agi potest: item si mortuo conductore heres
existat, cum herede agendum: sed si nemo heres sit,
cum horreario agendum: nam si a nullo, inquit, pos- 3«
sidentur, verum est aut horrearium possidere aut
certe, ille est, qui possit exhibere, idem ait: quomodo
autem possidet qui vehendas conduxit? an quia pignus
tenet? — 'quae species ostendit etiam eos, qui facul-

1 talem exhibendi habent, ad exhibendum teneri'13. Iu-
liamis autem ita scribit ad exhibendum actione te-
neri eum, qui rerum vel legatorum servandorum canna

in possessione sit, sed et eum, qui usus fructus no- ss
mine rem teneat, quamvis nec hic utique possideat,
inde Iuliauus quaerit, quatenus hos oporteat exhi-
bere: et ait priorem quidem sic, ut actor possessio-
nem habeat, is autem cum quo agetur rei servandae
nausa sit in possessione: eum vero qui usum fruc- 332, t
tum habeat sie, ut actor rem possideat, is cum quo

2 agetur utatur f ruatur. Idem Iulianus scribit em-
ptorem, qui ruta caesa non restituit, ad exhibendum
teneri jn quantum in litem iuravero: sed ibi adicit,
si emptor possideat aut dolo fecit quo minus possi-

3 deat. Item Celsus scribit stercus, quod in aream
meam congessisti, per ad exhibendum actionem posse t
te consequi ut tollas, sic tamen ut totum tollas: ce-

4 teram alias noD posse. Sed et si ratis delata sit
vi fluminis in agrum alterius, posse cum conveniri
ad exhibendum Serarius scribit, unde quaerit Nera-
tius, utrum de futuro dumtaxat damno an et de
praeterito domino agri cavendum sit, et ait etiam de

5 praeterito caveri oportere. Sed et si de ruina
aliquid in tuam aream vel in tuas aedes deciderit,

6 teneberis ad exhibendum, licet non possideas. Item i*
si quis facultatem restituendi non habeat, licet pos
sideat, tamen ad exhibendum non tenebitur, ut puta

si in fuga servus sit: ad hoc plane solum tenebitur,
ut caveat se exhibiturum, si in potestatem eius per-
venerit. sed et si non sit in fuga, permiseris autem
ei ubi velit morari, idem erit dicendum 10, aut peregre
a te missus sit, vel iu praediis tuis agat, ad hoc so-
lum teneberis, ut caveas.

6 Paulus libro quarto decimo ad Sabinum Gemma t»
inclusa auro alieno vel sigillum candelabro vindicari
non potest, sed ut excludatur, ad exhibendum agi
potest: aliter atque in tigno iuncto aedibus, de quo
nec ad exhibendum agi potest, quia lex duodecim
tabularum solvi vetaret: sed actione de tigno iuncto
ex eadem lege in duplum agitur.

7 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum
Tigni appellatione omnem materiam in lege 11 duo- »
decim tabularum accipimus, ut quibusdam recte vide-

1 tur. Sed si rotam meam vehiculo aptaveris, te-
neberis ad exhibendum (et ita Pomponius scribit),

2 quamvis tunc civiliter non possideas. Item et si
armario vel navi tabulam meam vel ansam scypho
iunxeris vel emblemata phialae, vel purpuram vesti-
mento intexeris l2, aut bracehiurn statuae coadunaveris.

3 Item municipes ad exhibendum conveniri possunt,
quia facultas est restituendi: nam et possidere et 28
usucapere eos posse constat, idem et in collegiis

Iuit' (Faber) (2) iis ins. M o M < >

(Naber) (4) <> luet. (Oraden,«iU) ' $ , 9 '

(iWa) (6) actioni * (7) Ts.

rei quae indicata est F (S) <J luet. ( Kr.) (fl) iunge
33, 5, S 5 3 (10) idem erit dicendum dei. Hat. (ll) legem

F (12) intexueris dett. (13) ' ' lust. {Beseler)

v£> EaHIBIKDsh

X 4

iao

332,26 4 ceterisque corporibus dicend.nn erit. Si quis non
poBsideat litis contestatae tempore, sed postea ante
sententiam possidere coeperit, oportere dici putamus

5 debere condemnari, nisi restituat. Si quis, cum
indicii accepti tempore possideret, postea sine dolo
malo possidere desierit, absolvi cum oportet: quam-
vis ait, inquit Pomponius, quod ei imputetur, cur

30 non statim restituit, sed passus est secum litem eon-

6 testari. Idem scribit, si quis litis contestatae
tempore possederit, deinde desierit possidere, mox
coeperit sive ex eadem causa sive ex alia, condem-

7 nari eum oportere, nisi restituat. Ibidem non
male Pomponius iungi t eius, qui ad exhibendum egit,
utroque tempore interfuisse oportere rem ei restitui,
hoc est et quo lis contestatur ct quo fit condemnatio :
et ita Labeoni placet.

se 8 Julianus libro nono digestorum Si ad exhiben-
dum actum est cum eo, qui neque possidebat neque
flolo malo fecerat quo minus possideret, deinde eo ,
defuncto heres eius possidet rem, exhibere eam co-
gendus erit, nara 1 si fundum vel hominem petiero
et heres ex eadem causa possidere coeperit, resti- :
tuere cogitur.

333, i 9 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum
lulianus scribit: si quis hominem quem possidebat
occiderit sive ad alium transtulerit possessionem sive
ita rern corruperit rie haberi possit, ad exhibendum
tenebitur, quia dolo fecit quo minus possideret, pro-
inde et si vinum vel oleum vel quid aliud effuderit

e 1 vel confregerit2, ad exhibendum tenebitur. Glans
ex arbore tua in fandum meum decidit.3, eam ego
immisso pecore depasco: qua actione possum teneri?
Pomponius scribit competere actionem ad exhiben-
dum, si dolo penus immisi, ut glandem comederet:

14 nam et si glans extaret nec patieris me tollere, ad
exhibendum teneberis, quemadmodum si materiam
meam delatam in agrum suum quis auferre non pa-
teretur. et placet nobis Pomponii sententia, sive glans

io extet sive consumpta sit, sed si extet, etiam inter-
dicto dc glande legenda, ut mihi tertio quoque die
legendae glandis facultas esset, uti potero, si damni

2 inieeti cavero. Si quis rem fecit ad alium per-
venire, videtur dolo fecisse quo minus possideat, 'si

3 modo hoc dolose fecerit*4 *. Sed si quis rem dete-
riorem exhibuerit, aeque, ad_ exhibendum eum teneri
Sabinus ait. sed hoc ibi utique verum est, si dolo
malo in aliud corpus res sit translata, voluti si ex

16 seypho massa facta sit: quamquam enim massam
exhibeat, ad exhibendum tenebitur, nam mutata forma

4 prope interemit substantiam rei. Marcellus scri-
bit1, si tibi decem nomismata sint sub condicione le-
gata et mihi decem usus6 fructus pure, deinde heres
pendente condicione non exacta cautione decem fruc-
tuario solverit, ad exhibendum eum actione teneri,
quasi dolo fecerit quo minus possideret: dolu3 autem

») in eo est, quod cautionem exigere supersedit a fruc-
tuario 'effectumque7, ut legatum tuum evanesceret8,
cum iam nummos vindicare non possis*1, ita dentum
autem locum habebit ad exhibendum aetio, si con-
dicio extiterit legati, potuisti tamen tibi prospicere
stipulatione legatorum et, si prospexisti, non erit tibi
necessaria ad exhibendum actio, si tamen ignarus
legati tui a fructuario satis non exegit, dicit Mar-
cellus cessare ad exhibendum, scilicet quia nullus

25 dolus est: succurrendum tamen legatario 'iit factum*

5 adversus fructuarium ‘actione*1 ait. Quantum autem
ad hanc actionem attinet, exhibere est in eadem
causa praestare, in qua fuit, eum iudicium accipere-
tur, ut quis copiam rei habens possit exsequi actione
quam destinavit in nullo casu quam intendit laesa9,
quamvis non de restituendo, sed de exhibendo aga-

6 tur. Proinde si post litem contestatam usucap- 333
tum exhibeat, non videtur exhibuisse, cum petitor 1
intentionem suam perdiderit, et ideo absolvi eum non 30
oportere, nisi paratus sit repetita die intentionem
suscipere, ita ut fructus secundum legem aestimen-

7 tur. Quia tamen causa petitori ili hac actione resti-
tuitur, Sabinus putavit partum quoque restituendum,
sive praegnas fuerit mulier sive postea conceperit:

8 quam sententiam et Pomponius probat. Praeterea
utilitates, si quae amissae sunt ob hoc quod non
exhibetur vel tardius quid exhibetur, aestimandae a
indice sunt: et ideo N crati us ait utilitatem actoris 35
venire in aestimationem, non quanti res sit, quae
utilitas, inquit, interdum minoris erit quam ros erit.

10 Paulus libro vtcenswno sexto ad edictum Si 334
optione intra certum tempus data iudicium in id
tempus extractum est, quo frustra exhibetur, utilitas
petitoris conservetur1"; quod si per heredem non
stetit quo minus exhiberet tempore indicii accipiendi,
absolvendus est heres.

11 Ulpianus libro vicenshno quarto ad edictum 6
Sed et si hereditas amissa sit ob lioc, quod servus
non exhibeatur, aequissimum esi, aestimari officio

1 indicis damnum hereditatis. Quo autem loco ex-
hiberi rem oporteat vel cuius sumptibus, videamus,
et Labeo ait ibi exhibendum11, ubi fuerit cum lis
contestaretur, periculo et inpeudiis actoris perferen-
dam pcrduccudamve eo loci ubi actum sit. pascere
plane servum vestire curare possessorem oportere ait. 10
ego autem arbitror interdum etiam haec actorem
agnoscere oportere, si forte ipse servus ex operis vel
artificio suo solebat se exhibere, nunc vero cogitur
vacare, proinde ct si apud officium 11 fuerit depositus
exhibendus, cibaria debebit adgnoscere qui exhiberi
desideravit, si non solebat possessor servum pascere:
nam si solebat, sicuti pascit, ita et cibaria potest
non12 recusare, interdum tamen co loci exhibere1*
debet suis sumptibus, si forte proponas data opera lis
eum in locum abditum res contulisse, ut actori in-
commodior esset exhibitio: nam in hunc casum suis
sumptibus et periculo debebit exhibere in eum locum

2 ubi agatur, ne ei calliditas sua, prosit. Si de plu-
ribus rebus quis conveniatur ct, litis contestatae tem-
pore omnes possedit, licet postea quasdam desierit
quamvis sine dolo malo possidere, damnandum, nisi
exhibeat eas quas potest.

12 Paulus libro mrensimo sexto ad edictum De 26
eo exhibendo, quem quis in libertatem vindicare velit,

1 huic actioni locus esse potest. Et filius familias
ea actione tenetur, si facultatem rei exhibendae ha-

2 bet. Saepius ad exhibendum agenti, si ex eadem
causa agat, obstaturam exceptionem lulianus ait:
novam autem causam intervenire, si is, qui vindi-
candi gratia egisset, post acceptum iudicium eam”
ab aliquo accepit, et ideo exceptionem ei non offi- ®
cere. item si ci, qui furti acturus ad exhibendum
egisset, iterum furtum factum sit. denique si quis optandi
gratia ad exhibendum egisset et post litem contestatam
alterius testamento optio data sit, ad exhibendum

3 agere potest. Si quis ex uvis meis mustum fecerit
vel ex olivis oleum vel ex lana vestimenta, ‘cum sciYet
haec aliena esse*, ntriusque 11 nomine ad exhibendum
actione tenebitur, quia quod ex re nostra fit nostrum

4 esse verius est. Si post iudicium acceptum homo 3£!
mortuus sit, quamvis sine dolo malo et culpa pos-
sessoris, tamen interdum tanti damnandus est, quanti
actoris interfuerit per eum non effectum, quominus
tunc cuni iudicium acciperetur homo exhiberetur:
‘tanto magis si apparebit, eo casu mortuum esse, qui

5 non incidisset, si tum exhibitus fuisset*4. Si iusta
cx causa statim exhiberi res non possit, iussu indi-

(l) et ins. Mo. contra B {2) corruperit Mo. contra B

(3) incidit Fl (4) ‘ * lust. (Pernice) (b) cf. 36, 3, 1 § 17

(6) nsu F (7) effecitque Mo. (&) evanescere F

(9) actionem (sic dett.) quam destinavit, in nullo causa

(sic Sal.) postquam intendit laesa Mo. (10) con-

servetur] condemnatione servabitur Kr. (ll) exhi-
bendam Sal. (12) non potest Fomerius (13) ex-
hiberi F1 (11) rem ins, Mo. (15) cum,., utri us-

que bis F: '* lust. (Faber) (16) § 1 fin. Iust. (Beseler)
(17) fuit apud sequestrem (Muther)

DE INTERROGATIONIBUS

181

x 4 xr i

334, M/35 6 cis cavere debebit se illo die exhibiturum. Heres
non quasi heres, sed suo nomine hac actione uti
potest: item heres possessoris suo nomine tenetur:
Unitur non procedit quaerere, an heredi ct in here-
dem danda sit. plane e: dolo defuncti danda est in
heredem haec actio, si locupletior hereditas eo no-
mine facta sit, veluti quod pretium rei consecu-
tus sit. , . 7

lo Gajus libro ad edictum praetoris urbani
335, i titulo de liberali cn mu Si liber homo detineri ab
aliquo dicatur, interdictum adversus eum, qui deti-
nere dicitur, dc exhibendo eo potest quis habere,
nam ad exhibendum actio in eam rem inutilis vide-
tur, quia haec actio ei creditur competere, cuius pe-
cuniariter1 in teres t.

14 Pomponius libro quarto decimo ad Sabinum
5 Si vir nummos ab uxore sibi donatos, sciens suos

factos non esse, pro re empta dederit, dolo malo
fecit quo minus possideat ct ideo ad exhibendum
actione tenetur.

15 Idem libro octavo decimo ad Sabinum Then-
saurus meus in tuo fundo est nce eum pateris me
effodere: cum eum loco non moveris, furti quidem
aut ad exhibendum eo nomine agere recte non posse
me Labeo ait, quia neque possideres eum neque dolo

io feceris quo minus possideres, utpote cum fieri possit,
ut nescias eum thensaurnm in tuo fundo esse, non
esse autem iniquum iuranti mihi non calumniae, causa
id postulare vel interdictum vel iudicium ita da.ri;
ut, si per me non stetit, quo minus damni infecti
tibi operis nomine caveatur, ne vim facias mihi, quo
minus eum thensaurnm effodiam tollam exportem.

i

i

quod si etiam furtivus iste thensaurns est, etiam furti 335, i»
agi potest.

1(; a I’ audes libro decimo ad Sabmum Cum scr- 15
vns tenet aliquid, dominus ad exhibendum suo no-
mine (.enetur: si autem servus citra scientiam domini
dolo fecit quo minus habeat, vel furti actio vei de
dolo malo noxalis servi nomine, danda est, ad exhi-
bendum autem utilis nulla constituenda est.

17 Ulpianus libro nono da omnibus tribunalibus
Si quis hominem debilitatum exhibeat- vel eluscatmn, 2C-
ad exhibendum quidem absolvi debet: exhibuit® enim
et nihil impedit directam actionem talis exhibitio,
poterit tamen agere actor ex lege Aquilia de hoc damno.

IS Idem libro sexto opinionum Solutione chiro-
grapho inaui facto et. pignoribus liberatis nihilo mi-
mis creditor, ut instrumenta ad eum contractum per-
tinentia ab alio quam debitore exhibeantur, acere 25

potest.

19 Paulus libro quarto epitomarum Alfeni Ad
exhibendum possunt agere omnes quorum interest.
eoi quidam consuluit, an possit efficere haec actio,
ut rationes adversarii sibi exhiberentur, quas exhi-
beri magni ciuB interesset. respondit non oportere
ius civile calumniari neque4 verba captari, sed qua
mente quid diceretnr, animadvertere convenire, nam 30
illa ratione etiam studiosum5 alicuius doctrinae posse
dicere sua interesse illos aut illos libros sibi exhiberi,
quia, si essent exhibiti, eum eos legisset, doctior et
melior futurus esset.

20 Ul /malus libro secundo regularum Quaestio-
nis habendae causa ad exhibendum agitur ex delictis
servorum ad indicandos6 conscios suos.

330, l

LIBEB MDECIMES.

i’

DE INTERROGATIONIBUS IN FURE FACIENDIS
ET6 INTERROGATORES ACTIONIBUS.

r 1 Callistratus libro secundo edioti monitorii Ho-
tie-ns heres in i ure interrogandus est, qua ex parte
heres sit, quotiens adversus eum actio instituitur et
dubitat actor, qua ex parte is, cura quo agere
velit., heres sit. est autem interrogatio tunc neces-
saria, eum in personam 9 sit actio et ita, si certum pete-
tur, ne, dum ignoret actor, qua ex parte adversarius
defuncto heres exstiterit, <mtcrdum>1° plus petendo
1 'aliquid damni sentiat’ u. laInterrogatoriis autem
actionibus hodie, non utimur, quia nemo cogitur ante
indicium de suo iure aliquid respondere, ideoque13
minus frequentantur ct in desuetudinem abierunt,
sed tantummodo ad probationes litigatoribus sufficiunt

19

ea, quae^ ab adversa parte expressa fuerint apud in-
dices vel in hereditatibus vel in aliis rei
causis vertuntur.

> rebus , quae ii

,, Ulpiantjs libro vicensimo secundo ad edictum
wterrogationibus ideo praetor proposuit
difficile esse ei, qui heredem bonorum v<
aii(1Ufim esse hcreden

septimo decimo ad edictum quii
^ 4 rr5pr' ,rF1Cv]s Pru.l,!ltio aditae hereditatis est.
20 Vnlll t nrnifX , f? SCCUndo <ld cAictun

1®tl'ln^ere eum Qui convenitur ex sue

s ' ,.!£• l u T;“STVlt,vel c°nfitendo vel inentiendt

sese oneret , simul etiam portionis, pro qua quisqm

Kit f <*) 9, 2, 45 pr

r 1 f aec N <r'1 sie studiorum F

(C) xn dicandos dett. ca ivi B, vindicaudos F

(t) Ei. *i. 2.. *s. 6.

..9. 11. ..14**21; Sab. *io. 15.. .18; Fap.it

1 'heres extitit, ex interrogatione certioretur' ls. Quod 33G, 2?
ait, praetor: ‘qui in iure interrogatus responderit' sic
accipiendum est apud magistratus populi Romani vel
praesides provinciarum vel alios iudiecs: ius enim
eum_ solum locum esse, ubi iuris dicendi vel iudicandi
gratia consistet, vel si domi vel itinere hoc agat.

5 C Aius libro tertio ad edictum provinciale Qui 25
interrogatur, a.n heres vel quota ex parte sit vel an
in potestate habeat eum, cuius nomine noxali indicio
agitur, _ ad deliberandum tempus impetrare debet,
quia, si perperam confessus fuerit, incommodo ad-
imitur :

6 Ulpianus libro vicensimo secundo ad edictum

et quia hoc defunctorum interest, ut habeant sue- 30
cessores, interest ct viventium, ue praecipitentur,

1 quamdiu iuste deliberant. Interdum interrogatus
quis, au heres sit, non cogitur respondere, ut puta
si controversiam hereditatis ab alio patiatur: et ita
divus Hadrianus constituit, ne aut negando se here- 337, a
dem praeindieet sibi aut dicendo heredem illigetur
etiam ablata sibi hereditate.

7 Idem libro octavo decimo ad edictum Si quis
in iure interrogatus, an quadrupes quae pauperiem
fecit cius sit, responderit10, tenetur.

8 Paulus libro vicensimo secundo ad edictum Si s
quis iuterrogatus de servo qui damnum dedit, re-
spondit suum esse servum, tenebitur lege Aquilia
quasi dominus ct, si cum eo actum sit qui respondit,
dominus ca actione liberatur.

9 Ulpianus libro vicensimo secundo ad edictum
Si sine interrogatione quis responderit se heredem.

20; Ar>p. 22. — Ba.i. 42, 4 (s) de ms. ind. E (9) persona F
(10) ” lust. ( loers ) (li) <> Iv.it. (iners) (12) § 1 iust.
( iiutomanus ) (13) adeoque F (14) ovoretE (15)

(Gra&emcitz) (ic> suam esse ins. secundum Graecos

20

XI 1

182

DE INTERROGATIONIBUS

13 7, e 1 pro interrogato habetor. Interrogatura non solum 8 respondeat, ut incertum dimittat interrogatorem. Ex 33^ lt

10 a praetore accipere debemus, sed et ab adversario. causa succurri ei, qui interrogatus respondit, non

2 Sed si servus interrogetur, nulla erit interrogatio, dubitamus: nam et si quis interrogatus, an patri

3 non magis quam si servus interroget. Alius pro heres esset, 11 responderit, mox prolato15 testamento is

alio non debet respondere cogi, au heres sit; de se inventus sit exheredatus, aequissimum est succurri

enim debet quis in ‘indicio' interrogari, hoc est cum ei: et ita Celsus scribit, hio quidem et alia ratioue,

4 ipse convenitur. Celsus libro quinto digestorum quod ea quae po3tea emergunt auxilio indigent: quid

scribit; si defensor in 'iudicio' interrogatus, an ia , enira si occultae tabulae et remotae postea prolatae
quem defendit heres vel quota cx parte sit, falsure- ! sunt? cur noceat ci, qui id responderit, quod in
spondent, ipse quidem defensor adversario tenebitur, praesentiarum videbatur? idem dico et si qui here-

15 ipsi autem quem defendit nullum facit praeiudicium. dem se responderit, mox falsum vel inofficiosum vel

veram itaque’ esse Celsi sententiam dubium non est. irritum testamentum fuerit pronuntiatum: non enim

au ergo nuu videatur defendere, si non responderit, 9 improbe respondit, sed scriptura ductus. Qui 20

videndum: quod utique5 consequens erit dicere, quia interrogatus responderit, sic tonetur quasi ex con-
ii non plene defendit. Qui interrogatus heredem se tractu obligatus ‘pro quo pulsabitur, dum ab adver-

responderit nec adiecerit ex qua parte, ex asse re- sario interrogatur' ,s: sed et si a praetore fuerit

spoiidisse3 dicendum est, nisi forte ita interrogetur4, interrogatus, nihil facit praetoris auctoritas, sed ipsius

an ex dimidia parte heres sit, et responderit ‘heres 10 responsum sive mendacium. Qui insto errore

20 sum': hic enim niagis eum puto ad interrogatum re- 11 ductus negaverit sc heredem, venia dignus est. Sed

6 spondisse. Illud quaeritur, an quis cogatur re- et si quis sine dolo malo, culpa tameu responderit,

spondere, utrum cx testamento5 heres sit, et utrum dicendum erit absolvi eum debere, --nisi culpa dolo

suo nomine ei quaesita sit hereditas au per eos quos 12 proxima sit. Celsus scribit licere responsi pae- 15

suo iuri subiectus habet vel per eum cui heres ex- nitere, si nulla captio ex eius puenitentia sit actoris;

titlt. summatim igitur praetor cognoscere debebit, quod verissimum mihi videtur, maxime si quis postea

cum quaeratur, an quis respondere debeat, quo iure plenius instructus quid faciat, instrumentis vel epi-

heres sit, ut, si valde interesse compererit, plenius stillis amicorum iuris sui edoctus14.

responderi iubeat. quae optinere debent non solum 12 Paulus libro septimo decimo ad edictum St
25 in heredibus, sed etiam in honorariis successoribus. filius, qui abstinuit se paterna hereditate, in iure

7 Denique lulianns scribit eum quoque, cui est lic- interrogatus responderit se heredem esse, tenebitur:

reditas restituta, debere in iure interrogatura respon- nam ita respondendo pro herede gessisse videtur, siu 3«

8 dere, an ei hereditas sit restituta. Si de peculio autem filius, qni sc abstinuit, interrogatus tacuerit,

agatur, non oportere responderi a patre vel domino, succurrendum est ei: quia hunc qui abstinuit prae-

au in potestate habeat filium vel servum, quia hoe j 1 tor non habet heredis loco. Exceptionibus, quae
solum quaeritur, an peculium apud eum cum quo ' 'institutis in iudicio contra reos actionibus' 15 opponun-
agitur est. : twr, etiam is uti potest, qui ex sua responsione con-

10 Paulus libro quatlragensimo octavo ad edic- venitur, veluti pacti conventi, re.i iudieatae et ce-

30 tum Non alienum est eum, a quo damni infecti sti- teris.

pnlari velimus, interrogare in iure. an aedes eius vel 13 Idem libro secundo ad Plautium Confessioni-
locus sit, ex quo damnum timeatur, et pro qua parte, i bus falsis respondentes ita obligantur, si eius nomine, 35
ut, si neget suum praedium esse nec caveat damni 1 de quo quis interrogatus sit, cum aliquo sit actio,
infecti, aut cedere aut, desistendum putaverit, quasi . quia quae cum alio actio esset, si dominus esset, in
doto versatus tradere compediatur. Dosmet confessione nostra conferimus ‘s. et si eum,

11 Ulpianus libro vicensimo secundo ad edictum qui in potestate patris esset, respondissem filium

De aetate quoque interdum interrogatus respondere meum esse, ita me obligari, si aetas cius pateretur,

1 debebit. Si quis, cum heres non esset, irif.erro- ut filius meus esse possit, quia falsae confessiones

35 gatns responderit ex parte heredem esse, sic eon- naturalibus convenire deberent, propter quae fiat, ut 339, t

venietur, atque si ex ea parte heres esset: fides enim patris familias nomine respondendo non obliger”.

2 ci contra se habebitur. Qui ex quadrante heres 1 Eum, qui patrem familias suum esse responderit

vel omnino cum heres non esset responderit se lie- servum, non teneri noxali actione: ac ne, si bona

redem ex asse, iu assem instituta actione convenie- fide liber homo mihi serviat, mecuin noxali iudicio

338, 1 3 lar. Si, cum esset quis ex semisse heres, dixerit agi potest et, si actum fuerit, manebit integra actio

sc ex quadrante, mendacii hanc poenam feret, quod cum ipso qui admisit.

in solidum convenitur: non enim debuit mentiri, dum 14 Iavolf.nus libro nono ex Cassio Si is, cuius s

ee minoris portionis heredem adseverat. iuterdum ta- nomine uoxac iudieium acceptum est, manente iudi-

men iusta ratioDe potest opinari es3e7 heredem ex cio liber iudicatu3 est, reus absolvi debet, nec quie-

minore parte: quid enim, si nescit sibi partem ad- quam interrogatio in iure facta proderit, quia eius

crevisse vel ex incerta parte fuit institutus? cur ei personae, cuius nomine quis cum alio actionem habet,

5 4 responsum noceat? Qui tacuit quoque apud prae- obligationem transferre potest16 in eum, qui in iure

torem, in ea causa est, ut instituta actione in soli- suum esse confitetur. Vellit alienum servum suum esse

dum conveniatur, quasi negaverit se heredem esse, confitendo' 19 : liberi autem homiuis nomine quia cum

nam qui omnino non respondit, contumax est: eoa- alio actio non est, ne per interrogationem quidem 10

tumaciae autem poenam hanc ferre debet, ut in soli- aut confessionem transferri poterit, 'quo casu eveniet,

dum conveniatur, quemadmodum si negasset, quia 'ut non recte hominis-0 liberi nomine actum sit cum •

5 praetorem contemnere videtur. Quod autem ait 1 'eo qui confessus est' 19. In totum autem eonfessiu-

practor ‘omnino non respondisse’, posteriores sic ex- nes ita ratae sunt, si id, quod in confessionem venit,

»o ceperunt, ut omnino non respondisse videatur, qui et ius et naturam51 recipere potest.

ad interrogatum non respondit, id est regis tinos*. 15 Pomponius libro octavo decimo ad Sabinum

6 Si interrogatus quis, an ex asse heres esset, re- Si ante aditam hereditatem servum hereditarium meum 15

sponderit6 ex parte, si ex dimidia esset, nihil ei no- esse respondeam, teneor, quia domini ioco habetur

7 cere responsuro :_'quae sententia humanaest'10. Nihil 1 hereditas. Mortuo servo, quem in iure interroga-

interest, neget quis an taceat interrogatus an obscure tus suum esse confessus sit, nou tenetur is qui re-
ti) utique Bynkershock (2) et tns. F1 (3) se ins. F1 conferemus F (17) propter quae...obliger non sunt

(4) interrogatur A (5) an ab intestato ins. B B Bauli, sed ex margine argumentum ad i 1 sequentem

(e) si ins. dett. cum B (7) se m». (8) id est ad adseriptum (Mo.) (is) potest dett. cum B non potest FS

verbum (9) se ins. F* (10) 4> luat. (H. Krueger) (19) '5 glossa ( Bremer ) (20) noni inis F (21) natura S

(ll) esse se ins. Mo. (12) probato F1 (33) <5 lust. (Lenet) (22) J 11 (in. lust. {de Medio)

Vi 1) edictus F (15) ‘ ' fere lust. (Karlowa) (te) sic S,

DE SERVO CORRUPTO

183

XI 1. 2. 3

339, 17 spondit, quemadmodum, si proprius eius fuisset, post
mortem eius non teneretur.

16 Ulpianus libro trigensimo septimo ad edictum
Si servus ab hostibus captus sit, de quo quis m lure
interrogatus responderit in sua potestate esse, quani-

20 vis iura postliminiorum possint efficere dubitare nos,
attamen non puto locum esse noxali actioni1, quia
1 non est in nostra potestate. Quamquam autem
placet etiam eum tenen, qui alienum servum suum
fassus esset, attamen rectissime placuit eum demum
teneri, qui suum potuit_ habere, ceterum, si domi-
nium quaerere non potuit, non teneri.

1 7 Idem libro trigensimo octavo ad edictum Si
2S servus non sit unius, sed plurium et omnes mentiti

sunt eum in sua potestate non esse vel quidam ex
illis, aut dolo fecerunt quo mimis sit in potestate,
unusquisque illorum tenebitur in solidum, quemad-
modum tenerentur, si haberent in potestate: is vero,
qui nihil dolo fecerit quo minus in potestate haberet
vel uon negavit, non tenebitur.

18 Iuli anus libro quarto ad Urscium Ferocem
30 Qoi ex parte dimidia heres erat, eum absentem cohe-
redem suum defendere vellet, ut satisdationis onus
evitare possit, respondit se solum heredem esse et
condemnatus est: quaerebat actor, curo ipse solvendo
nou esset, an rescisso superiore indicio in eum, qui
re vera heres erat, actio dari deberet. Proculus re-
spondit rescisso indicio posse agi, idque est verum.

340, 1 19 P A PINIANUS libro octavo quaestionum Si filius,

cum pro patre suo ageret, taceat interrogatus, omnia
perinde observanda erunt, ac si non esset interro-
gatus.

20 Paulus libro secundo quaestionum Qui ser-
vum alienum responderit suum esse, si noxali indicio
conventus sit, dominum liberat: aliter atque si quis
b confessus sit se. occidisse servum quem alius occidit,
vel si quis responderit se heredem : nam his casibus
non liberatur qui fecit vel qui heres est. nec haec,
inter se contraria sunt: nam superiore casu ex pev-
Ftona servi duo tenentur, sicut iu servo communi di-
eimus, ubi altero convento alter quoque liberatur: at
is qui confitetur se occidisse vel vulnerasse suo no-
mine tenetur, neo debet impunitum eBse delictum
eius qui fecit propter eum qui respondit: nisi quasi
io defensor eius qui admisit vel heredis 2 litem subiit 3 hoc
genere: tunc enim in factum exceptione, data summo-
vendus est actor, quia ille negotiorum gestorum vel
mandati actione recepturas est quod praestitit: idem
est in eo, qui mandatu heredis heredem se esse rc-
1 spondit vel eum eum alias defendere vellet. In
iurc interrogatus, an fundum possideat, quaero an
respondere cogendus sit et quota ex parte fundum
>5 possideat respondi: Iavolenus scribit possessorem
fundi cogi debere respondere, quota ex parte fundum
possideat, ut si minore ex parte possidere se dieat.
m aliam partem, quae non defenderetur, in posses-
l eionem actor mittatur. Idem et si damni infecta
caveamus: nam et hic respondere debet, quota ex
HmlLf.8 Rlt P*!edmm» ut' ad eam partem stipula-
tentis i,!™tira?0^in!,19: poena autem non repromit-

eo rerttoet T- ’ Ut m T’°.s!ess>onen3 eamus, et ideo4
eo pertinet eure an possideat.

Ublcuro^to^ Uhr° 'yirennmo secundo ad edictum

ab his, qui io iurfi non interrogassent , ex responso 3-50, 2&
suo conveniri non posse.

99 9r. , ,,, ',UU1UIU non eso.

tore CaSari'a0,',t lf^.jnarto digestorum Procura-
ex filiis' aro fl5CElle interrogante unus

nec heres erat ,.„1. '1''v°,ru,n Possessionem acceperat
’:e.SPondlt heredem esse: an quasi

,“pSl

M Ed. V’ l1: 22 (s) possint FJ

DE QUIBUS REBUS AD EUNDEM ITJDICEM
EATUIt.

1 Pomponius libro tertio ilecitno ad Sabinum Si
inter plnres familiae erciscundae agetur et inter eos-
dem communi dividundo aut finium regundorum, eun-
dem indicem sumendum: praeterea, quo facilius coire 30
coheredes vel socii possunt6, in eundem locum om-
nium praesentiam heri oportet,

2 Papinianus libro secundo quaestio-num Cum ex
pluribus tutoribus unus, quod ceteri non sint idonei,
convenitur, postulante eo omnes ad eundem iudieem
mittuntur: et hoc rescriptis principum continetur.

1H7

DE SERVO CORRUITO.

1 Ulpianus libro vkensimo tertio ad edPtmn Ait
praetor: ‘Qui servum servam alienum alienam re-
‘cepisse persuasisseve quid ei dicetur dolo malo,

‘quo eum eam deteriorem faceret, in eum quanti 341,!

1 ‘ea res erit in duplum indicium dabo.' Qui bona
fide servum emit, hoe edicto non tenebitur, quia*
nec ipse poterit servi corrupti agere, ‘quia_ niliil eius
‘interest servum non corrumpi: et sane, si quis hoc
'admiserit, eveniet, ut duobus actio servi corrupti
‘competat, quod est absurdum’9, sed nec eum, cui bona
fide homo liber servit, hanc actionem posse exercere 5

2 opinamur. Quod autem praetor ait. ‘recepisse’, ita
accipimus, si susceperit, servum alienum ad se: et
est proprie recipere refugium abscondendi causa servo
praestare vel in suo agro vel in alieno loco aediii-

3 ciove. Persuadere, autem est plus quam compelli
atque cogi sibi parere 10. sed persuadere rdiv uiomv
iarirli , nam et bonum consilium quis dando potest
suadere et malum: et ideo praetor adiecit ‘dolo malo, io
quo eum deteriorem faceret’: neque enim delinquit,
nisi qui tale aliquid servo persuadet, ex quo eum
faciat deteriorem, qui igitur servum sollicitat ad ali-
quid vel faciendum vel cogitandum improbe, hic videtur

4 hoc edicto notari. Sed utrum ita demum tenetur,
si bonae frugi servum perpulit ad delinquendum, an
vero et si malum hortatus est vel malo monstravit,
quemadmodum faceret? ct est verius etiam si malo
monstravit, in quem modum delinqueret, teneri eum. is
immo et si erat servus omnimodo fugiturus vel fur-
tum facturus, hic vero laudator huius propositi ex-
titit, tenetur: non enim oportet laudando augeri mali-
tiam. sive ergo bonum servum fecerit malum sive

5 malum fecerit deteriorem, corrupisse videbitur. Is
quoque deteriorem facit, qui servo persuadet, ut iri-
iuriam faceret vel furtum vel fugeret vel alienum ser-
vum ut sollicitaret vel ut peculium intricaret, aut 20
amator existeret vel erro, vel malis artibus esset de-
ditus vel in spectaculis nimius vel seditiosus: vel si
actori suasit verbis sive pretio, ut rationes domini-
cas intercideret adulteraret 12 vel etiam ut rationem
sibi commissam turbaret:

2 Paulus libro nono decimo ad edictum vel luxu-
riosum vel contumacem fecit: quive ut stuprum pa-
teretur persuadet.

3 Ulpianus libro vicensimo talio ad edictum Dolo ■&
malo adieeto calliditatem notat praetor eius qui per-
suadet: ceteram si quis sine dolo deteriorem fecerit,
non notatur, et si lusus gratia fecit, non tenetur ‘3.

(7) Ed. .Soft, 16. 17. p0j. _ rv0,8.8^ a ' est: est ex vocabulis mediis (12) adultoraretve Alo.

fa) quia det. Noodt neque, habent Graeci' (a)'*! 1 ? 'i ^ .si qui.s sino do1° deteriorem fecerit, ut ai lnsus

w .ceque naoent Graeci ia\ < > r...e 'e v ’ . V

(Pcrmce) (I0) idem B : persuadere autem eat plua g,a*"1 ’ DOn tfim:tUr Mo

[suadere: nam qui persuadet, tamquam] compellit et
quasi cogit sibi parere Mo. ( similiter Noodtius) (11) id
est: est ex vocabulis mediis (12) adulteruretve Alo.

20*

XI 3

DE SERVO CORRUPTO

134

341,2: 1 Unde, quaeritur, si quis servo alieno suaserit, in
tectura ascendere vel in puteum descendere et ille
parens ascenderit vel descenderit, et ceciderit crusque
vel quiil aliud fregerit vel perierit, an teneatur: et si
so quidem sine duio niaio fecerit, non tenetur, si dolo
malo, tenebitur.

342, t 4 Paulus libro nono decimo ad edictum Sed com-
modius est utili lege Aquilia eum teneri.

5 Ulpianus libro oiceimimo tertio ad edictum Doli
verbum etiam ad eum qui recepit referendum est, ut i
non alius teneatur, nisi qui dolo malo recepit1: cete- ;

j> nim si quis, ut domino custodiret, recepit vel Im-
manitate vel misericordia ductus vel alia probata a 1
i atque insta ratione, non tenebitur. Si quis dolo !
malo persuaserit quid servo quem liberum putabat,
inibi videtur teneri eum oportere: maius enim deliti- |
quit, qui liberum putans corrumpit: et ideo, .si .ser- i
‘i vus fuerit, tenebitur. Haec actio etiam adversus j
fatentera in duplum est, quamvis Aquilia infitiantem
3 dumtaxat coerceat. Si servus servave fecisse di-

10 4 cetur, iudioium cum noxae deditione redditui-. Haec
actio refertur ad tempus servi corrupti vel recepti,
non ad praesens, et ideo et si decesserit vel aliena-
tus sit vel manumissus, nihilo minus locum habebit
aetio, nec cxtinguiUm manumissione semel nata actio:

6 Paulus libro nono decimo ad edictum praeter-
itae enim utilitatis aestimatio in hoc indicium ver-
satur3:

is 7 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictum nam
et mali servi forsitan consequuntur libertatem et pos-
terior causa interdum tribuit manumissionis iustam
rationem.

8 Paulus Ulmo nono decimo ad edictum Sed et
heres cius, cuius servus corruptus est, habet hanc
actionem, non solum si manserit in hereditate ser-

2n vus, sed et si exierit, forte _ legatus.

9 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictum Si
quis servum communem meum et suniu corruperit,
apud Julianum libro nono digestorum quaeritur, an
hac actione teneri possit, et ait tener: eum socio1:
praeterea poterit et communi dividundo et imo socio,
si socii sint, teneri, ut Iulianus ait. sed cur deterio-

25 rem facit Iulianus condicionem socii, si cum socio
agat, quam si cum extraneo agit'? natu qui cum ex-
traneo agit4 *, sive recepit sive corruperit agere po-
test, qui cum socio, sine alternatione, id est si cor-
rupit. nisi forte non putavit Iulianus hoc cadere in
socium: nemo enim suum recipit, sed si celandi aui-
I mo recepit, potest delendi teneri eum. Si in servo
ego habeam usum fructum , tu proprietatem, si qui-
dem a me sit deterior factus, poteris meeum expe-

30 i iri, si tu id feceris, ego agere utili actione possum :
ad omnes enim corruptelas haec aetio pertinet et
interrase fructuarii videtur bonae frugi servum esse,
in quo usum fructum habet, et si forte alius eum
receperit vel corruperit, utilis actio fructuario eom-
‘2 petit. Datur autem actio quanti ea res erit eius
3 dupli. Sed quaestionis est, aestimatio utrum eius
dumtaxat fieri debeat, quod servus in corpore vei in !
animo damni senserit, hoc est quanto vilior servus ■
343, l factus sit, ao vero et ceterorum, el. Meratius ait tanti
condemnandum corruptorem, quanti servus ob id, i
quod subpertus sit6, minuris sit,

10 Paulus libro nono decimo ad edictum In hoe
indicium etiam rerum aestimatio venit, quas secum
servus abstulit, quia omne damnum duplatur, neque

5 intererit, ad eum perlatae fuerint res an ad alium
sive etiam consumptae sint1: etenim iustius est eum
teneri, qui princeps fuerit delicti, quam eum quaeri,
ad quem res perlutae sunt.

11 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictam 343
Horatius ait postea furta facta in aestimationem non ' '
venire, quam sententiam veram puto: nam ct verba
edicti # ‘quanti na res erit’ omne detrimentum reci-

1 piunt. Servo persuasi, ut ohirografa debitorum
corrumpat: videlicet tenebor, secl si consuetudine 10
peccandi postea et rationes ccteraquc similia instru-
menta subtraxerit vel interleverit deleverit, dicendum

2 erit corruptorem horum nomine non teneri. Quam-
vis autem rerum subtractarum nomine servi corrupti
competat actio, tamen ct furti agere possumus, ope
enim consilio sollicitatoris videntur res abesse: nec
sufficiet alterutra actione egisse, quia altera, alteram
non "minuit’11. idem et in eo, qui servum recepit et 15
celavit et deteriorem fecit, Iulianus scribit: stmt enim
diversa maleficia furis et eius qui deteriorem servum
facit: hoc amplius et condictionis nomine tenebitur,
quamvis enim condictione hominem, puenarn autem
furti actione consecutus sit, tamen et quod intereat
debebit consequi actione servi corrupti,

12 Paulus libro nono decimo ad edictum quia

manet reus obligatus etiam rebus redditis. 20

13 Ulpianus libro vicensimo tertio ad edictum
Haec actio perpetua est, non temporaria: et heredi
"ceterisquc successoribus’ 10 competit, in heredem non
1 dabitur, quia poenalis est. 8ed et si quis servum
hereditarium corruperit, hac actione teuebitur: sed
et petitione hereditatis quasi praedo tenebitur,

14 Paulus libro nono decimo ad edictum ut tau- 23
tum veniat in hereditatis petitionem quantum in hanc

1 actionem. De filio fiiiavc familias corruptis huic
edieto locus non est, quia servi corrupti constituta
actio est, qui iu patrimonio nostro esset, “ct paupe-
riorem se factum esse dominus probare potest digni-
tate et fama domus integra manente: 'sed utilis com-
petit officio indicis aestimanda, quoniam interest nostra

2 "animum liberorum nostrorum non corrumpi’ Si 30
servus communis meus et tuus proprium meum ser-
vum corruperit, Sabinus non posse agi cum socio,
perinde atque si proprius meus servus corrupisset con-
servum. item si servus communia extraneum corru-
perit, videndum est, utrum cum duobus agi debeat
an et eum singulis exemplo ceterarum noxarum: et
magis est, ut unusquisque in solidum teneatur, "altero

3 autem solvente alterum liberari’13. Si is, iu quo
usum fructum habeo, servum meum corruperit, erit 35
1 mihi actio cum domino proprietatis. Pignoris 11

5 dati nomine debitor habet hanc actionem. In hae
actione non extra rem duplum est: id enim quod
ti damni datum est duplatur. His consequenter et
illud probatur, ut, si servo meo persuaseris, ut 344,1
Titio furtum faciat, non solum in id teneris14, quo
deterior servus effectus est, sed et in id quod Titio

7 praestaturus sim. Item non solum si mihi damnum
dederit consilio tuo, sed etiam si extraneo, eo quo-
que nomine mihi teneris, quod ego lege Aquilia ob-
noxius sim: aut si ex conducto teneor alicui, quod
ci servum locavi et propter te deterior factus sit, 5

8 teneberis et hoc nomine, et si qua talia sint. Aesti-
matio autem habetur in hac actione, quanti servus

9 vilior factus sit, quod officio iudicis expedietur: In-
terdum tamen et 16 inutilis sit “, ut non expediat talem
servum habere, utrum ergo et pretium cogitur dare
sollicitator et servum dominus lucrifacit an vero
cogi debet dominus restituere servum et pretium servi
accipere? "et verius est eleetiouem domino dari, sive
"servum detinere cupit et damnum, quanti deterior 1»
"servus factus est, in duplum accipere, vel servo re-
stituto, si copiam huius rei habeat, pretium consequi,

"quod si non habeat, pretium quidem simili modo ae-

(1) recepit F2 cum Graecis, recipit S, fecerit Fl (2) alia

probata S cum B, adprobata F (3) l. 6 interponi

debuit post habebit actio l. 5 § 4 {Mo.) (4) eum per

socium .P1*, eum pro socio S reliqui : cum servi corrupti

Mo. (5) egit F (6) subreptus sit S, corruptus sit

dett., Subierit Mo. (7) sunt Fl (S) fuit formulae

(Lene!) (9) lusi. ( Eisele ) (10) lust. (Longo)

(11) ubi lns. secundum B (12) " ’ lust. (Fernni)

(13) ‘ ’ lust. ( Binder ) (14) vel pignori eum dett. vel pignori

servi scr. (Mo.) (ir.) tenearis e.dd. (16) et] ita B

(17) fit dett. (is) lucrifaciat Fl

DE FUGITIVIS. DE ALEATORIBUS

185

XI 3. 4. 5

344, 12 ‘cipere cedere «ratem sollicitatori periculo eius de
'dominio servi actionibus.’2 quod tamen (le restitutione _
hominis dicitur, tunc locum habet, cum homine vivo i
agitur, quiil3 autem si manumisso eo agatur? non
facite apud indicem audietur dicendo ideo se mann-
is misisse, quoniam habere noluerat domi, ut et pre-
tium habeat et libertum.

15 Galus libro sexto ad edictum provinciale Cor- .
rumpitur animus servi et si persuadeatur ei, ut do-
minum contemneret.

16 Alfenus VaMTS libro secundo digestarum Do-
minus servum dispensatorem manumisit, postea ra-
tiones ab eo accepit et cum eis non constaret, con-

',x» perit apud quundnm mulierculam pecuniam eum con- ;
sumpsisse: quaerebatur, possetue agere servi corrupti j
eum ea muliere, cum is servus iatn liber esset, re-
spondi posse, 'sed etiam furti de pecuniis, quas ser- \
vus ad cam detulisset*4.

17 Marcianus libro quarto regularum Servi cor-
rupti nomine et constante matrimonio marito in mu-
lierem datur actio, sed favore nuptiarum in simplum.

IV»

DE FUGITIVIS.

1 Ulpianus libro primo ad edictum Is qui fugi-
1 tivum celavit fur est. Senatus censuit, ne fugi-
tivi «admittantur in saltus neque protegantur a vili cis
vel procuratoribus possessorum, et inultam statuit:
his autem, qui intra viginti dies fugitivos vel domi-
so nis reddidissent vel apud magistratus exhibuissent,
veniam in ante actum dedit: sed et deinceps eodem
senatus consulto impunitas datur ei. qui intra prae-
stituta tempora, quam repperit6 fugitivos in agro suo,

'2 domino vel magistratibus tradiderit. Hoc «autem
senatus consultum aditum etiam dedit militi vel pa-
gano ad investigandum fugitivum in praedia senato-
rum vel paganorum (cui rei etiam lex Fabia pro-
li 45, i spexerat et senatus consultum Modesto consule fac-
tum), ut fugitivos inquirere volentibus litterae ad
magistratus dentur, multa etiam centum 'solidorum* in
magistratus statuta, si litteris acceptis inquirentes
non adi uvent, sed et in eum, qui quaeri apud se
prohibuit, eadem poena statuta, est etiam generalis
epistula divorum Marci et Commodi, qua declaratur
5 et praesides ct magistratus et milites stationarios do-
minum iictiuviu-o debere7 inquirendis fugitivis, et ut
inventos redderent, et. ut hi,_ apud quos delitescant -
3 puniantur, si crimine contingantur. Unusquisque
eorum, qui fugitivum adprehendit, in publicum dedu-
i nero debet. Et merito monentur magistratus eos
5 diligenter custodire , ne evadant. Fugitivum ac-
cipe et si quis erro sic. fugi livi autem appellatione j
e.x fugitiva natum nou contineri Labeo libro primo
tn 11 ad edictum scribit. In publicum deduci intelle-
guntur qui magistratibus municipalibus traditi sunt
i vel publicis ministeriis. Diligens custodia etiam
vincu-e permittit. Tam diu autem custodiuntur
2}"^™ a.d Prae|eetum vigilum vel ad praesidem de’
atteantur. Eorumque nomina ct, notae et cuius

9 Cm»™»1 i’;™1» vel in aedes4 proponas5

«iiuplicci fugitivi

«xsftfas.- - >»•*» -

Divus Ihiis^relcrinsh Sp,tvmo- de, °ff!-do proconsulis
_ _ lescnP<=it Cum, qui fugitivum vult requi-

' dust. (Lenel) (3) quoj j

0) debet ins, I11 £>) < 5

(4) <? I-u st. (. Mancalconi )

aede sacra Mo. cum (,) prnpo;naQt ®

<U) Bcrutamiique Bal (l,) reddi debw#

rere in praediis alienis, posse adire praesidem litteras 345,
ei’ daturum et, si ita res exegerit, apparitorem quo- 20
que, ut ei permittatur ingredi et inquirere, et poenam
euudem praesidem iu eum consti tuere qui inquiri
non permiserit, sed et divus M&rcus oratione, Quam
in senatu recitavit, facultatem dedit ingrediendi tara
Caesaris quam senatorum et p Horariorum praedia vo-
lentibus fugitivos inquirere scrutarique 1 1 cubilia at-
que vestigia occultantium,

4 Paulus libro primo sententiarum Limenarchae

et stationarii fugitivos deprehensos recte in cusio- 26
diam retinent, magistratus municipales ad officium
praesidis provinciae vel proconsulis conpreheusos fugi-
tivos recte transmittunt,

5 l'uYFHOmm;s libro primo disputationum Si iu
harenam fugitivus servus se dederit, ne isto quidem
periculo, discriminis vitae tantum, sibi irrogato po-
testatem domiui evitare poterit: nam divus Pius re-
scripsit omnimodo fies dominis suis reddere12 sive
ante pugnam ad bestias sive post pugnam, quoniam 30
interdum aut pecunia interversa aut commisso aliquo
maiore maleficio ad fugiendam inquisitionem vel iusti-
tiam animadversionis in harenam se dare mallent,
reddi ergo eos oportet.

V 13 34f>,

DE ALEATO 1GEUS.

1 Ui.vtaxus libro vieensimo tertio ad edictum Prae-
tor ait: ‘Si quis eum, apud quem alea lusura esse
‘dicetur, verberaverit 14 damnumve ei dederit sive quid
‘eo tempore dolo 15 cius subtractum est16, iudicium non 5
‘dabo, in eum, qui aleae ludendae causa vim intulerit,

1 ‘uti quaeque res erit, animadvertam.’ Si rapinas
fecerint inter se collusores, vi bonorum raptorum nou
denegabitur actio: susceptorem 17 enim dumtaxat pro-
hibuit vindicari, non et collusores, quamvis et hi in-

2 digni videantur. Item notandum, quod suscepto-
rem verberatum quidem et damnum passum ubicum-
que e.t, quandocumque non vindicat: verum furtum i«
factum 18 domi et eo tempore quo alea ludebatur, licet
lusor non fuerit qui quid eorum fecerit, impune fit.
domum autem pro habitatione et domicilio nos ac-

3 cipcre debere certum est. Quod autem praetor
negat se furti actionem daturum, videamus utrum ad
poenalem actionpin solam pert ineat, an et si ad ex-
hibendum velit agere, vel vindicare vel condicere, et
est relatum apud Pomponium solummodo poenalem
actionem denegatam, quod uon puto verum: praetor 15
enim simpliciter ait ‘si quid subtractum erit, iudicium

4 ‘uon dabo'. ‘In cum', inquit, ‘qui aleae ludendae
‘causa vini intulerit, uti quaeque res erit, animad-
‘vertam.’ haec clausula pertinet ad animadversionem
eius qui conpulit ludere, ut aut multa multetur aut
in lautumias vel in vincula publica ducatur:

2 1J Aulus libro nono decimo ad edictum solent
enim quidam et cogere ad lusum vel ab initio vel 20
1 vieti dum retinent. «Senatus consultum vetuit in
pecuniam ludere, praeterquam si quis certet hasta vel
pilo iaciendo vel currendo saliendo luctando pugnando
quod virtutis causa fiat:

3 Marcianus libro quinto regularum in quibus

rebus ex lege Titia et Publicia et Cornelia etiam
sponsionem facere licet: sed ex aliis, ubi pro virtute
certamen non fit, Don licet, 25

4 Paulus libro nono decimo ad edictum Quod in
convivio vescendi causa ponitur, in cam rem familia15
1_ ludere permittitur. Si servus vel filius familias
victus fuerit, patri vel domino competit repetitio.

(13) Ed. 1. 2. 4; Sah. *3. — Bas. 60, 8. — Cf. Cod. 3, 43
(14) vel yerbaverit F"2, vel liberaverit E1 (:!>) tempore
e domo dc.tt. (10) erit Hal. tx § 3 (17) susceptorem

E (18) factum] tantum Mo,, cf. B (10) familias E»,
alea Cuiacius

XI 5. 6. 7

186

SI MENSOR. DE RELIGIOSIS

346, 28 itera ei servus acceperit pecuniam, dabitur iu domi-
num de peculio actio, non noxalis, quia ex negotio
38 gesto agitur: sed non amplius cogendus est praestare,
2 quam id quod ex ea re in peculio sit. Adversus
parentes et patronos repetitio eius quod in alea lusum
eet utilis ex hoc edicto danda est.

347,1 VI*

SI MENSOR FALSUM MODUM DIXERIT.

1 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum.
Adversus mensorem agrorum praetor in factum ac-
tionem proposuit, a quo lalli nos non oportet: nam

8 int.erpst nostra, ne fallamur in modi renuntiatione, si
forte vel de finibus contentio sit vel emptor scire
velit vel venditor, cuius modi ager veneat, ideo au-
tem hanc actionem proposuit, quia non crediderunt
veteres inter talem personam locationem ct conduc- i;
tionem esse, sed magis operam beneficii loco prae- |
beri et id quod datur ei, ad remunerandum dari et
inde honorarium appellari: si autem ex locato con- !
ducto fuerit actum, dicendum erit nnc tenere inteu- !
to 1 tionem. Haec actio dolum malum dumtaxat exigit:
visum est enim satis ahnndeque. coerceri mensorem,
si dolus malus solus conveniatur eius hominis, qui
civiliter obligatus non est. proinde si imperite ver-
satus est, sibi imputare, debet qui eum adhibuit: sed
et si neglegenter, aeque mensor securus erit: Tata ■
culpa plane dolo comparabitur' sed et si rnercedem
accepit, non ‘omnem’2 culpam eum praestare propter
t5 verba edicti: utique enim scit praetor et merce.de cos

2 intervenire. Is autem tenetur hac actione qui re-
nuntiavit: sed renuntiasse et eum accipere debemus,
qui per alium renuntiavit

2 Paulus libro vicensimo quinto ad edictum vel
1 per litteras. Sed si ego tibi, cum esses mensor,
mandaverim, ut mensuram agri ageres et tu id Titio
delegaveris et ille dolo malo quid in ea re fecerit, tu

a» teneberis, quia dolo malo versatus es, qui tali homini .
credidisti.

3 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum Si
duobus mandavero et ambo dolose fecerint, adversus
singulos in solidum agi poterit, sed altero convento,
‘si satisfecerit’3, in alterum actionem denegari oporte-
1 bit. Competit autem haec actio ei, cnius inter-
fuit falsum modum renuntiatum non esse, hoc est

36 2 vel emptori vel venditori, cui renuntiatiooffuit,. Pom-
ponius tamen scribit, si emptor plus dederit, vendi-
tori propter renuntiationem, quia condicere potest
quod plus dedit, agi cum mensore non posse: nihil
enim emptoris iuteresse, curn possit condicere: nisi
solvendo venditor non fuit: tunc enim mensor tene-

3 bitur. Sed si venditor maiorem modum tradiderit
fraudatus a mensore, consequenter dicit Pomponius
nou esse actionem adversus mensorem, quia est ex

w vendito actio adversus emptorem, nisi et hic emptor

4 solvendo non sit. Idem Pomponius scribit, si i
propter iudieium adhibitus mensor fraudaverit me in j
renuntiatione, teneri eum, si ob hoc de indicio minus j
tuli: plane si a indice adhibitus contra me renui: tia- \
verit dolo malo, dubitat, an teneri mihi debeat? quod |

5 magis admittit. Hanc actionem heredi ‘similibus- |
que personis’* dandam Pomponius scribit: sed iu here- 1 (II)

6 dem ‘similesque personas’* denegandam ait. Servi
*b autem nomine magis noxale quam de peculio compe- .

tere ait, quamvis civilis actio de peculio competat. ■

4 Paulus libro vicensimo quinto ad edictum Haec
actio perpetua est, quia initium rei3 non ad circum-
scriptionem. sed a6 suscepto negotio originem accipit7.

348, l 6 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum Si

menRor non falsum modum renuntiaverit, sed traxerit 3qg
renuntiationem et ob hoc evenerit ut venditor libere-
tur, qui adsiguatunim se modum intra certum diem
promisit, haec actio locum non habet: sed nec dari
utilem debere Pomponius ait. ‘erit ergo ad actionem

1 de dolo decurrendum,’ * Si, eum falsus modus re- 5
nuntiatus esset, emptor cum venditore exempto egisset,
agere poterit etiam cum mensore: sed si nihil eius
interest, condemnari mensorem nou oportet, quod si
non dc toto modo qui deerat eum venditore egerit, sed
de minore, consequenter scribit Pomponius de resi-

2 duo cum mensore agi posse. Hoc iudieium latius
praetor porrexit: nam et si cuius alterius rei men-
suram falsam renuntiavisse dicetur, haec actio com-
petit. proinde ei in aedificii mensura fefellit vel in 10
frumenti vel in vini,

6 Patjlxjs libro vicensimo quarto0 ad edictum
sive de itineris latitudine, sive de servitute immittendi 10
proieiendique quaeratur, sive aream vel tignum vel
lapidem metiendo mentitus luent

7 Ulpianus libro vicensimo quarto ad edictum

1 vel cuius alterius rei, tenebitur. Et si mensor is

2 machinarius fefellerit, haec actio dabitur. Nec
nou illud quoque Pomponius dicit etiam in cura, cui
mensor non fuit, fefellit tamen in modo, eompotere

3 hanc actionem. Hoc exemplo etiam adversum ar-
chitectum actio dari debet qui fefellit: nam et divus
Severus adversus architectum et redemptorem actio-

4 nes dandas decrevit, ligo etiam adversus tabula-
rium puto actiones dandas, qui in computatione fefellit.

Vil 11 20

DE RELIGIOSIS ET SUMPTIBUS FUNERUM ET
UT FUNUS DUCERE LICEAT.

1 Ulpianus libro decimo ad edictum Qui propter
funus aliquid impendit, cum defuncto contrahere cre-
ditur, nou eum herede.

2 Idem libro vicensimo quinto ad edictum 12 Lo- 26
cum in quo servus sepulbus est religiosum esse. Aristo

1 ait. Qui mortuum in locum alienum intulit vel
inferre curavit, tenebitur in factura actione, ‘in lo-
cum alterius’ accipere debemus sive in agro sive in
aedificio, sed hic sermo domino dat actionem, non
bonae fidei possessori: nam eum dicat ‘iu locum al-
terius' apparet de domino eum sentire, id est eo
cuius locus est. sed et fructuarius inferendo tene- jo
bitur domino proprietatis, an et socius teneatur, si
ignorante socio intulerit, tractari potest: est tamen
verius familiae erciseundae vel communi dividnndo

2 conveniri eum posse. Praetor ait: 'Sive 13 homo
‘mortuus ossave hominis mortui in locum puram al-
terius aut in id sepulchrum, in quo ins non fuerit,
'illata esse dicentur.’ 14 qui hoc fecit, in factum ac-

3 tione tenetur et poena pecuniaria eubicictur. De
ea autem illatione praetor sensit, quae sepulturae

4 causa fit. Purus autem locus dicitur, qui neque 55
sacer neque sar.ctus est neque religiosus, sed ab

5 omnibus huiusmodi nominibus vacare videtur. Se-
pulchruin est, ubi corpus ossave hominis condita sunt. 349,1
Celsus autem ait: non totus, qui sepulturae desti-
natus est, locus religiosus fit, sed quatenus corpus

6 humatum est. Monumentum est, quod memoriae

7 servandae gratia existat 1-2 Si usum fractum quis
habeat, religiosum locum non facit. 6ed et si alius
proprietatem, alius usum fractum habuit, non faciet
locum religiosum nec proprietarius, nisi forte ipsum 6
qui usum fructum legaverit, intulerit, cum in alium
locum inferri tam opportune non posset: et ita Julia-
nus scribit, alias autem invito fructuario locus reii-

(I) Ed. — H(W. 60, 8 (2) “ lust. ( Pernice ) (3) ‘ ’ lust. \
(Ascoli et Extele) (4) ‘ ’ lust. (Longo) (5) rei] E cum
BXt redit Mo. (6) ad E <7) accepit F' (s) ‘ ’ Jusi.
(di Marzo) (9) quinto Sal. (10) inadmittendi F

(II) Ed. 1...14. 16. 20.. .25, 27. 29 . 81. ..37; Bai. *15. *1S. *19. .

*2fi. *2S. ♦.70. 38. 39. 41. 42; Pap. *17. *W. 43...*«. — Bai.
59, 1. — Gf. Cod. 3, 44 (12) fr. ei § 1 olim videntur

locum habuisse inter § 6 ei 7 (Mo.) (13) si edd. (14) S 2

fin. lust. (Lenti) (15) ad exstat ducunt B

ET SUMPTIBUS FUNERUM

187

XI 7

349,7 giosus non fiet: sed si consentiat fructuarius, magis

8 est ut locus religiosus fiat. Locum qui servit
nemo religiosum facit, nisi cousentiat is cui servitus
debetur *. sed si non minus commode per alium lo-

10 cum servitute uti potest, non videtur servitutis impe-
diendae causa id fieri, et ideo religiosus fit: et sane

9 habet hoc rationem. Is qui pignori dedit agrum
si in eum suorum 2 mortuum intulerit, religiosum eum
facit: sed et si ipse inferatur, idem est: ceteram alii
concedere non potest.

3 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum Ex
consensu tamen omuimu utilius est dicere religiosum
posse fieri, idque Pumpouius scribit,
io 4 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
Scriptus heres prius quam hereditatem adeat patrem
familias mortuum inferendo locum facit religiosum,
ncc quis putet hoc ipso pro herede eum gerere: finge
enim adhuc eum deliberare de adeunda hereditate,
e^o, etiamsi nou heres eum intulerit, sed quivis alius
herede vel cessante vel absente vel vereute, ne pro
herede gerere videatur, tamen locum religiosum fa-
2d cere puto: plerumque enim defuncti ante sepeliuntur,
qium quis heres eis existet. sed tunc locus fit reli-
giosus, cum defuncti fuit: naturaliter enim videtur
ad mortuum pertinere locus in quem infertur , prae-
sertim si iu eum locum inferatur, in quem ipse desti-
navit: usque adeo, ut, etiamsi in legatum locum sit
illatus ab herede, inlatione tamen testatoris fit reli-
giosus, si modo ia alium locum tam opportune inferri
nou potuit.

as 5 Gaius libro nono decimo ad edictum provinciale
Familiaria sepulchra dicuntur, quae quis sibi fami-
liaeque suae constituit, hereditaria autem, quae quis
sibi heredibusque suis constituit.

ti Ulpiapus libro vicensimo quinto ad edictum
vel quod pater familias iure hereditario adquisiit. sed
in utroque heredibus quidem ‘ceterisque successori-
3i> Vius' 3 qualescumque fuerint licet sepeliri et mortuum
inferre, etiamsi ex minima parte heredes ex testa-
mento vel abnitestato sint, ‘licet non consentiant alii '17,
liberis autem cuiuscumque sexus vel gradus ‘etiam
liliis familiae et emancipatis’* idem ius concessum
est,, sive extiterint heredes sive sese abstineant, ‘ex-
heredatis autem, nisi specialiter testator iusto odio
'commotus eos vetuerit, humanitatis gratia tantum
‘sepeliri , non etiam alios praeter suam posteritatem
33 ‘inferre liect.’4 liberti autem nec 3cpeliri nec alios in-
ferre poterunt, nisi heredes extiterint patrono, quam-
vis quidam inscripserint monumentum sibi libertisque
suis fecisse: et ita Papinianus respoudit et saepis-
1 sime idem constitutum est. Si adhuc monumen-
350,1 tum purum est, poterit quis hoc et vendere et do-
nare.. hi cenotaphium fit, posse hoc venire dicendum
est: nec enim esse hoc religiosum divi fratres re-
scripserunt.

.7 Gaius libro nono6 decimo ad edictum provin-
cia e Ia qui intulit mortuum iu alienum locum, aut
tollere id quod intulit aut loci pretium praestare co-
s gitur per in factum actionem, quae tam heredi quam
'u .. ‘m competit et perpetua est. Adversus
„ ’ <J'11 1,1 alterius arcam lapideam, in qua adhuc

actionem nfn11«m|t conditus, mortuum intulerit, Utilem
vel iu «amni rlactura Pr<!C0?8ul dat, quia non proprie
potest ' P '^nim m locum alterius intulisse dici

.,^^>‘0 quinto ad edictum

domino loci pftwi° ldat? suat vel corPus au liceat
i!cnrii?CL.eflodere vel. eruere sine decreto ponti-

-louis esc: et ait La-
pontificale seu ius-

pro

puro venisse dicetur, praetor in factum actionem in 350,
eum dat ei ad quem ea res pertinet: quae actio et
in heredem competit, cum quasi ex empto actionem

2 contineat. Si in locum publicis usibus destina- is
tum iutulcrit" quis mortuum, praetor in eum mdi-
cium dat, si dolo fecerit et ent9 extra ordinem
plectendus, modica tamen coercitione: sed bi sine

3 dolo, absolvendus est. In. hac autem actione loci

4 puri appellatio et ad aedificium producenda est. Nec

solum doniiuo haec actio competit, verum ei quoque,
qui eiusdem loci habet usura fructum vel aliquam
servitutem, quia ius prohibendi etiam hi habent.

5 Ei, qui prohibitus est inferre in eum locum, quo ei 20
ius inferendi esset, in factum actio competit et inter-
dictura, etiamsi non ipse prohibitus sit, sed procura-
tor eius, quia intellectu aliquo ipse prohibitus videtur.

9 Gaius libro nono decimo ad edictum provinciale
Liberum est ei qui prohibetur mortuum ossave mor-
tui inferre aut stati m interdicto uti, quo prohibetur

ei vis fieri, aut alio inferre et postea in factum 19 agere: 25
per quam consequetur actor, quanti eius interfuerit
prohibitura non esse, in quam coni putationem cadit
loei empti pretium aut conducti merces, item sui loci
pretium, quem quis, nisi coactus est, religiosum fac-
turus non esset, unde miror, quare, constare videa-
tur neque heredi neque in heredem dandam hanc
actionem; nam ut apparet, pecuniariae quantitatis
ratio in eam deducitur: certe perpetuo ea inter ipsos 30
competit.

10 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
Si venditor fundi exceperit locum sepulchri ad hoC;
ut ipse posterique eius illo inferrentur, si via uti
prohibeatur, ut mortuum suum inferret, agere po-
test: videtur enim etiam hoc exceptum inter ementem
et vendentem, ut ei per iundum 6epulturae causa ire
liceret.

11 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum 35
Quod si locus monumenti hac lege venierit, ne in
eum inferrentur, quos ius est inferri, pactum quidem
ad hoc non sufficit, sed stipulatione id eaveri oportet.

12 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
Si quis sepulchram 11 habeat, viam autem ad sepul-
chrum non habeat et a vicino ire prohibeatur, im-
perator Antoninus cum patre rescripsit iter ad se- 40
pulchrum peti precario et concedi solere, ut, quotiens
non debetur, impetretur ab eo, qui fundum adiune-
tum habeat, non tamen hoe rescriptum, quod impe-
trandi dat facultatem, etiam actionem civilem inducit, 351,
sed extra ordinem interpelletur praeses et iam com-
pellere debet iusto pretio iter ei praestari, ,2ita tamen.

ut iudex etiam de opportunitate loci prospiciat, ne

1 vicinus magnum patiatur detrimentum. Senatus
consulto cavetur, ne usus sepulekrorum permuta-
tionibus polluatur, id est ne sepulchrum aliae 13 con- s

2 versationis usum accipiat. Praetor ait,: ‘Quod fu-
ceris causa sumptus factus14 erit, eius reclperaudi
‘nomine in eum, ad quem ea res pertinet, iudieium

3 ‘dabo.’ jFIoc edictum iusta ex causa propositum est,
ut qui funeravit persequatur id quod impendit: sic
enim fieri, ne insepulta corpora iacereut neve quis

4 de alieno funeretur. Funus autem cura facere
oportet, quem decedens elegit: sed si non ille fecit,
nullam esse huius rei poenam, nisi aliquid15 pro hoc io
emolumentum ei relictum est: tunc enim, si non pa-
ruerit voluntati defuncti, ab hoc repellitur, sin au-
tem de hac re defunctus non cavit nec ulli delega-
tum id munus est, scriptos heredes ea res contingit:

si nemo scriptus est, legitimos vel cognatos: quosque

5 suo ordine quo succedunt. Sumptus funeris arbi-
fi trantur pro facultatibus vel dignitate defuncti. Prae-
tor vel magistratus municipalis ad funus sumptum 16
decernere debet, si quidem est pecunia in hereditate, ia

(1) is icui aery. deb.] cuius servetur dcbereturP* (2) onera '

u<r)an7;t:«H «r ** (Wo) (4) <(>s

S -r,- V W § 1 * — 1| 8, 1 ($) non F (rr\ < » Tust

U"Uh) (8> «Meret H (9) dat. si dolo fecerit

erit et Mo. (similiter Faber) (i o) formula ins. Frman

(11) non ins. Fl (12) pr, fin, Iust, (Faber) (lj) alienae
dett. (m) factum Hal. (15) aliquod Hai, (16) »u rap-
tus F*- (it) Iust. Ulbcrtario)

XI 7

188

DE RELIGIOSIS

851,15 ex1 pecunia: si non est, distrahere debet ca, quae
tempore peritura sunt, quorum retentio onerat here-
ditatem: si minus, si quid auri argentique fuerit,
distrahi aut pignerari iubebit, ut pecunia expediatur:

13 Gaius libro nono decimo ad edictum provin-
ciale vel a debitoribus si facile exigi possit.

14 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
20 Et si quis impediat eum qui emit, quo minus ci res

tradantur, praetorem intervenire oportere tucrique
liuiusmodi factum , si quid impediat quo minus ei

1 res venditae tradantur-. Si colonus vel inquili-
nus sit is qui mortuus est nec sit unde funeretur,
ex invectis illatis euin funerandum Pomponius scribit
et si quid superfluum remanserit, hoc pro debita
pensione teneri, sed et si ros legatae sint a testa-
tore de cuius funere agitur nec sit unde funeretur,

25 ad^ eas quoque manus11 mittere oportet: satius est
enim de. suo testatorem funerari, quam aliquos legata
consequi, sed4 si adita fuerit postea hereditas, res
emptori auferenda5 non est, quia ebonae fidei pos-
sessor est et dominium habet.7, qui auctore iudice
comparavit, legatarium tamen legato carere non opor-
tet, si potest indemnis ab herede praestari: quod si
non potest, melius est legatarium non lucrari, quam

2 emptorem damno adfici. Si cui funeris sui euram
so testator mandaverit ct ille accepta pecunia funus non

duxerit, de dolo actionem in eum dandam Mela scripsit:
credo tamen et extra ordinem eum a praetore com-

3 pellendum funus ducere. Funeris causa sumptus
factus videtur is demum, qui ideo fuit ut funus du-
catur8, sine quo funus duci non possit, ut puta si
quid impensum est in elationem mortui: sed et si
quid in locum fuerit erogatum, in quem mortuus in-

ss ferretur, funeris causa videri impensum Labeo scri-
bit, quia necessario locus paratur, in quo corpus

4 conditur. Impensa peregre mortui quae facta est a
ut corpus perferretur, funeris est, licet nondum homo
funeretur: idemque et si quid ad corpus custodien-
dum vel etiam commendandum factum sit, vel si quid

5 in marmor vel vestem collocandam. Non autem
oportet ornamenta cum corporibus condi nee quid
aliud huinsmodi, quod homines simpliciores faciunt.

*o 6 Haec actio quae funeraria dicitur ex bono et ae-
quo oritur: continet autem funeris causa tantum im-
peusam, non etiam ceterorum sumptuum, aequum
autem accipitur ex dignitate eius qui funeratus est,
152, 1 ex causa, cx tempore et ex bona fide, ut neque plus
imputetur sumptus nomine quam factum est neque
tantum quantum factum est, si immodice factum est:
deberet enim10 haberi ratio facnltatium eius, in quem
factum est, et ipsius rei, quae ultra modum sine
causa _ consumitur, quid ergo si ex voluntate testa-
s toris impensum est? sciendum est nec voluntatem
6equendam, si res egrediatur iustam sumptus ratio-
nem, pro modo autem facnltatium sumptum fieri.
1 Sed interdum _ is, qui sumptum in funus fecit,
sumptum non recipit, si pietatis gratia fecit, non hoc
animo quasi recepturus sumptum quem fecit: et ita
imperator noster rescripsit, igitur aestimandum erit
arbitro et perpendendum, quo animo sumptus factus
sit , utrum negotium quis vel defuncti vel heredis
io gerit vel ipsius humanitatis, an vero misericordiae
vel pietati tribuens vel affectioni, potest tamen dis-
tingui et misericordiae modus, ut in hoc fuerit miseri-
cors vel pius qui funeravit, ut eum sepeliret, ne in-
sepultus iaccret, non etiam ut suo sumptu fecerit11:
quod si iudici liqueat, non debet eum qui conveni-
tur absolvere: quis enim sine pietatis intentione alie-
num cadaver funerat? oportebit igitur testari, quem
quo animo funerat, ne postea patiatur quaestionem.
IS 8 Plerique filii cum parentes suos funerant, 'vel alii

“qui heredes fieri possunt, licet ex hoc _ ipso nequo 35.,
'pro herede, gestio ‘- neque aditio praesumitur, tamen' '
ne 'vel1 miscuisse. sc1J 'necessarii vel ceteri pro herede
gessisse1 14 videantur, solent» testari pietatis gratia facere
sc sepulturam, quod si 15 'supervacuo1 10 fuerit factum,
ad illud so munire videntur, ne miscuisse se credan-
tur, nd illud non, ut sumptum consequantur: quippe
protestantur pietatis gratia id so facere, plenius igi- 20
tur eos testari oportet-, ut et sumptum possint ser-
ii vare. Fortassis quis possit dicere interdum par-
tem sumptus facti posse recinerari, ut quis pro parte
quasi negotium gerens, pro parte, pietatis gratia id
faciat: quod est verius: partem igitur sumptus eon-

10 sequetur, quem non donandi animo fecit, ludi-
cem, qui de ea aequitate cognoscit, interdum sumptum
omnino non debere admittere modicum factum, si
forte in contumeliam defuncti hominis locupletis mo-
dicus factus sit: nam non debet huius rationem ha-
bere, cum contumeliam defuncto fecisse videatur ita

11 eum funerando. Si quis, dum se heredem putat,
patrem familias funeraverit, funeraria actione uti non
poterit, quia non hoc animo fecit quasi alienum neg-
otium gerens: et ita Trebatius et Proculus putat.
puto tamen et ei ex causa dandam actionem fuuera-

12 riam. Labeo ait, quotiens quis aliam actionem
habet dc funeris impensa consequenda, funeraria cum ac
agere non posse: et ideo si familiae erciscuudao agere
possit, funeraria non acturum: plane si iam familiae

13 erciscundae indicio actum sit; posse agi. Idem
Labeo ait, si prohibente herede funeraveris testato-
rem, ex causa 'competere1 tibi funerariam : quid enim
si filium testatoris heres eius prohibuit? huic contra-
dici potest: ‘ergo pietatis gratia funerasti’, sed pone
me testatum: habiturum me funerariam actionem: 35
de suo enim expedit mortuos funerari, et quid si
testator quidem funus mibi mandavit, heres prohibet,
ego tamen nihilo minus funeravi? nonne aequum est,
mihi funerariam ‘competere1? 17 et generaliter puto iu-
dicem iustum non meram negotiorum gestorum actio-
nem imitari, sed solutius aequitatem sequi, eum hoc

14 ei et actionis natura indniget. Divus autem Mar-
cus rescripsit eum heredem, qui prohibet funerari ab
eo quem testator elegit, non recte facere: poenam #

15 tamen in eum statutam non esse. Qui mandatu
alterius funeravit, non habet funerariam actionem,
sed is scilicet, qui mandavit funerandum, sive solvit
ei cui mandavit sive debet, quod si pupillus manda-
vit sine tutore auctore ,_ utilem funerariam dandam 35
adversus heredem ei qui impendit: lucrari enim he-
redem iniquum est. si autem pupillus funus ad se
pertinens sine tutoris auctoritate mandavit, dandam
in eum actionem arbitror, si ct heres extitit ei qui
funeratus est solvendoque hereditas est. contra si
quis mandatu 18 heredis funeravit, non posse eum fu-
neraria agere Labeo scribit, quia habet mandati ac- 5

16 tionem. Si tamen quasi negotium heredis gerens
funeravit, licet ratum non habeat, tamen funeraria

17 eum agere posse Labeo scribit. Datur autem
haec actio adversus eos ad quos funus pertinet, ut
puta adversus heredem bonorumve possessorem ‘cete-
rosque successores1 10

15 Pomponius libro quinto ad Sabinum Funeris
impensam et patronus, qui bonorum possessionem n>
petit contra tabulas, praestat.

16 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
In eum, ad quem dotis nomine quid pervenerit, ‘dat
praetor funerariam actionem’20: aequissimum enim vi-
sum est veteribus mulieres quasi de patrimoniis suis
ita de dotibus funerari et eum, qui morte mulieris
dotem lucratur, in funus conferre debere, sive pater
mulieris est sive maritus.

(l) ex] ex eail/o, (2) si quid. ..tradantur repetita ex praec.

dei. Mo. (3) manui»’1 (1) ct ins. Mo. (5) auferendo

2? (g) bonae... comparavit = 50, 17, 137 (7) et do-

minium. habet om. 50, 17, 137 ($) qui ideo... ducatur

dei. Mo. (9) quae facta est peregre mortui Mo.

(in) debet etenim Mo. (11) fecerit) sepeliret Mo.

(12) geritio F (13) se om. Fl (14) lust. (Grade.n-
idtz) (15) sic ins. Mo. (lfl) 0 lust. (Kr. (l7> $ 13-
fin. lust. (Longo) (is) mandato F'1 (19) ‘5 lust.

(Longo) (20) ‘ 1 lusi. ( Lenel )

ET SUMPTIBUS FUNERUM

XI 7

189

.'i 3, is 17 PAPINIANUS libro tertio responsorum Sed si
nondum nater dotem reeiperaverit, vir solus conve-
nietur reputaturus patri, quod eo nomine praestiterit:

1 8 Iuliaxus libro decimo digestorum impensa
enim funeris aes alienum dotis est: .

ID Ulpia xus libro quinio decimo ad sabinum
ideoque etiam dos sentire lioc aes alienum debet.

20 20 Id f.m libro vicensimo quinto ad edictum _ Ae-

ratius quaerit., si is, qui dotem dederat pro. muliere,
stipulatas est1 duas partes dotis reddi, tertiam apud
maritum remanere, pactus sit, ne. quid maritus in
Imius conferret, au funeraria maritus teneatur, et
ait, si quidem ipse stipulator mulierem funeravit, lo-
cum esse pacto et inutilem ei funerariam fore:, si
vero alius funeravit, posse eum maritum convenire,
25 quia pacto lice publicum ius infringi non possit, quid
tamen si quis dotem hac lege dederit pro muliere, ut
ad ipsum rediret, si in matrimonio mortua esset, aut
quoquo modo soluto matrimonio? numqnid hic in
funus non conferat? sed cum dos morte mulieris ad
1 cum pervenerit, potest diei conferre eum. Si ma-
ritus lucratur dotem, convenietur funeraria, pater
autem non. sed in hunc casum puto, si dos, quia
permodica fuit, in funus non sufficit, in superfluum
ao 2 in patrem debere actionem dari. Cum mater fa-
milias decedit nec est eius solvendo hereditas, fune-
rari eam ex dote tantum oportet: et ita Celsus scribit.

21 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum In
patrem, cuius in potestate fuerit is cuius funus fac-
tum erit, competit funeraria actio pro dignitate ct
facultatibus.

22 Ulpianus libro vicensimo quinio ad edictum
«s Celsus scribit: quotiens mulier decedit, cx dote, quae

penes virum remanet, et ceteris mulieris bonis pro
portione funeranda est.

23 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum
V eluti si in dotem centum sint, in hereditate ducenta,
duas partes heres, unam vir conferet

24 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
Julianus scribit: non deductis legatis

25 1 aclus libro vicensimo septimo ad edictum
nec pretiis manumissorum

>1. i

*■) 25 1 Q ai PONIUS libro quinto decimo ad Sabinum

nec aere alieno deducto

. 27 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum
sic pro rata et maritum et heredem conferre in funus
1 oportet. Maritus, funeraria non convenietur, si
rrr.uieri in matrimcDio dotem solverit, ut Marcellus
scribit: quae sententia vera est: *in his tamen casi-
bus, in quibus hoc ci facere legibus permissum est.
‘I Praeterea maritum puto funeraria in id demum
<5 teneri quod facere potest: id enim lucrari videtur,
fuod praestaret mulieri, si conveniretur.

28 Pomponius libro quinto decimo ad Sabinum
rimd si nulla dos esset, tunc omnem impensam pa-
trem praestare debere AtiJ.icinus ait aut heredes eius
mulieris, puta emancipatae, quod si neque heredes
liaieat' neque pater solvendo sit, maritum in quan-
vbie rru?,Cre Pu^e.3t Pr0 *,oc Conveniri, ne iniuria, cius
oq 7?!I2nt>?.?am uxorem «ns insepultam relinqui.
rinlc 5: , nmu* decimo ad edictum provin-

non nn Kt” ifT • post dlv.ortium alii nupta decesserit.
rdoffioT Pn?rcra «tritum, licet lucri
filiam fmien.a impensam praestare. Is qui

tur. cum m,ri^nei'aTlt’ an.tc(l11am dos patri redda-
Mlmatuni iiv? ln^Cte a^’t' Teddita dote patrem
fuerit, is eo 'minus m?® autljm’.sl cum marito actum
30 Tt)if?ovmf mulieris restituturus est.
Contra quoque decimo ad Sabinum

aut alio^genteCtm fuL1Ut^,,,lS

•*- * zxsssg snssss

in matrimonio decedat, collaturos heredes bonorumve 354 ii
possessores et patrem pro portione dotis quam reci-
pit et virum pro portione dotis quam lucratus est.

31 Ulpianus libro vicensimo quinto ad edictum 13
Si filius familias miles sit et habeat castrense pecu-
lium, puto successores eius ante teneri, sic deinde

1 ad patrem venire. Qui servum alienum vel an-
cillam sepelivit, liabct adversus dominum funerariam

2 actionem. Haec actio non est annua, sed per-
petua, et heredi 'ceterisque successoribus’ 5 et in 'suc-
cessores’5 datur.

32 Paulus libro vicensimo septimo ad edictum so
Si possessor hereditatis funus fecerit, deinde victus

in restitutione non deduxerit quod impenderit, utilem
1 esso ei funerariam. Si eodem momento temporis
vir et uxor decesserit. Labeo ait in heredem viri pro
portione dotis dandam hanc actionem, quoniam id
ipsum dotis nomine ad cum pervenit.

33 Ulpianus libro scxaqensimo octavo ad edic-
tum Si quis fuit heros, deinde hereditas ablata sit 25

i ei quasi indiguo, magis est, ut penes eum iura se-

tnulchrorum remaneant.

34 Paulus libro sexagensimo quarto ad edictum
Si locus sub condicione legatus sit, iuterim heres in-
ferendo mortuum non facit locum religiosum.

35 Majrcellvs libro quinio digestorum Minim''
maiores lugendum putaverunt eum, qui ad patriam
delendam ct parentes et liberos interficiendos vene-
rit: quem si filius patrem aut pater filium occidisset, 3«
Esine scelere, etiam pracin:o adlieiendum otudes con-
stituerunt.

36 ~ Pomponius libro vicensimo sexto ad Quintum
Mucium Cum loca capta sunt ab hostibus, omnia
desinunt religiosa vel sacra esse, sicut homines liberi
in servitutem perveniunt: quod si ab hae calamitate
fuerint; liberata, quasi quodam postliminio reversa 35
pristino statui restituuntur.

37 Macer libro primo ad legem vicenshnam he-
redilalmm Funeris sumptus accipitur, quidquid cor-
poris causa veluti unguentorum erogatum est, et pre-
tium loci in quo defunctus humatus est, et si qua
■ vectigalia sunt, vel sarcophagi ct vectura8: et quid-
quid corporis causa antequam sepeliatur consumptum
: 1 est, funeris impensam esse existimo. Monumen- 355, »

I tum autem sepnlehri id esse divus Hadrianus rescrip-
sit, quod monumenti, id est causa muniendi eius loci
factum sit, in quo corpus impositum sit. itaque si
amplum3 quid aedificari testator iusserit, veluti incir-
cum 10 porticationes, cos sumptus funeris causa non esse.

38 Ulpianus libro nono de omnibus tribunalibus
j Ne corpora aut" ossa mortuorum detinerentur aut s
vexarentur neve prohiberentur quo minus via pnlilica
transferrentur aut quominus sepelirentur, praesulis
provinciae officium est.

1 39 Marcianus libro ter lio institutionum, Divi fra-

tres edicto admonuerunt, ne iustae sepulturae tradi-
tum, id est terra conditum corpus inquietetur: vide-
’ tur autem terra conditum et si in arcula 15 conditum
hoc animo sit, ut non alibi transferatur, sed arcu-
lam ipsam, si res exigat, in locum commodiorem li- u>
cere transferre non est denegandum,

40 Paulus libro tertio quaestionum Si quis enim
eo animo corpus intulerit, quod cogitaret inde alio
postea transferre mngisque temporis gratia deponere,
quam quod ibi sepeliret13 mortuum et quasi aeterna
sede dare destinaverit manebit locus profanus.

41 Callistratus libro secundo institutionum Si
plures sint domini eius loci, ubi mortuus infertur, is
omnes consentire debent, 18 cum extranei inferantur:
nam ex ipsis dominis quemlibet recte ibi sepeliri
constat etiam sine ceterorum consensu, maxime cum
alius non sit locus in quo sepeliretur.

f ' '-St ttsfs, aliae

^ OCdd.i8Se XO. (,)

in q. d. h. eat vel sarcophagi et

(8) ct pretimu loci

vectura ct ai qua vectigalia eunt Mo. (0) amplius
Mo. (io) in circuitum F*S fil) ut Fem, cf. 47, 12, 3 5 4
(12) et si in arcula] id est terra F1 (n) aepelire Mo.
(14) neqq. lusi. (Bonfante)

21

XI 7. 8 XII 1

DE RELIGIOSIS

190

3S5, i» 42 Florentinus libro septimo institutionum Mo-
numentum generaliter res est memoriae causa in
■posterum prodita: in qua si corpus vel reliquiae1
20 inferantur, fiet Hepulclirum , si vero nihil eorum in-
feratur, erit monumentum memoriae causa factum,
quod Graeci xnordtpior appellant.

43 Papinianus libro octavo quaestionum Sunt
personae, quae, quamquam religiosum locum facere
non possunt, interdicto tamen de mortuo inferendo
utiliter agunt, ut puta dominus proprietatis, si in
fundum, cuius fructus aiienus est, mortuum inferat
25 nut inferre velit: nam si intulerit, non faciet iustum
sepulchrum, sed si prohibeatur, utiliter interdicto,
qui2 de iure domiuii quaeritur, aget. x,eademqne sunt
in socio, qui in fundum communem invito socio mor-
tuum inferre vult, nam propter publicam utilitatem,
ne insepulta cadavera lacerent, strictam rationem in-
super habemus, quae nonnumquam in ambiguis reli-
gionum quaestionibus omitti solet: nam summam esse
rationem, quae pro religione facit.

30 44 Paulus libro tertio quaestionum Cum in di-

versis locis sepultura est, uterque quidem locus reli-
giosus non fit, quia una sepultura plura sepulchra
efficere non potest: mihi autem videtur illum reli-
giosum esse, ubi quod est principale conditum est,
id est caput, cuius imago fit, inde3 cognoscimur,
cum autem impetratur, ut reliquiae transferantur,
desinit locus religiosus esse,
as 45 Maecianvs libro octavo fideicommissorum Im-
pensa funeris semper ex hereditate deducitur, quae
etiam omne creditum solet praecedere, cum bona sol-
vendo non sint.

46 Scaevola libro secundo quaestionum Si plura
praedia quis habuit et omnium usum fructum sepa-
ratim legaverit, poterit ia imum inferri et electio erit
heredis et gratificationi locus: sed fructuario utilem
actionem in heredem daudam ad id recipiendum, quod
«o propter eam electionem minutus est usus fructus4.
1 Si heres mulieris inferat mortuam in hereditarium
fundum, a marito qui debet in funus conferre, pro
35fi, i 2 aestimatione5 * loci consequatur. Ei, cui vesti-
menta legantur, si in funus erogata sint, utilem ac-
tionem iu heredem dandam placuit et privilegium fu-
nerarium.

Vj I i 5

DE MORTUO INFERENDO ET SEPULCHRO
AEDIFICANDO7.

5 1 Ulpianus libro sexagensimo octavo ad edictum

Praetor ait: ‘Quo quave illi8 * mortuum inferre invito

‘te ius* est, quo minus illi eo eave mortuum inferre 355

1 ‘et ibi 10 sepelire liceat, vira fieri veto.' Qui in- ’
ferendi mortuum ius habet, non prohibetur inferre:
prohiberi autem inferre videtur, sive in locum inferre

2 prohibeatur sive itinere arceatur. Hoc interdicto
de mortuo inferendo dominus proprietatis uti potest,

3 quod etiam de loco puro competit. Item si mihi 10
in fundum via debeatur, iu quem fundum inferre
volo, et via prohibear, hoc interdicto posse me ex-
periri placuit, quia inferre prohibeor, qui via uti pro-
hibeor: idque erit probandum et si alia servitus tle-

I 4 beatur. Hoc interdictum prohibitorium esse pa

5 lain est. Praetor ait: ‘Quo illi ius11 e.st invito te
‘mortuum inferre, quominus illi in eo loco sepulchrum

6 ‘sine dolo malo aedificare liceat, vim fieri veto/ In-
terdictum hoc propterea. prepositum est, quia reli- 15

7 gionis interest monumenta exstrui et exornari. Fa-
cere sepulchrum sive monumentum in loco, in quo

8 ei ius est, nemo prohibetur. Aedificare videtur
prohibere et qui prohibet eam materiam convehi,
quae aedificio necessaria sit. proinde ct si operi ne-
cessarios prohibuit quis venire, interdictum locum
habet, et si machinam alligare quis prohibeat, si ta-

; men eo loci prohibeat, qui servitutem debeat: cete-
1 rutu si in meo solo velis machinam ponere, non tene- 20
, 11 bur interdicto1*, si iure te non patiar. Aedificare
autem non solum qui novum opus molitur intellegen-
ti) dus est, verum is quoque, qui vult reficere. Is qui
id agit, ut labatur sepulchrum, hoc interdicto tenetur.

2 Maiicf.llus libro vicensimo octavo digestorum
Negat13 lex regia mulierem, quae praegnas mortua
sit, humari, antequam partus ei excidatur: qui contra
fecerit, spem ani mantis, cum gravida peremisse videtur, as

3 14 Pomponius libro nono ad Sabinum Si propius
aedes tuas quis aedificet15 sepulchrum, opus novum
tu nuntiare poteris, sed facto opere nullam habebis
1 actionem nisi quod vi aut clam. Si propius aedi-
ficium alienum intra legitimum modum mortuus illa-
tus sit, postea eum prohibere non poterit aedificii
dominus, quominus alium mortuum eo inferat vel 34
monumentum aedificet, si ab initio domino sciente
hoc fecerit,

4 Ulpiantus libro secundo responsorum Longa
possessione ius sepulchri non tribui 10 ei, cui iure
non competit.

5 Idem libro primo opinionum Si in eo monu-
1 mento 3 quod imperfectum esse dicitur, reliquiae17

i hominis conditae sunt, nihil impedit quominus id
- 1 perficiatur. Sed si religiosus locus iam factus sit, 35
■1 pontifices explorare debent, quatenus salva religione
i desiderio reficiendi operis medendum sit.

357,i

LIBER DUODECIMUS.

i1*

DE REBUS CREDITIS SI CERTUM PETETUR ET

DE CONDICTIONE.

5 1 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum E

re est, priusquam ad verborum interpretationem per-

veniamus, pauca de significatione ipsius tituli referre.

1 Quoniam igitur multa ad contractus varios perti-

nentia iura sub hoc titulo praetor inseruit, ideo re-

rum creditarum titulum praemisit: ornues enim con-

tractus, quos alienam fidem secuti instituimus, con-

(1) reliquae F' (2) quo dett. (2») seqq. lust. (Jlon- 1
f ante ) (3) unde S (l) uBufructus F (5) pro om.

F1, pro portione aestimationem Mo.

(6) Ed. 1. 2; Sab. 3...5. — Bas. 59, 2 (7) inaedificando

mx F (8) illic FS (9) te ius] eius F, ei ius S (10) et
tbi] tibi et F, ibi et S (ll) illius F (12) intervicto F

plectitur: nam, ut libro pnmo quaestionum Celsus 357.
ait, credendi generalis appellatio est: ideo sub hoc n>
titulo praetor et dc commodato et de pignore edixit,
nam cuicumque rei adsentiaraur alienam fidem secuti
mox recepturi quid, ex hoc contractu credere dici-
mur. rei quoque verbum ut generale praetor elegit.

2 Paulus libro vicensimo octavo ad edictum Mu-
tuum damus recepturi non eandem speciem quam
dedimus (alioquin commodatum erit aut depositum),
sed idem genus: nam si aliud genus, vcluti ut pro 1*

1 tritico vinum recipiamus, non erit mutuum. M11-

(ts) vetat Mo. (11) iunge 19, 1, 6 § 3 (16) et ins. F

(16) tribuit F (17) reliquae F1

(t) Sab. 1. 2. *3. *4. *5, 6. 7. 9. 11. 13...*26. *41 ; Ed. *8.
*10. *12. 27 . . . *35. 36. *42; lJap, 34. 37. *3S. 39. 40. — Bat

28, 1. — Qf. Cod. 4, i. 2

DE REBUS CREDITIS

XII 1

191

357,10 tui datio consistit in his rebus, quae pondere nu-
mero mensura consistunt1, quoniam eorum datione
possumus in creditum ire, quia s in genere suo {unc-
tionem recipiunt per solutionem quam specie: nam
in ceteris rebus ideo in creditum ire non possumus,
quia aliud pro alio invito creditori solvi non potest.

2 Appellata est autem mutui datio ab eo, quod de
20 meo tuum fit: et ideo, si non iiat tuum non nasci-

3 tur obligatio. Creditum ergo a mutuo differt qua
genus a specie : nam creditum consistit extra eas res,
quae pondere numero mensura continentur eie, ut,
si eandem rem recepturi sumii,s; creditum est3, item
mutuum non potest esse, ^nisi proficiscatur pecu-
nia, creditam autem interdum etiam si nihil pro-

4 ficiseatur, veluti si post nuptias dos promittatur, in
mutui datione oportet dominum esse dantem, nec

25 obest, quod filius familias et servus dantes peculiares
nummos obligant: id enim tale est, quale si volun-
tate mea tu des pecuniam: nam mihi actio adquiri-

5 tur, licet mei nummi non fuerint. Verbis quoque
credimus quodam actu ad obligationem comparandam
interposito, velati stipulatione.

3 Pon FONTUS libro vicensimo septimo ad Sabinum
*o Cum quid mutuum dederimus, etsi non cavimus, ut

aeque bonum nobis redderetur, non licet debitori de-
teriorem rem, quae es eodem genere sit, reddere,
veluti vinum novum pro vetere: nam in contrahendo
quod agitur pro cauto habendum est, id autem agi
intellegitur, ut eiusdem generis et eadem bonitate
solvatur, qua datum sit.

4 Ulpianus libro trigensimo quarto 4 ad Sabinum
85 Si quis nec causam neo propositum faenerandi ha-
buerit et tn empturus praedia desideraveris mutuam

358, i peeuniam nec volueris creditae nomine antequam
emisses suscipere atque ita creditor, quia necessita-
tem forte proficiscendi habebat, deposuerit apud te
hanc eandem pecuniam, ut, si emisses, crediti no-
mine obligatus esses, hoc depositum periculo est eius
qui suscepit, nam et qui rem vendendam acceperit,

1 ut pretio uteretur, periculo suo rem habebit. Res
E pignori data pecunia soluta condici potest, et fruc-
tus ex iniusta causa percepti condicendi sunt: nara
et si colonus post lustrum completum fructus per-
ceperit, condici eos constat ita demum, si non ex
voluntate domini percepti sunt: nam si ex voluntate,

2 . procul dubio cessat condictio. Ea, quae vi flu-
minum importata sunt, condici possunt.

5 Pomponius lU>ro vicensimo secundo ad Sabin um
l* Quod te milii dare oporteat si id postea perierit, quam

per te factura erit quominus id5 mihi dares, tuum
fore id detrimentum constat, sed cura quaeratur, an
per te factum sit,, animadverti debebit, non solum in
potestate tua luerit id nec ne aut dolo malo feceris
quominus esset® yel fuerit nec ne, sed etiam si ali-
qua iusta causa sit, propter quam intellegere deberes
te dare oportere.

6 Paultjs libro wcensimo octavo ac l edictum Certum
is est, cuius species vel quantitas, quae in obligatione

versatur, aut nomine suo aut ea demonstratione quae
fungitur qualis quantaque sit. ostenditur,
nam et Uedius libro prim o de stipulationibus nihil referre.

datnrPInP™ ?°r 'ne -[es jW^tUr an digito oste.u-
mutua 9‘ubusda.m demonstretur; quatenus

7 UlI JcrfntUr ’ <>uae twtnndem praestent.

quL irscH Kt^0 edictum Omnia,

etiam nuineratm«-atlwni1’^8 P',KSUnt’ eadem possunt

8 PoMpo;v/r^ ],'/'CCUnia/e’ et' ideo et condiciones,

tui e;C Fk,uti0 Proiu<le

meuir: veluti si dom^v’ Ut es pos: {atto

condieio aliqua exstiteriWi^r'''10* }lt> si

H exsuttnt, tui fiant sisque mihi obli-

01 constent Ral. (s) quia]

A amissum <9>

(U, condicionem J* ^ t, ? ^ ^

1 gatus: item si legatam pecuniam heres crediderit, 358, 2®
deinde legatarius eam noluit ad se pertinere, quia
heredis ex die aditae hereditatis videntur nummi
fuisse, ut credita pecunia peti possit, nam Iuliauus 25
ait et 'traditiones' 8 ab herede factas ad id tempus
redigi , quo hereditas adita fuerit, cum repudiatum
sit legatum aut adpositnra9.

9 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum Certi
condictio competit ex omni causa, ex omni obliga-
tione, ex qua certum petitur, sive ex certo contractu
petatur sive ex incerto: licet enim nobis cx omni
contractu certum condicere, dummodo praesens sit sfr
obligatio: ceterum si in diem sit vel sub condicione11
obligatio, ante diem vel condicionem non potero

1 agere. 10 Competit haec actio etiam ex legati causa
et ex lege Aquilia, sed et ex causa furtiva per hanc
actionem condicitur, sed et si ex senatus consultu
agetur, competit haec actio, veluti si is cui fiduciaria

2 hereditas restituta est agere volet. 10 Sive autem
suo nomine quis obligatus sit sive alieno, per hanc

3 actionem recte convenitur. 10 Quoniam igitur ex 35
omnibus contractibus haec certi condictio competit,
sive re fuerit contractus factus sive verbis sive con-
iunctim, referendae sunt nobis quaedam species, quae
dignum liabeut tractatum , an haec actio ad petitio-

4 nem eorum sufficiat. Numeravi tibi decem et
haec alii stipulatus sum: nulla est stipulatio: an

: condicere decem per hanc actionem possim, 'quasi
'duobus contractibus intervenientibus, uno qui re
‘factus est, id est numeratione, alio qui verbis, id 40
‘est inutiliter, quoniam alii stipulari nonpotuiM21 et

5 puto posse. Idem erit, si a pupillo fuero sine tu- 359, s
toris auctoritate stipulatus, cui tutore auctore13 cre-
didi: nam et tunc manebit mihi condictio ex nume-

■ 6 ratione. Item quaeri potest11 et ei, quod tibi
numeravi, sub impossibili condicione stipuler: cum

; 7 enim nulla sit stipulatio, manebit condictio. Sed
• et si ei numeravero, cui postea bonis interdictum est,
i mox ab eo stipuler, puto pupillo cum eonparandum, s
8 quoniam et stipulando sibi adquirit. Si nummos
meos tuo nomine dedero velut tuos absente te et
ignorante, Aristo scribit adquiri tibi condictionem:
lulianus quoque de boc interrogatus libro decimo
scribit veram esse Aristonis sententiam 15nec dubitari,
quin, si meam pecuniam tuo nomino voluntate tua
dedero, tibi adquiritur1® obligatio, eum cottidie crcdi-

■ turi pecuniam mutuam ab alio poscamus, ut nostro

, nomine creditor numeret11 futuro debitori nostro, io
! 9^ Deposui apud te deeem, postea permisi tibi uti:

; Nerva Proculus etiam antequam moveantur, condicere
quasi mutua tibi haec posse 18 aiunt, et est verum, ut
et Marcello videtur-: animo enim coepit possidere.

! ergo transit periculum ad cum, qui mutuam rogavit
et poterit ei condici.

.10 Idem libro secundo ad edictum Quod si ab
initio, cuin deponerem, uti tibi si voles permisero, i&
creditam non esse antequam mota sit, quoniam de-
bitu iri non est certum.

11 Idem libro vicensimo sexto ad edictum Ro-
gasti me, ut tibi pecuniam crederem: ego cum non
haberem, lancem tibi dedi vel massam auri, ut eam
venderes et nummis utereris, si vendideris, puto mu-
i tuam pecuniam factam, quod si lancem vel massam
; sine, tua culpa perdideris prius quam venderes, utrum
mihi an tibi perierit, quaestionis est. mihi videtur es
Nervae distinctio verissima existimantis multum in-
teresse, venalem liabni hanc lancem vel massam nec
ne, ut., si venalem habui, milii perierit, quemadmo-
dum si. aiii dedissem vendendam: quod si non fui
proposito 19 hoc ut venderem, sed haec causa fuit
vendendi, ut tu utereris, tibi eam perisse, ‘et maxime

(13) auctore add. secundum B, om. FS (14) item quaeri »
potest] idemque erit Afo. (15) 5 8 fin. lust. (Pernice)

(10) ailquiratur iS (17) numeret S (meus numeret et
P), meus et F (is) me ins. il Io. (19) fuit proposi-
tum i*’2

21 *

XII 1

192

DE REBUS

359, 29 1 8i sine usuris eredidF Si tibi dedero decem sic,

ut novem debeas, Proculus ait, et recte, non amplius
as te ipso iure debere, quam Dovem, sed2 si dedero, ut
undecim debeas, putat Proculus amplius quam de-
2 cem condici non posse. Si fugitivus servus num-
mos tibi crediderit, an condicere tibi dominus possit,
quaeritur, et quidem si servus meus, cui concessa
est peculii administratio, crediderit tibi, erit mutua:
fugitivus autem vel alius servus contra voluntatem
domini credendo non facit accipientis, quid ergo ?
vindicari nummi possunt, si exstant, aut,, si dolo malo
30 desinant possideri, ad exhibendum agi : quod si sine
dolo malo consumpsisti, condicere3 tibi potero.

12 Pomponius libro sexto ex Plautio 4 Si a fu-
rioso, cum eum compotem mentis esse putares, pe
enniam quasi mutuam acceperis eaque iu rem tuam
versa fuerit, condictionem furioso adquiri Iuli, mus

35 ait: nam ex quibus causis ignorantibus nobis actio-
nes adquiruntur, ex isdem etiam furioso adquiri.
item si is qui servo crediderat furere coeperit, deinde
servus in rem domini id verterit, condici furiosi no-
mine posse, et si alienam pecuniam credendi eausa
quis dederit, deinde furere coeperit et consumpta sit
ea pecunia, condictionem furioso adquiri.

13 Ulpianus libro vieensimo sexto ad edictum

360, i Nam et si fur nummos tibi credendi animo dedit,

accipientis non facit, sed consumptis eis nascitur

1 condictio. Unde Papinianus libro octavo quaestio-
num ait5: si alienos nummos tibi mutuos dedi, non
ante mihi teneris, quam eos consumpseris, quod si
per partes eos consumpseris, an per partes tibi con-
dicam, quaerit: et ait condicturum, si admonitus

5 alienos nummos fuisse ideo per partem condico, quia

2 nondum totos consumptos compereram. Si ser-
vus communis decem crediderit, puto, sive adminis-
tratio servo concessa est, sive non et consumantur0
nummi, quinum competere actionem: nam et si com-
munes tibi nummos credidero centum, posse me quin-
quaginta condicere libro octavo quaestionum Papi-
nianus scribit7, etiamsi singula corpora communia
fuerint.

io 14 * Ide ii libro vieensimo nono ad edictum Si filius
familias contra senatus consultum mutuatus pecu-
niam solverit, patri nummos vindicanti nulla excep-
tio obicictur: sed si fuerint- consumpti a creditore
nummi, Marcellus ait cessare, condictionem, quoniam
totiens condictio datur, quotiens ex ea causa nume-
rati sunt, ex qua actio esse potuisset, si dominium
ad accipientem transisset: in proposito autem non
is esset, denique per errorem soluti contra senatus
consultum crediti magis est cessare repetitionem.

15 8 Idem libro trigensimo primo ad edictum Sin-
gularia quaedam recepta10 sunt circa pecuniam cre-
ditam. nam si tibi debitorem meum iussero dare pe-
cuniam, obligaris mihi, quamvis meos nummos non
acceperis, quod igitur in duabus personis recipitur,
hoc et in eadem persona recipiendum est, ut, cum ex

2i) causa mandati pecuniam mihi debeas et convenerit,
ut crediti nomine cam retineas, videatur mihi data
pecunia et a me ad te profecta,

16 Paulus libro trigensimo secundo ad edictum
Si socius propriam pecuniam mutuam dedit, omni-
modo creditam pecuniam facit, licet ceteri dissense-
rint: quod si communem numeravit, non alias credi-
tam efficit, nisi ceteri quoque consentiant, quia suae

25 partis tantum alienationem habuit.

17 Ulpianus libro primo disputationum Cum filius
familias viaticum suum mutuum dederit, cum stu-
diorum eausa Romae ageret, responsum est a Scae-
vola extraordinario iudieio esse illi subveniendum. 11

18 Idem libro septimo disputationum Si ego pe-

cuniam tibi quasi donaturus dedero, tu quasi mu- 3go „
tuam accipias, Iulianus scribit 12 donationem non esse: ’

sed aD mutua sit, videndum, et puto nec mutuam
esse magisque nummos accipientis non fieri, cum alia
opinione acceperit, quare si eos consumpserit, licet
condictione- teneatur, tamen doli exceptione uti po-
terit, quia secundum voluntatem dantis nummi sunt
1 consumpti ls. Si ego quasi deponens tibi dedero,
tu quasi mutuam accipias, nec depositum nec mu-
tuum est: idem est et si tu quasi mutuam pecuniam 35
dederis, ego quasi commodatam ostendendi gratia
aeccpi: sed in utroque casu consumptis nummis con-
dictioni 'sine doli exceptione'20 locus erit.

.1,9 Iulianus libro decimo digestorum Non omnis
numeratio eum qui accepit obligat, sed quotiens id
ipsum agitur, ut confestim obligaretur, nam et is,
qui mortis causa*3 pecuniam donat, numerat pecu-
niam, sed non aliter obligabit u accipientem, quam
si exstitisset casus, in quem obligatio collatu fuisset, 10
velati si donator convaluisset auc is qui accipiebat,
prior decessisset, ct cura pecunia daretur, ut aliquid
fieret, quamdiu in pendenti esset, an id futurum esset,
cessabit obligatio: cum vero certum esse coepisset
futurum id non esse, obligabitur qui accepisset: vel-
uti si Titio decem dedero, ut Stichum intra calendas
manumitteret, ante kalendas nullam actionem habebo,
post kalendas ita demum agere potero, si manumis- «

1 sus non fuerit. Si pupillus sine tutoris auctori-
tate crediderit aut solvendi causa dederit, consumpta 3 fi 1,1
pecunia condictionem habet vel liberatur non alia
ratione, quam quod facto eius intellegitur ad eum
qui acceperit pervenisse: quapropter si eaiidem pe-
cuniam is, qui in creditum vel in solutum acceperat,
alii porro in creditum vel in solutum dederit, con-
sumpta ea ct ipse pupillo obligatur vel eum a se
liberabit et- eura cui dederit obligatum habebit vel se 5
ab eo liberabit, nam omnino qui alienam pecuniam
credendi causa dat, consumpta ca habet obligatum
eum qui acceperit: item qui’5 in solutum dederit,
liberabitur ab eo qui acceperit.

20 Idem libro octavo decimo digestorum Si tibi
pecuniam donassem, ut tu mihi eandem crederes, an
credita fieret ? dixi 'in huiusmodi propositionibus non
propriis verbis nos uti, nam talem contractum neque 10
donationem esse neque pecuniam creditam5*1: donatio-
nem non esse, quia non ea mente pecunia daretur,
ut omnimodo penes accipientem maneret: creditam
non esse, quia exsolvendi causa magis daretur quam
alterius obligandi, igitur si is, qui pecuniam hac
condicione accepit, ut mihi in creditum daret, ac-
ceptam dederit, non fore creditam: magis enim meum
accepisse intellegi debeo. 10sed haec intellegenda sunt ib
propter suptilitatem verborum: benignius tamen est
utrumque valere.

2 1 17 Idem libro quadragensimo octavo digestorum
Quidam existimaverunt neque eum, qui decem pete-
ret, cogendum quinque accipere et reliqua persequi,
neque eum, qui fundum suum diceret, partem dum-
taxat iudieio persequi: 10 sed in utraque causa huma-
nius facturus videtur praetor, si actorem compulerit
ad accipiendum id quod offeratur, cum ad officium 2»
eius pertineat lites deminuere.

22 Idem libro quarto ex Minicio Vinum . quod
mutuum datum erat, per iudicem petitum est: quae-
situm est, cuius temporis aestimatio fieret, utrum
cum datum esset an cum litem contestatus fuisset
an cum res iudicaretur. Sabinus respondit, si dic-
tum esset quo tempore redderetur, quanti tunc fuis-
set, si dictum non esset, quanti tunc fuisset18, cum 25
petitum esset, interrogavi, cuius loci pretium sequi
oporteat, respondit, si convenisset, ut certo loco

* U) * 5 luat. ( Bremer ) (2) et ins. F*S (3) condici F'

<4) ef. 44, 7, 24 ( Pomponius reg.) (5) iunge 46, 3, 94 pr.
(e) consummantur V (7) 46, 3, 94 § 1 (8) iunge

14, 6, 9 § i (9) iunge 17, 1, 10 § 4 (10) praecepta

F*8 (11) iunge 44, 7, 13 (12) ef. 41, 1, 36 (13) causam

F (14) obligavit F' (15) item qui] sive Mo. (16) seqq.
Jusi. (Faber) (17) iungr. 5, 4, s (18) si d. 11. esset quanti
tunc fuisset suppleta sunt sec. B, cm. FP*, si non quanti
tuuo esset dett. (19) licet. ..consumpti] condictione tene-
tur Ulp. (B. >.) (20) ' ’ Iust. (Kr.) (21) * 5 lusi. (. Eisele )

CREDITIS

193

XII t

361, -ic redderetur, quanti eo loco esset, si dictum non esset,
’ quanti ubi esset petitum.

2?> Africanus libro secundo quaestionum fci eum
servum, qui tibi legatus sit, quasi mihi legatum pos-
sederim et vendiderim, mortuo eo posse te rnitu pro-
so uum condicere Julianus ait, quasi ex re tua locuple-
tior factus sim. .

24 Ulpianus libro singulari pandectarum M quis

conum stipulatus fuerit, ex stipulatu actionem non
habet, sed illa condicticia actione id persequi debet,,
per quam certum petitur. .

25 Idem libro singulari de officio consularium
35 ‘Creditor, qui ob restitutionem aedificiorum credidei it

in pecuniam quam et ediderit privilegium exigendi
habebit.

2G Id EM libro quinto opinionum Si pecuniam
militis procurator eius mutuam dedit fhleiussoremquc
accepit, exemplo eo quo si tutor pupilli aut curator
invenis pecuniam alterutrius eorum creditam stipu-
latus fuerit, actionem dari militi cuius pecunia luerit
placuit. .

27 Idem libro decimo ad edictum Civitas mutui
io datione obligari potest, si ad utilitatem eius pecuniae

versae sunt; alioquin ipsi soli qui contraxerunt, non
civitas tenebuntur.

28 Gajus libro vicensivio primo ad edictum pro

362, i vinriak Creditor, qui non idoneum pignus accepit,

non amittit2 exactionem eius debiti quantitatis, in
quam pignus non sufficit.

29 Paulus libro quarto ad Plautium Si insti-
torem servum dominus habuerit, posse dici lulianus
ait etiam condici ei posse, quasi iussu eius contra-

s hatur, a quo praepositus sit.

30 Idem libro quinto ad Plautium Qui pecuniam
creditam accepturus spopondit creditori futuro, in
potestate habet, ne accipiendo se ei obstringat.

81 Idem libro septimo decimo ad Plautium Cum
fundus vel homo per condictionem petitus esset, puto
hoc nos iure uti, ut post indicium acceptum causa
io omnis restituenda sit, id est omne, quod habiturus
esset actor, si litis contestandae tempore solutus fuisset.
1 3Servum tuum imprudens a fure bona fide emi: is
ex peculio, quod ad te pertinebat, hominem paravit,
qui mihi traditus est. Sabinus Cassius posse te mihi
hominem condicere : sed si quid mihi abesset ex neg-
otio quod is gessisset, invicem me tecurn acturum,
is ct hoc verum est; nam et lulianus ait videndum, ne
dominus integram ex empto actionem habeat, vendi-
tor autem condicere possit bonae fidei emptori, quod
ad peculiares nummos attinet, si exstant, vindicare
eos dominus potest, sed actione de peculio tenetur
venditori, ut pretium solvat: si consumpti sint, actio
de peculio evanescit, sed adicere debuit. lulianus non
aliter domino servi venditorem ex empto teneri, quam
si ei pretium solidum et quaecumque, si cum libero
ao contraxisset, deberentur, dominus servi praestaret,
idem dici debet4, si bonae fidei possessori solvissem,
si tamen actiones, quas adversus eum habeam, praestare
ctonnuo paratus sim.

32 Celsus libro quinto 1 digestorum Si ct me et
"1!^ pecuniam rogaveris ct ego meum
“ t,bl Promittere lusserim, tu stipulatus sis.

um -1 ltU .debttorera esse, an mihi obii- P
contexisti* bIu’ m qPlliem n”Ilnm negotium meuuru
^ obliSari te existimem,

^sS,ScsSrpSdis&?,!,m DiBi inte;

nuite6 ad te nar™ u P0,,e8t)- sed quia pecunia mea
aequum est PetVCnlt’ eam mihi » ™ddi bonum et

3o Modestinus libro decimo pandectarum Prin-

cipalibus constitutionibus cavetur, ne hi qui provin- 3t»2, 28
ciam regunt quive circa eos sunt negotientur mu-
tuarave "pecuniam dent faenusve exerceant. _ 30

84 Paulus libro secundo sententiarum Praesidis
provinciae officiales, quia perpetui sunt, mutuam pe-
1 cuniain dare et faenebrem exercere possunt. Prae-
ses provinciae mutuam pecuniam faenebrem sumere,
non prohibetur. .

35 Modestinus libro tertio responsorum Pericu-
lum nominum 7 ad eum, cuius culpa deterius factum js
probari potest, pertinet.

36 Iavolenus libro primo epistularum Pecuniam,
quam mihi sine condicione debebas, iussu meo pro-
misisti Attio sub condicione; eum pendente condi-
cione in eo statu sit obligatio £ua adversus me, tam-
quam suo contrarium condicionem eam mihi spopon-
disti®, si pendente condicione petam, an nihil netu-
rus sum? respondit: uon dubito, quin mea9 peeu- m
nia, quam ipse sine condicione stipulatus sum, etiam 14

si condicio in persona Attii, qui ex mea voluntate
eandem pecuniam sub condicione stipulatus est, non
exti terit, credita esse permaneat (perinde est enim, 363, i
ac si nulla stipulatio intervenisset): pendente autem
causa condicionis idem petere non possum, quoniam,
cum incertum sit, an ex ea stipulatione deberi pos-
sit, ante tempus petere videor.

37 Papinianus libro primo definitionum Curn ad
praesens tempus condicio confertur, stipulatio non s
suspenditur ct, si condicio vera sit,, stipulatio tenet,
quamvis tenere contrahentes _ condicionem ignorent,
veluti ‘si rex Parthorum vivit, centum mihi dari11
‘spondes?’ eadem sunt et cum in praeteritum con-
dicio confertur.

38 Scaevola libro primo quaestionum Respicien-
dum enim esse, an, quantum iu natura hominum sit,
possit scire12 eam debitu13 iri.

39 Papinianus libro primo definitionum Ita- io
que tunc potestatem condicionis optiiiet, cum in fu-
turum confertur.

40 Paulus libro tertio quaestionum Lecta est in
auditorio Aemilii Papiniani praefecti praetorio luria
consulti cautio liuiusmodi: ‘Imeins Titius scripsi me
‘accepisse a Publio Maevio quindecim mutua nurae-
‘rata mihi de domo et haec quindecim proba recte
‘dari kalendis futuris stipulatus est Publius Maevius w, i»
‘spopondi ego Lucius Titius, si die15 supra scripta
‘summa Publio Maevio eive ad quem ea res pertinebit
‘data soluta satisve eo nomine factum uon erit, tunc
‘eo amplius, quo post solvam, pocuae nomine in dies
‘triginta 16 inque denarios centenos denarios singulos
‘dari stipulatus est Riblius Maevius, spopondi ego Lu-
cius Titius, couveuitque inter nos, uti pro n Maevio
‘ex summa supra scripta menstruos refundere debeam 29
‘denarios trecenos ex omni summa ei heredire eius.’
quaesitum est de obligatione usurarum, quoniam nu-
merus mensium, qui solutioni competebat, transierat,
dicebam, quia pacta in continenti faeta stipulationi
inesse creduntur, perinde esse, ac si per singulos
menses certam pecuniam stipulatus, quoad tardius
soluta esset, usuras adiecisset: igitur finito primo
mense primae pensionis usuras currere et similiter
post secundum et tertium tractum usuras non solu- 25
tae pecuniae pensionis crescere 18 nec ante sortis uon
solutae usuras peti posse quam ipsa sors peti po-
tuerat. paetum _ autem quod subjectum est quidam
dicebant ad sortis solutionem tantum pertinere, non
etiam ad usurarum, quae priore parte simpliciter in
stipulationem venissent, pactumque iil tantum ad ex-
ceptionem prodesse et ideo non soluta pecunia sta-
tutis pensionibus ex die stipulationis usuras deberi, 30

(t) cf- 42, 3. 1 (2) amittat if‘

(3) cf lulianus 19, 1, 24

§ 1: iungenda 15, 1 48 vr » y, • ,. *"» *> **

adici debet absolvi me (venditarim ^ b<Jtl ltem

debere Mo. (5) sexto imeT inielk9e)

pi Decania mpq 7020 • . Pecunia mea quae

L.A:? £“ , * quae pecunia a me Kr. (7) no-

minis Kr. (s) spopondisses Eal. (9)eaZr0 l. '(10) etiam

dei. Mo. (it) centum mihi a dare P%, centum dari
P2 (12) sciri S (13) deditu je (14) xuaevius
publius (15) supra seripta itui. Synkcrshock

(tc) tricenos ilfo, (17) pro] Publio dett.: sed fotum
comma pro Maevio ex summa supra scripta insiticium
(Mo.) (13) usuris n. s. p. pensiones crescere Mo.

XII i. 2

194

DE REBUS CREDITIS

363, 30 atque b! id nominaturi esset expressum, sed eum
sortis petitio dilata sit, consequens est, ut etiam usu-
rae ex eo tempore, quo moram fecit., accedant, ct si,
nt ille potabat'1, ad exceptionem taotum prodesset
pactum (quamvis sententia diversa, optinuerit), tamen
usurarum obligatio ipso iure non committetur: non
enim in mura est is, a quo pecunia propter excep-
tionem peti non potest, sed 1 quantitatem, quae me-
as dio tempore colligitur, stipulamur, cum condicio ex-
stiterit, sicut est in fructibus: idem et in usuris po-
test exprimi, ut ad diem non soluta pecunia quo2
competit usurarum nomine ex die interpositae stipu-
lationis praestetur.

41 Africanus libro octavo quaestionum Eius, qui
in provincia Stichum servum kalendario praeposuerat,
Romae testamentum recitatum erat, quo idem Stichus
40 liber et ex parte heres erat scriptus: qui status sui
ignarus pecunias defuncti aut exegit ant credidit, ut
interdum stipularetur et pignora acciperet, consule-
364, i batur quid de his iuris esset, placebat debitores qui-
dem ei qui solvissent liberatos esse, si inodo ipsi
quoque ignorassent dominum decessisse, earum au-
tem summarum nomine, quae ad Stichum pervenis-
sent, familiae erciscundae quidem actionem non com-
petere coheredibus, sed negotiorum gestorum dari
debere, quas vero pecunias ipse credidisset, eas non
b ex maiore parte, quam ex qua ipse heres sit, alie-
natas esse: nara et si tibi in hoc dederim nummos,
ut eos Sticho credas, deinde mortuo me ignorans
dederis, accipientis non facies: neque enim sicut
illud receptum est, ut debitores solventes ei liberen-
tur, ita hoc quoque receptum, ut credendo nummos3 * * * *
alienaret, quare si nulla stipulatio intervenisspt, ne-
que Ut creditam pecuniam pro parte coheredis peti
posse neque pignora teneri, quod si stipulatus quo-
to que esset, referret, quemadmodum stipulatus esset:
nam si nominatim forte Titio domino suo mortuo
iam dari stipulatus sit, procul dubio inutiliter esset
stipulatus, quod si sibi dari stipulatus esset, dicen-
dum hereditati eum adquisisse: sicut enim noblsmet
ipsis ex re nostra per eos, qui liberi vel alieni servi
bona fide serviant, adquiratur, ita hereditati quoque
ex re hereditaria adquiri. post aditam vero a cohe-
redibus hereditatem non aeque idem dici potest, uti-
ib que si scierint eum sibi coheredem datum, quoniam
tunc non possunt videri bonae fidei possessores esse,
qui nec possidendi animum haberent, quod si pro-
ponatur coheredes eius id ignorasse, quod forte ipsi
quoque ex necessariis fuerint, potest adhuc idem re-
sponderi: quo quidem casu illud eventurum, ut, si
suae condicionis1 coheredes iste servus habeat, in-
vicem bona fide servire videantur.

*> 42 Celsus libro sexto digestorum Si ego de-

cem stipulatus a Titio deinceps stipuler a Seio, quanto
minus a Titio consequi possim: si decem petiero a
Titio, non Uberatur Seius, alioquin nequicquam mihi
cavatur: at si iudicatum fecerit Titius, nihil ult-ra
Seius tenebitur, sed si cum Seio egero, quantum-
eumque est quo minus a Titio exigere potuero eo
tempore, quo iudicium inter me et Seium acceptum
x 1 est, tanto minus a Titio postea petere possum. sLa-
beo ait, cum decem dari curari “ stipulatus sis,
ideo non posse te decem dare oportere intendere,
qnia etiam reum locupletiorem dando promissor li-
berari possit: quo scilicet significat non esse co-
gendum eum accipere iudicium, si reum locupletem
offerat.

11 3(54,2

DE IUREIURANDO SIVE VOLUNTARIO SIVE 3I>
NECESSARIO SIVE JUDICIALI.

1 Gajus libro quinto ad edictum provinciale ‘Maxi
nuim remedium'9 expediendarum litium in usum venit
iurisiurandi religio, qua ‘vel’ ex pactione ipsorum liti-
gatorum teel ex auctoritate indicis'3 deciduntur con-
troversiae.

2 Paulus Ufyro octavo decimo ad edictum Ius- 35
iurandum speciem transactionis continet maioremque
habet auctoritatem quam res iudicata.

3 Ulfiajjus libro vicensimo secundo ai edictum
Ait praetor: ‘Si is cum quo agetur condicione delata
‘iuraverit’. eum eum quo agetur accipere debemus
ipsum reum, noc frustra adicitur ‘condicione delata’: 3G5,
nam si reus juravit nemine ei iusiurandum deferente,
praetor id iusiurandum non tuebitur: sibi enim iura-
vit: alioquin facillimus quisque10 ad iusiurandum de-
currens nemine sibi deferente iusiurandum oneribus

1 actionum se liberabit. Quacumque autem actione
quis conveniatur, si iuraverit, proficiet ei iusiurari
dum, sive in personam sive in rem sive in factum s
sive poenali actione vel quavis alia agatur sive de 11

2 interdicto. Sed et si dc condicione personae fue-
rit iuratum, praetor iusiurandum tuebitur: ut puta
detuli iusiurandum et iurasti in potestate mea te non

3 esse: tuendum erit iusiurandum. Unde Marcellus
scribit 12 etiam de eo iurari posse, an praegnas sit mu-
lier vel non sit, et iuriiurando standum: denique ait,

si de possessione erat quaestio, servari oportere, si 1*
forte quasi praegnas ire in possessionem volebat et,
cum ei contradiceretur, vel ipsa iur&vit ee praegna-
tem vel contra eam iuratum est: nam si ipsa, ibit in
possessionem sine metu, si contra eam, non ibit,
quamvis vere praegna3 fuerit: proderitque, iDquit
Marcellus, mulieri iuranti iusiurandum, ue convenia-
tur quasi calumniae causa ventris nomine fuerit in.
possessionem neve vim patiatur in possessione, sed
an iusiurandum co usque prosit, ut post editum par- 15
tum non quaeratur, ex co editus sit13 an non sil
cuius esse dicitur, Marcellus tractat", et ait verita-
tem esse quaerendam, quia iusiurandum alteri neque
prodest neque nocet: matris igitur iusiurandum par-
tui non proficiet: nec nocebit, si mater detulerit et

4 iuretur ex eo praegnas non esse. Iurari autem
oportet, ut delatum est iusiurandum: ceterum si ego
detuli ut per deum iurares, tu per caput tuum iurasti 20

4 Paulus libro octavo decimo ad edictum vel
fili oram tuorum,

5 TJlfiauus libro tricensimo secundo ad edictum
non erit ratum11 habendum iusiurandum; quod si
exegi, ut per salutem tuam iurares, et iurasti, stabi-
tur15. omne enim omnino licitum iusiurandum, per
quod voluit quis sibi iurari, idoneum est et si ex eo 2S
1 fuerit iuratum, praetor id tuebitur. Divus Dius
iureiurando, quod propria superstitione iuratum est.

1 2 standum rescripsit. 13i)ato iureiurando non aliud
quaeritur, quam an iuratum sit, remissa quaestione
an debeatur, quasi satis probatum sit iureiurando.

3 10 Sed si quis illicitum iusiurandum detulerit, scili-
cet improbatae publice 17 religionis, videamus an pro
eo habeatur atque si iuratum non esset; quod magis

4 existimo dicendum. Si neque iuratum est neque 3f
remissum iusiurandum, pro eo debet haberi, atque si
res in iusiurandum admissa non esset, proinde si

i postea iurare paratus sit, nihil ei hoc iusiurandum
profieiet, quia ex eo quod delatum est iuratum r.on est.

(i Paulus libro nono 18 decimo ad edictum Remittit

(l) quemadmodum inj. Lenel (2) quod dett. (3) nummo

yi (4) dominica coleretur deberi idem ins. Fa, delevit

«l. eadem: quae unde petita sint, nescitur (3) cf.

45, t, 67 § 1 (6) dari curari] dari i>’2, curari M1: cf.

45, 1, 67 (e») illi putabant Scialoja

(7) Ed. 1.11. 13. T14. ’15. *1G. 17. 20...22. 2G...28. 30...32;

Sub. *12. *18. *18, *23, *24, *25. 33... 41; Pap. *29; App. 42. —

Bas. 22, 5. — Cf. Cud. 4, 1 (a) ' ' Iust. (Kalii)

(!>) <:i lust.? ( Kr .) (iri) ad iurandum ini. Jio. (cf.

28, 7, Spr.) (ii) de dei. Kr. (12) 37,10,10 (13) sit

om. Fl (14) iuratum Fl (15) eo tn*. Jio. (16) § 2

et 3 transponit Kr. ' (n) publicae F (18) octavo
£t al.

m IUREIURANDO

XII 2

195

$65, S3 iusiurandum, qui deferente se cum paratas esset ad- .
versarius iurare gratiam ei facit contentas voluntate i
55 suscepti iurisiurandi. quod si non suscepit lusiuran- 1
duui , licet postea parato i orare actor noht deferre,
non videbitur remissum: nam quod susceptum est

rel? ULPiiNUs libro vicensimo secundo ad edictum
Ait praetor: ‘Eius rei, de qua iusiurandum delatum
‘fuerit, neque in ipsum neque in eum ad quem ea res
‘pertinet actionem dabo.’ ‘eius rei' sic ent accipien-
dum sive de tota re sive de parte sit iuratum: ua.ru
m de eo quod iuratum est pollicetur se actionem non
daturum ueque in eum qui iuravlt neque in eos qui
in locum eius cui iusiurandum delatam est succeduut,
366, l 8 Paulus libro octava decimo ad edictum etiamsi
in rem successerint. _

9 Ulpianus libro vicensimo secundo ad edictum
Nam posteaquam iuratum est, denegatur actio: aut,

8i controversia erit, id est si ambigitur-, an iusiurau- |

1 dum datam sit, exceptioni locus est, lureiurando i
dato vel remisso reus quidem adquirit exceptionem !

5 sibi aliisque, actor vero actionem adquirit, in qua
hoc solum quaeritur, an iuraverit dari sibi oportere
vel, cum iurare paratus esset, iusiuraudum ei remis-

2 sum sit. Si damnetur quis1 post iusiurandum ex

3 famoso indicio, famosum esse magis est. Si is,
qui temporaria actione mihi obligatus erat, detulerit
iusiurandum, ut iurem eum dare oportere ; egoqtie
iuravero, tempore non liberatur, quia2 post litem con-
testatam cum eo perpetuatur adversus eum obligatio.

50 4 8i minor viginti quinque annis detulerit et hoc
ipso captum se dicat, adversus exceptionem iuris-
iurandi replicari debebit, ut Pomponius ait. ego au-
tem puto hanc replicationem non semper esse dan-
dam, sed plerumque ipsum praetorem debere cognos-
cere, an captus sit, et sic in integrum restituere:
nes enim utique qui minor est statim ct circum-
scriptum se docuit, praeterea exceptio ista sive co-
is gnitio ‘statutum’ tempus post annum, vicensimuru quin-

5 tum non debet egredi. Sed et si quis in fraudem
creditorum iusiurandum detulerit debitori, adversus
exceptionem iurisiurandi replicatio fraudis creditori-
bus debet dari, praeterea si fraudator detulerit ius- j
iurandum creditori, ut iuret sibi decem dari oportere, j
mox bouis eius venditis3 experiri volet, aut denegari I
debet actio aut exceptio opponitur fraudatorum ere-

6 ditornm. Iusiurandum defensoris vel ‘procuratoris’

"io ei ab adversario delatum prodesse cxccptionemquc

domino parere lulianus scribit, idem ergo dicendum |
erit et si datus ad petendum ‘procurator’ reo defe-
rente iuraverit dari mild oportere: nara actionem
” m ilii pari t. ‘quae sententia habet rationem.’4 Si
petitor iuravit possessore deferente rem suam esse,
actori dabitur actio, sed hoc dumtaxat adversus eum
qui iusiurandum detulit eosque qui in eius locum
successerunt: ceterum adversus alium si velit prae-
-46 rogat! va iurisiurandi uti, nihil ei proderit,

^ aulis libro octavo decimo ad edictum quia
non deberet alii nocere, quod inter alios actum esset.
W1!- hbro vicensimo secundo ad edictum

wr:t,!LPOSSess"rl. fuerit tasiurandum delatum iura-
50 possidet r*JLpetlt0rl8 no? esse’ quamdiu quidem
petat cura ‘i111 detulit iusiurandum, si

rit nosse.'’inn °nC lllri?lurandi utetur: si vero amise-

sionl ii is Krf-™us arai8sa quoque posses-
36 sessionem, actionem

perceptos ex re, quam meam esse iuravi, restitui 366,5*
mihi placuit: sed et partum editum fetusque pecc
rum restituendos constat post iusiuranduni delatum °.

2 item si iuravero usum fructum alicuius rei vel
meum esse vel dari milii oportere, eateuus milii com-
petit actio, quatenus, si vere usum fructum haberem,
duraret: quibus vero casibus amitteretur, non com-
petit mihi actio, sed si rerum, iu quibus usus fruc-
tus propter abusum constitui non potest, iuraverit «
usum fructum se habere vel sibi deberi, effectum
iurisiurandi sequendum arbitror ideoque tunc quoque
videri eum recte iurasse puto et ex eo iureiurando

3 posse petere, usum fructum cautione7 oblata. Si,

cum de hereditate inter me et te controversia esset, 3fiT, i
iuravero hereditatem meam esse, id consequi debeo,
quod luiberem, si secundum me de hereditate pro-
nuntiatum esset, et non solum eas res rest.il, uere debes,
quas tunc possidebas, sed et si quas postea coepisses
possidere, perindeque haberi quod iuratum est atque
si probatum esset : idcirco utilis actio mihi competit,
quod si ego ex eadem hereditate possiderem tuque 5
coepisses petere eam a me*, cum adversus te iuras-
sem, exceptione me uti debere inrisiuraudi. plane si
alius a me hereditatem petere coeperit, dubium non
erit, ut et lulianus scribit, nihil mihi iusiurandum
prodesse.

12 JULIANUS libro nono digestorum Idem est et
si ego a quolibet alio possidente ree hereditarias pe-
tere velim, quia et si petissem a te hereditatem et
probassem meam*, nihilo minus ab altera petendo id tu
ipsum probare neeesse haberem.

13 Ulpianus libro vicensimo secundo ad edictum
Si duo patroni essent et libertus altero deferente
iurassct se libertum eius non esse, utrum alteri In-
tius debitae patronis10 portionis .an vero dimidfrie
debitae eis partis bonorum possessio competeret? et
ait, si is cui iuratum est patronus fuisset, alteri suae
partis bonorum possessionem 11 competere nec ci pro- u
desse, quod adversus alterum 12 libertus iurasset:
multum tamen fidei et auctoritatis apud iudicem pa-
tronum habituium, quo magis solum se patronum
probaret, quod libertus iurasset alterum patronum

1 non esse, lulianus ait eum, qui iuravit fundum
suum esse, post longi temporis praescriptionem 13 etiara

2 utilem actionem habere debere. Idem lulianus
scribit eum, qui iuravit furtum 6e nou fecisse, videri
de toto iurasse, atque ideo neque furti neque cou- a)
dicticia tenetur, quia condicticia, inquit, solus fur
tenetur, nuinquid ergo qui iuravit se furtum ne fe-
cisse hoc solo nomine, condictione si conveniatur,
exceptione utatur? ceterum si eonteudat qui condicit
quasi eum herede se furis agere, nou debet repelli

et quasi fiovoitf.gr, c14 condictio ei 15 dari debet ad-
versus furis heredem nec pati eum iudex debet, si

3 coeperit temptare probare furem. Si quis iura-
verit vendidisse me ei rem centum, ex empto agere
poterit, ut ei cetera praestentur, id est res tradatur
et de evictione caveatur: an tamen ad pretium con-
sequendum ex vendito conveniri possit, videndum. 16et
si quidem et de hoc ipso iuratum est, quod pretium
solutura est, nulla pro pretio actio superest: si vero
hoc non fuerit iuratum, tunc consequens est de pre-

4 tio eum teneri. Idem dicemus et si quis socie-
tatem fecisse iuraverit: nam et is pro socio poterit

5 conveniri. Marcellus etiam scribit, si quis iura- .»
verit ob decem pignori dedisse fundum, non alias
eum pigneraticia agere posse, quam si decem solverit:
sed et illud adiei 17 fortassis eum etiam in deeem ex
iureiurando suo posse conveniri, quod magis probat,
cui Quintus. Saturninus consentit argumentoque uti -
tur eius, qui iuravit eam, quae uxor sua fuerit, rem

(t) quit F (2) quia h bri cum S, quia et Kr M
ms. Baftmann (4) “ Iu. st t fiv \ ^ ’ . (3),

(6) datum Ho/fmann ' (a) et ln3- J

debitae patronis] sibi debitlf

* (11) possessione

(12) alterium F (13) poat 1. temporis praeser. F cum
B: fuerit praeter praescr. (Kr. : 1. temp, det. Ai Ut eis)
(14) id est: unius partia (15) condicticio F‘, condic-
ticio eo F* (lfi) § 3 fin. lust. ( Eisele ) (ll) sdicit 8

XII 2

DE

196

367, 33 sibi in dotem dedisse: nam et hic uxori ait utilem
‘de dote* actionem dandain. quae non cssc extra ae-
as 0 quitatem posita non negaverim. Si quis iuravcrit
in re pecuniaria per genium 1 principis dare se non
oportere et pejeraverit vel dari sibi oportere , vel
intra certum tempus iuravcrit se soluturum nec sol-
vit: imperator noster eum patre rescripsit fustibus
eum castigandum dimittere2 et ita ei superdici: rroo-

71 F T'0'- tn) dttvve 3.

14 Paulus libro tortio ad edictum Quotiens propter
«o rem iuratur, neo parenti nec patrono remittitur ius-

iurandum: propter rem autem iusiurandum exigitur
368,1 veluti de pecunia credita, cum iurat actor sibi dari
oportere vel reus se dare non oportere, idem est,
cum de pecunia constituta iusiurandum exigitur.

15 _ Idem libro sexto ad edictam Ad personas
egregias eosque qui valetudine impediuntur domum
mitti oportet ad iurandum.

s 16 ULPIANUS libro decimo ad edictum Si patro-
nus libertam suam uxorem duxerit, non compelletur
iurare de rerum amotarum indicio, sed et si ipse
deferat iusiurandum libertae suae, de calumnia non
debet iurare.

17 Paulus libro octavo decimo ad edictum Ius-
lurandnm, quod ex conventione ‘extra indicium*1 defer-

1 tur, referri non potest. Pupillus tutore auctore
io iusiurandum deferre debet: quod si sine tutore auc-
tore detulerit, exceptio quidem obstabit, sed replica-
bitur, quia rerum administrandarum ius ei non com-

2 petit. Si tutor qui tutelam gerit aut curator fu-
riosi prodigive iusiurandum detulerit, ratum id haberi
debet: nam ‘et alienare res’' et solvi eis potest et

3 agendo rem in indicium deducunt. Procurator
quoque quod detulit ratum habendum est, scilicet si
aut universorum bonorum administrationein sustinet

is aut si id ipsum nominatim mandatum sir, aut si in
rem suam procuratur sit:

18 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum ‘alias
autem”1 procuratorem deferentem iusiurandum non
esse audiendum Iuli&nus libro decimo digestorum seri- j
bit, ne7 postea reus, qui semel iuravit, a domino con- |
veniatur: nec multum ei proficere, si fuerit ei de j
rato cautum: sive enim dominus petat, cogetur do- 1

ac cere reus liquido8 se iurasse posita scilicet excep-
tione, sive9 ex stipulatione de rato agat, necesse ha-
bebit ipse de perinrio suo docere.

19 Idem libro vicensimo sexto10 ad edictum Si
itaque, mandatum fuit proenratori, ut petat, ille ius-
iurandum detulit, aliud fecit quam quod mandatum
est.

20 Paulus libro octavo decimo ad edictum Scr-
zs vus quod detulit vel iuravit, servetur, si peculii ad-

ministrationem habuit:

21 Gajus libro quinto ad edictum provinciale
huic enim solvi quoque recte potest et novandae obli-
gationis ius habuit.

22 Paulus libro octavo decimo ad edictum Qui-
dam et de peculio actionem dandain in dominum, si
actori detulerit servus iusiurandum. eadem de filio

80 familias dicenda sunt.

28 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum
Si servus juraverit dominum dare non oportere, ex-
ceptio domino inanlgenda est sibique adversarius im-
putabit, qui servo detulit iusiurandum.

24 Paulus libro vicensimo octavo ad edictum
35 Multo magis proderit patri religio filii, eum quo etiam

indicium consistere potest, ipsi autem referentes11
condicionem eorum, quibus subiecti sunt, non faciunt
deteriorem,

25 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum
Sed et si servus meus ‘delato vel relato ei iureiurando’,
iuravit rem domini esse vel ei dari oportere, puto

dandam mihi actionem ‘vel pacti exceptionem propter 36s, se
religionem et conventionem’12.

26 Paulus libro octavo decimo ad edictum Qui jo
iurasse dicitur nihil refert cuius sexus aetatisve sit:
oniui enim modo custodiri debet iusiurandum adver-
sus eum, qui contentus eo cum deferret fuit: quam-
vis pupillus non videatur peierare, quia sciens fallere

1 non videatur. 8 i pater filium dare non oportere
juraverit, Cassius respondit et patri et filio dandam
exceptionem iurisiurandi: si pater juraverit in pecu-
lio nihil esse, filius conveniri poterit: sed et pater 369, 3
ita convenietur, ut post adquisiti peculii ratio ha-

2 beatur. Iurisiurandi condicio ex numero esse po-
test videri novandi delegandive, quia proficiscitur ex
conventione, quamvis habeat et instar indicii.

27 Gaius libro quinto ad edictum provinciale

Iusiurandum etiam loco solutionis cedit. 6

2S Paulus libro octavo decimo ad edictum Iu
duobus reis stipulandi ab altero delatum iusiurau-

1 dum etiam alteri nocebit. Quod reus iuravit, etiam
fideiussori proficit, a fideiussore exactum iusiuran-
dum prodesse etiam reo Cassius et- Iuiianus aiunt:
nam quia in loenra solutionis succedit, bic quoque
eodem loco habendum est: si modo ideo interpositum
est iusiurandum, ut de ipso contractu et de re, non >0

2 de persona iurantis ageretur. Si ei, qui debito-
rem meum in ‘indicium’ exhibere promisit, iusiuran-
dum detulerim isqne iuraverit se omnino exhibitio-
nem eius non promisisse, prodesse debitori meo id
non debet: si vero iuraverit se nihil mihi praestare
oportere, distinguendum sit13 et replicatione emen-
dandum, utrum ideo iuraverit an quia post promis-
sionem exhibuerit an vero quia solverit: quod et in i&

3 fideiussorem 14 debiti distinguendum est. Ex duo-
bus reis promittendi eiusdem pecuniae alter iuravit:

4 alteri quoque prodesse debebit. Exceptio iuris-
iurandi non tantum si ea actione quis utatur, cuius
nomine exegit iusiurandum, opponi debet, sed etiam
si alia, si modo eadem quaestio in hoc indicium de-
ducatur, forte si ob actionem mandati negotiorum
gestorum societatis ceterasque similes iusinraDdum
exactum sit, deinde ex isdem causis certum eondica- 20
tur, quia per alteram actionem altera quoque con-

5 sumitur. Si quis iuravcrit se non rapuisse, non
debet auiuvari hoc iureiurando in actione furti aut
condictione, quia aliud est furtum fecisse, quod vel
G clam fieri potest. Colonus, cum quo propter suc-
cisas forte arbores agebatur cx locato, si iuraverit

- se non succidisse, sive e lege duodecim tabularum de
arborilms succisis sive e lege Aquilia damni ininria
sive interdicto quod vi aut clam postea convenietur,

7 per exceptionem iurisiurandi defendi poterit. Quae
iuravit divortii causa rem se non amovisse, non debet
defendi per exceptionem, si cum ea in rem agatur,
et si contendat suam esse, alio iureiurando opus est:
contra si iuraverit suam esse, debet in actione rerum
amotarum defendi, et omnino hoc observandum est,
licet per aliam actionem eadem quaestio moveatur,

8 ut exceptio iurisiurandi locum habeat. Igitur s> se
quis iuravit se non esse condemnatum, etiamsi ex
stipulatu indicatum solvi ob rem iudieatam convenia-
tur. defendetur per exceptionem, contra si, cum ex
stipulatu iudicatnm solvi conveniretur, iuravit se dare
non oportere, agenti indicati non utique obstabit ex-
ceptio : potest enim fieri, ut non sit commissa stipu-
latio, licet res indicata sit: nisi ideo iurasset, quod

q nec damnatum se esse diceret. Item Pomponius
ait eum, qui furtum sibi factum alicuius rei iura-
vit, non statim etiam condictionis causam nancisci.

10 Item cum ex hac parte iusiurandum et actionem
et exceptionem inducat, si forte reus ‘extra iudi-
eium’ 15 actore inferente iuravcrit se dare non oportere

(l) genum F (2) dimitti debere Mo. (3) id est: 1 (Lenel) (10) secundo Lcncl (11) deferentes dett.

temere ne iurato (<) ‘ ’ Iasi. ( Vemelius ) (5) ‘ ’ lust. \ cum B rectius (12) ‘ ’ lusi. (Faber) (13) sit] est

(Qradcnuritz) (6) ‘ ’ lust. (Lenel) (7) ne 5, nec A1 j Hat. (14) fideiussore Hal. (15) ” lusi. (Lenel)

(s) licito Mo. (9) sive enim... sive] fuerit si enim J

1UREIDEAND0

197

XII 2

369,36 et actor reo deferente dari sibi oportere, vel contra,
posterior causa iurisiurandi potior habebitur: nec
tamen praeindicium peri urio alterius fiet, quia. non.
quaeretur, an dare eum oportet, sed an actor iura- '

ro 29 Trypiioninus libro sexto disputationum Quod
si iuravi te deferente non iurasse te dare1 tibi2 opor-
tere, et adversus utilem actionem, qua hoc quaeritur,
370,i au roraveris tibi dari oportere, opponenda est ex-
ceptio iurisiurandi peremeritis quaestionem actione

comprehensam. ,,

8U Paulus libro octavo decimo ad edictum itiiiia,
qui iuravit ex ea actione quae infitiando crescit ali-
quid sibi deberi, simpli, non dupli persecutionem sibi ■

6 adquirere Pedius ait: abunde enim sufficere exone- i
raje potitorem probandi necessitate, cum omissa hac 1
parte edicti dupli actio integra maneat: et potest ■
dici hoc iudicio non principalem causam exerceri, |
1 sed iusiurandum actoris conservari. Si iuravero
te Stichum mihi dare oportere, qui non sit in rerum
natura, nec aestimationem milii praestare reus debet
nisi ex causa furtiva vel propter moras: tunc enim
io 2 etiam post mortem servi aestimatio praestatur. Si
mulier iuraverit decem dotis sibi deberi, tota ea sumina
praestanda est: sed si iuravit decem se dedisse in
dotem, hoc solum non erit quaerendum, an data sint,
sed quasi dafa sint, quod ex eo reddi oportet prae-
ii standum erit. In popularibus actionibus iusiuran-
dum exactum ita denirnn adversus alios proderit, si
bona fide exactum fuerit: nam et si quis egerit, ita
demum consumit publicam actionem, si non "per coi- j
is 4 lusionem actum sit. Si libertus deferente patrono |
iuravit se libertum non esse, ratum habendum est
iusiurandum , ut nec operarum petitio ncc bonorum
5 possessio contra tabulas dari debeat. Si iuravero
usum fructum mihi dari oportere, non aliter dari
debet, quam si caveam boni viri arbitratu me usu-
rum et finito usu fructu restituturum.

31 Gaivs libro tricensimo ad edictum provinciale
20 Admonendi sumus interdum etiam post iusiurandum
exactum permitti constitutionibus prineipum ex in-
tegro causam agere, si quis nova instrumenta se in-
venisse dicat, quibus nunc solis usurus sit. sed hae
constitutiones tunc videntur locum habere, cum a
iudicf! aliquis absolutus fuerit (solent enim saepe iu-
dices in dubiis causis exacto iurciurando secundum
eum indicare, qui iuraverit); quod si alias inter ipsos
iurciurando transactum sit negotium, non conceditur |
& eandem causam retractare.

32 Modestinus libro differentiarum Iuris-

iurandi gratiam facere pupillus non potest.

33 Ulpianus libro viccwtimo octavo ad Sabinum
Qui per salutem suam iurat, "licet per deum iurare
'viuel.ur (respectu enim divini numinis ita iurat), at-

»o tamen, si non ita specialiter iusiurandum ei delatum
est' J iurasse non videtur: et ideo ex integro sollemniter
mrandum est.

. 24 InF.ii libro virens imo sexto ad edictum Iu
mrandum et ad pecunias et ad omnes res locum h
'C •. dc operis iusiurandum deferri potest. n<
iurarnlmlf q,.,Wl adv0r.S,arius POWst cum possit iu

56 I rnfrr?- %u‘d4.tamM’ si ’tleo dicat reus

l -cessriSi q“- quem promiserat, put
% w! TJ 0n mt„ tu(:us P''r relationem, et id.
tecdnm i Martellus > et recte, aut remi

1 ti oretur ct dand?1?1’ ut ce

cuiusvis ennuat* ; -ur ^ciensor mumcipum v

2 hoc mania™» 'f 6U1>

ad plenam defensionem, si paratus sit iudicium ac- 370,«

4 cipere. Qui iusiurandum defert, prior de calum-
nia debet iurare, si hoc exigatur, deinde sic ei jura-
bitur. hoc iusiurandum de calumnia aeque patrono

5 parent ibus que0 remittitur. . 7 Si de qualitate lora-
menti fuerit inter partes dubitatum, conceptio cius

6 arbitri indicantis est. Ait praetor: ‘eum, a quo 371, i
‘iusiurandum 8 petetur, solvere aut iurare cogam. . al-
terum itaque eligat reus, aut solvat autiuret: si non

7 iurat, solvere cogendus erit a praetore. Datur
autem et alia facultas reo, ut, si malit, referat ius-
iurandmn: et si is qui petet condicione iurisiurandi
nou utetur, iudicium ei praetor non dabit, aequis-
sime enim hoc facit, eum non deberet displicere eon- 5
dicio iurisiurandi ei qui detulit: sed nec iusiurandum
de calumnia referenti defertur, quia non est feren-
dus actor, si condicionis quam ipse detulit de ca-

8 lumnia velit sibi iurari. 9Non semper autem con-
sonans est per omnia referri iusiurandum quale de-
fertur, forsitan ex diversitate rerum vel personarum
quibusdam emergentibus , quae varietatem inducunt,
ideoque si quid tale, inciderit, _ officio iudicis concep- io

9 tio huiuseemotli iurisiurandi terminetur. 10 Cum res
in iusiurandum demissa sit, iudex iurantem absolvit:
referentem audiet et, si actor iuret, condemnet reum;
nolentem iurare reum si solvat, absolvit, non solven-
tem condemnat: ex relatione non iurante actore ab-
solvit reum.

35 Paulus libro vicensimo octavo ad edictum Tu-
tor pupilli omnibus probationibus aliis deficientibus 13
iusiurandum deferens audiendus est: quandoque enim

1 pupillo denegabitur actio. Prodigus si deferat
iusiurandum, audiendus non est: idem que in ceteris
similibus ei dicendum est. nam sive pro pacto con-
vento sive pro solutione sive pro iudicio hoe iusin-
randum cedit, non ab aliis delatum probari debet,

2 quam qui ad haec habiles sunt. Qui non com-

pelluntur Romae iudicium aceipere, nec iurare com-
pellendi sunt, ut. legati provinciales. 20

36 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Si actor deferat iusiurandum de sola constituta pe-
cunia et reus iuraverit, exceptione utetur, si de con-
stituta conveniatur: sed si de sorte, id est de priore
obligatione conveniatur, exceptio cessabit, baisi de hac
quoque iuraverit adversario deferente’ u.

37 Ulpianus 12 libro tricensimo tertio ad edictum 26
Si non fuerit remissum iusiurandum ab eo qui de-
tulerit, sed dc calumnia non iuratur, consequens est,
ut debeat denegari ei actio: sibi enim imputet, qui
processit ad delationem iurisiurandi nec prius de ca-
lumnia iuravit, ut sit iste remittenti similis.

38 Paulus libro trigensimo septimo ad edictum
manifestae turpitudinis et confessionis est nolle ‘nec’ 3»
iurare nec iusiurandum referre’7.

39 1 uliaxus libro decimo digestorum Si quis cum
debitore suo pepigerit, ne ab eo pecunia peteretur,
si iurasset se Capitolium non ascendisse vel aliud
quodlibet fecisse vel non fecisse, isque iuraverit, et
exceptio iurisiurandi dari debebit et solutum repeti
poterit: est enim iusta conventio, si quaelibet causa

in condicione 13 iurisiurandi deducta fuerit. 35

40 Iljim libro tertio decimo digestorum Iusiuran-
dum a debitore exactum efficit, ut pignus 11 liberetur:
est enim hoc acceptilationi simile: perpetuam certe
exceptionem parit. idcirco poenam quoque petentem
creditorem exceptione suiumoveri oportet et solutum
repeti potest, utpote cum interposito eo ab omni
controversia discedatur.

41 Pouponius libro singulari regularum Labeo 40
etiam abseuti et ignoranti iurisiurandi gratiam fieri
posse respondit: sed et per epistulam gratia iuris-
iurandi fieri potest.

fuit certum (Gratie incilz) (9) § 8 Just. (Paler) (10) § 9
fere luat. (Paler) (n) f> Jusi. (Kr.) (12) idem B

(13) condicionem pio. (u) fuit fiducia ( Lenel )

22

XII 2. 3

198

DE IN LITEM IURANDO

373, 41 42 Idf.m libro octavo decimo epistularum Credi-

tore, qui de mutua pecunia contra pupillum conten-
debat, iusiurandum deferente pupillus iuravit se dare
nou oportere: 'eandem peeimiam a fideiussore eius
petit: an excludendus sit exceptione iurisiurandi?

372, i quid tibi placet, rescribe mihi, eam rem apertius ex-
plicat Iulianus. nam si controversia inter creditorem
et pupillum fuerit, an omnino pecuniam mutuam ac-
cepisset, et convenit, ut ab omni condicione2 disce-
deretur, si pupillus iurasset, isque iuraverit sc dare
nou oportere, naturalis obligatio hac pactione tolle-
tur et soluta pecunia repeti poterit, sin vero eredi-
s tor quidem se mutuam dedisse contendebat, pupillus
autem hoc solo defendebatur, quod tutor cius non
intervenisset et hoc tale iusiurandum interpositum
est, hoc casu fideiussorem praetor non tuebitur, si
autem liquido probari nou potest, quid actura sit, et
in obscuro erit (ut plerumque fit), de facto an de
iure inter creditorem et pupillum controversia fuerit3
deferente creditore pupillum iurasse, intellegere debe-
10 mus id actum inter eos, ut, si iurasset se. dare non
oportere, ab omni condicione4 discederetur: atque
ita et solutam pecuniam repeti posse et fidei ussori-
1 bus exceptionem dari debere existimavimus. Si
fidejussor iuraverit se dare non oportere, exceptione
iurisiurandi reus promittendi tutus est: atquin si,
quasi omnino idem non fideiussisset, iuravit, non
debet hoc iusiurandum 5 reo promittendi prodesse.
‘2 Sed et si actore deferente defensor absentis vel
is praesentis iuravit eum quem defendit dare non opor-
tere, exceptio iurisiurandi ci cuius uomiue iurandum 6
fuerit dari debebit, eadem ratio est et si fideiussoris
3 defensor iuraverit: reo enim detnr7 exceptio: Item
si reus iuravit, fidejussor tutus sit. ‘quia et res indi-
cata secundum alterutrum eorum utrique proficeret.

ffl«

20 DE IN LITEM IURANDO.

1 UiriANUs libro quinquagensivio primo ad. Sa-
binum Rem in iudicio deductam non idcirco pluris
esse opinamur, quia crescere condemnatio potest ex
contumacia non restituentis per iusiurandum in litem:
non enim res pluris fit per hoc, sed ex contumacia
aestimatur ultra rei pretium.

25 2 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum Sive

nostrum quid petamus sive ad exhibendum agatur,
interdum quod intersit agentis solum aestimatur, vel-
. uti cum culpa non restituentis vel non exhibentis
punitur: cum vero dolus aut contumacia non resti-
tuentis vel non exhibentis, quanti iu litem iuraverit
actor ,0.

3 11 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Nummis
ao depositis indicem non oportet in litem iusiurandum

deferre, ut; iuret quisque quod sua interfuit, cum
certa sit nummorum aestimatio, nisi forte de eo quis
iuret, quod sua interfuit nummos sibi sua die red-
ditos esse: quid enim, si sub poena pecunia rn de-
buit? aut sub pignore, quod, quia deposita ei pecu-
nia adnegala 12 est, distractum est?

4 Idem libro trigensimo sexto ad edictum Videa-
is mus in tutelari causa quis iurare ‘et adversus quem* 13

possit, et quidem ipse pupillus, ‘si impubes esf w, non
potest: hoe enim saepissime rescriptum est. sed nec
tutorem 11 cogendum vel matrem pupilli admittendam,
etsi parata esset- iurare, divi fratres rescripserunt16:

grave enim videbatur et ignorantes et invitoB tutores 373 ,
sub alieni compendii emolumento _ etiam periurintn
auceps subire, curatores quoque 'pupilli vel' adulesceu-
\ tis uon esse cogendos in litem rurare rescriptis im-
| pern toris nostri ct divi patris eius continetur. 17 si ta-
I men tantam affectionem pupillo suo ‘vel adulescenti' 13
tutores ‘vel curatores* praestare volunt, auctoritas
iuris non refragabitur, quin indicio , quod inter 5
ipsos 18 acceptum est, finis eiusmodi possjt adhiberi,
non enim ad suam utilitatem iurisiurandi referenda
aestimatio est, sed ad domini, cuius nomine tutelae
ratio postulatur 10. adulescens vero si velit iurare

1 potest. Deferre autem iusiurandum indicam upor-
j tet: ceterum si alius detulerit iusiurandum vel non
1 delato iuratum sit, nulla erit religio nec ullum ius-
. iurandum: et ita constitutionibus expressura est im-

2 peratoris nostri et divi patris eius. Iurare autem 10
- in infinitum licet. “sed an iudex modum iuriinrando

: statuere possit, ut intra certam quantitatem iuretur,
j ne arrepta occasione in immensum iuretur, quaero,
et quidem in arbitrio esse indicis deferre iusiuran-
dum nec ne eonstat: an igitur qui possit insiurau-
dum non deferre, idem possit et taxationem iuri-
iurando adioere, quaeritur: arbitrio tamen bonae fidei

3 indicis etiam hoc congruit. “Item videndum, au
possit iudex, qui detulit iusiurandum, non sequi id, 15
sed vel prorsus absolvere vel etiam minoris condem-
nare quam iuratum est: et magis est, ut ex magna

4 causa et postea repertis probationibus possit. Ex
culpa autem non esse iusiuraudum deferendum con-
stat, sed aestimationem a indice faciendam.

, 5 Marcianus libro quarto regularum In actio-

| nibus iu rem et in ad exhibendum et in bonae fidei 20

1 indiciis in litem iuratur. Sed iudex potest prae-
finire certam summam, usque ad quam iuretur: licuit

2 enim ei-1 a primo nec deferre. Itera et si iura-
1 tum fuerit, licet iudici vel absolvere vel minoris cou-
: 3 demtiare. Sed m his omnibus ob dolum solum in
| litem iuratur, non etiam ob culpam: haec enim iudex
; 4 aestimat. 25Plane interdum et in actione stricti

indicii in litem iurandum est, veluti si promissor
Stichi moram fecerit et Stichus decesserit, quia iudex 25
aestimare sine relatione23 iurisiurandi non potest rem
quae non extat:

6 Paulus libro vicensimo sexto ad edictum alias,

; si ex stipulatu vel ex testamento agatur, non solet

iti litem iurari.

7 Ulpianus libro octavo ad edictum Vulgo prae-
sumitur alium iu litem non debere iurare quam do- 30
minum litis: denique Papimauus ait alium non posse
iurare quam eura, qui litem suo nomine contesta-
tus est.

8 Marcellus libro octavo digestorum Tutor rem
adulti, quam possidet, restituere ei non vult: quaero,
utrum quanti res est an quanti in litem iuratum fue-
rit condemnari debet. respondi: non est aequum pre-
tio, id est quanti res est, litem aestimari, cum et 35
contumacia punienda sit ct arbitrio potius domini
rei pretium statuendum sit ‘potestate petitori in litem
iurandi 24 concessa* '-5.

9 Tatolenus libro quinto decimo ex Cassio Cum
furti agitur, iurare ita oportet ‘tanti rem fuisse cum
‘furtum factum sit.’, non adici ‘co plurisve’, quia
quod20 res pluris est, utique tanti est.

10 Callistratus libro primo quaestionum In in- 40
stru mentis, quae quis non exhibet, actori permittitur
in litem iurare, quanti sua interest ea proferri, ut

(1) idem tna, Mo. (2) contentione dc.tt. : cf. 12, 6, 43

(3) et hoe solum apparuerit vel tale quid ins. {Mo.)

(4) contentioue sc»-., cf. not. 2 (5) iurisiurand.um F

(e) iuratum S (7) datur 5 (s) 5 3 fin. luet.

(, Demburg )

(9) Sab. Ed . 7.. .9; Pap. 10. li. — Bas. 22, 6. —

Cf. Cod. 5, 53 (10) iunge 6, 1, 71 (ll) iunge Hi, 3, 1

§26 (12) abnegata S (13) ‘* luet. (Gradenwitz) (14) si

imp. est delet Pernice (15) contutorem Ulpianus ? (Kr.)

(16) rescriptum est. nec matrem pupilli admittendam,
etsi parata esset iurare, d. fr. rescripserunt: sed nec
tutorem cogendum Mo. (17) hoc co?nma sequenti

postposuisse Ulpianum vidit Oradcmvitz (IS) inter
tutores Ulpianus ? ( Gradenwitz ) (19) postuletur

(20) § 2 /in. § s lust. (Faber) (21) et Fl (22) j 4 tust.
(Marchi) (23) delatione dett, (24)' sic 8, iuranu F
(25) ‘ * lust. (Sohxrri) (2C) qua e Sal. '

DE CONDICTIONE CAUSA DATA

XII 3. 4

199

3,ii tanti condemnetur reus: idque etiam divus Commo-
dus rescripsit. —

11 Paulus libro tertio responsorum Dc penuno
eius, qui ex necessitate iuris in litem juravit, quaeri
facile non solere.

'A i

rv 1

x. \

DE CONDICTIONE CAUSA DATA CAUSA NON i
SECUTA.

1 Vlpiaxus libro viaensimo sexto ad ediotuui Si
ob rem non inhonestam data sit peeuma, Ut mins
emanciparetur vel servus manumitteretur vel a lite

s 1 discedatur, causa secuta repetitio cessat, bi pa-
rendi condicioni causa tibi dedero decem, mox repu-
diavero hereditatem vel legatum, possum condicere.

2 HermOGEM.lxvs libro secundo iuris epitomarum
Sed et si falsum testamentum sine scelere eius qui
dedit vel inofficiosum pronuntietur, veluti causa non
secuta decem repetentur.

io 3 UlpiaXUS libro viccnsiviO sexto ad edictum Dedi
tibi pecuniam, ne ad indicem iretur: quasi decidi,
an possim condicere, si milii non caveatur ad iudi-
eein non iri? et est verum multum interesse, utrum
ob hoc solum dedi, ne eatur, au ut et milu repro-
mittatur non iri: si ob hoc, ut ct repromittatur, con-
dici poterit, si non repromittatur: si ut ne eatur,

1 condictio cessat, quuindiu non itur. Idem erir, et

is si tibi dedero, ne3 Stichum manumittas: nam secun-
dum distinctionem supra scriptam aut admittenda

2 erit repetitio aut inhibenda. Sed si tibi dedero, ut
Stichum manumittas: ‘si non facis'4, possum condi-

3 cere, ‘aut si me paeniteat, condicere possum' 5. Quid
si ita dedi, ut intra, certum tempus manumittas; si
nondum tempus praeteriit, inhibenda erit repetitio,
‘nisi paeniteat'5: quod si praeteriit, condici poterit, sed
si Sticlms decesserit, an repeti quod datum est pos-

2fi sit? Proculus ait, si post id temporis decesserit, quo
manumitti potuit, repetitionem esse, si minus, ces-

4 sare. Quin immo et si nihil tibi dedi, ut manu-
mitteres, placuerat tamen, ut darem, ultro tibi com-
petere actionem, quae ex hoc contractu nascitur, ‘id

5 est condictionem' 5 defuncto quoque eo. Si liber
homo, qui bona fide serviebat, mihi pecuniam dede-
rit, ut eum manumittam, et fecero: postea liber pro-
batus an mihi condicere possit, quaeritur, et lulia-

K' nus libro undecimo digestorum scribit competere manu-
misso repetitionem. Neratius etiam libro membra-

narum refert Paridcm pantomimum a Domitia Nero-
nis filia7 decem, quae ei pro libertate dederat, repe-
tisse per indicem nec fuisse quaesitum, an Domitia
d sciens liliorum accepisset. Si quis quasi statu-
liber mihi decem dederit, cum iussus non esset, con-
" .dicere eum decem Celsus scribit. Sed si servus,
qm testamento heredi iussus erat decem dare et libei
esse, codicillis pure libertatem accepit ct id ignoraus
dederit heredi decem, an repetere possit? ct refert
patrem suum Celsum existimasse repetere eum non
puese: sed ipse Celsus naturali aequitate motus putat
repeU posse, quae sententia verior est, quamquam
v ’’ 'Iise a'Q cum qui dedit ea spe., quod
umoiornm ^ accel'erlt remunerari existimaret vel
5 s i !f ness5 eum futun,rr>- repetere non posse
tradat »n iudsa d°Ceptllla- s,,Ptilws quoque illud
fecerit ee statuliberum putaverit*, nee

ipsius heredis' quoniam heredi dedit quasi

utique insilis daturus, non quasi suos, qui

Utem eiP e, te 1 Unth ad'lnisiti Sl;ilicct P«t &>«-
hoe animo dedit ta“<nt,? competentem, et puto, si

nnmrs 0mts qUa^ V^esnd:PSiUS: ?aI? ct ^ tibi

i asi tuos do, non facio tuos, quid

|

ergo si hic non heredi, sed alii dedit, cui putabat 374,39
se iussum ? si quidem peculiares dedit, nec fecit ac- 40
cipie.ntis: si autem alius pro eo dedit, aut ipse, dedit
9 iam liber factus, fient accipientis. Quamquam
permissum sit statulibero etiam de peculio dare im-
plendae condicionis causa, si tamen vult heres num-
mos salvos facere, potest cum vetare dare: sic enim 375, t
fiet, ut et statuliber perveniat ad libertatem quasi
impleta condicione cui parere prohibitus est, et nummi
non peribunt. aeed is, quem testator accipere voluit,
adversus heredem in factum actione agere potest, ut
testatori pareatur.

4 Idf.m libro tricensimo 10 nono ad edictum Si quis
accepto tulerit debitori suo, cum conveniret, ut ex- 5
promissorem daret, nec ille det, potest dici condici
posse ei, qui accepto sit liberatus11.

5 Idem libro secundo disputationum. Si pecuniam
ideo acceperis, ut Capuam eas, deinde parato tibi
ad proficiscendum condicio temporis vel valetudinis
impedimento fuerit, quo minus proficiscereris12, an
condici possit, videndum: et cum per te non steterit,
potest dici repetitionem cessare: 13 sed cum liceat pac- io
nitere ei qui dedit, procul dubio repetetur id quod
datum est, nisi forte tua intersit non accepisse te
ob hanc causam pecuniam, nam si ita se res ha-
beat, ut, licet nondum profectus sis., ita tamen rcra
composueris, ut necesse habeas proficisci, vel sump-
tus, qui necessarii fuerunt ad profectionem, iam fe-
cisti, ut manifestum sit te plus forte quam accepisti
erogasse, condictio cessabit: sed si minus erogatum is
sit, condictio locum habebit, ita tamen, ut indemni-

1 tas tibi praestetur eius quod expendisti. Si ser-
vum quis ‘tradiderit' alicui ita, ut ab eo intra certum
tempus manumitteretur, 13si paenituerit eum qui tra-
diderit et super hoc eum certioraverit et fuerit manu-
missus post paeuitentiam, attamen actio propter pae-
nitentiam competit ei qui dedit, plane si nou manu-
miserit, constitutio succedit facitque eum liberum, si
‘2 nondum paenituerat eum qui in hoc dedit,. 13 Item 20
si quis dederit, Titio decem, ut, servum emat et manu-
mittat, deinde paeniteat, si quidem nondum emptus
est-, paenitentia dabit condictionem , si hoc ei mani-
festum fecerit, ne 14 si postea emat, damno adficietur 15:
si vero iam sit emptus, paenitentia non facit iniuriam
ei qui redemit, sed pro decem quae accepit ipsum
servum quem emit restituet aut, si ante decessisse
proponatur, nihil praestabit, si modo per eum fac-
tum non est. . quod si fugit nec culpa eius contigit 25
qui redemit, nihil praestabit: plane repromittere eum
oportet, si in potestatem suam pervenerit, restitn-

3 tum.1* iri. 17Sed si accepit pecuniam ut servum
manumittat isqne fugerit prius quam manumittatur,
videndum, au condici possit quod accepit, et si qui-
dem distracturus erat hunc servum et propter hoc
non distraxit, quod acceperat, ut manumittat, non
oportet ei condici: plane cavebit, ut, si in potesta-
tem suam pervenerit servus, restituat id quod aece- 30
pit eo minus, quo vilior servus factus est propter
fugam. . plane, si adliuc eum manumitti velit is qui
dedit, ille vero manumittere nolit propter fugam
offensus, totum quod accepit restituere eum oportet,
sed si eligat is, qui decem dedit, ipsum servum con-
sequi, ncecsse est aut ipsum ei dari aut quod dedit
restitui, quod si distracturus non erat eum, oportet

id quod accepit restitui, nisi forte diligentius eum 35
habiturus esset, si non accepisset, ut manumitteret:
tunc enim non est aequum eum et servo et toto pre-

4 tio carere. 13Sed ubi accepit, ut manumitteret,
deinde servus decessit, si quidem moram fecit manu-
missioni, consequens est, ut dicamus refundere lu cum
quod accepit: quod si moram non fecit, sed eum

) uuu.

*?■ - *». m, i'.'- cf. eoa. 4,t

ut dett. (3) ae pi cum n ut jmo

Maymann) (5) lust. (Mannt)
(Cuiaciuj) r

w/ \ivtanns) (

(1) filia] amita Lipsius coi

ann. 13, 19. 27 (8) putavit Jlal. (9) § 9 /in. lust. (Faber)

(tfl) vicensimo Lenel (11) iunge 16, 1, s § 8 (12) profi-

cisceris FS (13) pr. (in. et § 1 fin. et S, 2 lust. (Faber)
(14) nec P“ (t5) luificiatnr P'1 (ir.) sic F3, restito Fl

(17) § s. 4 fere. Tuet, (Faber) (is) debere in». Mo.

22*

XII 4. 5

200

DE CONDICTIONE CAUSA DATA

375, 38 profectus esset ad praesulem vel apud quem manu-
mittere posset, servus in itinere decesserit, verius est,
4i> si quidem distracturus erat vel cuo ipse usurus,
oportere dici nihil eum refundere debere, euimvero
si nihil eorum facturus, ipsi adhuc servum obisse:
decederet enim et si non accepisset ut manumitteret:
nisi forte profectio manumissionis gratia morti 1 cau-
376, i sam praebuit, ut vel a latronibus sit interfectus, vel
ruina in stabulo oppressus, vel vehiculo obtritus, vel
alio quo modo2, quo non periret, nisi manumissionis
causa proficisceretur.

6 Idem libro lertio disputationum Si extraneus
pro muliere dotem dedisset et paetus esset, ut, quo-
quo modo finitura esset matrimonium, dos ei rod-

5 deretur, nec fuerint nuptiae secutae, 'quia de his
'casibus solummodo fuit conventum qui matrimonium
'sequuntur, nuptiae autem secutae non sint, quae-
rendum erit, utrum mulieri condictio an ei qui dotem
'dedit competat, et verisimile est in hunc quoque ea-
‘sum eum qui dat sibi prospicere: nam quasi causa
hion secuta habere potest condictionem, qui oh ma-
trimonium dedit, matrimonio non copulato, nisi forte
'evidentissirnis probationibus mulier ostenderit hoc eum
n> 'ideo fecisse, ut ipsi magis mulieri quam sibi prospi-
ceret.'3 sed et si pater pro filia det et ita convenit;
'nisi evidenter aliud actum sit'3, condictionem patri
competere Marcellus ait.

7 Julianus libro sexto decimo digestorum Qui se
debere pecuniam mulieri putabat, iussu eius dotis
nomine promisit sponso et solvit: nuptiae deinde non
intercesserunt: quaesitum est, utrum ipse potest re-
is petere eam pecuniam qui dedisset, an mulier. Nerva,

Atilioinns responderunt, quoniam putasset quidem
debere4 pecuniam, sed exceptione doli mali tueri se
potuisset, ipsum repetiturum, sed si, eum sciret se
nihil mulieri debere, promisisset, mulieris esse actio-
nem, quoniam pecunia ad eam pertineret, 'si autem
'vere debitor fuisset et ante nuptias solvisset et nup-
tiae secutae non fuissent, ipse possit condicere, causa
‘debiti integra mulieri ad hoc solum manente, ut ad
30 'nihil aliud debitor compellatur, nisi ut cedat ei con-
1 'dicticia actione.'3 Fundus dotis nomine traditus'
si nuptiae insecutae non fuerint, condictione repeti
potest: fructus quoque condici poterunt, idem iuris
est de ancilla et partu eius.

8 Neeatius libro secundo membranarum Quod
Servius in libro de dotibus scribit, si inter eas per-
sonas, quarum altera nondum iustarn aetatem im-
is beat, nuptiae factae sint, quod dotis nomine interi m

datum sit, repeti posse, sie intellegendum est, ut, si
divortium intercesserit, priusquam utraque persona
iustarn aetatem habeat, sit eius pecuniae repetitio,
donec autem in eodem habitu matrimonii permanent,
non magis id repeti possit, quam quod sponsa sponso
dotis nomine dederit, donec maneat inter eos adlini-
tas: quod enim ex ea causa nondum coito matri-
monio datur, cum sic detur tamquam in dotem per-
3n venturum, quamdiu pervenire potest, repetitio eius
non est.

9 Paulus libro septimo decimo ad Plautium Si
donaturus mulieri iussu eius sponso numeravi nec
nuptiae secutae sunt, mulier condicet, sed si ego
contraxi cum sponso et pecuniam in hoc dedi, ut, si
nuptiae secutae essent, mulieri dos adquireretur4, si
non essent secutae, mihi redderetur, quasi ob rera

j5 1 datur et re non secuta ego a sponso condicam. Si
quis indebitam pecuniam per errorem iussu mulieris
sponso eius promisisset et nuptiae secutae fuissent,
exceptione doli mali uti non potest: maritus enim
suum negotium gerit et nihil dolo facit nec decipien-
dus est: quod fit, si cogatur indotatam uxorem ha-
bere. itaque adversus mulierem condictio ei compe-
tit, Ut a.nt repetat ab ea quod marito dedit aut ut

liberetur, si nondum solverit, ‘sed si soluto matri- 376, 3s
‘monio maritus peteret, in eo dumtaxat exceptionem m
‘obstare debere, quod mulier receptura esset'5

10 Iavolenus libro primo ex Plautio Si mulier
ei eni nuptura erat cum dotem dare vellet, pecuniam
quae sibi debebatur acceptam fecit ueque nuptiae
iuseeutae sunt, recte ab eo pecunia condicetur, quia
nihil iriterest, utrum ex numeratione pecunia ad eum
sine causa an per acceptilationem pervenerit.

11 Julianus libro decimo digestorum Si heres «
arbitratu liberti certa summa monumentum iussus 377, »
facere dederit liberto pecuniam et is accepta pecu-
nia monumentum non faciat, condictione tenetur.

12 Paulus libro sexto mi legem Juliam et Papiam
Cum quis mortis causa donationem, cum convaluis-
set donator, condicit, fructus quoque donatarum
rerum et partus et quod aderevit rei donatae repetere fi
potest.

13 Maeoianus libro lertio regularum Si filius
contulerit fratri quasi adgnitums bonorum possessio-
nem et non adgnovit, repetere eum posse Marcellus
libro quinto digestorum scribit.

14 13 Paulus libro tertio ad Sabinum Si procura-

tori falso indebitum solutum sit, ita demum a pro- i«
curatore repeti non potest, si dominus ratum Im-
buerit, sed ipse dominti3 tenetur, ut Iulianus scribit,
quod si dominus ratum non habuisset, etiamsi debita
pecunia soluta fuisset, ab ipso procuratore repetetur:
non enim quasi indebitum datum repetetur, sed quasi
ob rem datum Bnec res secuta sit ratihabitione non
intercedente: vel quod furtum faceret pecuniae falsus
procurator, cum quo non tantum furti agi, sed etiam
condici ei posse. is

15 Pomponius libro vkensimo secundo ad Sabinum
Cum servus tuus in suspicionem farti Attio venisset,
dedisti eum in quaestionem sub ea causa, ut, si id
repertum in co non esset, redderetur tibi: is eum
tradidit praefecto vigilum quasi in facinore depre-
hensum: praefectus vigilum eum summo supplicio ad-
fecit. ages cum Attio dare eum tibi oportere, quia 20
et ante mortem dare tibi eum oportuerit. Labeo ait
posse etiam ad exhibendum agi, quoniam fecerit quo
minus exhiberet, sed Proculus dari oportere ita ait,

si fecisses eius hominem, quo casu ad exhibendum
agere te non posse: sed si tuus mansisset, etiam furti
te acturum cum co, quia re aliena ita sit usus, ut
sciret se invito domino uti aut dominum si sciret
prohibiturum esse.

16 Celsus libro tertio'1 digestorum Dedi tibi pe- 2*
cumam, ut milii Stichum dares: utrum id contractus
genus pro portione emptionis et venditionis est, an
nulla hic alia obligatio est quam ob rem dati re non
secuta 1 in quod proclivior sum: et ideo, si mortuus
est Stichus, repetere possum quod ideo tibi dedi, ut
mihi Stichum dares, finge alienum esse Stichum, sed
te tamen eum 'tradidisse': repetere a 1, e pecuniam por
tero, quia hominem accipientis non feceris: et rursus, se
si tuus est Stichus et 'pro evictione cius'8 promittere
non vis, non liberaberis, quo minus a te pecuniam
repetere possim.

y 10

DE CONDICTIONE OB TUBPEM YEL INIUSTAM
CAUSAM.

1 Paulus libro decimo 1 1 ad Sabinam Omne quod
datur aut ob rem datur aut oli causam, et ob rem 35
aut turpem aut honestam: turpem autem, aut ut
dantis sit turpitudo, non accipientis, aut ut aeeipien-

1 tis dumtaxat, non etiam dantis, aut utriusque. Ob
rem igitur honestam datum ita repeti potest, si res,

2 propter quam datum est, secuta non est. Quod

(l) mortis F*S (2) perierit ins. Mo. (3) ' ' Jusi.

(Faber) (4) se ins. Kr. (5) adquiretur A1 (f>) ‘ ' 1 ust. (10) Sal. l...*3„.B, *0. *7; Pap. s ; Ei. 9. — lias. 27, 2. —

f Pernice ) (7) octavo? (Leuci) (s) luat { Lene T) Gf. Cod. 4, 7. S (11) vicensimo 1<"S (12) iunge 12,6,6 § 1. 2

DE CONDICTIONE INDEBITI

201

XII 5. 6

377, 38 si turpis causa accipientis fuerit, etiamsi res secuta
sit, repeti potest: , ,. , . „*

2 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edict,wn Uj
378, i puta dedi tibi ne sacrilegium facias , ne furtum ne

nominem occidas, in qua specie lulnmus scribit si
1 tibi dedero, ne hominem occidas, condici posse, item
si tibi dedero, ut rem mihi reddas depositatn apud
'2 te vel ut instrumentum mihi redderes, bea si . aeai,
ut secundum me in bona causa iudex pronuntiaret,
est quidem relatum condictioni locum esse: sed mc
5 quoque crimen contrahit (indicem enim corrumpere
videtur) et non ita pridem imperator noster consti-
tuit1 litem cum perdere.

3 Paulus libro decimo ad Sabinum Ubi autem
et dantis ct accipientis turpitudo versatur, non posse
repeti dicimus: ve.luti si pecunia detur, ut male iu-
diectur.

4 Ulpianus libro vicensimo sexto ad edictum Idem
i« si ob stuprum datum sit, vel si quis in adulterio de-
prehensus redemerit se: cessat cnira repetitio, id que

1 Sabinus et Pegasus responderant. Item si dederit
fur, ne proderetur, quoniam utriusque turpitudo ver-

2 satur, cessat repetitio. Quotiens autem solius ac-
cipientis turpitudo versatur, Celsus ait repeti posse:

3 vcluti si tibi dedero, ne milii iiriuriam facias. Sed
quod meretrici datur, repeti non potest, ut Labeo et
Marcellus scribunt, sed nova ratione, non ea, quod

{5 utriusque turpitudo versatur, sed solius dantis: illam
enim turpiter faecre, quod sit meretrix, non turpiter

4 accipere, cum sit meretrix. Si tibi indicium de-
dero, ut fugitivum meum indices vel furem rerum
mearum, non poterit repeti quod datum est: ncc
enim turpiter accepisti, quod si a fugitivo meo ac-
ceperis, ne eum indicares, condicere tibi hoc quasi
furi possim: scds si ipse fur indicium a mc accepit
vel furis vel fugitivi socius, puto condictionem locum

20 habere.

5 Iuli anus libro tertio ad Urscium Ferocem Si
a servo ir.co pecuniam quis accepisset, ne furtum ab
eo factura indicaret, sive, indicasset sive non, repeti-
tionem fore eius pecuniae Proculus respondit.

6 3 Ulpianus libro ociam decimo ad Sabinum Per-
it petuo Sabinus probavit veterum opinionem existi-
mantium id, quod ex iniusta causa apud aliquem
sit, posse condici: iu qua sententia etiam Celsus

_ 7 Pomponius libro vicensimo secundo ad Sabinum
Ex ea stipulatione, quae per vim extorta esset, si
exacta esset pecunia, repetitionem esse constat.

8 Paulus libro tertio quaestionum Si ob turpem
so causam promiseris Titio, quamvis, si petat, excep-
tione doli mali vei in factum summuvere eum possis,
tamen 6i solveris, non posse te repetere, quoniam
sublata proxima causa stipulationis, quae propter
exceptionem inanis esset, pristina causa, id est turpi-
tudo .. superesset: porro autem si ct dantis et acci-
pientis turpis causa sit, possessorem potiore-m esse
solutum r<j.c“*1'*onera uessarei tametsi ex stipulatione

as 9 Idrm libro quinto ad Plautium Si vestimenta
Ubi commodavero4, deinde pretium, ut reei-
«nnne i dedlf' 5m ’ «edictione1 5 mc recte acturum re-
t1 -t elltra propter rem datum sit

rem' locat?, vi vmen turpiter datum est. Si

redderes • Te veuditam a te vel ‘mandatam’0 ut

tecum ex locato

J

vel vendito vel ‘matidati’6
40 quod ex testamento vel

actionem: quod si, ut id,
milii, pecuniam "tibi ’'d!id(^iimlatn dobcl,as mldcrcs

pecuniae datae eo
scribit.

lenia, condictio dumtaxat
nomine ent. idque ct Pomponius

\T7 379,

DE CONDICTIONE INDEBITI.

1 Ui pianus libro vicensimo sexto ad edictum Nunc
1 videndum de indebito soluto. Et quidem si quis
indebitum ignorans solvit, per hanc actionem _ condi-
cere potest: sed si sciens se non debere solvit, ces- r,
eat repetitio.

2 Idem libro sexto decimo ad Sabinum 8 Si quis
sic solverit, ut, si apparuisset esse indebitum ‘vel
Ealcidia emerserit’ 9, reddatur, repetitio locum habebit:

1 negotium enim contractura est inter eos. Si quid
ex testamento solutura sit, quod postea falsum vel
inofficiosum vel irritum vel ruptum apparuerit, repe-
tetur. vel si post multum temporis emerserit- aes alie- 10
miin, vel codicilli diu celati prolati l0, qui ademptio-
nem continent legatorum solutorum vel deminutionem
per lioc, quia aliis quoque legata relicta sunt, nam
divus Hadrianus circa inofficiosum et falsum testa-
mentum reseri psit actionem daudam ei, secundum
quem dc hereditate indicatu m est.

3 Papinianus libro vicensimo octavo quaestionum
Idem est et si solutis legatis nova et inopinata causa 15
hereditatem abstulit, vehiti nato postumo, ‘quem heres

iu utero fuisse ignorabat’, vel etiam ab hostibus re-
verso filio, ‘quem pater obisse falso praesumpserat’:
nam utiles actiones postumo vel filio, qui heredita-
tem evicerat, dari oportere in eos, qui legatum per-
ceperunt, imperator Titus Antoninus rescripsit, ‘sci-
Ticet quod bonae fidei possessor iu quantum locuple-
‘tior factus est tenetur nec periculum lmiusmodi no-
‘minum ad eum, qui sine culpa solvit, pertinebit’11. 2«

4 Paulus libro tertio ad Sabinum Idem divus
Hadrianus rescripsit et si aliud testamentum pro-
feratur.

5 Ulpianus libro sexto decimo ad Sabinum Nec
novum, ut quod alius solverit alius repetat, nam et
cum minor viginti quinque annis inconsulte adita
hereditate solutis legatis in integrum restituitur, non a
ipsi repetitionem competere, sed ei, ad quem bona
pertinent, Arrio Titiano rescriptum est.

6 Patilus libro tertio ad Sabinum Si procurator
tuus indebitum solverit et tu ratum non habeas, posse
repeti Labeo libris posteriorum scripsit: quod si de-
bitum fuisset, nou posse repeti Celsus: ideo, *'• quo-
niam, cum quis procuratorem rerum suarum cousr.i-
tuit, id quoque mandare videtur, ut solvat creditori,
neque postea exspectandum sit ,a, ut ratum habeat.

1 Idem Labeo ait, si procuratori indebitum solutum

2 sit et dominus ratum non habeat, posse repeti.1" Cel-
sus ait eum, qui procuratori debitum 13 solvit, con-
tinuo liberari neque ratihabitionem considerari 14 : quod
si indebitum acceperit, ideo exigi ratihabitionem, quo-
niam nihil de hoc numine exigendo mandasse videre-
tur, et ideo, si ratum non habeatur, a procuratore

3 repetendum. Iulianus ait neque tutorem neque 33
procuratorem solventes repetere posse neque interesse,
suam pecuniam an pupilli vel domini solvant.

7 Pom ponius libro nono ad Sabinum Quod inde-
bitum per errorem solvitur, aut ipsum aut tuiititu-
dem repetitur.

8 Paulus libro sexto ad Sabinum Quod nomine
mariti, qui solvendo non sit, alius mulieri solvisset, 4»
repetere nou potest: adeo debitum esset'5 mulieri.

t 9 Ulfiaxus libro sexagensimo sexto ad edictum
Nam et maritus, si, eum facere nihil possit, dotem
solverit, in ea eimsa est, ut repetere non possit.

lp Paulus libro septimo ad Sabinum In diem 3S0, i
debitor adeo debitor est, ut ante diem solutum re-
petere nou possit.

11 Ulpianus libro trigensimo quinto ad Sabinum

(1) Cod. 7, 43, 1 (2) et in,. Schrader (s) innor 7 o „

i j. l. 13, 3, 2 (4) sie i commendue.ro F‘ (5) cou-
d.ctnaone l< (c ) " luat. (KeUtr) W

L) Sal. 2. 4...8. *i8.

17 4-> » '9' *2n- 22-«: btd.* 1. *9. 1 Cchu».

3 ®” Pa]K 3- 21. 54...C4, App. 67. - lias. ' (15) est Mo.

24, G. — Cf. Cod. 4, 5 (8) iunge 35, 2, 70 («) ” Iu st.

(Lcnel) (10) prolati dei. Mo. (11) c ’ Iust. ( Grade.n -

irih) (lia) «jj. = <B, 3, 87 (Ck/siiv) 112) sit) eat
Ccl.tus. (13) indebitum F* (ll) desiderari Mo.

(ifi) insere 12, 4, 14

XII 6

202

DE CONDICTIONE

380, 3 Si is, cum quo de peculio actum est, per impruden-
tiam plus quam in peculio est solverit, repetere non
potest.

5 12 Paulus libro septimo ad, Sabinum Si fundi

mei usum fructum tibi dedero falso existimans me
eum tibi debere et antequam repetam decesserim,
condictio eius ad hcreilem quoque meum transibit.

13 Idem libro decimo ad Sabinum Naturaliter
etiam servus obligatur : et ideo, si quis nomine eius
solvat vel ipse mauumissus, ut Pomponius scribit,
io 'ex peculio, cuius liberam administrationem habeat*1,
repeti non poterit: et ob id et fideiussor pro servo
.acceptus tenetur et pignus pro eo datum tenebitur
et, si servus, qui peculii administrationem habet, rem
pignori in id quod debeat dederit, utilis pigneraticia
1 reddenda est. Item quod pupillus sine tutoris •
auctoritate mutuum accepit 'et locupletior factus est1'4,
si pubes factus solvat, non repetit,
is 14 Pomponi us libro vicensimo primo ad Sabinum
Nani hoc natura aequum est neminem cum alterius
detrimento fieri locupletiorem.

15 Paultts libro decimo ad Sabinum Indebiti so- ■
luti condictio naturalis est et ideo etiam quod rei
solutae accessit, venit in condictionem, ut puta par-
tus qui ex ancilla natus sit vel quod alluvione ac-
cessit; immo et fructus, quos is cui solutum est bona

io 1 fide percepit, in condictionem venient, Sed et si
nummi alieni dati sint, condictio competet, nt vel
possessio eorum reddatur; quemadmodum si falso
existimans possessionem me tibi debere alicuius rei
tradidissem, condicerem. 3sed et si possessionem tuam
fecissem4 ita, ut tibi per longi temporis praescrip-
tionem 5 avocari non possit, etiam sic recte tecum per
'l indebitam * condictionem agerem. Sed et si usus
25 fructus in re soluta alienus sit, deducto usu fructu
a te condicam.

16 1 PompONWS libro quinto dedm.Q ad Sabinum
Sub condicione debitum per errorem solutum pen-
dente quidem condicione repetitur, condicione autem
1 exsistente repeti non potest. Quod autem sub
incerta die debetur, die exsistente non repetitur.

17 s Ulpianus libro secundo ad edictum Nara si
30 cum moriar dare promisero et antea solvam, repetere

me non posse Celsus ait; quae sententia vora est.

18 “ Idem iibrn guailra gensimo septimo ad Sabinum
Quod si ea condicione debetur, quae omnimodo ex-
statura est, solutum repeti non potest, licet sub alia
condicione, quae an impleatur incertum est, si ante
solvatur, repeti possit.

19 Pomponius libro vicensimo secundo ad Sahi-
J5 nitm Si poenae, causa eius cui debetur debitor libe-
ratus est, naturalis obligatio manet et ideo solutum
1 repeti non potest. Quamvis debitum sibi quis re-
cipiat, tamen si is qui dat non debitum dat, repe-

Sfc],i titio competit; veluti si is qui 10 heredem se vel bo- 1
norum possessorem falso existimans creditori here-
ditario solverit: hic enim neque verus heres libera-
tus erit et is quod dedit repetere poterit: quamvis
enim debitum sibi quis recipiat, tamen si is qui dat
‘2 non debitum dat, repetitio competit11. Si falso !
existimans debere nummos solvero, qui pro parte !
5 alieni, pro parte mei fuerunt, cius summae partem ■

3 dimidiam, non corporum condicam. Si putem me
Stichum aut Pamphilum debere, cum Stichum de-
beam, et Pamphilum solvam, repetam quasi indebi-
tum solutum: nec enim pro eo quod debeo videor id

4 solvisse. Si duo rei, qui decem debebant, viginti
pariter solverint, Celsus ait singulos quina repeti- •
t.uros, 'quia, cum decem deberent, viginti solvissent, et
'quod amplius ambo solverint, ambo repetere possunt* 12.

20 IULI ANUS libro decimo digestorum Si reus et 3S 1 i
fideiussor solverint, pariter, in hac causa non diffe-
runt a duobus reis promittendi; quare omnia, quae

de bis dicta sunt, et ad hos transferre licebit,

21 Paulus libro tertio quaestionum Plane si duos
reos non eiusdem pecuniae, sed alterius obligationi,-
constitueris, ut puta Stichi aut 13 Pamphili, et pariter
duos datos, aut togam vel denaria mille, non idem is
dici poterit in repetitione ut partes repetant, quia
nec solvere ab initio sic potuerunt u. igitur hoc casu
electio est creditoris, cui velit solvere, ut alterius
repetitio impediatur.

22 Pomponius libro vicensimo secundo ad Sabinum
Sed ct, si me putem tibi aut Titio promisisse, cum
aut neutrum factum sit aut Titii persona in stipu-
laturae comprehensa non sit, et Titio solvero, repe- ao
1 tere a Titio potero. Cum iter excipere deberem,
fundum Uberum per errorem 'tradidi: incerti*16 con-
dicam, ut iter mihi 'concedatur* Ui.

23 Ulpianus libro quadragensimo tertio ad Sabi-
num Eleganter Pomponius quaerit, ei quis suspice-
tur transactionem factam vel ab eo cui heres est vel
ab eo cui 17 procurator est et quasi ex transactione
dederit, quae facta non est, an locus sit repetitioni.

et ait repeti posse: cx falsa enim causa datum est. a
idem puto dicendum et si transactio secuta non fuerit,
propter quam datum est: sed et si resoluta sit trans -

1 actio, idem erit dicendum. Si post rem indica-
tam quis transegerit et solverit, repetere poterit id-
circo, quia placuit transactionem nullius esse mo-
menti: hoc enim imperator Antoninus cum divo patre
suo rescripsit, retineri tamen atque compensari in
causam indicati, quod ob talem transactionem solu- ar-
tum est, potest, quid ergo si appellatum sit vel hoc
ipsum incertum sit, an indicatum sit vel an sententia
valeat? magis est, ut transactio vires habeat: tunc
enim rescriptis locum esso credendum est, cum de
sententia indubitata, quae, nullo remedio adtemptari

2 potest, transigitur. Item si oli transactionem ali
mentorum testamento relictorum datum sit, apparet
posse repeti quod datum est, quia transactio senatus

3 consulto infirmatur. Si quis post transactionem as
nihilo minus condemnatus fuerit, dolo quidem id fit.
sed tamen sententia valet, potuit autem quis, si qui-
dem ante litem contestatam transegerit, volenti litem
contestari opponere doli exceptionem: sed16 si post
litem contestatam transactum est, nihilo minus poterit
exceptione doli uti post secuti: dolo enim facit, qui
cont.ra transactionem expertus amplius petit. laideo
condemnatus repetere potest, quod ex causa trans- io
actionis dedit, saue quidem ob causam dedit neque
repeti solet quod ob causam datum est causa secuta :
sed hic non videtur causa secuta, cum transactioni
non stetur, cum igitur repetitio oritur, transactionis
exceptio locum non habet: neque enim utrumque

4 debet locum habere et repetitio ct exceptio. Si
qua lex ah initio dupli vel quadrupli statuit actio-
nem, dicendum est solutum cx falsa eius causa re-
peti posse.

24 IDEM libro quadragensimo sexto ad Sabinum 382,
Si is, qui pripi in,! exceptione tueri se poterat, eiuri
sciret sibi exceptionem profuturam, promiserit ali-
quid ut liberaretur, condicere non potest.

25 -°Idem lihrorjvadrngensim o septim n ad ' 'ahi.num
Cum duo pro reo fideiussissent decem, deinde reus s
tria solvisset et postea fideiussores quina, placuit
eum qui posterior solvit repetere tria posse: hoc me-
rito , quia tribus a reo solutis septem sola debita
supererant, quibus persolutis tria indebita soluta sunt.

26 Idem libro vicensimo sexto ad edictum 21 Si

(l) '* glossa ( Gradenwitz ) (2) '* Iust. ( Kr ., cf. Bl')

(3) Lene.t inserit 45, 1, 28 (4) fecisses van de Water

icc. B (5) fuerit per interdictum utrubi [sic fere

Pflueger) (fi) indebiti dett. (7) iunge 46, 3, 16 ;

(8) l. 17 debuit collocari post l. 18 (Afo.) (9) iunge

46, i, 8 i 7. 46, 2, 9 5 I (10) is qui dei. Mo. (11) quam-

vis... competit dei. Hal. (12) '* glossa ( Kr .) (13) ut

F (14) poterunt Fl (15) ‘ * Iust. [Trampcdach)
(lfi) in iure cedatur Pernice (n) qui F1, cuius S

(is) et. ins. Lenel (19) et ins. F 1 (20) iunge 45, 2, 3

§ 1. 46, 3, 24 (21) libro I ad edict-um de rebus creditis
Faf. § 206, ubi legitur § 3

INDEBITI

203

XII 6

352, g uon cortem quis, sed usuras indebitas solvit, repe-
tere nou poterit, si sortis debitae scivit: sed si supia
,« 'legitimum modum5 ' solvit, divus beverus rescripsit
c q uo i ure utimur) repeti quidem non posse, ««* sorti
imputandum et, si postea sortem solvit, sortem quasi
indebitam repeti posse, proinde et si ante sors t -
rit soluta, usurae supra ‘legitimum modum _ solutae
quasi sors indebita repetuntur, quid si simul sol-
verit? poterit dici et tunc repetitionem locum liabeie.

1 Supra duplum autem usurae et usurarum usurae
is uee in stipulatum deduci nec exigi possunt et solu-
tae repetuntur, quemadmodum futurarum usurarum

2 usurae. Si quis falso Re sortem debere credens
usuras solverit, potest condicere nec videtur sciens
q iudebitum solvisse. “Indebitum autem solutum ac-
cipimus non solum si omnino non debeatur3, sed et
<i per aliquam exceptionem perpetuam peti non
poterat4: quare boo quoque repeti poterit, nisi sciens

4 se tutum exceptione solvit5. Si centum debens,
2„ quasi ducenta deberem, fundum ducentorum solvi,

competere repetitionem Marcellus libro vicensimo di-
gestorum scribit et centum manere stipulationem:
ilcct enim placuit rem pro pecunia solutam parere
liberationem, tamen si ex falsa debiti quantitate
maioris pretii res soluta est, non fit confusio partis
rei cum pecunia (nemo enim invitus compellitur «d
•.■.omni unionem), sed et condictio integrae rei manet
et obligatio incorrupta: ager autem retinebitur, donec
25 5 debita pecunia solvatur. Idem Marcellus ait, si
pecuniam debens oleum dederit pluris pretii quasi
plus debens, vel cum oleum deberet, oleum dederit
juusi maiorem modum debens, superfluum olei esse
repetendum, non totum et ob hoc peremptam esse
ii obligationem. Idem Marcellus adicit, si, eum fundi
nars mihi deberetur, quasi totus deberetur aestima-
tione facta, solutio pecuniae solidi pretii fundi facta
se sit, repeti posse non totum pretium, sed partis in-
7 debitae pretium. Adeo autem perpetua exceptio
parit condictionem, ut lulianus libro decimo scripsit,
si emptor fundi damnaverit heredem suum, nfc ven-
ditorem nexu vendit, i liberaret, mox venditor ignorans
rem tradiderit, posse eum fundum condicere: idem-
que et si debitorem11 suum damnaverit liberare et

3 ille ignorans solverit. Qui filio familias solverit,
eum esset eius peculiaris debitor, si quidem ignora-

3s vifc ademptum ei peculium, liberatur: si seit ct solvit,
condictionem non habet, quia sciens indebitum solvit.
:) Filius familias contra Maeedonianum mutuatus si
solverit et patri _ suo heres effectus velit vindicare
nummos, exceptione sum movebitur a vindicatione
10 nummorum. Si quis quasi ex compromisso con-
ti demnatns falso solverit, repetere potest. Here-
ditatis1 vel bonorum possessori, si quidem defendat
hereditatem, indebitum solutum condici poterit' si
2Mb i vero is non defendat, etiam debitum solutum repeti
, , llutcst' Libertus cum se putaret, operas patrono
debere, solvit: condicere eum uon posse, quamvis
1 an* se obligatum solvit, lulianus libro decimo di-
scripsit: natura enim operas patrono liber-
tae se 1 nnn d -S1 no“ °Pe™e P»frono sunt solu-

5 wfhcu,m **> no desideraretur, cum pa-
sed si a, c f'ecUuia ct scivit, repetere non potest.

vcln f/1^?11'' exll\buit 11 on officiales, sed fa-
l"f« T lPr WllS .Tel nliM, dum putat se de-
sexto diSorum “ PtatS,t COndicere' et Celsus libro

ut non siuieaedeRJou 'T,™:

eidem exUbentaT n2UeT,ieillS'lem hominis ^.}ue“
aetas temporis «> opportuni homn,is’

sam oneraram PtVi0„ Illtasilue- naturahs mutat cau-
1 et ldeo volens quis reddere po

'Mb (4) Lxceptionem^ti not pot t(?5, debcbl

<ua.n exceptionum Vat. P "S ?? i" \ ^

perpetua exceptione tutus solverit !'at ‘ " '
aka (0) Heredem in, Hal. (7) ,,‘redf ^

Cmacius (a) neque] quae Uo. (10) actls (ac

test. sed hae. inquit, operae recipiunt aestimationem : 383, ta
et interdum licet aliud praestemus, inquit^ aliud con-
dicimus: ut puta fundum indebitum dedi et fructus
condico: vel hominem indebitum, et hunc sine fraude
modico distraxisti, uempe hoc solum refundere debes,
quod ex pretio habes: vel meis sumptibus pretiosio-
rem hominem feci, nonne aestimari haec debent? sic
et in proposito, ait, posse condici, quanti operas
essem conducturus, sed si delegatus sit a patrono is
officiales operas11, apud Marcellum libro vicensimo
digestorum quaeritur, et dicit Marcellus non teneri
eum, nisi forte in artificio sint (hae enim iubente
patrono ct alii edendae sunt): sed si solverit offi-
ciales delegatus, non potest condicere neque ei cui
solvit creditori, eui alterius contemplatione solutum
est quique suum recipit, neque patrouu, quia natura

13 ei debentur. Si decem aut Stichum stipulatus
solvam quinque, quaeritur, au possim condicere: 20
quaestio ex hoc descendit, an liberer in quinque:
nara si liberor, cessat condictio, ei non liberor, erit
condictio, placuit autem , ut Celsus libro sexto Ct
Marcellus libro vicensimo digestorum scripsit, non
peremi partem dimidiam obligationis ideoque eum,
qui 12 quinque solvit, in pendenti habendum, an libe-
raretur, petique ab co posse, reliqua quinque aut
Stichum ct, si praestiterit residua quinque, videri
eum et- priora debita solvisse, si autem Stichum prae- 25
stitisset, quinque eum posse condicere quasi indebita,
sic posterior solutio comprobabit, priora quinque
utrum debita an indebita solverentur, sed et si post
soluta quinque et Stichus solvatur et malim ego ha-
bere quinque et Stichum reddere, an sim audiendus,
quaerit Celsus, et putat natam esse quinque con-
dictionem, quamvis utroque simul soluto mihi reti-

14 nendi quod vellem arbitrium daretur. Idem ait so
et si duo heredes sint stipulatoris, uon 13 posse alteri
quinque solutis alteri partem Stichi solvi: idem et

si duo sint promissoris lieredes. secundum quae li-
beratio non contingit, nisi aut utrique quina aut
utrique partes Stichi fuerunt solutae14.

27 Paulus libro vicensimo octavo ad edictum Qui

loco certo debere existimans indebitum solvit, quo-
libet loco repetet: non enim existimationem solventis
eadem species repetitionis sequitur. 3S

28 Tt>em libro trigensimo sceando ad edictum In-
dex si male absolvit et absolutus sua sponte solverit,
repetere non potest.

29 Ulpianus libro secundo disputationum Inter-
dum persona locum facit, repetitioni, ut puta si pu-
pillus sine tutoris auctoritate vel furiosus vel is cui
bonis interdictum est solverit: nara in his personis 3&4, I
generaliter repetitioni locum esse non ambigitur. 15 et

si quidem exstant nummi, vindicabuntur, consumptis
vero condictio locum habebit.

30 Idem libro decimo disputationum Qui invicem
creditor idem que debitor est, ‘in his casibus, in qui-
bus compensatio locum non habet510, si solvit, non ha-
bet condictionem veluti indebiti soluti, sed sui cre- 5
diti petitionem.

31 Idem libro primo opinionum Is, qui plus quam
hereditaria portio efficit per errorem creditori ca-
verit, indebiti promissi habet condictionem.

32 Julianus libro decimo digestorum Cum is qui
Pamphilum aut Stichum debet simul utrumqnc sol-
verit, si, posteaquam utrumque solverit, aut uterque
aut alter ex his desiit in rerum natura esse, nihil 10
repetet:, id enim remanebit in soluto 11 quod supereat.

1 Fideiussor eum paciscitur, ne ah eo pecunia pe-
tatur, et per imprudentiam solverit, condicere stipu-
latori poterit et ideo reus quidem manet obligatus, ipse

ad robur) temporie ( adser . ad opportunitas) dcl. JSIo.

(11) ofik-.niles operas dei. Mitteis (12) eutu qui] cura
quis Mo. (13) git ins. F (u) iunge 31, 15 (Celsi)

(15) seqq. lusi, t (Pernice) (io) ' 5 lusi. (Gradcntcilz)

(17) solutura F2S

XII 6

DE CONDICTIONE

204

384, 12/is autem sua exceptione tutus est. nihil autem interest,
fideiussor an heres eius solvat: quod si huic fideius-
sori reus heres exti terit et solverit, nec repetet et
ifi 2 liberabitur. Mulier si in ea opinione sit, ut cre-
dat se pro dote obligatam, quidquid dotis nomine
dederit, non repetit: sublata enim falsa opinione
relinquitur pietatis causa, ex qua solutum repeti non
3 potest. Qui hominem generaliter promisit, similis
est ei, qui hominem aut decem debet: et ideo si,
eum existimaret se Stichum promisisse, eum. dederit,
condicet, alium autem quemlibet dando liberari poterit.
2« 83 1 Idem libro trigensimo nono digestorum Si in

area tua aedificassem et tu aedes2 possideres, .con-
dictio locum non habebit, quia nullum negotium inter-
nos contraheretur: nam is, qui non debitam pecu-
niam solverit, hoc ipso aliquid negotii gerit: cum
autem aedificium in area sua ab alio positum domi-
nus occupat, nullum negotium contrahit, sed. et si
is, qui in aliena area aedificasset, ipse possessionem
25 tradidisset, condictionem non habebit, quia nihil ac-
cipientis faceret3, sed suam rem dominus habere
incipiat*, et ideo constat, si quis, eum existimaret
se heredem esse, insulam hereditariam fulsisset, nullo
alio modo quam per retentionem impensas servare
posse.

34 Tdf.m libro quadra gemimo digestorum Is cui
hereditas tota per fideicommissum relicta est et prae-
terea fumlus, si decem dedisset heredi, et6 heres

so suspectam hereditatem dixerit ct eam ex Trcbeiliano’
restituerit, causam dandae pecuniae non habet, et
ideo quod eo nomine quasi implendae eondicionis
gratia dederit, condictione repetet.

35 Idem libro quadra gmsimo quinto digestorum
Qui ob rem non defensam solvit, quamvis postea de-
fendere paratus est, non repetet quod solverit.

36 Paulus libro quinto epitomarum Alfeni diges-
« torum Servus cuiusdam iusciente domino magidem

commodavit: is cui commodaverat pignori eam po-
suit et fugit: qui accepit non aliter se redditurum
aiebat, quam si pecuniam accepisset: accepit a ser-
vulo et reddidit magidem: quaesitum est, an pecunia
ab eo repeti possit, respondit, si is qui pignori ac-
cepisset magidem alienam scit apnd se pignori de-
poni, furti eum se obligasse ideoque, si pecuniam a
servulo accepisset redimendi furti causa, posse re-
io peti: sed si. nescisset alienam5 apud se deponi, non
esse furem, item, si pecunia eius nomine, a quo pignus
acceperat, a servo ei soluta esset, non posse ab eo
repeti.

37 Iuli anus libro tertio ad Urseium Feracem Ser-
385,i vum meum inseiens a te emi pecuniam que tibi solvi:

eam me a te repetiturum et eo nomine condictionem
mihi esse omnimodo puto, sive scisses meurn esse
sive ignorasses.

38 Africanus libro nono quaestionum Frater a
fratre, cum in eiusdem potestate essent7, pecuniam
mutuatus post mortem patris ei solvit: quaesitum

5 est, an repetere. possit, respondit utique quidem pro
ea parte, qua ipse patri heres exstitisset, repetitu-
rum, pro ea vero, qua frater heres exstiterit, ita re-
petiturum, si non minus ex peculio suo ad fratrem
pervenisset: naturalem enim obligationem quae fuisset
hoc ipso sublatam videri, quod peculii partem frater
sit consecutus, adeo ut, si praelegatum filio eidem-
qne debitori id fuisset, deductio huius debiti a fratre
to ex eo fieret, idque maxime consequens esse ei sen-
tentiae, quam lulianus probaret, si extraneo quid
debuisset et ab eo post mortem patris exactum esset,
tantum iudicio eum familiae ereiscundae reciperatu-
rum a coheredibus fuisse, quantum ab his creditor
actione de peculio consequi potuisset, igitur et si re
integra familiae erciseundae agatur, ita peculium di-
vidi aequum esse, ut ad quantitatem eius indemnis
a coherede praestetur: porro eum, quem adversus

extraneum defendi oportet, longe magis in eo, quod 385, i5

1 fratri debuisset, indemnem essepraestandum. Quae-
situm est, si pater filio crediderit isque emancipatus
solvat, an’ repetere possit, respondit, si nihil ex pe-
culio apud patrem remanserit, non repetiturum: nani
manere naturalem. obligationem argumento esse, quod
extraneo agente, intra annum de peculio deduceret

2 pater, quod sibi filius debuisset. Contra si pater
quod filio debuisset eidem emancipato solverit, non
repetet: nam hic quoque manere naturalem obliga- 20
tionem eodem argumento probatur, quod, si extra-
neus intra annum de peculio agat, etiam quod pater

ei debuisset computetur, eademque erunt et si ex-
traneus licres exheredato filio solverit id, quod ei

3 pater debuisset. Legati satis accepi et cum fide-
iussor mihi solvisset, apparuit indebitum fuisse lego-
tum: posse eum repetere existimavit.

39 Marcianus libro octavo institutionum Si quis. 25
cum a fideicommissario sibi cavere poterat, non ca-
verit, quasi indebitum plus debito curo solutum re-
petere posse divi Severus ct Antoninus rescripserunt.

40 Idem libro tertio regularum Qui exceptionem
perpetuam habet, solutum per errorem repetere, po-
test: sed hoc non est perpetuum, nam si quidem eiu»
causa exceptio datur cura quo agitur, solutum repe- 30
tere, potest, ut. accidit in senatus consulto de inter-
cessionibus: ubi vero8 in odium eius cui debetur ex-
ceptio datur, perperam solutum non repetitur, veluti

si filius familias contra Maoedonianum mutuam pe-
cuniam acceperit et pater familias factus solverit,

1 non repetit. Si pars domus, quae in diem per
fideicommissum relicta est, arserit ante diem fidei-
commissi cedentem et eam heres sua impensa refe-
cerit, deducendam esse impensam ex fideicommisso 35
constat et, si sine deductione domum 'tradiderit', posse

2 <incertP'> condici, quasi plus debito dederit. Si pac-
tus fuerit patronus eum liberto, ne operae ab eo
petantur, quidquid postea solutum fuerit a liberto,
repeti potest.

41 Neratius libro sexto membranarum Quod pu-
pillus sine tutoris auctoritate stipulanti promiserit 10
solverit, repetitio est, quia nec natura debet.

42 11 Ulpianus libro sexagensimo octavo ad edic- ro
tum Poenae non solent repeti, eum depensae sunt.

43 Paulus libro tertio ad Plautium Si quis iu-
rasset se dare non oportere, ab omni contentione
discedetur atque ita solutam pecuniam repeti posse
dicendum est.

44 Idem libro quarto decimo ad Plautium Eepe- 3S6, 1
titio nulla est ab eo qui suum recepit, tametsi ab
alio quam vero debitore solutum est.

45 Iavolenvs libro secundo ex Plautio Si is,
qui hereditatem vendidit et emptori tradidit, id, quod
sibi mortuus debuerat, non retinuit, repetere poterit,
quia plus debito solutum per coudictiouem recte re- 5
cipictur.

46 Idem libro quarto ex Plautio Qui heredis no-
mine legata non debita cx nummis ipsius heredis sol-
vit, ipse quidem repetere non potest: sed si igno-
rante herede nummos eius tradidit, dominus, ait12,
eos recte vindicabit, eadem causa rerum corpora-
lium est.

47 Celsus libro sexto digestorum Indebitam pe-
cuniam per errorem promisisti: eara qui pro tc fide- 1«
iusserat solvit, ego existimo, si nomine tuo solverit
fideiussor, te fideiussori, stipulatorem tibi obligatum
fore: nec exspectandum est, ut ratum habeas, quon-
iam potes videri id ipsum mandasse, ut tuo nomine
solveretur: siri autem fideiussor suo nomine solverit
quod non debebat, ipsum a stipulatore repetere posse,
quoniam indebitam iure gentium pecuniam solvit: quo
minus autem cousequi poterit ab eo eui solvit, a te
mandati iudicio consecuturum, si modo per ignoran- i* 1
tiam petentem exceptione non summoverit.

(l) iunge 30, 80 (2) aede F (3). facere F'S (4) in- F* (sl ver F (9) Tusi. (Trampcdach) (in) et in-

cipiet F*S (5) et] si Hat. (6) alienum F1 (7) essem dett. (11) iunge i 3, 5, s $ 14 (12) ait om. F'JS

INDEBITI

205

XII 6

te 48 Idem libro sexto digestorum Qui promisit, si
aliquid a se factum sit vel cum aliquid factum sit,
dare, se decem, si, priusquam id factum fuent, quoti
pruraisit dederit, non videbitur fecisse quod promisit
atque ideo repetere potest. ,

49 Modestinus libro tertio regularum His sons
20 pecunia condicitur, quibus quoquo modo soluta est,

non quibus proficit. , „ . , . , .

50 Pomponius libro quinio ad Quintum Mucium

Quod quis sciens indebitum dedit hae mente, ut postea
repeteret, repetere non potest. . , „

51 Idem libro sexto &d- Quintum Juuciuin _
quibus causis retentionem quidem habemus, petitio-
nem autem nou habemus, ea si solverimus, repetere
non possumus.

25 52 Idem libro vieensimo septimo ad Quantum Mu-

cium Damus aut ob causam aut ob rem: ob cau-
sam praeteritam, vcluti cum ideo do, quod aliquid a
i.e consecutus sura vel quia aliquid a te factum est,
ut, etiamsi falsa causa sit, repetitio cius pecuniae
non sit: ob rem vero datur, ut aliquid sequatur, quo
non sequente repetitio competit.

53 Proculus libro septimo epistularum Dominus
•i, testamento servo suo libertatem dedit, si decem 1 det:

servo ignorante id testamentum nou valere data sunt
mihi decem: quaeritur, quis repetere potest, Pro-
culus respondit: si ipse servus peculiares nummos
dedit, cura ei a domino id permissum non esset, ma-
nent nummi domini eos que non per condictionem,
sed in rein actione petere debet, si autem alius ro- ■
gatu2 servi suos nummos dedit, facti sunt mei eos-
qtie. dominus servi, cuius nomine dati sunt, per con-
2f. dictionem petere potest: ascd tam benignius quam '
utilius est. recta via ipsum qui nummos dedit suum
recipere.

54 Papinianus libro secundo quaestionum Ex
liis omnibus causis, quae iure non valuerunt vel non
habuerunt effectum, secuta per errorem solutione j
condictioni locus erit.

«a . 55 Idem libro sexto quaestionum Si urbana prae-
dia lccaverit praedo, quod mercedis nomine ceperit,
ab eo qui solvit non repetetur, se.d domino erit obli-
gatus. ideinque iuris erit in vecturis navium, quas
ipse locaverit aut exercuerit, item mercedibus ser-
vorum, quorum operae per ipsum fuerint locatae,
nam si servus non locatus niercedem ut domino prae-
doni rettulit, non fiet accipientis pecunia, quod si
Zil, i vecturas navium, quas dominus locaverat, item pen-
siones insularum acceperit, ob indebitum ei tenebitur,
qui nou. est liberatus solvendo, quod ergo diei solet
praedoni fructus posse condici , tunc locum habet,
cum domini fructus fuerunt.

ob. Idem libro octavo quaestionum Sufficit ad cau
6 fu m indebiti incertum esse, temporaria sit an per
pe tua exceptionis defensio, nam si qui, ne conveuia
tur, donec Titius consul fiat,, paciscatur, quia potes
iitio decedente perpetua fieri exceptio, quae ad tem
pus est Titio consulatum ineuute, summa rationi
dicetur, quod lnterim solvitur, repeti: ut enim pae

i- ducU ^,1r +™PUS Wrtum Cul,al-'™ est, non magii
i i apro rsmm ' ”c*5? 5 .1u:.‘ra « « die debitor solvit

io bab(Pt ' . j. d-icnmo nuas, quae, causam ir.ccrtan
m nabit, condictionis* instar optinet.

impuberis* ^^Urr7'°m0r^ -Cuin ’n^ebitun
1 dictio prt t -‘t muneravit, impuberis cou

redderetur, mandavlt^m^ prucurat‘.,ri 8110 debitam
Tatur indebiti m,L10.re pecunia soluta proc.u

is eo InXbirimm

fias

;

ex testamento pervenerit: post acceptam sine, indice 387, n
pecuniam ingenuus pronuntiatus est: indebiti fidei-
commissi repetitio erit.

59 Idem libro secundo definitionum Si fideiussor
iure'1 liberatus solverit errore pecuniam, repetenti non 20
oberit: si vero reus promittendi per errorem et ipse
postea pecuniam solverit, non repetet, cum prior so-
lutio, quae fuit irrita, naturale vinculum non dissol-
vit, nec civile, si reus promittendi tenebatur.

60 Paulus libro tertio quaestionum Julianus ve-
rum debitorem post litem contestatam manente adhuc
indicio negabat solventem repetere posse, quia neo.
absolutus nec condemnatus repetere posset: licet enim 25
absolutus sit, natura tamen debitor permanet: simi-
lemqne esse ei dicit, qui ita promisit, sive navis ex
Asia venerit sive non venerit, quia ex una causa

1 alterius 8 solutionis origo proficiscitur. Ubi autem
quis quod pure debet sub condicione <ncyandi animo
promisit, plerique putant pendente novatione solutum
repetere posse, quia ex qua obligatione. solvat, adhuc
incertum sit: idemque esse etiam, si diversas perso- 30
nas pouas eandem pecuniam pure et sub condicione
novandi animo promisisse, sed hoc dissimile, est: in
stipulatione enim pura et condicionali eundem debi-
turum certum est.

61 Scaevola libro quinto responsorum Tutores
pupilli quibusdam creditoribus patris ex patrimonio
paterno solverunt, sed postea non sufficientibus bonis
pupillum abstinuerunt: quaeritur, an quod amplius 35
creditoribus per tutores pupilli solutum est vel totum
quod acceperunt restituere debeant, respondi, 'si nihil
dolo factum esset, tutori quidem vel pupillo non de-
beri5, creditoribus 'autem59 aliis in id, quod amplius
sui debiti solutum est, teneri.

62 Maeci anus libro quarto fideicommissorum Fi-
deicommissum in stipulatione deductum tametsi non 40
debitum fuisset, quia tamen a sciente fidei explendae
causa promissum esset, debetur.

63 Gajus libro singulari de casibus Neratius ea- 388, t
sum refert, ut quis id quod solverit repetere non
possit, quasi debitum dederit, nec tamen liberetur:
velut si is, qui eum 10 certum hominem deberet, statu-
liberum dederit: nam ideo eum nou liberari, quod

non in plenum stipulatoris hominem fecerit, nec ta-
men repetere cum posse, quod debitum dederit. 5

64 Trypho ninus libro septimo disputationum Si
quod dominus servo debuit, manumisso solvit, quam-
vis existimans ei aliqua teneri actione, tamen repe-
tere non poterit, quia naturale adgnovit debitum: ut
enim libertas naturali iure continetur et dominatio
ex gentium iure introducta est, ita debiti vel nou
debiti ratio in condictione naturaliter intellegenda est. 1«

60 Paulus libro septimo decimo ad Plautium In
summa, ut generaliter de repetitione tractemus, scien-
dum est dari aut ob transactionem aut ob causam
aut propter condicionem aut ob rem aut indebitum:

1 in quibus omnibus quaeritur de repetitione. Et
quidem quod transactionis nomine datur, licet res
nulla media fuerit, nou repetitur: nam si lis fuit, hoc 15
ipsum, quod a lite disceditur, causa videtur esse. 11 sin
autem evidens calumnia detegitur et transactio imper-

2 ieota est, repetitio dabitur. Id quoque, quod ob
causam datur, puta quod negotia mea adjuta ab eo
putavi, licet non sit. factum, quia donari 12 volui,
quamvis falso mihi persuaserim . repeti non posse.

3 Sed agere per condictionem propter condicionem 12
legati vel hereditatis, sive non sit mihi legatum sive
ademptum legatum, possum . ut repetam quod dedi, 20
quoniam non contrahendi animo dederim, 'quia causa,
propter quam dedi, non est secuta' u. idem et si here-
ditatem adire nolui vel non potui, non idem potest
dici, si servus meus sub condicione heres institutus
sit et ego dedero, deinde manumissus adierit: nam

(II mihi inx. Hat ru<« B {.i\ , e-

■lusi. Faber) (4) oondirmmV (SI altera ve Mo. (9) “ Just. (Solazzi) (10) ciua rfei.

(•) empta FS (7) 8i sZSor (? Kr' <»> » i fi»- IumL (Fisele) (u) donare dett.

i ; pensor tempore fuent ( Lenel ) . (13) condictionem F (14) lust. (Pernice)

23

XII 6. 7

206

DE CONDICTIONE INDEBITI

3$S, 23 1 hoc casu secuta res est. Quod ob rem_ datur, es
bono et aequo habet repetitionem: vcluti si dem tibi,

& ut aliquid facias, nec feceris. Eij qui indebitum
25 repetit, et fructus et partus restitui debet deducta

6 impeusa. In frumento indebito soluto et bonitas
est et. si consumpsit frumentum, pretium repetet.

7 Sic habitatione data pecuniam condicam, non qui-
dem quauti locari 1 potuit, sed quanti tu conductu-

8 rus fuisses. 2Si servum indebitum tibi dedi eum-
que manumisisti, si sciens hoc fecisti, teneberis ad
pretium cius, si nesciens, non teneberis, ‘sed propter

3n operas eius liberti et ut hereditatem eius restituas13.

9 Indebitum est. non tantum, quod omnino1 non
debetur, sed et- quod alii debetur, si alii solvatur,
aut si id quod alius debebat alius quasi ipse debeat
solvat.

66 Papinianus libro octavo quaestionum Haec
condictio es bono et aequo introducta, quod alterius
apud alterum sine causa deprehenditur, revocare con-
suevit.

67 Scaeycza libro quinto digestorum Stichus
33 testamento eius, quem dominum suum arbitrabatur,

libertate accepta, si decem annis ex die mortis an-
nuos decem heredibus praestitisset, per octo annos
praefinitam quantitatem ut iussus erat dedit, post-
modura se ingenuum eomperit nec reliquorum anno-
rum dedit et pronuntiatus est ingenuus: quaesitum
est, an pecuniam, quam heredibus dedit, ut indebi-
tam datam repetere et qua actione possit, respon-
dit, si eam pecuniam dedit, quae neque ex operis
■io suis neque ex re eius, cui bona fide serviebat, quae- [
1 sita sit, posse repeti. Tutor creditori pupilli sui
plus quam debebatur exsolvit et tutelae indicio pu-
pillo nor. imputavit: quaero, an repetitionem adversus
3S0. i '2 creditorem haberet, respondit, habere. Titius cum
multos creditores haberet, in quibus et Seium, bona
sua privatim facta venditione. Maevio concessit, ut
satis creditoribus faceret: sed Maevius solvit pecu-
niam Seio tamquam debitam, quae iara a Titio fue-
rat soluta: quaesitum est, cum postea repperiantur !
apochae apud Titium debitorem partim solutae pecu- j
e niae, cui magis repetitio pecuniae indebitae solutae
competit, Titio debitori an Maevio, qui in rem suam
procurator factus est. respondit secundum ea quae

3 proponerentur ei, qui postea solvisset. Idem quae-
siit, an pactum, quod in pariationibus 6 adseribi solet
in hunc modum ‘cx hoc contractu nullam inter se
controversiam amplius esse' impediat repetitionem. !

4 respondit- nihil proponi, cur impediret. Lucius j
io Titius Gaio Seio minori annis viginti quinque pecu-
niam eertam credidit et ab eo aliquantum usurarum
nomine accepit, et° Gaii Seii minoris heres adversus
1’ublium Maevium a praeside provinciae in integrum
restitutus est, ne debitum hereditarium solveret, et7
uec quicquam dc usuris eiusdem sortis, quas® Seius
miuor annis viginti quinque exsolveret3 *, repetendis
tractatum apud praesidem aut ab eo est pronuntia-
tum: quaero, an usuras, quas Gaius Seius minor

is annis viginti quinque quoad viveret creditori exsol-
veret10, heres eius repetere possit, respondit secun-
dum ea quae proponerentur condici id, quod usura-

rum nomine defunctus solvisset, non posse, item 35^ ,
quaero, si existimes repeti non posse, an ex alio
debito heres retinere eas possit, respondit ne hoc
quidem.

Vii 11

DE CONDICTIONE SINE CAUSA. 23

1 Ulpianus libro quadragensimo tertio ad Sabinam
Est et haec species condictionis, si quis sine causa
promiserit vel si solverit quis indebitum. 12qui autem
promisit sine causa, condicere quantitatem 11011 po-

1 test quam nou dedit, sed ipsam obligationem. Sed
et si ob causam promisit, causa tamen secuta nou

2 est, dicendum est condictionem locum habere. Sive 25
ab initio sine causa promissum est, sive fuit causa
promittendi quae finita 13 est vel secuta non est, di-

3 ceudum est condictioni locum fore. Constat id
demum posse condici alicui, quod vel non ex insta
causa ad eum pervenit vel redit ad nou iustam
causam.

2 Idei r libro triyensimo secundo ad edictum Si
fuUo vestimenta lavanda conduxerit, deinde amissis 30
eis domino pretium ex locato conventus praestiterit
posteaque dominus invenerit vestimenta, qua actione
debeat consequi pretium quod dedit? et ait Cassius
eum nou solum ex conducto agere, verum condicere
domino posse: ego puto ex conducto omnimodo eum
habere actionem: an autem et condicere possit, quae-
situm est, quia non indebitum dedit.: nisi forte quasi
sine causa datum sic11 putamus condici posse: etenim 35
vestimentis inventis quasi sine causa datum videtur.

3 Iulianus libro octavo digestorum Qui sine causa
obligantur, ‘incerti1 15 condictione consequi possunt ut
liberentur: nec refert, omnem quis obligationem sine
causa suscipiat an maiorem quam suscipere cum
oportuerit, nisi quod alias condictione id agitur, ut 390,
omui obligatione liberetur, alias ut. exoneretur: 10 veluti

qui decem promisit, nam si quidem nullam causam
promittendi habuit, incerti condictione consequitur,
ut tota stipulatio accepto fiat, at si, cum quinque
promittere deberet, decem promisit, incerti consequetur,
ut quinque liberetur.

4 Africanus libro octavo quaestionum Nihil re- 5
fert, utrumne ab initio sine causa quid datum sit an
causa, propter quam datum sit, secuta nou sit.

5 Papinianus libro undecimo quaestionum Avun-
culo uuptura pecuniam in dotem dedit neque nupsit:
an eandem repetere possit, quaesitum est. dixi, cum
ob turpem causam dantis et accipientis _ pecunia nu-
meretur, cessare condictionem ct in delicto pari po- 13
tiorem esse possessorem: quam rationem fortassis
aliquem secutum respondere uon habituram mulierem
condictionem: sed recte defendi non turpem causam
in proposito quam nullam fuisse, cum pecunia quae
daretur in dotem converti nequiret: non enim stupri,

1 sed matrimonii gratia datam esse. Noverca pri-
vigno, mirus socero pecuniam dotis nomine dedit ne-
que nupsit, cessare condictio prima faeie videtur,
quoniam iure gentium incestum committitur: atquin is
vel magis in ea specie nulla causa dotis dandae fuit,
condictio igitur competit.

(l) locare F (2) iunge 39, G, 39 (3) 11 Iust. ( Pernice )

(4) hominino F (5) pactionibus F*S (6) et dei, Hai.

(i) et dei. Mo. (8) qua F (9) exsolverat Hal.

(io) exsolverat S

(11) Sab. 1...4; Pap. 5. — Bas. 2-1, s, 1...5. — Cf. Cod. 4, 9
(12) pr. [in. Iust. ? (Pernice) (13) finitia F (14) quia
Bi s. c. d. sic F, quia s. c. d. sit S (15) c 1 Iust.

(Trampedach) (16) seqq. Iust. ( Eisele )

DE CONDICTIONE FLTU.lV A.

XIII 1

207

LIBER TERTIUS DECIMUS.

i1

PE CONDICTIONE FURTIVA.

1 2 Ulpia nus lihro octavo decimo ad Sabinum Tn
5 furtiva, re soli domino condictio competit.

2 Pomponius libro sexto decimo ad Gabinum Oori-
dictione3 ex causa furtiva et furiosi et infantes obli-
dantur, cum lieredes necessarii exstiterant, quamvis
cum eis agi non possit.

3 Paulus libro nono ad Sabinum St condicatur
io servus ex causa furtiva, id venire in condictionem ■

certum est quod intersit agentis, vehiti si heres sit _
institutus et periculum subeat dominus hereditatis i
perdendae, quod et Iuliar.us scribit, item si mortuum
hominem condicat, consecuturum ait pretium heredi-
tatis.1*

4 Ulpianus libro quadragensimo primo ad Sabi- .
num Si servus Vel filius familias11 furtum commiserit,
condicendum est domino id quod ad eum pervenit:

i e- in residuum noxae servum dominus dedere potest.5 I

5 Paulus libro nono ad Sabinum Ex furtiva
causa filio familias condici potest: numquam enim
ea condictione6 alius quam qui fecit tenetur aut
heres eius.

6 Ulfianus libro trigensimo octavo ad edictum
Proinde etsi ope consilio alicuius furtum factum sit,
condictione non tenebitur, etsi furta tenetur.

ati 7 Idem 1'tbro quadragensimo secundo ad Sabinum
Si pro fure damnum decisum sit, condictionem non
impediri verissimum est: decisione enim furti quidem

1 actio, non antem condictio tollitur. Furti actio
poenam petit legitimam, condictio rem ipsam, ea res
facit, ut neque furti actio per condictionem neque
condictio per furti actionem consumatur, is itaque,
cui furtum factum est, habet actionem furti et con-
is dictionem et vindicationem, habe), et ad exhibendum

2 actionem. 7 Condictio rei furtivae, quia rei habet
persecutionem, heredem quoque furis obligat, nec
tantum si vivat servus furtivus, sed etiam si deces-
serit: sed et si apud furis heredem diem suum obiit
servus furtivus vel non apud ipsum, post mortem
tamen furis, dicendum est, condictionem adversus he-
redem durare, ‘quae in herede diximus, eadem erunt ;
et in ceteris successoribus.5 s

so 8 Idfh libro vicennium septimo ad edictum In re
furtiva condictio ipsorum corporum competit: sed
utrum tamdiu, quamdiu exstent, an vero et si desierint
esse m rebus humanis? et si quidem optulit fur,
sine dubio nulla erit condictio: si non optulit, durat
condictio aestimationis eius: corpus enim ipsum prae-
1. „K, n ron potest. Si ex causa furtiva res con -
,r J®™1 ' euius temporis aestimatio fiat, quaeritur.

,ld vtemPus spectandum, quo res um-

192 1 tam fnr VI" cuin deteriorem rem kc-

292,i tam far da udo non liberatur: semper enim moram

fructus 'in h- Novissime dicendum est etiam

mictus in hac actione9 venire.

ex canna ' r° triSeni 'lmo ad edictum In condictione

r„pse,rt **

5 narte autem u», 1 ’ a ra bo11 Feredes sumus, pro
teneto “ pr° ea parte- P™ -ma heres est,

1

10 InEii libro trigensimo octavo ad edictum Sive 102, a
manifestus fur sive nec manifestus sit, poterit ci con-
dici. ita demum autem manifestus fur condictione
tenebitur, si deprehensa 11 non fuerit a domino pos-
sessio eius '2: ceterum nemo furum condictione tene-
tur. poste aquam dominus possessionem adprehendit,

et ideo lulianus, ut procedat in fure manifesto trae- io
tare, de condictione, ita proponit furem deprehensum
aut occidisse aut fregisse aut effudisse id quod inter-

1 ceperat. Ei quoque, qui vi honoram raptorum
tenetur, condici posse lulianus libro vicensimo se-

2 eundo digestorum significat Tamdiu autem con-
dictioni locus erit, donec domini facto dominium cius
rei ab eo recedat: et ideo si eam rem alienaverit,

3 condicere non poterit. Unde Celsus libro duo-
decimo digestorum scribit,, «i rem furtivam dominus 15
pure legaverit furi, heredem ei condicere non posse:
sed et si non ipsi furi, sed alii, idem dicendum est
cessare condictionem, quia dominium facto testatoris,

id est domini, discessit.

11 Paulus libro trigensimo nono ad edictum Sed

nec legatarius condicere potest: ei enim competit
condictio, cui res subrepta est, vel heredi eius: sed
vindicare rem legatam ab eo potest. 20

12 Ulpianus libro trigensimo octa.vn ad edictum
Et ideo eleganter Marcellus definit libro septimo13:
ait enim: si res mihi 11 subrepta tua remaneat, condi-
ces. sed et si dominium non tuo facto amiseris,

1 aeque condices. In communi igitur re eleganter
ait interesse, utrum tu provocasti communi dividundo
indicio an provocatus es, ut, si provocasti communi 25
dividundo indicio , amiseris condictionem , si provo-

2 catus es, retineas. Neratius libris membranarum
Aristonem existimasse refert eum, cui pignori res
data sit, Tncerti5*5 condictione acturum, si ea sub-
repta est10.

13 Paulus libro trigensimo nono ad edictum Ex
argento subrepto pocula facta condici posse Fulci-
mus ait: ergo in condictione poculorum etiam caela-
turae aestimatio fiet, quae impensa furis facta est, 30
quemadmodum si infans subreptus adoleverit, aesti-
matio fit adulescentis, quamvis cura et sumptibus
furis creverit.

14 Iuli anus libro vicensimo secundo digestorum
Si servus furtivus sub condicione legatus fuerit, pen-
dente ea heres condictionem habebit et, si lite con-
testata condicio exstiterit, absolutio sequi debebit,
percide ac si idem servus sub condicione liber esse

i ussus fuisset et lite contestata condicio exstitisset: ,15
nam nec petitoris iam interent hominem recipere et,
res sine dolo malo furis eius esse desiit, quod si
pendente condicione indicaretur, index aestimare debe-

1 bit, quanti emptorem invenerit. Cavere autem ex
hac actione petitor ei cum quo agitur non debebit.

2 Bove, subrepto et occiso condictio et bovis et, corii
et carnis domino competit, scilicet si et corium et
caro contrectata fuerunt17: cornua quoque condicen-
tur. sed si dominus condictione bovis pretium con- 40
secutus fuerit et postea aliquid eorum, de. quibus supra
dictum est, condicet, omnimodo exceptione summove-

tur. contra si corium condixerit et pretium eius con- 393,1
secutus bovem condicet, offerente fure pretium bovis

m\S~' C*' CodTi Ef'P' lfi; PfT' 11 — Bas

oq M. O,. Lod. 4, S (2) iunge 7, Q v i 12 s a lio
(3) coactioni IT «) "vW. (>^’\VL8?

W iuLhVa 2 (6)to^1C/10r“e/’4- -ndictioionel
W (S) lusi. {Longo) (9) in ham

actionem F* (io) iunge 10, 3, Y § 1 (ll) adprehensn
Jffo. (m) eius] rei Mo. (13) octavo Pernice (M) in
mihi error latet ( Pothier ) (15) ‘ 5 luat. ( Trampedach )

(16) sit I"2 (n) fuerint F* (18) iunge 45, 1, 24

23*

XIII 1. 2. 3. 4

208

DE CONDICTIONE FURTIVA

393,i/2 detracto pretio corii doli mali exceptione summove-
3 bitur. Idem iuris est uvis subreptis: nam et
mustum et viuac-ia iure condici possunt,

15 Celsus libro duodecimo digestorum Quod ab
e alio servus subripuit, eius nomiue liber furti tenetur':
condici autem ei non potest, nisi liber contrectavit.

16 1 Pomponius libro tricensimo octavo ad Quintum
Mucium Qui furtum admittit vel re commodata2 vel
deposita utendo, condictione quoque ex furtiva causa
obstringitur: quae differt ab actione commodati hoc,
quod, etiamsi sine dolo malo cl; culpa cius interierit
res, condictione tamen tenetur, cum in commodati
10 actione non facile ultra culpam ct in depositi non
ultra dolum malum teneatur is, cum quo depositi3
agetur.

17 Papinianus libro decimo quaestionum Parvi
refert ad tollendam condictionem, offeratur servus
furtivus an iu aliud nomen aliumque statum obliga-
tionis transferatur: nec me movet, praesens homo
fuerit nec ne, cum mora, quae eveniebat ex furto,
veluti quadam delegatione4 finiatur.
n> 18 Scaevola libro quarto quaestionum Quoniam
furtum fit, cum quis indebitos nummos sciens ac-
ceperit, videndum, si procurator suos nummos solvat,
an ipsi furtum fiat, et Pomponius epistularum libro
octavo ipsum condicere ait ex causa furtiva: sed et
me condicere, si ratum habeam quod indebitum da-
tum sit. sed altera condictione altera tollitur.

20 19 Paulus libro tertio ad Neratium Iulianus ex

persoua filiae, quae res amovit, dandam in patrem
condictionem in peculium respondit.

20 Trtphoninus libro qv.into decimo disputatio-
num Licet fur paratus fuerit excipere condictionem
et per me steterit, dum in rebus humanis res fuerat,
condicere eam, postea autem perempta est, tamen
durare condictionem veteres voluerunt, quia videtur,
25 qui primo invito domino rem contrectaverit, semper
in restituenda ea, quam nec debuit auferre, moram
facere. 6

n6

DE CONDICTIONE EX LEGE.

1 Paulus libro secundo ad Plautium Si obligatio
30 lege nova introducta sit nec cautum eadem lege, quo
genere actionis experiamur, ex lege agendum est.

nr

DE CONDICTIONE TRITICIARIA.

1 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Qui certam pecuniam numeratam petit, illa actione
utitur 'si certum petetur'8: qui autem alias res, per
35 Triti cariam condictionem'® petet, et generaliter dicen-
dum est eas res per hanc actionem peti, si quae sint
praeter pecuniam numeratam, sive in pondere sive in
mensura constent, sive mobiles sint sive. soli, quare
fundum quoque per hanc actionem petimus et si vecti-
galis sit sive iuH stipulatus quis sit, veluti usum frue-
1 tum vel servitutem utrorumque praediorum. Rem
autem suam per hanc actionem nemo petet, nisi ex
40 causis ex quibus potest, veluti ex causa furtiva vel
viw mobili abrepta.

394,1 2 11 Idem libro octavo decimo ad Sabinum Sed et

ei, qni vi aliquem de fundo deiecit, posse fundum
condici Sabinus scribit, et ita et Celsus, sed ita, si
dominus sit qui deieetus condicat: ceterum si non
sit, possessionem eum condicere Celsus ait.

3 Idem libro vicensimo septimo ad edictum In
s hae actione si quaeratur, res quae petita est cuius

temporis aestimationem recipiat, verius est quod Ser- 5
vius ait, 'condemnationis' 12 tempus spectandum 1 sivero
desierit esse in rebus humanis, mortis tempus, sed
i,- TtXdrci secundum Celsum erit spectandum: non
enim debet novissimum vitae tempus aestimari, ne
ad exiguum pretium aestimatio redigatur in servo
forte mortifere vulnerato, in utroque autem, si post
moram deterior res facta sit, Marcellus scribit libro 10
vicensimo habendam aestimationem, quanto deterior
res facta sit: et ideo, si quis post moram servum
eluscatum dederit, nee liberari eum: quare ad tem-
pus morae in his erit reducenda aestimatio.

4 Gaujs libro nono ad edictum provinciale Si
merx aliqua, quae certo die dari debebat., petita sit.
veluti vinum oleum frumentum, tanti litem aestiman-
dam Cassius ait, quanti fuisset eo die, quo dari de- * ■>

: buit: si de die nihil convenit, quanti tunc, cum iudi-
| cium acciperetur, idemque iuris iu loeo esse, ut pri-
mum aestimatio sumatur eius loci, quo dari debuit,
si de loco nihil convenit, is locus spectetur, quo pe-
teretur. 'quod et de ceteris rebus iuris est.5 13

IV1*

DE EO QUOD CERTO LOCO DARI OPORTET. 20

1 Gajus libro nono ad edictum provinciale Alit/
loco, quam in quem sibi dari quisque stipulatus esset,
non videbatur agendi facultas competere, sed quia
iniquum erat, si promissor ad cum locum, in quem
daturum se promisisset, nnmquam accederet (quod
vel data opera faceret vel quia aliis locis necessario
distringeretur), non posse stipulatorem ad suum per- 25
venire, ideo visum est utilem actionem in eam rem
comparare.

2 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Arbitraria actio utrinsque utilitatem continet tam
actoris quam rei: quod si rei interest, minoris fit
pecuniae condemnatio quam intentum15 est, aut si

1 actoris, maioris pecuniae fiat18. Uaec autem actio
ex illa stipulatione venit, ubi stipulatus sum a tc

2 Ephesi decem dari. Si quis Ephesi decem aut M
Capuae homiuem dari stipulatus experiatur, non debet
detracto altero loeo experiri, ne auferat loci utili-

3 tatem reo. Scaevola libro quinto decimo quaestio-
num ait non utique ea, quae tacite insunt stipula-
tionibus, semper in rei esse potestate, sed quid de-
beat-, esse in eius arbitrio, an debeat, non esse, et
ideo cum quis17 Stichum aut Pamphilum promittit,
eligere posse quod solvat, quamdiu ambo vivunt:
ceterum ubi alter decessit, e stingui eius electionem, 35
ne sit in arbitrio eius, an debeat, dum non vult vivum

| praestare, quem solum debet, quare et in proposito
eum, qui promisit Ephesi aut Capuae, si fuerit in
ipsius arbitrio, ubi ab eo petatur, conveniri non po-
tuisse: semper enim alium locum electurum: sic
evenire, ut sit in ipsius arbitrio, an debeat: quare
putat posse ab eo peti altero loco et siue loci ad-
iectione: 'damus igitur actori electionem petitionis’ ts.
et generaliter definit Scaevola petitorem electionem «
habere ubi petat, reum ubi solvat, scilicet ante peti-
tionem. proinde mixta, inquit, rerum alternatio lo- 395, 1
corum alternationi ex necessitate facit- actoris elec-
tionem et in rem propter locum: alioquin tollis ei

4 actionem, dum vis reservare reo optionem. Si
quis ita stipulatur ‘Ephesi et Capuae’, hoc ait, ut

5 Ephesi partem et Capuae partem petat. Si quis
insulam fieri stipuletur et locum non adiciat, uon

6 valet stipulatio. Qui ita stipulatur 'Ephesi decem 5
dari’: si ante diem, quam Ephesum pervenire possit,

(l) iunge 47, 2, 77 pr. (2) vel commodata re Jlfo.

(3) depositi dei. Hat. (4) oblatione Kniep, ef. 46, 3, 72 4 3
(5) iunge 43, 16, 1®

(6) Ed. — Bas. 24, 8, 6

(7) Sal. 1. *2. 3. 4. — Bas. 24, 8, 7. — Cf. Cod. 4, 9

(8) ' ’ Iust. ( Lenel ) (9) ‘ > Iust. (Trampedach) (10) re ins.

dett. (11) iunge 7, 9, 12. 12, s, 6. 13, 1, 1 (12) c ’ In.it.

(Pernice) (13) 4 5 lust. (Riccobono)

(14) Sab. l...*6. 7,..*9; Pap. 10. — Bas. 24, 9. — Cf
Cod. 3, 18 (15) intentatum Fs (15) pecuniae fiat

det. Sal. (17) qui Jp (1 8) ' ’ glossa (Naber)

DE EO QUOD CERTO LOCO

209

xni 4. 5

395 iis agat, perperam 1 ante diem agi, quia et Iuli anus pu-
' Ut diem tacite huic, stipulationi messe, quare, verum
puto quod Iuliauus ait eum, qui Romae stipulatur
7 hodie Carthagine dari, inutiliter stipulaiu Idem
Iuliauus tractat, au is, qui Ephesi sibi aut Tkio d^ri
stipulatus est, si alibi Titio solvatur, nihilo mim
possit intendere sibi dari oportere, et Iuhauus seri-
io bit liberationem noti contigisse atque ideo posse peti
quod interest**. Marcellus autem et. w tractat et
apud Iulianum notat posse diei et si milii aubi sol-
vatur, liberationem contigisse, quamvis invitus acci-
nere non co^&r; plane si non contigit liberatio, (ll-
eundum ait superes.se petitionem integrae summae,
quemadmodum si quis insulani alibi fecisset quam
ubi promiserat, in nihilum liberaretur, sed mihi vide-
15 tur summae solutio distare a fabrica insulae et ideo
S quod iuterest solum petendum. Nunc de officio
indicis huius actionis loquendum est, utrum quanti-
tati contractus debeat servire au vel excedere vel
minuere quantitatem debeat, ut, si interfuisset rei
Ephesi potius solvere quam eo loci quo convenie-
batur, ratio eius haberetur. Iuliauus Labeonis opi-
nionem secutus etiam actoris habuit rationem, cuius

interdum potuit iuteresse Ephesi recipere: ‘itaque uti-
jo litas quoque actoris veniet'3, quid enim si t.raiecticiani
pecuniam dederit4 Ephesi recepturus, ubi sub poena
debebat pecuniam vel sub pignoribus, et distracta
pignora sunt vel poena commissa mora tua? vel fisco
aliquid debebatur et res stipulatoris vilissimo distracta
est? in hanc arbitrariam quod interfuit veniet et

quidem ultra ‘legitimum modum usurarum’, quid si
merces solebat comparare: 6an et lucri ratio habeatur,
non solius damni? puto et lucri habendam rationem.

a o Gaius libro nono ad edictum provinciale Ideo
in arbitrium iudieis refertur haec actio, quia scimus,
quam varia sint pretia rerum per singulas civitates
regionesque, maxime vini olei frumenti: pecuniarum
quoque licet videatur una et eadem potestas ubique
esse, tamen aliis loc.iB facilius et levibus usuris in-

veniuntur, aliis difficilius et gravibus usuris.

4 Ulpianus libro vicesimo septimo ad edictum
so Quod si Ephesi petetur, ipsa sola sumina petetur nec
amplius quid, nisi si quid esset stipulatus, vel si
! temporis utilitas intervenit. Interdum index, qui
ex hae actione cognoscit, cura sit arbitraria, absol-
vere reum debet, cautione ab eo exacta de pecunia
ibi solvenda ubi promissa est. quid enim si ibi vel
oblata pecunia actori dicatur vel deposita vel ex fa-
cili solvenda? nonne debebit interdum absolvere? in
summa aequitatem quoque ante oculos habere debet
35 index, qili huic actioni addictus est.

•i* Paulus libro yicensimo octavo ud edictum Si
heres a testatore iussus sit certo loco quid dare,
arbitraria actio competit:

6 1 omponius libro viccnsi-MO secundo ad Sabinum
■■ud, mutua pecunia sic data fuerit, ut certo loco red-
datur. “

40 , ( ] v&enximo octavo ud edictu n

Donae fidei indiciis, etiamsi in contrahendo coni
i J R<:0 quid praestetur, ex empto vel ve
’ tamen mt°811 actl.(> c,0.mPetit> uon arbitraria acti

hac actioa? **

Camif^^r5 lll>ro tcrtio <P“>*stionum Ce
eunia ab ^ ht9»VaU'ls hdeiussorem accepisti: e
6 beb t Id e f ,r -tei^ ab ^so Promiore pet

S S febeaUism e T? .

rtete.it, quo minus tota^tnm clplSlve^

obligationem fideiussoris augeri: neque enim haec 397, i/s
causa recte comparabitur obligationi usurarum: ibi
enim duae stipulationes sunt, hic autem uua pecu-
niae creditae est, circa cuius exsecutionem aestima- to
tionis ratio arbitrio iudieis committitur, eiusque dif-
ferentiae manifestissimum argumentum esse puto, quod,
si post moram factam pars pecuniae soluta sit et
reliquum petatur, officium iudieis tale esse debeat,
ut aestimet, quanti actoris intersit eam dumtaxat
summam quae petetur Capuae solutam esse.

9 Ulpianus libro quadrcigensimo septimo ad Sa-
binum Is qui certo loco dare promittit nullo alio loco, ts
quam in quo promisit, solvere invito stipulatore potest.

10 Paulus libro quarto * quaestionum Si post mo-
ram lactarii, quo minus Capuae solveretur, cum arbi-
traria vellet agere, fidciussor acceptus sit eius actio-
nis nomine, videamus, ne ea pecunia, quae cx sen-
tentia iudieis accedere, potest, non debeatur ncc sit
in obligatione, adeo ut nunc quoque sorte soluta vel

si Capuae petatur, arbitrium iudieis cesset: nisi si 20
quis dicat, si index centum et viginti condemnare
debuerit, centum solutis ex universitate, tam ex sorte
quam cx poena solutum videri, ut supersit petitio
eius quod excedit sortem", et accedat poena pro
eadem quantitate, quod non puto admittendum, 10tanto
magis, quod creditor accipiendo pecuniam etiam re-
misisse poenam videtur.

V11

DE PECUNIA CONSTITUTA. as

1 Ulpianus libro vicenmno septimo ad edictum
Hoc edicto praetor favet naturali aequitati ,a: qui con-
stituta ex consensu facta custodit, quoniam grave est

1 fidem fallere. Ait praetor: ‘Qui pecuniam debi-
tam constituit’, ‘qui’ sic accipiendum est ‘quaeve’,
nam et mulieres de constituta tenentur, si non inter-

2 cesserint. De pupillo etsi nihil sit expressum
edicto, attamen sine tutoris auctoritate constituendo m

3 non obligatur. Sed si filius familias constituerit,
au teneatur, quaeritur: sed puto verum et ipsum

4 constituentem teneri et patrem de peculio. Eum,
qui inutiliter stipulatus est, cum stipulari voluerit,
non constitui sibi, dicendum est de constituta ex-
periri Don posse, quoniam non animo constituentis,

5 sed promittentis factum sit. An potest aliud con-
stitui quam quod debetur, quaesitum est. sed cum 35
iam placet rem pro re solvi posse, nihil prohibet et
aliud pro debito constitui: denique si quis centum
debens frumentum eiusdem pretii constituat, puto

6 valere constitutum. ^Debitum autem cx quacum-
que causa potest constitui, id est cx quocumque con-
tractu sive certi sive incerti, et si ex causa emptio-
nis quis pretium debeat vel ex causa dotis vel ex

7 causa tutelae vel ex quocumque alio contractu. De-

8 bitum autem vel natura sufficit. Sed et is, qui 40
honoraria actione, non fure civili obligatus est, con-
stituendo tenetur: videtur enim debitum et quod inre
honorario debetur, et ideo et pater et dominus de
peculio obstricti si constituerint, tenebuntur usque
ad eam quantitatem, quae tuuc fuit in peculio, cmn
constituebatur: ceterum si plus suo nomine consti-
tuit, non tenebitur in id quod plus est. 11

2 Iuliauus libro undecimo digestorum Quod si 397, i
filii nomine constituerit se decem soluturum, quam-
vis iu peculio quinque fuerint, de constituta in decem
tenebitur.

3 Ulpianus libro vicemimo septimo ad edictum
Quod si maritus plus constituit ex dote quam facere
poterat, quia debitum constituerit, in solidum quidem
tenetur, sed mulieri in quantum facere potest con- 5

(l) agit: vicletur enim ins. Kr M <► r ,

(3) (OejJlS ( Hertio( ) *rei6’ V2,

Dorte (,0) 4. ^ 80rt>iml

(ll) Sab. 1. *7. 3...S. T. 8. 10. 11. 13. ..19. 21.. .24; Pap. *6.
25. 25. *30: Ed. *12. *20. 27...2S ; App. 31. — Jias 20,
1...31. - — Cf. Cod. 4, IS (12) aequitate E (13) $ 6 h<s
V Pernice ) (H) {ungenda 50, 16, 1S2?

*8.

7,

f. 't

XIII 5

DE PECUNIA CONSTITUTA

210

307, 5 I demnatur. Si quis autem constituerit quod iure ,
civili debebat, iure praetorio non debebat, 'id est per
exceptionem’1, »n constituendo teneatur, quaeritur: et
est verum, ut et Pomponius scribit, eum non teneri,
quia debita ruribus2 non est pecunia quae constituta

2 est. Si is, qui et iure civili et praetorio debebat,
in diem sit obligatus, an constituendo teneatur? et
Labeo ait teneri constitutum3, quam sententiam et

)« Pedius probat: et adicit Labeo vel propter lias po-
tissimum pecunias, quae nondum peti possunt, con-
stituta inducta: quam sententiam non invitus pro-
barem: habet enim utilitatem, ut ex die obligatus
constituendo se eadem die soluturum teneatur.

4 Paul vs libro vicensimo nono ad edictum Sed
et si citeriore die constituat se soluturum, similiter
tenetur.

i» 5 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Eum, qui Ephesi promisit se soluturum, si constituat
1 alio loco se, soluturum, teneri constat. Iulianus
legatum Romae constituentem, quod in provincia ac-
ceperat, putat conveniri4 debere, quod et verum est.
sed et si non cum Romae esset, sed in provincia ad-
huc, constituit se Romae soluturum, denegatur in
‘2 eum actio de constituta. Quod exigimus, ut sit
2<> debitum quod constituitur, in rem exactum est, non
utique ut is cni constituitur creditor sit: nam et quod
ego debeo tu constituendo teneberis, et quod tibi

3 debetur si mihi constituatur, debetur. Iulianus
quoque libro undecimo scribit: Titius epistulam ad
me talem emisit: ‘Scripsi me secundum mandatum
‘Seii, si quid tibi debitum5 adprobatum erit me® tibi
‘cautarum et soluturum sine controversia.’ tenetur

4 Titius de constituta pecunia. Sed si quis consti-
25 luerit alium soluturum, non se pro alio, non tenetur:

3 et ita Pomponius libro octavo7 scribit. Item si
mihi constituas te soluturum, teneberis: quod si milii
constitueris Sempronio te soluturum, non teneberis.

G Iulianus libro undecimo digestorum scribit pro-
curatori constitui posse: quod Pomponius ita inter-
pretatur, ut ipsi procuratori constituas te soluturum,

7 non domino. Item tutori pupilli constitui potest

8 et actori municipum et curatori furiosi8: sed et
se y ipsi constituentes tenebuntur. Si actori muniei-

pum vel tutori pupilli vel curatori furiosi vel adu-
lescentis ita constituatur municipibus solvi vel pupillo
vel furioso vel adulescenti, utilitatis gratia puto dan-
dam municipibus vel pupillo vel furioso vel adu-
10 lescenti utilem actionem. Servo quoque consti-
tui posse constat et, si servo constituatur domino
solvi vel ipsi servo, qualemqualem servum domino
adquirere obligationem.

85 6 Paulus libro secundo sententiarum Idem est

ct si ei qui bona fide mihi servit constitutum fuerit.

7 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Sed et si filio familias constituatur, valet constitutum.

1 Si mihi aut Titio stipuler, Titio constitui suo no-
mine non posse Iulianus ait, quia non habet peti-
tionem, tametsi solvi ei possit,
in 8 Paulus libro vicensimo nono ad edictum Si
398.1 vero mihi aut Titio constitueris te soluturum, mihi
competit actio: quod si, posteaquam soli mihi te
soluturum constituisti, solveris Titio, nihilo minus
mihi teneberis.

9 Papinianus libro oc.tavo quaestionum Titius
tamen indebiti condictione tenebitur, ut quod ei per-
peram solutum est ei qui solvit reddatur.

5 1Q Paulus libro vicensimo nono ad edictum Idem
est et si ex duobus reis stipulandi post alteri con-
stitutum, alteri postea solutura est, quia loco eius,
cui iam solutum est, haberi debet is cui constituitur.

11 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Hactenus igitur constitutum valebit, si quod consti-

tuitur debitum sit, etiamsi nullus apparet, qui inte- 9
rim debeat: ut puta si ante aditarn hereditatem debi- ui '*
toris vel capto eo ab hostibus constituat quis se
soluturum: nam ct Pomponius scribit valere eonsti-
1 tutum8, quoniam debita pecunia constituta est. Si
quis centum 'aureos’ debens ducentos constituat, in
centum tantummodo tenetur, quia ea 10 pecunia de-
bita est,: ergo et is, qui sortem et usuras quae non
debebantur constituit, tenebitur in sortem dumtaxat.

12 Paulus libro tertio decimo ad edictum Sed is
et si decem debeantur et decem et Stichum 'consti-
tuat’11, potest dici decem tantummodo nomine teneri.

19 Idem libro vicensimo nono ad edictum Sed si
quis viginti debens decem constituit se soluturum,
tenebitur.

14 Ulpianus libro vicen-simo septimo ad edictum
Qui autem constituit se soluturum, tenetur, sive ad- y-

1 ieeit, certam quantitatem sive non. Si quis con-
stituerit; se pignus daturum: cum utilitas pignorum

2 inrepserit, debet etiam hoc constitutum admitti. Sed
et si quis certam personam fi defossuram pro sc con-
stituerit, nihilo minus tenetur, ut Pomponius scribit,
quid tamen si ea persona nolit fideiubere? puto te-
neri eum qui constituit, nisi aliud actum est. quid
si arite decessit? si mora interveniente, aequum est
teneri eum qui constituit vel in id quod interest vel 26
ut ntiam personam non minus idoneam fideiubentem
praestet: si nulla mora interveniente, magis 12 puto

3 non teneri. Constituere autem et praesentes et
ab-sentes possumus, sicut pacisci, et per nuntium et
per nosmet ipsos, et quibuscumque verbis.

15 Paulus libro vicensimo nono ad edictum Et
licet libera persona sit, per quam tibi constitui, non 3»
erit impedimentum, quod per liberam personam 18 r.d-
quirimus . quia ministerium tantummodo hoc casu
praestare videtur.

1.6 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Si duo quasi duo rei constituerimus, vel eum altero

1 agi poterit in solidum. Sed et certo loco et tem-
pore constituere quis potest, nec solum eo loci posse
eum petere, ubi ei constitutum est, sed exemplo arbi- 35

2 trariae actionis ubique potest. 'Ait praetori 13 : ‘si
‘appareat eum qui constituit neque solvere14 neque fe-
cisse neque per actorem stetit 15, quo minus fieret quod

3 ‘constitutum est’. Ergo si non stetit per acto-
rem, tenet actio, etiamsi per rerum naturam stetit:

4 sed magis dicendum est- subveniri reo debere. Haec
autem verba praetoris ‘neque fecisse reum quod con-
stituit’ utrum ad tempus constituti pertinent an vero
usque ad litis contestationem trahimus, dubitari po- io
texi: et puto ad tempus constituti,

17 Paultjs libro vicensimo nono ad edictum Sed
et si alia die offerat nec actor accipere voluit nec
ulla eausa iusta fuit non accipiendi, aequum est suc-
curri reo aut exceptione aut iusta interpretatione, ut
factum actoris usque ad tempus iudieii ipsi noceat:

ut illa verba ‘neque fecisset’ 16 hoc significent, ut ne- 399, i
que in diem in quem constituit fecerit neque postea

18 Ulpianus libro vicensimo septimo ad edictum
Item illa verba praetoris ‘neque per actorem stetisse
eandem recipiunt dubitationem, et Pomponius dubi-
tat, si forte ad diem constituti per actorem non ete- 5
terit, 8,nte. stetit vel postea, et puto et 17 haec ad diem
constituti referenda, proinde si valetudine impeditus
aut vi aut tempestate petitor non venit, ipsi nocere

1 Pomponius scribit. Quod adicitur: ‘eamque pe-
cuniam cum constituebatur debitam fuisse’ inter-
pretationem pleniorem exigit, nam primum illud effi-
cit, ut, si quid tunc debitum fuit cum constituere-
tur, nunc non sit, nihilo minus teneat constitutum,
quia retrorsum se actio refert, proinde temporali K>
actione obligatum constituendo CeRus et Iulianus

(l) 4> glossa ( Eisele ) (2) foribus S, viribus F (3) con-

stitutum dei. Bal. (4) non ins. Cuiacius: ef. D. 5, 1, B

(5) debitum] debet cum Mo. (6) me dei. Bal. (7) libro

LYHI? Pernice (8) vel adulescentis ins. Mo. (9) con-

Rtitum F (10) ea] ex F (11) ' > Ia st. ( Lenel) (12) agU
i ’2 (13) Iu st. (Lenel): quae sequuntur formutOf

verba fuerunt (14) solvisse Kr. (16) stetisse Bal-
(1C) fecisse S (17) et dei. F* (is) ion suppi. Hotomanus

COMMODATI YML CONTRA

211

XIII 5. 6

390, ii scribant teneri debere, licet post constitutum dies
temporalis actionis exierit, quare et si post tempus
obligationis se soluturum ' constituent, adhuc idem
Julianus putat, quoniam eo tempore constituit quo
erat obligatio, licet in id tempus quo non tenebatur

0 e re autem est hic snbiungere, utrum poenam
is contineat haec actio an rei persecutionem: et magis

nst, ut etiam Marcellus putat, ut rei sit persecutio.
3 Vetus fuit dubitatio, an qui hac actione egit sor-
tig obligationem consumat, et tutius est dicere soiu-
i.ione potius ex hac actione facta liberationem con-
fingere, non litis contestatione, quoniam solutio ad
utramque obligationem proficit2.

19 Paulus libro vicenstino nono ad eatetum tu
2m ,,uod sub condicione debetur, sive pure sive certo
die constituatur, eadem condicione suspenditur, ut
, xisteutc coudicione teneatur, deficiente utraque actio

1 depereat3. Sed is qui pure debet si sub condi-
,.ioue constituat, inquit Pomponius in hunc, utilem
•> actionem esse. Si pater vel dominus constituerit
se soluturum quod fuit in peculio, nen minueretur
peculium eo, quod ex ea causa obstrictus esse coe-
perit: et licet interierit peculium, non tamen libe-
ratur.

25 20 Idem libro quarto ad Plautium Nec erum quod

■ rescit peculium aut decrescit, pertinet ad constitu-
toriam actionem.

2.1 Idem libro viceimmo nono ad edictum Pro-
missor Stichi post moram ab eo factam mortuo Sticho
si constituerit se pretium eius soluturum , tenetur,
i Si sine die constituas, potest quidem dici te non
•io teneri, licet verba edicti late pateant: alioqnin ct
conlestim agi tecum poterit, si statim ut constituisti
iion solvas : ‘sed modicum tempus statuendum est non
'1 minus decem dierum, ut exactio celebretur'1. Con-
stituto satis non facit, qui soluturum se constituit,
si offerat satisfactionem, si quis autem constituat se
satisdaturum, fideiussorem vel pignora det, nou tene-
tur, quia nihil intersit, quemadmodum satisfaciat.

55 22 Idem libro sexto brevium 5 Si post constitu-

tam tibi pecuniam hereditatem ex senatus consulto
Trebelliam) restitueris, quoniam sortis petitionem
transtulisti ad alium, deneganda est tibi pecuniae,
constitutae actio, idem est in hereditatis possessore,
post evictam hereditatem. 4sed magis est, ut fidei-
commissario vel ei qui vicin decernenda esset actio.
23 Ivlianus libro undecimo digestorum Promis-
400,1 sor hominis homine mortuo, cum por cum staret,»
quo minus traderetur, etsi hominem daturum se con-
stituerit, de constituta pecunia tenebitur, ut pretium
eius solvat.

2i Marcellus libro _ singulari responsorum Ti-
taus Scio epistulam emisit in haec verba: ‘Reman-
serunt apud me quinquaginta ex credito tuo ex con-
s tractu pupillorum meorum, quos tibi reddere debebo
idibus Maiis probos: quod si ad diem supra scriptum
non dedero tunc dare debebo usuras tot.’ quaero
an Lncms Ritius in locum pupillorum hac cautione
ietbKHnnuferit' Mar?ellus respondit, si intercessis-

sancis r

10 l[brE, ?cf£f° questionum Illud

quod non a" Vcl alterum

dixi non esse on,ij,,njS0*vl're. P°8slti quaesitum est.

1 stitutae rei frCerT ’ Si ’ ' bo^e fid,em

beri tibi iuraveris i I 1Ureiurando delato de-
«e de 3 “ “““

:■'■■ actio, Ilhr, lilii II ''' ,?

ts) brevis edicti F1 (G) eum m ' IuSt' ^Faier^
(r) ‘ > Iust. (II. Krueger) (B) ^ ™ F\ constaret F'
dossa ( Snaloja ) (10) in l 27 L £,T ^ qum.,.iuret

■ tulero iusiurandum , sed referendi necessitate com- 401,14
' pulsus id fecero, quia nemo dubitat mode.stius facere is

! qui" referat, quam ut ipse iuret nulla distinctio ad-
! bibetur , tametsi ob tuam facilitatem ac meam vere-
; cuudiam subsecuta sit referendi necessitas.

26 Scaevola libro primo responsorum Quidam
: ad creditorem litteras ciusmodi fecit: ‘Decem, quae

‘Lucius Titius ex arca tua mutua acceperat, salva
‘ratione usurarum habes penes me, domine.’ respon-
dit secundum ea quae proponerentur actione de con-
stituta pecunia eum teneri. 20

27 10 ULPlANUSlibro quarto decimo ad edict urn 1 I I rutn
praesente debitore an absente constituat quis, parvi
refert, hoc amplius etiam invito constituere eum posse
Pomponius libro trigensimo quarto scribit: unde fal-
sam putat opinionem Labeonis existimantis, si, post-
quam quis11 constituit pro alio, dominus ei denuntiet
ne solvat, in factum exceptionem dandam: nec im- 25
merito Pomponius: nam cum semel sit obligatus qui
constituit, factum debitoris non debet eum excusare.

28 12 Gajus libro quinto ad edictum provinciale Ubi
j quis pro alio constituit se soluturum, auhuc is, pro

quo constituit, obligatus manet.

29 Paulus libro mcensww quarto ad edictum

■ Qui iniuriarum vel furti vel vi bonorum raptorum 3«

1 tenetur actione, constituendo tenetur.

30 Idem libro secundo sententiarum Si quis duo-
bus pecuniam constituerit tibi aut Titio, etsi stricto
iure propria actione13 pecuniae constitutae manet
obligatus, etiamsi Titio solverit, tamen per exceptio-
nem adiuvatur.

31 Scaevola libro quinto digestorum Lucius Ti-
tius Seiorum debitor decessit: hi persuaserunt Publio 35
Maevio, quod hereditas ad eum pertineret, et fecerunt,
ut epistulam in eos exponat debitorem sese esse
quasi heredem patrui sui coufitentein, qui et addidit
epistulae suae, quod in rationes suas eadem pecunia
pervenit, quaesitum est, cum ad Publium Maevium
ex hereditate Lucii Titi nihil pervenerit, au ex scri-

j ptura proposita de constituta, pecunia conveniri pos-
sit, et an doli exceptione uti possit, respondit nec
! civilem eo nomine actionem competere: sed nec de 4«
constituta secundum ea quae proponerentur, idem 401, i
quaesiit, usurarum nomine quod ex causa supra scri-
pta datum sit, an repeti possit, respondit secundum
ca quae proponerentur posse.

VI11

COMMODATI VEL CONTRA.

1 1 Ulpianus libro vicensimo octavo ad edictum e

Ait_ praetor: ‘Quod quis commodasse dicetur, de eo
1 ‘indicium dabo’. Huius edicti interpretatio non
est difficilis, unum solummodo notandum, quod qui
edictum concepit commodati fecit mentionem, cum
Paconius15 utendi 16 fecit mentionem, inter commoda-
tura autem et utendum datum Labeo quidem ait tan-
tum iuteresse, quantum inter genus et speciem: com-
modari enim rem mobilem, non etiam soli, utendam io
dari etiam soli, sed ul. apparet, proprie commodata
res dicitur et quae soli est, idque et Cassius existi-
mat. _ Vivianus amplius etiam habitationem conimo-
. 2 dari posse ait. Impuberes commodati actione non
tenentur, quoniam nec constitit commodatum in pu-

■ pilli persona sine tutoris auctoritate, usque adeo ut,
etiamsi pubes factus dolum aut culpam admiserit, hac
actione non tenetur17, quia ab initio non constitit.

: 2 Paulus libro vicensimo nono ad edictum Nec in is

furiosum commodati actio danda est. sed ad exhiben-
dum adversus eos dabitur, ut res exhibita vindicetur.

mox delevit F 2 (12) r.f. net. io (13) propri-

actioni F

(14) Sab. 5. *«. 7, *s. *10. *]t. *12. »13. »14. 15. 17...21 ;

Sd. *9. *1G. 22. 23; Pap. *t. — Bas. 13, 1. — Cf. Cod. 4, 23
(15) pacunius FS (36) dati ins. d‘Amaud (17) teneatur
Sal.

XIII 6

COMMODATI

212

401, 17 3 Ulpianus libro tricensimo octavo ad edictum

Sed mihi videtur, ei locupletior pupillus factus sit,
dandam utilem commodati actionem secundum divi

1 Pii rescriptum. Si reddita quidem sit res com-
modata, sed deterior reddita, non videbitur 1 reddita,

M quae deterior facta redditur, nisi quid 2 interest prae-
stetur: proprie enim dicitur res non reddita, quae

2 deterior redditur.3 In hae actione 'sicut in ceteris
bonae fidei iudieiis similiter’19 in litem iurabitur: et rei
iudieandac tempus, quanti res sit, observatur, quam-
vis in stricti4 litis contestatae tempus spectetur.

3 Heres eius qui commodatum accepit pro ea parte
qua licres est convenitur, Snisi forte habeat6 facul-
tatem totius rei restituendae nec faciat: tunc enim

» condemnatur in solidum, quasi hoc boni indicis ar-

4 bitrio conveniat. Si filio familias servove com-
modatum sit, dumtaxat de peciilio agendum erit: cum
filio, autem familias ipso et directo quis poterit, sed
et si ancillae vel filiae familias commodaverit, dum-

5 taxat de peculio erit agendum. Sed non tan-
tum ex causa doli earum personarum pater vel domi-
nus . condemnetur, sed et ipsius quoque domini vel

so patris fraus dumtaxat venit, ut Iulianus libro undecimo

6 circa pigneraticiam actionem distinguit. Non po-
test commodari id quod usu consumitur, nisi forte ad
pompam vel ostentationem quis accipiat.

4 Gaius libro primo de verborum obligationibus
Saepe etiam ad hoc commodantur pecuniae, ut dicis
gratia numerationis loco intercedant.

5 Ulpianus libro tricensimo octavo ad edictum Si
33 ut certo loco vel tempore reddatur commodatum con-
venit, officio indicis inest, ut rationem loci vel tera-

1 poris habeat. . Si quis hac actione egerit et obla-
tam litis aestimationem susceperit, rem offerentis facit.

2 Nunc videndum est, quid veniat in commodati
actione, utrum dolus an et culpa an vero et omne
periculum, et quidem in contractibus interdum dolum
solum, interdum et culpam praestamus : dolum in
deposito: nam quia nulla utilitas eius versatur apud

<« quem deponitur, merito dolus praestatur solus: ‘nisi
Torte et merces accessit (tunc enim, ut est et con-
stitutum, etiam culpa exhibetur) aut si hoc ab initio
402, i ‘convenit, ut et culpam et periculum praestet is penes
'quem deponitur’20, sed ubi ntrinsque utilitas vertitur,
ut in empto, ut in locato, ut in dote, ut in pignore,

3 ut in societate, et dolus et culpa praestatur. Com-
modatum autem plerumque solam utilitatem continet
eius cui commodatur, et ideo verior est Quinti Mucii
sententia existimantis efc culpam praestandam et dili-

3 gentiam et, si forte res aestimata data sit, omne
periculum praestandum ab eo, qui aestimationem se

4 praestaturum recepit. Quod vero senectute con-
tigit vel morbo, vel vi latronum ereptum est, aut7
quid simile accidit, dicendum est nihil eorum esse
imputandum ei qui commodatum accepit, nisi aliqua
culpa interveniat, proinde et si incendio vel ruina
aliquid contigit vel aliquid6 damnum fatale, non
tenebitur, nisi forte, cum possit res commodatas sal-

10 5 vas facere, suas praetulit. Custodiam plane com-
6 modatae rei ‘etiam 9 diligentem’ 14 debet praestare.
Sed an etiam hominis commodati custodia praestetur,
apud veteres dubitatum est. nam interdum et homi-
nis custodia praestanda est, si vinctus commodatus
est, vel eius aetatis, ut custodia indigeret: certe si
hoc actum est, ut custodiam is qui rogavit praestet,
7. dicendum erit praestare. Sed 11 interdum et mor-
tis damnum ad eum qui commodatum rogavit perfci-
1K net: nam si tibi equum commodavero, ut ad villam
adduceres, tu ad bellum duxeris, commodati tene-
beris: idem erit et in homine, plane si sic commo-
davi, ut ad bellum duceres, meum erit periculum,
nam et si servum tibi tectorem commodavero et de

machina ceciderit, periculum meum esse Nam usa ait: 402
sed ego ita hoc verum puto, si tibi commodavi, ut
et in machina operaretur: ceterum si ut de plano
opus faceret, tu eum imposuisti in 12 machina, aut si 20
machinae culpa factum minus diligenter non ab ipso
ligatae vel funium perticarumque vetustate, dico pe-
riculum, quod culpa coDtigit rogantis commodatum,
ipsum praestare debere: nam et Mela scripsit, si ser-
vus lapidario commodatus sub machina perierit, te-
neri fabrum commodati, qui neglegentius machinam

8 colligavit. Quin immo et qui alias re commodata
utitur, non solum commodati, verum furti quoque
tenetur, ut Iulianus libro undecimo digestorum seri- 25
psit. denique ait, si tibi codicem commodavero et
in eo chirographum debitorem tuum cavere 13 feceris
egoque hoc interlevero, si quidem ad hoc tibi com-
modavero, ut caveretur tibi ia eo, teneri me tibi
contrario indicio : si minus, neque 14 me certiorasti
ibi chirographum esse scriptum: etiam teneris mihi,
inquit, commodati, immo, ait, etiam furti, quoniam
aliter re15 commodata usus es, quemadmodum qui
equo, inquit, vel vestimento aliter quam commodatum 30

9 est utitur, furti teDetur. Usque adeo autem dili-
gentia in re commodata praestanda est, ut etiam in
ea, quae sequitur rem commodatam, praestari de-
beat: ut puta equam tibi commodavi, quam pullus
comitabatur: etiam pulli te custodiam praestare de-

10 bere veteres responderunt. Interdum plane do-
lum solum in re commodata qui rogavit praestabit,
ut puta si quis ita convenit: vel si sua dumtaxat
causa commodavit, sponsae forte suae vel uxori, quo 35
honestius culta ad se deduceretur, vel si quis ludos 403,
edeus x>raetor scaenicis commodavit, vel ipsi prae-
li tori quis ultro commodavit. Nuiic videndum, in
quibus speciebus commodati actio locum habeat, et

est apud veteres de. huiusmodi speciebus dubitatum.

12 Rem tibi dedi, ut creditori tuo pignori dares:
dedisti: non repigneras, ut mihi reddas. Labeo ait
commodati actionem locum habere, quod ego puto
verum esse, nisi merces intervenit: tunc enim vel ii. <
factum vel ex locato conducto agendum erit., plane
si ego pro te rem pignori dedero tua voluntate, man-
dati erit actio, idem Labeo recte dicit, si a me culpa
absit repignerandi, creditor autem nolit reddere pignus,
competere tibi ad hoc dumtaxat commodati, ut tibi
actiones adversus eum praestem, abesse, autem culpa

a me videtur, sive iam solvi pecuniam sive solvere
sum paratus, sumptum plane litis ceteraque aequum io

13 est eum adgnoscere, qui commodatum accepit. Si
me rogaveris, ut servum tibi cum lance commodarem
et servus lancem perdiderit, Cartilius ait111 periculum
ad te respicere, nam et lancem videri commodatam:
quare culpam in eam quoque praestandam, plane si
servus cura ea fugerit, eum qui commodatum accepit

14 non teneri, ‘nisi fugae praestitit culpam’50. Si de
me petisses, ut triclinium tibi sternerem et argentum
ad ministerium praeberem, et fecero, deinde petisses, 11
ut idem sequenti dic facerem et cum commode ar-
gentum domi referre non possem, ibi hoc reliquero
et perierit: qua actione agi possit et cuius esset pe-
riculum? Labeo dc periculo scripsit multum interesse,
custodem posui an non: si posui, ad me periculum
specture, si minus, ad eum penes quem relictum est.
ego puto commodati quidem agendum, verum custo-
diam eum praestare debere, penes quem res relictae 20

15 sunt, ‘nisi aliud noininatim convenit’17. Si duobus
vehiculum commodatum sit vel locatum simul, Cel-
sus filius scripsit 18 libro sexto digestorum quaeri posse,
utrum unusquisque eorum in solidum an pro parte
teneatur, et ait duorum quidem in Eolidum dominium
vel possessionem esse non posse: nec quemquam
partis corporis dominum esse, sed totius corporis

(l) videtur A’2 (2) quod A (3) iunge 4 fi, 3, 27 (4) iuris

mi. f (5) § 3 fisi- Iust. ( Eisde ) (6) habuit F' (7) si

mvj. Hal. (8) aliud Mo. {9) reitiam F (10) ‘ ’ Iust.

(Seckel) (ll) se F (12) inpoauistin F\ inposuit in

F1 (13) cavere F2, facevere F1, scribere Mo. (14) ne-
que] nec si Mo.: neque... scriptum Iust. (Gradenwih)
(is) alittere F (lfi) cart, ait dei. F2 (17) ‘ ’ Iust. (Kr.)
(18) scribit F2 (13) ‘ ’ Iust. (Pernice) (20) ‘ ’ lusl.(EiseU)

s sa

VEL CONTRA

213

XIII 6

,>ro indiviso pro parte dominium habere, usum autem
balinei quidem vel porticus vel campi uniuscuiusque
in solidum esse (neque enim minus me uti, quod et
alius uteretur); verum m vehiculo commodato vel
locato pro parte quidem effectu me usum liabere,
quia non omnia loca vehiculi teneam sed esse verius
ait et dolum ct culpam et diligentiam ct custodiam
in totum me praestare debere: quare duo quodammodo
rei habebuntur et, 'si’ alter conventus praestiterit ,
so liberabit alterum ct ambobus competit furti actio,

6 Pomponius libro quinio ad Saouium ut alter-
utro acente alterius actio contra furem tollatur.

7 TJlpiaxus libro vicensimo octavo ad edictum
Unde quaeritur, si alter furti egerit, an ipse solus
debeat commodati conveniri, et ait Celsus, si alter

35 conveniatur qui furti non egit, et paratus sit periculo
suo conveniri3 alterum, qui furti agendo lucrum sen-
sit es re commodata, debere eum audiri et absolvi.
1 Sed si legis Aquiliae adversus socium eius habuit
commodator actionem, videndum erit, ne cedere de-
beat, ‘si forte damnum dedit alter, quod hic qui con-
venitur commodati actione sarcire compellitur'2: nam
et si adversus ipsum habuit Aquiliae actionem com-
modator, aequissimum est, ut commodati age.ndo re-
40 mittat actionem: ‘nisi forte quis dixerit agendo eura
e lege Aquilia hoc mimis consecuturum, quam ex
causa commodati consecutus est: quod videtur ha-
bere rationem.

404, i 8 PoiiPOUWS libro quinto ad Sabinum Rei com-
modatae et possessionem et proprietatem retinemus:

9 Vlpiaxus libro secundo ad edictum nemo enim
commodando* rem facit cius cui commodat".

6 10 Idem libro vicensimo nono ad Sabinum Eum,

qui rem commodatam accepit, si in eam rem usus
est iu quam accepit, nihil praestare, si eam in nulla
parte culpa sua deteriorem fecit, verum est: nam si
1 culpa eius7 fecit deteriorem, tenebitur. Si rem
inspectori dedi, an similis sit ei cui commodata ros
est, quaeritur, et si quidem mea causa dedi, dum
volo pretium exquirere, dolum mihi tantum praesta-
i(i bit: si sui, ct custodiam: et ideo furti habebit- actio-
nem. sed ct si dum refertur periit, si quidem ego
mandaveram per quem remitteret, periculum meum
erit: si vero ipse cui voluit commisit, aeque culpam
milii praestabit, si sui causa accepit,

11 Patjlus libro quinto ad Sabinum qui non tam
idoneum hominem elegerit, nt recte id perferri possit:
is 12 Ulpiakus libro vicensimo nono ad Sabinum
i 4 si mei_ causa, dolum tantum. Commodatam rem
missus qui repeteret cum recepisset, aufugit, si do-
minus ei dari iusserat,, domino perit: si commonendi
causa miserat, ut referretur res commodata, ei qui
commodatus6 est.

13 Pompoxius libro undecimo ad Sabinum Is qui
2i> commodatum accepit si non apparentis rei nomine
commodati condemnetur, cavendum ei est, ut reper-
1 tam dominus ei praestet. Si quem quaestum fecit
q.Ul exPerienduni quid accepit, veiuti si iumenta
ierint caque jocata sint, id ipsum praestabit” qui

tlV„ _ .. 1 , ‘I'0'*1" IlUVVQlUUill UU1

”ra dedit: neque enim ante eam rem quac-
■> s; 'riUe esfe 0P°rtl-t> priusquam periculo eius sit.
- oi nue.ro homini, qui milii bona fide serviebat.

commodari1 comra°davero, videamus, an habe;
ommodati actionem, nam et Celsus filius

am
aiebat,

vel praeserinfi^ellm nid fac.eIe> Tel mandati cum eo
*#> I Experiri iugdossg: idem ergo11

nec obstat, quod

ot in commodato erit dHunn P nec 'Sm™ ’

serviret*5 Mntml.crcm,^0’ qU'- Uber *">“* «de’ nobis
turi: habi-

li geretur tacita oblio-,.;, „ ul extra id quod
irrorem indebitum solvemli ^Ms^data!?11 CUm PCr

S S n FIust. io "0QTfriirTe ^

(«) iunge 19, 2< 30 (,) eius dei Af« C?“I,,0.d ° *

dat- - a- * g jffiE

14 Ur.riAXVS libro quadragenximo octavo ad Sa- 404, so
binum Si servus meus reni meam tibi scienti nolle
me tibi commodari commodaverit, et commodati et
furti nascitur actio et praeterea condictio ex causa

furtiva. . , . . , „

.1 5 Paulus libro vicensimo nono ad edictum Com-
modare possumus etiam alienam rem, quam posside-
mus, tametsi scientes alienam possidemus,

J 6 Marcellus libro quinto digestorum ita ut 35
et12 si fur vel praedo commodaverit, habeat commo-
dati actionem.

17 Paulus libro vicensimo nono ad edictum In
commodato haec pactio, ne dolus praestetur, rata

1 non est. Contraria commodati actio etiam sine
principali moveri potest, sicut et ceterae quae di-

2 cuntur contrariae. Si ex facto heredis agatur
commodati, in solidum condemnatur, licet ex parte io

3 iieres est. Sicut autem voluntatis et officii magis
quam necessitatis est commodare, ita modum com-
modati finemque praescribere eius est, qui beneficium
tribuit, cum autem id fecit, id est postquam commo-
davit’13, tunc finem praescribere et retro agere atque 105, t
intempestive usum commodatae rei auferre non offi-
cium tantum impedit, sed et suscepta obligatio inter
dandum accipiendumqne11. geritur enim negotium in-
vicem et ideo invieem propositae sunt actiones, Ut
appareat, quod principio beneficii ac nudae volun-
tatis fuerat,, converti in mutuas praestationes actio-
nesque civiles, nt accidit in eo, qui absentis negotia 5
gerere inchoavit: neque enim impune peritura de-
seret: suscepisset enim fortassis alius, si is non
coepisset: voluntatis est enim u suscipere mandatum,
necessitatis consummare, igitur si pugillares mihi
commodasti, ut debitor mihi caveret, non recte facies
importune repetendo: nam si negasses. vel emissem

vel testes adhibuissem, jdemque est, si ad fulcien-
dam insulam tigna commodasti, deinde protraxisti, aut
etiam sciens vitiosa commodaveris: adiuvari quippe te
nos, non decipi beneficio oportet, ex quibus causis
etiam contrarium indicium utile esse dicendum est.

4 Duabus rebus commodatis reete de altera com-
modati agi posse Vivianus scripsit: quod ita videri
verum, si separatae sint, Pomponius scripsit: nam
eum qui carrucam puta vel lecticam commodavit,

5 non recte acturum de singulis partibusN.Reni
commodatam perdidi et pro ea pretium dedi, deinde
res in potestate tua venit: Labeo ait contrario iu- ir.
dicio aut rem milii praestare te debere aut quod a
me accepisti reddere.

18 Gaius libro nono ad edictum provinciale In re-
bus commodatis ‘talis diligentia’ praestanda est, ‘qua-
lem quisque diligcntissiinus pater familias suis rebus
adhibet’ ita ut tantum eos casus non praestet, qui-
bus resisti non possit, veiuti mortes15 servorum quae 20
sine dolo et culpa eius accidunt, latronum hostiumve-
incursus, piratarum insidias, naufragium, incendium,
fugas servorum qui custodiri non solent, quod autem
de latronibus et piratis et naufragio diximus, ita sci-
licet accipiemus, si in hoc commodata sit alicui res,

ut eam rem peregre secum ferat: alioquin si cui
ideo argentum commodaverim, quod is amicos ad
cenam invitaturum se diceret, et id peregre secum
portaverit, sine ulla dubitatione etiam piratarum et ca
latronum et naufragii casum praestare debet, haec
ita, ri dumtaxat accipientis gratia commodata sit res,
at si ut.riusque, veiuti si communem amicum ad ce-
nam invitaverimus tuque eius rei curam suscepisses
ct ego tibi argentum commodaverim, scriptum quidem
apud quosdam invenio, quasi dolum tantum praestare
debeas; sed videndum est, ne et culpa praestanda
sit, ut. ita culpae fiat aestimatio, sicut inrebus pignori I<:

1 datis et dotalibus aestimari solet. Sive autem 3‘>

(10) ofi litis F-: c.f. 28, 5,60 pr, (ji) ergo dei. F* (12) et
dei. i’2 (13) ‘ ’ plossa ( Kisclc ) (14) etiam Kr.

(15) mortis F (lfi) fuit fiduciae (ITasse) (17) dantem
aecipientemque edd. (is) ‘ ’ luat. (Scckcl)

24

xm 6. 7

COMMODATI

fci4

4 15,30 pignus sive commodata ree sive deposita deterior ab
eo qui acceperit facta sit, nou solum istae sunt ac-
tiones, de quibus loquimur, verum etiam legis Aqui-
liae: sed si qua earum actum fuerit, aliae tolluntur.

2 Possunt iustac causae, intervenire, es quibus cum
eo qui eommodasset agi deberet: veluti dc impensis
in valetudinem servi factis quaeve post fugam requi-

35 remli reducendique eius causa factae essent: nam
cibariorum impensae naturali scilicet ratione ad eum
pertinent, qui utendum accepisset, sed et id, quod
de impensis valetudinis aut fugae diximus, ad maio-
res impensas pertinere debet: modica enim impendia
verius est, ut sicuti cibariorum ad eundem pertineant.

3 Item qui sciens vasa vitiosa commodavit, si ibi
infusura vinum vel oleum corruptum effusumve est,

4 condemnandus eo nomine est. Quod autem con-
io trario iudicio cousequi quisque potest, id etiam recto

indicio, quo cura eo agitur, potest salvum habere
iure pensationis, sed fieri potest, ut amplius esset,
i quod invicem aliquem consequi oporteat, aut1 * iudex
pensationis rationem non habeat, aut ideo de resti-
tuenda re cum eo non agatur, quia ea res casu inter-
cidit aut sine indice restituta est: dicemus necessa-
riam esse contrariam actionem.

19 Julianus libro primo digestorum- Ad eos,
s qui servandum aliquid conducunt aut utendum ac-
cipiunt, damnum iniuria ab alio datum non pertinere
procul dubio est: qua enim cura aut diligentia consequi
possumus, ne. aliquis damnum nobis iniuria det?

20 Iu em libro tertio ad Urseium Ferocem Ar-
gentum commodatum si 'tam idoneo> servo meo tradi-
dissem ad tc perferendum, ‘ut non debuerit quis aesti-

»» mare futurum, ut a quibusdam malis hominibus de-
ciperetur’3, tuum, non meum detrimentum erit, si id
mali homines intercepissent.

• 21 Africanus libro octavo quaestionum Rem mihi

commodasti: eandem subripuisti: deinde eum commo-
dati ageres nec a te scirem esse subreptam, iudex
me condemnavit et solvi: postea eomperi a te esse
15 subreptam: quaesitum est, quae mihi tecum actio
sit. respondit4 furti quidem non esse, sed commo-
1 dati contrarium iudieium utile mihi fore. In exer-
citu contubernalibus vasa utenda communi perieulo
dedi ac deinde meus servus subreptis his ad hostes
profugit5 et postea sine vasis receptus est. habitu-
rum me commodati actionem cum contubernalibus
constat pro cuiusque parte: sed et illi mecum furti
servi nomine agere possunt, quando et noxa caput
20 sequitur, et si tibi rem periculo tuo utendam com-
modavero eaque a servo mpo subripiatur, agere me-
cum furti possis se.rvi nomine.

22 ** Paulus libro vkemimo secundo ad edictum
Si servus, quem tibi commodaverim, furtum fecerit,
utrum sufficiat coutraria commodati actio (quemad-
modum competit, si quid in curationem servi impen-
disti) an furti agendum sit, quaeritur. 1 et furti qui-

25 dem noxalem habere qui commodatum rogavit procul
dubio est, contraria autem commodati tunc eum teneri*,
cum sciens talem esse servum ignoranti commodavit.

23 Pomponius libro vicensimo primo ad Quintum
Mucium Si commodavero tibi equum, quo utereris
usque ad certum locum, si nulla culpa tua inter-
veniente in ipso itinere deterior equus factus sit, non
teneris commodati: nam ego in culpa ero, qui in

30 tam longum iter commodavi, qui eum laborem susti-
nere non potuit.

VII9

DE PIGNERATICIA ACTIONE VEL CONTRA.

1 Ulpianus libro quadragensimo ad Sabinum
Pignus contrahitur non sola traditione, sed etiam

(i) ut Fl (2) — Vlp. 19, 2, 41 (3) * ’ Iust. ( Pernice )

(4) respondi F'1 (5) profugisset FS (6) iunge 19, 2, 45 § 1

(-) seqq. Iust.? ( Lenel ) (s) qui commodavit ins. Alo.

(9) Sab. 8,..*17. 18. *19...22. 24...*35; Ed. 3G...39;

Pap. *7. *23. 40...42; App. 43. — Fas. 25, 1. — Cf. Cod. 4, 24

(10) consenserunt Hal. (ll) ' ’ Iust. ( Kr .) (12) in

1 nuda conventione, etsi non traditum est. Si igi- qnr.
tnr contractum sit pignus nuda conventione, videa- 35
mus, an, si quis aurum ostenderit quasi pignori da-
turus et aes dederit, obligaverit aurum pignori: et
consequens est, ut aurum obligetur, non autem aes,

2 quia in hoc non consenserint 10. Si quis tamen,
cum aes pignori daret, adfirmavit hoc aurum esse et
ita pignori’ dederit, videndum erit, an aes pignori
obligaverit et nnmquid, quia in corpus consensum
est, pignori esse videatur : _ quod magis est. tenebitur
tamen pigneraticia contraria actione qui dedit, 'prae- 40
ter stellionatum quem fecit’11.

2 Pomponius libro sexto 12 ad Sabinum Si debitor
rem pignori datam vendidit et tradidit fcnqne ei mim- 407
mos credidisti, quos ille solvit ei creditori cui pignus
dederat, tibique cum eo convenit, ut ea res, quam
iam vendiderat, pignori tibi esset, nihil te egisse con-
stat, quia rem alienam pignori acceperis: ea enim
ratione, emptorem pignus liberatum habere coepisse
neque ad rem pertinuisse, quod tua pecunia pignus

sit liberatum.

3 Idem libro octavo decimo ad Sabinum Si quasi 5
recepturus a debitore tuo comminus pecuniam reddi-
disti ei pignus isque per fenestram id misit excep-
turo eo, quem de industria ad id posuerit, Labeo
ait furti te agere cum debitore posse et ad exhiben-
dum : et, si agente te 'contraria pigneraticia’12* excipiat
debitor de pignore sibi reddito, replicabitur de dolo
et fraude, per quam nec redditum19, sed per falla-
ciam ablatum id intellegitur.

4 Ulpianus libro quadragensimo primo ad Sabi- 10

num Si convenit de distrahendo pignore sive ab
initio sive postea, non tantum venditio valet, verum
incipit emptor dominium rei habere, sed etsi nou
convenerit de distrahendo pignore, hoc tamen iure
utimur, Ut liceat distrahere, si modo non convenit,
ne liceat, ubi vero convenit, ne distraheretur, credi-
tor, si distraxerit, furti obligatur, 'nisi ei ter fuerit
denuntiatum ut solvat et cessaverit’ u. _ 15

5 Pomponius libro nono decimo 15 ad Sabinum Id-
que imis est, sive omnino fuerint pacti, ne veneat,
sive in summa aut condicione aut loco contra pactio-
nem factum sit.

6 15 Idem libro trigensimo quinto ad Sabinum Quam-
vis convenerit, ut fundum pigneraticium tibi vendere
liceret, nihilo magis cogendus es vendere, licet sol-
vendo non sit is qui pignus dederit, quia tua causa a»
id caveatur, sed Atilieinus ex causa cogendum ere-

j ditorem esse ad vendendum dicit: quid enim si multo
minus sit quod debeatur et hodie pluris venire pos-
sit pignus quam postea? 17 melius autem est dici eum,
qui dederit pignus, posse vendere et accepta pecu-
nia solvere id quod debeatur, ita tamen, ut creditor
necessitatem habeat ostendere, rem pigneratam, si
mobilis sit, prius idonea cautela a debitore pro in- 25
demnitate ei praestanda, invitum enim creditorem
1 cogi vendere satis inhumanum est. Si creditor
pluris fundum pigneratum vendiderit, si id faeneret,,
usuram eius pecuniae praestare debet ei qui dederit
pignus: sed et si ipse usus sit ea pecunia, usuram
praestari oportet, quod si eam depositam habuerit,
usuras non debet.

7 Paulus libro secundo sententiarum Si autem
tardius superfluum restituat creditor id quod apud M
eum depositum est, ex mora etiam usuras debitori
hoc nomine praestare cogendus est.

8 16 Pomponius libro tricensimo quinto ad Sabinum
Si necessarias impensas fecerim in servum aut in
fundum, quem pignoris causa acceperim, non tan-
tum retentionem, sed etiam contrariam pigneraticiam
actionem habebo: finge enim medicis, cum aegrotaret

numero error mest (undecimo?) (12*) Iust. (Gradci n-
vitz) (13) sic S cum G-raccis, nec creditum F (14)
lusi. ( Windscheid ) {15) undecimo nono (un deletum)

F (16) in ll. 6. s. 22. 24. 25. 31. 42 de fiducia agebatur
(Lenel) (17) pr. /in. Iust. (Faber)

DE PIGNERATICIA ACTIONE

215

XIII 7

407, 35 servus, dedisse me pecuniam et

insulam fulsisse vel refecisse et postea deustam esse,

1 nec habere quod possem retinere. »i pignori
plura mancipia data sint, et quaedam certis ^tiis
ita vendiderit creditor, ut evictionem eorum piaesta-
ret, et creditum suum habeat, reliqua mancipia p; -
test retinere, donec ei caveatur, quod e^tionis iuH

2 mine promiserit, indemnem eum futuram, ei urnis
40 ex heredibus debitoris portionem suam solvent, tamen

tota res pignori data vemre poterit, quemadmodum
loS. i 3 si ipse debitor portionem solvisset, fei annua bima
trima dic triginta stipulatus acceperim pignus pactus-
que sim, ut nisi sua quaque dic pecunia soluta esset,
vendere eam mihi liceret, placet, antequam omnium
pensionum dies veniret, non posse me pignus ven-
dere, quia eis verbis omnes pensiones demonstraren-
tur: nec verum est sua quaque die non solutam _pe-
5 cuniam, antequam omnes dies venirent, sed omnibus
pensionibus praeteritis, etiamsi una portio soluta non
sit, pignus potest venire, sed si ita scriptum sit: ‘si
*qua pecunia sua die soluta non erit , statim com-
1 petit ei pacti conventio. De vendendo pignore
in rem pactio concipienda est, ut omnes continean-
tur: sed et si creditoris dumtaxat persona fuerit
comprehensa, etiam heres eius iure vendet, si nihil
5 in contrarium actum est2. Cum pignus ex pac-
Ki tione venire potest, non solum ob sortem non solu-
tam venire poterit, sed ob cetera quoque, vehlti usu-
ras et quae in id impensa suut.

9 Ulpianus libro tricensimo octavo ad- edictum Si
rem alienam mihi debitor pignori dedit aut malitiose
in pignore versatus sit, dicendum est locum habere

1 contrarium indicium. Non tantum autem ob pe-
cuniam, sed et ob aliam causam pignus dari po-

15 test, vel uti si quis pignus alicui dederit, ut pro se

2 udeiubeut. Proprie pignus dicimus, quod ad cre-
ditorem transit, hypothecam, cum non transit nee
A possessio ad creditorem. Omnis pecunia exsoluta
esse debet aut eo nomine satisfactum esse, ut nasca-
tur pigneraticia actio, satisfactum autem accipimus,
quemadmodum voluit creditor, licet non sit solutum :
sive aliis pignoribus sibi caveri voluit, ut ab hoc rts-

2o cedat, sive fideiuesoribus sive reo dato sive pretio
aliquo vel nuda conventione, nascitur pigneraticia
actio, et generaliter dicendum erit, quotiens rece-
dere voluit creditor a pignore, videri ei satisfactum,
si ut ipse voluit sibi cavit, licet in hoc deceptus sit.

4 Is quoque, qui rem alienam pignori dedit, soluta

5 pecunia potest pigneraticia experiri. Qui ante
solutionem egit pigneraticia, licet non recte egit, ta-
men, si offerat in indicio pecuniam, debet rem pigne-

2t ratam et quod sua interest consequi.

10 Gaius libro nono (ui edictum provinciale Quod
si non solvere, sed alia ratione satisfacere paratus
est forte si expromissorem dare vult, nihil ei prodest.

11 Ulpianus libro viccnsimo octavo ad edictum
..olutum non videtur, si lis contestata cum debitore
i v lpso (ieblt,° vel si fideiussor conventus fuerit.
0 i ovata autem debiti obligatio pignus peremit, nisi
HV Z»?: ’ ut -p,£nUfi ^petatur. Si quasi daturus
ticiaPaet r P1^UB accePero ’>ee dedero, pignera -
mm et li efb?r et.flulla solutione facta: idem-
fecitnh „^Pi?„llU-Slt.pecunia> vel condicio de-

1 * . pvuuil

cui standumT US contraot«m est, vel «i pactum,
3 Si in sortem’ <1, peCTu4la non petenda factum est.
est pignus SnH^Xat Vel ltJ usuras obstrictum
83 locum labet pigncratDi/™^ qU,°d obllgatllm est
pulatum sfntPdlSe tive iTe aUte'" U6Urae in 8ti-
in eas oblin-afnm t,,;* Slve IJ?n’ tamen pignus et
pigneraticia cessabit ’ tillam(bu 9uid ex his debetur,
Llrf Celh^l aha “ est earum,

supra licitum modum promisit • Z T™’ q"as qms

4 citae sunt. Si creditlri nn,' ? ha,e Penitus illi-
ra crcuiton plure* heredea exstiterint

et uni ex his pars eius solvatur, non debent ceteri 408,3»
heredes creditoris iniuria adfici, sed possunt totum
fundum vendere oblato debitori eo, quod coheredi 4u
eorum solvit: quae sententia non eet sine ratione.

5 Solutam autem pecuniam accipiendum pon solum,
si ipsi, cui obligata res est, sed et _si alii sit soluta
voluntate eius, vel ei cui heres exstitit, vel procura-
tori eius, vel servo pecuniis exigendis praeposito,
unde si domum conduxeris et eius partem milii loca-
veris egoque locatori tuo pensionem solvero, pigne- 409, t
raticia adversus te potero experiri (nam Iulianus scri-
bit solvi ei posse): et si partem tibi, partem ei sol-
vero, t&ntundem erit dicendum, plaue in eam dum-
taxat, summam invecta mea et illata tenebuntur, in
quam cenaculum conduxi: nou enim credibile est

hoc convenisse, ut ad universam pensionem insulae
frivola mea tenebuntur4, videtur autem tacite et cum s
domirio aedium hoc convenisse, ut non pactio eena-

6 cularii proliciat domino, sed sua propria. Per
liberam autem personam pignoris obligatio nobis non
adquiritur, adeo ut ne per procuratorem “plerum que’ 5
vel tutorem adquiratur: ct, ideo ipsi actione pignera-
ticia convenientur, sed nec mutat, quod constitutum
est ab imperatore nostro posse per liberam personam
possessionem adquiri: nam hoc eo pertinebit, ut
possimus pignoris nobis obligati possessionem per ut
procuratorem vel tutorem adprehendere, ipsam autem
obligationem libera persona nobis non 'sempe.r'6 aci -

7 quiret. Sed si procuratur meus vel tutor rem
pignori dederit, ipse agere pigneraticia poterit: :iquod
in procuratore ita procedit, si ei mandatum fuerit'
pignori dare.

12 Gatus libro nono ad edictum provinciale vel
universorum bonorum administratio ei permissa est :s
ab eo, qui sub pignoribus solebat rnutuas pecunias
accipere.

13 Ulpianus libro trigensimo 1 octavo ad edictum
Si, cum venderet creditor pignus, convenerit inter
ipsum et- emptorem, ut, si solverit debitor pecuniam
pretii emptori, liceret ei recipere rem suam, scripsit
Iulianus* et est rescriptum ob hanc conventionem
pigneraticiis actionibus teneri creditorem, ut debitori
mandet ex vendito actionem adversus emptorem. ased m-
et ipse debitor aut vindicare rem poterit aut in fae-

1 tum actione adversus emptorem agere. Venit au-
tem in hae actione et dolus et culpa, ut in commo-
dato: venit et custodia; vis maior non venit.

14 Paulus libro tricensimo nono ad edictum Ea
igitur, quae, diligens pater familias in suis rebus
praestare solet, a creditore exiguntur.

15 Ulpianus libro viccnsimo octavo ad edictum 25
Creditor cum pignus reddit, de dolo debet debitori
repromittere: et si praedium fuit pigneratum, et de
iure eius repromittendum est, ue forte servitutes ces-
sante uti creditore amissae sint.

16 Paulus libro vicerutimo nono ad edictum Tutor
“lege non refragante’ ,0 si dederit rem pupilli piguori,
tuendum erit, scilicet si in rem pupilli pecuniam ac-
cipiat. _ idem est et in curatore adulescentis vel fu- 30-

1 riosi, 'Contrariam pigneraticiam creditori actio-
nem competere certum est 11 : proinde si rem alienam
vel alii pigneratam vel in publicum obligatam dedit,
tenebitur, quamvis et stellionatus crimen committat,
sed utrum ita demum, si scit, an et si ignoravit? et
quantum ad crimen pertin et, excusat ignorantia: quan-
tum ad contrarium iudiciinn, ignorantia eum non ex-
cusat, ut Marcellus libro sexto digestorum scribit,
sed si sciens creditor accipiat vel alienum vel obii- 35
gatum vel morbosum, contrarium ei non competit.

2 Etiam vectigale praedium pignori dari potest :
sed et _ superficiarium, quia hodie utiles actiones
superficiariis dantur.

17 12 Marcianus libro singulari ad formulam hypo -

(i) fuit fiduciam (Ltnd, ef. p. iu
(3) § 3 /in. luat. (Kisele) (4) tenta
(Cmaaxta) (G) fuit F* (7) vicem

16) (2) esset 2r!

Mo. (s) * > Just.
Labittu* (g) cf.

20, 5, n pr. (s) pr. fin. luat. (Faber) (10) * * luat
(Lenel) (ll) * * luat. (Qradenuritz) (12) iunge 20 1, 1 § 3
(13) aerjq. luat. ( Bonfante ) '

24

r

XIII 7

216

DE PIGNERATICIA

409, 38 thecariam Sane divi Severus et Antoninus rescripse-
runt ut 5 sine diminutione mercedis soli obligabitur.
Jo 1$ Paulus libro vicemimo nono ad edictum Si
convenerit, ut nomen debitoris nui pignori tibi sit,
tuenda est a praetore haec conventio, ut et te in
exigenda pecunia et debitorem adversus me, si eum
eo experiar, tueatur, ergo si id nomen pecuniarium
fuerit, exactam pecuniam tecum pensabis, si vero
410 1 corporis alicuius, id quod acceperis erit tibi pignoris

1 loco. Si nuda proprietas pignori data sit, usus
fructus, qui postea adereverit, pignori erit2: eadem

2 causa est alluvionis. Si fundus pigneratus ve-
nierit, manere causam pignoris, quia cum sua causa
fundus transeat: sicut3 in partu ancillae, qui post

3 venditionem natus sit. Si quis eaverit, ut silva
5 sibi pignori esset, 4 navem ex ea materia factam non

esse pignori’ Cassius ait, quia aliud sit materia, aliud
navis: et ideo nominatim in dando pignore adieien-
dum esse ait: ‘quaeque ex6 silva facta natave sint’.

4 Servus rem peculiarem si pignori dederit, tuen-
dum1 est, si liberam peculii administrationem ha-
buit: nam et alienare eas res potest.

19® Marcianus libro singulari ad formulam hypo-
io thecariam Eadem et de filio familias dicta intel-
legemus.

20 Paulus libro viccnsimo nono'1 ad edictum Aliena
res pignori dari voluntate domini potest: sed et si
ignorante eo data sit et ratum habuerit, pignus vale-

1 bifc. Si pluribus res simul pignori detur, aequalis

2 omnium causa est. Si per creditorem stetit, quo

3 minus ei solvatur, recte agitur pigneraticia. In-
terdum etsi soluta sit pecunia, tamen pigneraticia

is actio inhibenda est, veluti si creditor pignus suum
emerit a debitore.

21 Idem libro sexto brevium 10 Domo pignori data
et area eius tenebitur : est enim pars eius, et contra
ius soli sequetur aedilicium.

22 11Vlpj anus libro Irigensirno ad edictum Si pig-
nore subrepto furti egerit ereditor( totum, quidquid
percepit, debito eum imputare Papinianus confitetur,

3<i et est verum, etiamsi culpa creditoris furtum factum
sit. multo magis hoc erit dicendum in eo, quod ex
condictione consecutus est. sed quod ipse debitor
furti actione praestitit creditori vel condictione, an
debito sit imputandum videamus: et quidem non
oportere id ei restitui, quod ipse ex furti actione
praestitit, peraeque relatum est et traditum, et ita

1 Papinianus libro nono quaestionum ait12. Idem
it 5 Papinianus ait et si metus causa servum pigneratum

debitori tradiderit, quem bona fide pignori accepe-
rat: nam si egerit quod metus causa factum est et
quadruplum sit consecutus, nihil neque restituet ex

2 eo quod consecutus est nec debito imputabit. Si
praedo rem pignori dederit, compet.it ei et de fructi-
bus pigneraticia actio, quamvis ipso tractus suos non
faciet (a praedone enim fructus et vindicari extantes
possunt et consumpti condici): proderit igitur ei,

to 3 quod creditor bona fide possessor fuit. Si post
distractum pignus debitor, qui precario rogavit vel
conduxit pignus, possessionem non restituat, contra-

4 rio iudicio tenetur. Si creditor, cum venderet
pignus, duplam promisit (nam usu hoc evenerat et
conventus ob evictionem erat et condemnatus), an
haberet regressum “pigneraticiae contrariae actionis' 13 ?
et potest dici esse regressum, ai modo sine dolo et
culpa sic vendidit et ut pater familias diligens id

ss gessit: si vero nullum emolumentum talis venditio
attulit, sed tanti venderet14, quanto vendere potuit,
etiamsi haec non promisit, regressum non habere:

23 1>Tryfhoxinus libro octavo disputationum nec 4io s
enim amplius a debitore, quam debiti summa 10 con- '
sequi poterit, sed si stipulatio usurarum fuerat- et
post quinquennium forte, quam pretium ex re obli-
gata victus eam emptori17 restituit, etiam medii tem-
poris usuras a debiture petere potest, quia nihil ei 4iii5
solutum esse, ut auferri non possit, palam factum

est: sed si simplum praestitit, doli exceptione repel-
lendus erit ab usurarum petitione, quia habuit usum
pecuniae pretii, quod ab emptore acceperat.

24 11 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Ele-
gant,er apud me quaesitum est, si impetrasset eredi- s
tor a Caesare, ut pignus possideret ideue evictum
esset, an habeat contrariam pigneraticiam, et vide-
tur finita esse pignoris obligatio et a contractu re-
cessum. ‘"immo utilis ex empto accommodata est,
quemadmodum si pro soluto ei res data fuerit, ut in
quantitatem debiti ei satisfiat vel in quantum eius
intersit, et compensationem habere potest creditor,
si forte pigneraticia vel ex alia causa cum eo age-

1 tur. Qui reprobos nummos solvit creditori, an io
hahet pigneraticiam actionem quasi soluta pecunia,
quaeritur: et constat neque pigneraticia eum agere
neque liberari posse, quia reproba12 pecunia non

: liberat solventem, 'reprobis videlicet nurnmis rodden-

2 dis' *3. Si vendiderit quidem creditor pignus pluris
quam debitum erat, nondum autem pretium ab emp-
tore exegerit, an pigneraticio indicio conveniri pos-
sit ad superfluum reddendum, 'an vero vel exspectare
'debeat, quoad emptor solvat, vel suscipere actio- i»

■ 'nes adversus emptorem'20? et arbitror non esse ur-
guendum ad solutionem creditorem, sed aut exspec-
tare debere debitorem aut, si non exspectat, man-
dandas ei aetiones adversus emptorem periculo tamen
venditoris, quod si accepit iant pecuniam, superfluum

3 reddit. In pigneraticio iudicio venit et si res
pignori datas male tractavit creditor vel servos de-
bilitavit. plane si pro maleficiis suis coercuit vel
vinxit vel optulit. praefecturae vel praesidi, dicendum m
est pigneraticia creditorem non teoeri. 21 quare si pro-
stituit ancillam vel aliud improbatum facere coegit,
ilico pignus ancillae solvitur.

1 25 11 Idem 54 libro trigensimo primo ad edictum Si

■ servos pigneratos artificiis instruxit creditor, 25si qui-
: dem iam imbutos vel voluntate debitoris, erit actio

contraria: si vero nihil horum intercessit, si quidem
artificiis necessariis, erit actio eoutraria, non tamen
sic, ut cogatur servis carere pro quantitate sump- 25
tuum debitor, sicut enim neglegere creditorem 21 do-
lus et culpa quam praestat non patitur, ita nec ta-
- lem efficere rem pigneratam, ut gravis sit debitori
! ad reciperandurn: puta saltum grandem pignori da-
! tnm ab liominc, qui vix luere potest, nedum exco-
lere, tu acceptum pignori excoluisti sic, ut magni
pretii faceres, alioquin non est aequum aut quaerere
me alios creditores aut cogi distrahere quod velim 22
receptum aut tibi paenuria coactum derelinquere,
medie igitur haec a iudiee. erunt dispicienda, ut ne-
que delicatus debitor ueque onerosus creditor au-
diatur.

■ 26 Idem libro tertio disputationum Non est mirum,
si ex quacumque causa magistratus in possessionem
aliquem miserit, pignus constitui, cum testamento
quoque pignus constitui posse imperator noster23 eum

1 patre saepissime rescripsit. Sciendum est, ubi J5
iussu magistratus pignus constituitur, non alias con-
stitui, Disi ventum fuerit in possessionem,

27 Idem libro sexto opinionum Petenti mutuam
pecuniam creditori, cum prae manu debitor non ha-

(l) ut divi S. et A. rescripserunt edd. (2) cedit de.tt.
(3) sicut F cum B, secus Faber (4) licet materia

ex ea silva caesa pignori sit ins. (sic fere Eiselc)
(5) pignoris F (6) ea ins. Mo. (7) tueudus F3
(8) iunge 20, 3, 11 § t (9) nono vicensimo F

(10) brevis edicti F 2 (ll). ef. p. an not. 16 (12) 47,

2, 80 (13) ‘ * luit, ( Lenel) («) vendiderit Mo,

(15) iunge 20, 5, 12 § 1 (16) summam Mo, (17) pre-

tium consecutus est, re obligata evicta duplam emptori
e.r pectes (Kr.) (18) pr. /in, lust. (C, Appleton)

(10) stc S, proba A1 (20) " * glossa ( Pernice ) (21) § 3

/in. luit. ( Pernice ) (22) rem ins. Mo. (23) sic F3,

nostre A11 (24) Paulus Lenel (25) seqq, lust. (Eiscle)

ACTIONE YEL CONTRA

XIII 7

411,38 bcret, species auri dedit, ut pignori apud alium cre-
ditorem poneret, si iam solutione liberatas recepta s-
qne cas is qui susceperat tenet, exhibere jubendus
40 est: quod si etiam jmne apud creditorem ereditoiis
sunt, voluntate domini nexae videntur, sed ut libera-
tae tradantur, domino earum propria actio adversus
suum creditorem competit.

412 i 28 Ivlianus libro undecimo digestorurn ci cre-
’ ditor, qui rem pignori acceperat, amissa eius posses-
sione Serviana actione petierit et litis aestimationem
consecutus sit, postea debitor eandem rem petens
exceptione summovetur, 'nisi offerat ei debitor, quod
1 pro eo solutum est’ Si servus pro_ peculiari no-
6 mine pignus acceperit, actio pigneraticia adversus
dominum debitori competit.

29 Idem libro quadragensimo quarto digestorum

Si rem alienam bona fide" emeris et mihi pignori de-
deris ac precario rogaveris, deinde me dominus he-
redem instituerit, desinit2 pignus esse et sola pre-
carii rugatio supererit: idcirco usucapio tua inter-
pellabitur. .

30 Paulus libro quinto epitomarum Alfeni vari
io digestorum Qui ratiario crediderat, cura ad diem

pecunia non solveretur, ratem in flumine sua aucto-
ritate detinuit: postea flumen crevit et ratem abstu-
lit. si invito ratiario retinuisset, eius periculo ratem
fuisse respondit: sed si debitor sua voluntate con-
cessisset, ut retineret, culpam dumtaxat ei praestan-
dam, non vim maiorem.

31 3 Apricamus libro octavo quaestionum Siser-
is vus pignori datus creditori furtum faciat, liberum

est debitori servum pro noxae deditione relinquere:
quod si sciens furem pignori mihi dederit, etsi para-
tus fuerit pro noxae dedito apud me relinquere, ni-
hilo minus habiturum me pigneraticiam actionem, ut
indemnem me praestet eadem servanda esse Iulia-
nus ait I * * 4 etiam cum depositus vel commodatus servus
furtum faciat.

32 Marcianus libro quarto regularum Cuin debi-
?,o tore, qui alienam Tem pignori dedit, potest creditor

contraria pigneraticia agere, etsi solvendo debitor sit.

33 3 Idem libro singulari ad formulam hypotheca-
riam Si pecuniam debitor solverit, potest "pignera-
ticia actione uti ad reciperandam d-rz i%pgoir‘. nam
cum pignus sit, hoc verbo poterit uti.

_ 34 Marcellus libro singulari responsorum Ti-
25 tius^cum credidisset pecuniam Sempronio et ob eam
pignus6 accepisset futurumque esset, ut distraheret
eam creditor, quia pecunia non solveretur, petit a
creditore7, ut fundum certo pretio emptum haberet®,
et cum impetrasset, epistulam, qua se vendidisse fun-
dum creditori significaret, emisit: quaero, an hanc
venditionem debitor recovare possit offerendo sortem
ct usuras quae debentur. Marcellus respondit secun-
dum ea quae proposita essent revocare non posse,
ao 3o Florentinus libro octavo institutionum Cum
et sortis nomine et usurarum aliquid debetur ab eo,
qin sub pignoribus pecuniam debet, quidquid ex ven-
tl3ue. Piorum recipiatur, primum usuris, quas iam
acrpntn constat, deinde si quid supereat sorti
acu.pto ferendum est: nec audiendus est debitor, si

r Sf'- esse seiat’ flU0 nomine

33 proprietate debifn"8 T™ rQallt. Tignus manente
creditorem ■ t !ls eolam PosseBsioncm transfert ad

debitor^re 'sua ^uti. * *recario ct Pr°

incino™ iiljr0 undeci™° ad edidum Si quis

«*• ■ f» !s'. »» aszza

raticium iudicium locum habere, et ita Pomponius 413,1
scribit, sed et extra ordinem stellionatus nomine
1 plectetur, ut est saepissime rescriptum. Sed et
si quis rem alienam milii pignori dederit sciens pru-
densque vel si quis alii obligatam mihi obligavit nec
me de hoe certioraverit, eodem crimine plectetur,
plane si ea res ampla est et ad modicum aeris fue- t
rit pignerata, dici debebit cessare non solum stellio-
natus crimen, sed etiam pigneraticiam et de dolo
' actionem, quasi in nullo captus sit, qui pignori se-
cundo loco accepit.

37 F aulus libro quinto ad Plautium Si pignus
mihi traditum locassem domino per locationem re-
tineo possessionem, quia antequam conduceret debi-
tor. noa fuerit eius possessio, eum11 et animus mihi io
retinendi sit et conducenti non sit animus possessio-
nem apiscendi.

38 Modestinus libro primo differentiarum Pa-
pillo capienti pignus propter metum pigneraticiae
actionis necessaria est tutoris auctoritas.

39 Idem libro quarto responsorum Gaius Seius
ob pecuniam mutuam fundum suum Lucio Titio pig- is
nori dedit: postea paetum inter eos factum est, ut
creditor pignus suum in conpimsationem pecuniae
suae certo tempore possideret: verum ante expletum
tempus creditor cum suprema sua ordinaret, testa-
mento cavit, ut alter ex filiis suis haberet eum fun-
dum et addidit ‘quem de Lucio Titio 12 emi’, cum non
emisset: hoc testamentum inter ceteros signavit et
Gaius Seius, qui fuit debitor, quaero, an ex hoc
quod signavit praciudieium aliquod sibi fecerit, cum 20
nullum instrumentum venditionis proferatur, sed so-
lum pactum, ut creditor certi temporis fructus caperet.

i Herennius Modestinus respondit contractui pignoris
non obesse, quod debitor testamentum creditoris, in
1 quo se emisse piguus expressit, signasse proponitur,

40 Papinianus libro tertio responsorum Debitor
a creditore pignus quod dedit frustra emit, cum rei 2S
suae nnila emptio sit: nec si minoris emerit et pignus
petat aut dominium vindicet, ei non totum debitum
offerenti creditor possessionem restituere cogetur.

1 Debitoris filius, qui manet in patris potestate,
frustra pignus a creditore patris peculiaribus num-
mis comparat: et ideo si patronus debitoris contra
tabulas cius possessionem acceperit, dominii partem
optinebit: nam pecunia, quam filius ex re patris in
2 pretium dedit, pignus liberatur. Soluta pecunia so
creditor possessionem pignoris, quae corporalis apud
eum fuit, restituere debet nec quicquam amplius
praestare cogitur ‘3. itaque si medio tempore pignus
creditor pignori dederit, domino solvente pecuniam
quam debuit secundi pignoris neque persecutio dabi-
tur neque retentio relinquetur.

41 Paulus libro tertio quaestionum Rem alienam
pignori dedisti, deinde dominus rei eius esse coepisti: 35
datur utilis actio pigneraticia creditori, non est idem
dicendum, si ego Titio, qui rem meam obligaverat
sine mea voluntate, heres extitero: boc enim modo
pigrioris persecutio concedenda non est creditori, nec
utique sufficit 'ad competendam utilem pigneraticiam
actionem’ 14 eandem esse dominum, qui etiam pecuniam
debet, sed si convenisset de- pignore, ut ex suo men-
dacio arguatur, improbe resistit, quo minus utilis
actio moveatur. 4»

42 ^Papinianus libro tertio responsarum Creditor
indicio, quod de pignore dato proponitur, ut super-
fluum pretii cum usuris restituat, iure cogitur, ncc
audiendus erit, si velit emptorem delegare, cum in
venditione, quae fit ex facto ls, suum creditor nego-
tium gerat,

43 Scaevola libro quinto digestorum Locum pu- 414, 1
rum pignori creditori obligavit eique instrumentum

I traditam loc. debitori Lcnel (11) cum dei. Mo. (12) ex-

peetes Gaio fleio ( Manigk ) (13) debitor »n*. Faber

I Q4) <s Xust.fKr.) (15) psicto Cuiachs (10) e/, p. 2T1

not. is

XIII 7 XIV 1

DE PIGNERATICIA ACTIONE

218

411,2 emptionis tradidit: et cum eum locum inaedificare .
vellet, mota sibi controversia a vicino de latitudine,
quod alias probare non poterat, petit a creditore,
ut instrumentum a se traditum auctoritatis exhiberet:

5 quo doti exhibente minorem locum aedificavit atque
ita damnum passus est. quaesitum est, an, si credi-
tor pecuniam petat vel pignus vindicet, doli excep-
tione posita index Imius damni rationem habere de-
beat. respondit., si operam non dedisset, ut instru-
menti facultate subducta debitor caperetur, posse
debitorem pecunia soluta pigneraticia agere: opera

. autem in eo data tunc et ante pecuDiain solutam in i\i ,
1 id quod interest cum creditore agi. Titius cum1 *
pecuniam mutuam accepit a Gaio >Seio sub pignore io
euilecrnm: istos culleos cum Scius in horreo habe-
ret, missus ex officio annonae centurio culleos ad
annonam sustulit ac postea instantia Gaii Seii cre-
ditoris reciperati sunt: quaero, intertrituram, quae
ex operis facta est, utrum Titius debitor an Scius'1
creditor adgnoscere debeat, respondit secundum ea
quae proponerentur ob id, quod eo nomine intertri-
menti accidisset,3 non teneri.

415,1

LIBER QUARTUS DECIMUS,

i1

DE EXERCITORIA ACTIONE.

1 Ulfiaxus libro vicensimo octavo ad edictum
t, Utilitatem huius edicti patere nemo est qui ignoret,
nam cum interdum ignari, cuius sint condicionis vel
quales, cum magistris propter navigandi necessitatem
contrahamus, aequum fuit eum, qui magistrum navi
imposuit, teneri, ut tenetur, qui institorem tabernae
vel negotio praeposuit, eum sit maior necessitas con-
trahendi eum magistro quam institore, quippe res
patitur, ut de. condicione quis institoris dispiciat et.
sic4 contrahat: in navis magistro non ita, nam in-
io terdum locus tempus non patitur plenius deliberandi

1 consilium. Magistrum navis accipere debemus,

2 cui totius navis cura mandata est. Sed si cum
quolibet nautarum sit contractum, non datur actio
in exercitorem, quamquam ex delicto cuiusvis eorum,
qui navis navigandae causa in nave sint, detur actio
in exercitorem: alia enim est contrahendi causa, alia .
delinquendi, si quidem qui magistrum praeponit, con-
trahi cum eo permittit, qui nautas adhibet, non con-
is trahi eum eis permittit, sed culpa et dolo carere eos

3 curare debet. Magistri autem imponuntur locan-
dis navibus vel ad merces vel vectoribus conducen-
dis6 armamentisve emendis: sed etiamsi mercibus •
emendis vel vendendis fuerit praepositus, etiam hoc

4 nomine obligat exercitorem. Cuius autem condi-
cionis sit magister iste, nihil interest,, utrum liber an

30 servus, et utrum exercitoris an alienus: sed nec
cuius aetatis sit, iDtererit, sibi imputaturo qui prae-

5 posuit. Magistram autem accipimus nou solum, ■
quem exercitor praeposuit, sed et eum, quem ma- 1
gister: et hoc consultus lulianus in ignorante exer- 1
citore respondit: ceterum si scit et passus est eum i
in nave magisterio fungi, ipse eum imposuisse vide-
tur. quae sententia mihi videtur probabilis: omnia
enim facta magistri debeo praestare qui eum prae- .

25 posui1, alioquin contrahentes decipientur: et facilius i
hoc in magistro quam 8 institore admittendum propter
utilitatem, quid tamen si sie magistrum praeposuit,
ne alium ei licerer, praeponere? an adime Iuliani
sententiam admittimus, videndum est: finge enim et
nominarim eum prohibuisse, ne Titio magistro utaris,
dicendum tamen erit eo usque producendam utalita-

6 tem navigantium. Navem accipere de.bcmuB sive
marinam sive fluviatilem Bive in aliquo stagno naviget

jo 7 sive schedia sit. Non autem ex omni causa prae-
tor dat in exercitorem actionem, sed eius rei no-
mine, cuius® ibi praepositus fuerit, id est si in eam
rem praepositus sit, ut puta si ad onus vehendum
locatum sit aut aliquas res emerit utiles naviganti

vel si quid reficiendae navis causa contractum vel 4-6, t
impensum est vel si quid nautae operarum nomine

8 petent. Quid si inutuam pecuniam sumpserit, an
eius rei nomine videatur gestum? et Pegasus existi-
mat, si ad usum eius rei, in quam praepositus est,
fuerit- mutuatus, dandam actionem, quam sententiam
puto veram: quid enim si ad armandam instruen- 5
damve navem vel nautas exhibendos mutuatus est ?

9 Unde quaerit. Oblitis, si ad reficiendam navem
mutuatus nummos in suos usus converterit, an in
exercitorem detur actio, et ait. si hac lege accepit
quasi in navem impensurus, mox mutavit voluntatem,
teneri exercitorem 'imputaturum sibi, cur talem prae-
posuerit’ 16 : quod si ab initio consilium cepit fraudandi
creditoris 'et hoc specialiter non expresserit, quod ad
navis causam accipit’10, contra esse: quam distinctio- io
1.0 nem Pedius probat. Sed et si in pretiis rerum
emptarum fefellit magister, exercitoris erit dammnu,

11 non creditoris. Sed si ab alio mutuatus libera-
vit eum, qui in navis refectionem crediderat, puto
etiam huic dandam actionem, quasi in navem credi-

12 derit. Igitur praepositio certam legem dat “ con-
trahentibus. quare si eum praeposuit navi ad hoc
solum, ut vecturas exigat, non ut locet (quod forte
ipse locaverat), non tenebitur exercitor, si magister 15
locaverit: vel si ad locandum 12 tantum, non ad exigen-
dum, idem erit dicendum: aut si ad hoe, ut vectori-
bus locet, non ut mercibus navem praestet, vel con-
tra, modum egressus non obligabit exercitorem: sed
et si ut certis mercibus eam locet, praepositus est.
puta legumini, cannabae, ille marmoribus vel alia
materia 13 locavit, dicendum erit nim teneri, quaedam
enitn naves onerariae, quaedam (ut ipsi dicunt) tu- ze-
/Sartjyoi1* sunt: et plerosque mandare scio, ne vec-
tores recipiant, et. sic, ut certa regione et certo mari
negotietur, ut ecce sunt naves, quae Brundisium a
Cassiopa vel a Dyrrachio vectores traiciunt ad onera
inhabiles, item quaedam fluvii capaces ad mare nou

13 sufficientes. Si plures sint magistri non divisis
officiis, quodeumque cum uno gesturo erit, obligabit
exercitorem: si divisis, ut alter locando, alter exi-
gendo, pro cuiusque officio obligabitur exercitor. *

14 Sed et si 15 sic praeposuit, ut plerumque 16 faciunt,
ne alter sine altero quid gerat, qui contraxit cum

15 uno sibi imputabit. Exercitorem autem eum di-
cimus, ad quem obventiones et reditus omnes per-
veniunt. «ive is dominus navis sit sive a domino na-
vem per aversionem conduxit vel ad tempus vel iri

16 perpetuum. Parvi autem refert, qui exercet mas-
culus sit an mulier, pater familias an filius familias
vel servus: pupillus autem si navem exerceat exige- 3»

17 mus tutoris auctoritatem. Est autem nobis electio,

(1) cum dei, Sal. (2) se:oius F (3) Seinm tus. Mo. Kr. (9) cui Mo. (is) ' s Tust, ( Eisele ) (11) dato

(4) Sab. — Bas. 53, 1. — Cf. Ood. 4, 25 (5) si F F (12) non i ne. Fl (13) vel materiae dett. (14) id

(e) conducendis aut dei. aut post vectoribus tns. vel est vectoriae (15) si add. F 3 (16) plerique F*

nautis (Mo.) (7) «c S, praeposuit F (s) in ms.

DE EXERCITORIA ACTIONE

219

XIV 1. 2

-416,31 utrum exercitorem an magistrum convenire velimus.
18 Sed ex contrario exercenti navem adversus eos,
qui cum magistro contraxerunt, actio non pollice-
tur, quia non eodem auxilio indigebat, sed aut ex
locato cum magistro, si meree.de operam ci exhibet,
aut si gratuitam, mandati agere potest, solent plane
praefecti propter ministerium annonae, item m pro-
35 vineiis praesides provinciarum extra ordinem eos m-
417, i 19 vare ex contractu magistrorum. Si is, qui navem
exercuerit, in aliena potestate erit, eiusque voluntate
navem exercuerit, quod cum magistro eius . gestum
erit, in enrn. in cuius potestate is erit qui navem

20 exercuerit, indicium datur. Licet autem datur
actio in eum, cuius in potestate est qui navem exer-
cet, tamen ita demum datur, si voluntate eius exer-

i ceat. ideo autem ex voluntate in solidum tenentur
qui habent in potestate exercitorem, quia ad sum-
mam rem publicam navium exercitio pertinet, at in-
stitorum non idem usus est: ea propter in tributum
dumtaxat vocantur, qui contraxerunt cum eo, qui in
merce peculiari sciente domino negotiatur, sed si
sciente dumtaxat, non etiam volente cum magistro
contractum sit, utrum quasi in volentem damus ac-
tionem in solidum an vero exemplo tributoriae dabi-
■io mus ? in re igitur dubia melius est verbis edicti ser-
vire et neque scientiam solam et nudam patris do-
miuive in navibus onerare neque in peculiaribus mer-
cibus voluntatem extendere ad solidi obligationem,
et ita videtur et Pomponius significare, si sit in aliena
potestate, si quidem voluntate gerat, in solidum eum

21 obligari, si minus, in peculium. Inpotestate autem1 * 3
accipiemus utriusqiie sexus vel filios vel filias vel Ber-

'15 22 vos vel servas. Si tamen servus peculiaris vo-
lente filio familias in cuius peculio erat, vel servo4
vicarius eius navem exercuit, pater dominusvc, qui
voluntatem non accommodavit, dumtaxat de peculio
tenebitur, _ sed filius ipse in solidum, plane si volun-
tate domini vel patris exerceant, in solidum tene-
buntur ct praeterea et filius, si et ipse voluntatem

23 accommodavit, in solidum erit obligatus. Quam-
quam autem, si cum magistro eius gestum sit, dum-

20 taxat polliceatur praeter actionem, tamen, ut Iulia-
nus quoque, scripsit, etiamsi cum ipso exercitore sit
contractura, pater dominnsve in solidum tenebitur.

24 Haec actio cx persona magistri iit exercitorem
dabitur, et ideo, si cum utro eorum actum est, cum
altero agi non potest, sed Bi quid sit solutum, si
quidem a magistro, ipso iure minuitur obligatio : sed
et si ab exercitore, sive suo nomine, id est propter
honorariam obligationem, sive magistri nomine sol-
as vent, minuetur obligatio, quoniam et alius pro mc

25 solvendo me liberat. Si plurcs navem exerceant
CUo ro)ibct eonnn in solidum agi potest,

“ , libro nono ad edictum provinciale ne in plu-
reB adversarios distringatur5 * qui cum uno contraxerit:
... JrAVLUs libro tricensimo nono ad edictum nec,
quicquam facere, quotam quisque portionem in nave

eE’ ‘^7 qu; Praestiterit societatis iudicio a
cereris consecuturum .

Si4iarl£^Auif7S Ubro vkmsimo ad edictum

tionihim « P -f? ?er se naTem exerceant, pro por-

1 vicen1J;Cltl0r',S ,™iuntnr: neque’ enim in-

exerceant V1,deutllr’- Sed si piares

fecerint huius ^tern dc. numero suo magistrum

2 Sed’ si servus^terte s<>lidurn Poterunt conveniri.

35 eorum, idem placuit ouod ■'?Crceat T?luntate

plane si unins^x om, u?,d 111 plnribna exercitoribus,
liduin ille tenebitur eMa Tolu.ntale. exercuit, in so-

3 in solidum61 ^te,SiPUae‘inrapTorc.cara

vem exercuit voluntate se/vls slt- 9U1 na‘

lUe domini, et alienatus fuerit.

I nihilo minus is qui eum alienavit tenebitur, proinde 418,1
et si decesserit servus, tenebitur: nam et magistro
1 4 defuncto tenebitur. Hae actiones perpetuo et he-
1 redibus et iu heredes dabuntur . proinde et si ser-
vus, qui voluntate domini exercuit, decessit, etiam
post annum dabitur liaec actio, quamvis de peculio
ultra annum non detur.

5 Paulus libro tricensimo nono ad edictum ,.i s
I eum, qui in mea potestate sit,, magistrum navis ha-
beas, mihi quoque iu te competit actio, si quid cum
eo contraxero: idem est, si communis servus nobis
erit., ex locato tamen meciim ages, quod operas servi
mei conduxeris, quia et si cum alio contraxisset,
ageres mecum, ut actiones, quas eo nomine habui,
tibi praestarem, quemadmodum cum libero, si qui-
dem conduxisses, experieris9: quod si gratuitae ope- io

1 rae fuerint, mandati ages. Item si servus meus
navem exercebit et cum magistro eius contraxero,
nihil obstabit, quo minus adversus magistram ex-
periar actione, quae mihi vel iure civili vel honorario
competit: nam et cuivis alii non obstat. hoc edicturn,
quo minus cum magistro agere possit: hoc. enim

2 edicto dou transfertur actio, sed adicitur. Si unus

ex his exercitoribus cum magistro navis contraxerit,
agere cum aliis exercitoribus poterit, . IS

6 Paulus Ubro sexto brevium* Si servus non
voluntate domini navem exercuerit, si sciente eo,
quasi tributoria, si ignorante, de peculio actio dabi-
1 tnr. Si communis servus voluntate dominorum
exerceat navem, iu singulos dari debebit in solidum
actio.

7 Apricamus libro octavo quaestionum Lucius
Titius Stichum magistrum navis 10 praeposuit: is pe- 20
euniam mutuatus cavit se in refectionem navis eam
accepisse: quaesitum est, an non aliter Titius exer-
citoria teneretur, quam si creditor probaret pecuniam

in refectionem navis esse consumptam, respondit cre-
ditorem utiliter acturum, si, cum pecunia crederetur,
navis in ea causa fuisset, ut refici deberet: etenim
ut non oportet creditorem ad hoc adstringi, ut ipse
reficiendae navis curam suscipiat et negotium domini
gerat (quod certe futurum sit. si necesse habeat pro- 2«
liare pecuniam in refectionem erogatam esse), ita
illud exigendum, ut sciat in hoc se credere, eui rei
magister quis sit praepositus, quod certe aliter fieri
non potest, quam si illud quoque scierit necessariam
refectioni pecuniam esse: quare etsi in ea causa fue-
rit navis, ut refici deberet, multo tamen maior pe-
1 cunia credita fuerit, quam ad earn rem esset neces-
, saria11, non debere in solidum adversus dominum

1 navis actionem dari. Interdum etiam illud aesti- 30
niandum, an iu eo loco pecunia credita sit, in quo

id '2, propter quod credebatur, comparari potuerit:
quid enim, inquit, si ad velum emendum in eiusmodi
insula pecuniam quis crediderit, in qua omnino velum
comparari non potest? et in sumina aliquam dili-

2 gentiam in ea 13 creditorem debere praestare. Ea-
dem fere dicenda ait ct si de institoria actione quae-
ratur:. nam tunc quoque creditorem scire debere ne- 3S
cessariam esse mercis comparationem, cui emendae
servus sit praepositus, et sufficere, si in hoc credi-
derit, non etiam illud exigendum, ut ipse curam sus-
cipiat: an in hanc rem pecunia eroganda est14.

n,s 4i9.!

DE LEGE RHODIA DE IACTU.

1 Paulus Ubro secundo sententiarum Lego Rho-
dia cavetur, ut, si levandae navis gratia jactus mer-
cium17 factus est, omnium contributione sarciatur
. quod pro omnibus datum est. 5

(1) actionem Alo. (■>) ™

(4) voluntate filii f am. ' . sfrvua $ c"m f '

stringatur F tr\ sr h vd F (5) de-

is) experireris Bal CO videbuntur F*

Mal ‘ brevl,i 'dicti F* (10I navi

al (n> “«“«emam F (12) quod Fi K 0jw) ™

ins. Mo. (ia) an in hanc rem pecunia eroganda e.=t
aut dei. aut scr, iu hanc rem pecuniae erogandae (Afo.)

(15) Pap. *1. 3.. .5; Sdb. *2. 6.. .9; App. 10. — Bas. 53. 3
(u>) = Paulus 2, 7, 1 (17) Levandae navis gratia

iaetus cura mercium Paulus

XIV 2

£20

DE LEDE RHODIA DE IACTU

419, 6 2 It>em libro trigensimo quarto ad edictum Si

laborante nave iactus factus est, amissarum mercium
domiDi, si merces vehendas locaverant, ex locato
cum 1 magistro navis agere debent: is deiude cum
reliquis, quorum merces salvae sunt, ex conducto,
ut detrimentum pro portione communicetur, agere
potest. Servius quidem respODdit ex locato agere
m cum magistro navis debere, ut ceterorum vectorum
merces retineat, donec portionem damni praestent,
iinrno etsi non 2 retineat merces magister, ultro ex locato
habiturus est actionem eum vectoribus: quid, eoim
si vectores sint, qui nullas sarcinas habeant.? plane
commodius est, si sint, retinere eas. at si3 * non to-
tam navem conduxerit, ex conducto aget, sicut vec-
tores, qui loca in navem conduxerunt; aequissimum
15 enim est commune detrimentum fieri eorum, qui pro-
pter amissas res aliorum consecuti sunt, ut merces

1 suas salvas haberent. Si conservatis mercibus
deterior facta sit navis aut si quid exarmaverit., nulla
facienda est collatio, quia dissimilis earum rerum
causa sit, quae navis gratia parentur et earum, pro
quibus merendem aliquis acceperit: nam ct si faber
incudem aut malleum fregerit, non imputaretur ei
qui locaverit opus, sed si voluntate vectorum vel*

20 propter aliquem metum id detrimentum factum sit,

2 hoc ipsum sarciri oportet. Cum in eadem nave
varia mercium genera complures mercatores coegis-
seut praetereaque multi vectores servi liberique in
ea navigarent, tempestate gravi orta necessario iac-
tura facta erat: quaesita deinde sunt haec: an omnes
iacturam praestare oporteat et si qui tales merces
imposuissent, quibus navis non oneraretur, vclutgem-

25 mas margaritas? et quae portio praestanda est? et
an etiam pro liberis capitibus dari oporteat? et
qua actione ea res expediri possit? placuit omnes,
quorum interfuisset iacturnm fieri, conferre oportere,
quia id tributum observatae5 res deberent: itaque
dominum etiam navis pro portione obligatum esse,
iacturae summam pro rerum pretio distribui oportet,
corporum liberorum aestimationem nullam fieri posse,
ex conducto dominos rerum amissarum cum nauta,

3« id est cum magistro acturos, itidem agitatum est, an
etiam vestimentorum cuiusque et anulorum aestima- j
tionem fieri oporteat: et omnium visum est, nisi si
qua consumendi causa imposita forent, quo in munero j
essent cibaria: eo magis quod si quando ea defece-
rint in navigationem6, quod quisque haberet in eom-

3 mune conferret, Si navis a piratis redempta sit,
Servius Ofilius Labeo omnes conferre debere aiunt:

120,1 quod vero praedones abstulerint, eum perdere cuius
fuerint7, nee conferendum ci, qui suas merces redeme-

4 rit. Portio autem pro aestimatione rerum quae
salvae sunt et earum quae amissae sunt praestari
solet, nec ad rem pertinet, si hae quae amissae sunt
pluris veniri poterunt8, quoniam detrimenti, non
lucri fit praestatio, sed in his rebus, quarum no-

6 mine conferendum est, aestimatio debet haberi non
quanti emptae sint, sed quanti venire5 possunt,

5 Servorum quoque, qui in mare perierunt non ma-
gis aestimatio facienda est, quam si qui aegri in nave
t‘> decesserint aut aliqui sese praecipitaverint. Si
quis ex vectoribus solvendo non sit, hoc detrimen-
tum magistri navis non erit: nec enim fortunas euius-

7 que nauta excutere debet. Si res quae iactae .
sunt apparuerint, exoneratur collatio: quod si iam

ut contributio facta sit, tunc hi qui solverint agent ex
locato cum magistro, ut is ex conducto experiatur

8 et quod exegerit reddat. Res autem iacta domini
manet nec fit adprehendentis, qnia pro derelicto non
habetur.

3 Papinianus Ultro nono decimo responsorum
Cum arbor aut aliud navis instrumentum removendi

communis periculi causa driectum est, contributio 420, i
debetur.

4 Callistratus libro secundo quaestionum Navis is
onustae levandae causa, quia intrare flumen vel por-
tum non potuerat eum onere, si quaedam merces in
scapham traiectac sunt, ne aut extra flumen10 peri-
elitetur aut in ipso ostio vel portu, eaque scapha
eummersa est, ratio haberi debet inter eos, qui in
nave merces salvas11 habent, cum his qui iu scapha
perdiderant, proinde tamquam si factura, facta esset;
idque Sabinus quoque libro secundo responsorum 20
probat, contra si scapha cum parte mercium salva
est-, navis periit-, ratio haberi non debet eorum, qui

in nave perdiderunt, quia iactus in tributum nave

1 6alva venit. Sed si navis, quae in tempestate
iactu mercium unius mercatoris levata est, in alio
loco suinmersa est ct aliquorum mercaturum merces
per urinatores extractae sunt data merccdc, rationem
haberi debere eius, cuius merces in navigatione le-
vandae navis causa iactae sunt, ab his, qui postea 25
sua per urinatores servaverunt, Sabinus aeque re-
spondit. eorum vero, qui ita 12 servaverant, invicem
rationem haberi iiod debere ah eo, qui in navigatione
iactnra fecit, si quaedam ex his mercibus per urina-
tores extractae sunt: eorum enim merces non pos-
sunt videri servandae navis causa iactae esse, quae

2 perit. Cum autem iactus dc nave factus est et
alicuius res, quae in navi remanserunt, deteriores
factae sunt, videndum, an conferre cogendus sit, quia 30
non debet duplici damno onerari et collationis ct
quod res deteriores factae sunt, sed defendendum
est hunc conferre debere pretio praesente rerum:
itaque verbi 13 gratia si vicenum merces duorum fue-
runt et alterius asparginc decem esse coeperunt, ille
cuius res integrae sunt pro viginii conferat, hic pro
decem, potest tamen dici etiam illa sententia dis-
tinguentibus nobis, deteriores ex qua causa factae
sunt, id est utrum propter iacta nudatis rebus dam- 35
num secutum est an vero alia ex causa, veluti quod
alicubi jacebant merces in angulo aliquo et unda
penetravit, tunc enim conferre debebit: an ex priore
causa collationis onus pati non debet, quia iactus
etiam hunc laesit? adhuc numquid ct ei asparginc
propter iactum res deteriores factae sunt? sed dis-
tinctio suptilior adhibenda est,, quid plus eit, in 421, t
damno an in collatione: si verbi gratia hae res vi-
ginti fuerunt et collatio quidem facit decem, damnum
autem duo, deducto hoc, quod damnum passus est,
reliquum conferre debeat, quid ergo, si plus in damno
erit quam in collatione? ut puta decem ‘aureis1 res
deteriores factae sunt, duo autem collationis sunt,
indubitate utrumque onus pati non debet: sed hic s
videamus, num et ipsi conferre oporteat, quid cnirn
inf.erest iactatas14 res meas amiserim an nudatas de-
teriores habere coeperim: nam sicut ci qui perdiderit
subvenitur, ita et ei subveniri oportet, qui deteriores
propter iactum res habere coeperit, haec ita Papi-
rius Fronto respondit.

5 Heumog f.ni antis libro secundo turis epitomarum
Amissae navis damnum collationis consortio non sar- 1»
citur per eos, qui merces suas naufragio liberave-
runt: nam huius aequitatem tunc admitti placuit,
cum iactus remedio ceteris in communi periculo salva

1 navi consultum est. Arbore caesa, ut navis cum
mercibus liberari possit, aequitas contributionis ha-
bebit, locum.

G lutIANUS libro octogensimo sexto digestorum
Navis adversa tempestate depressa15 ictu fulminis de- i»
ustis armamentis et arbore et antemna Hipponem
delata est ibique tumultuariis armamentis ad prae-
sens comparatis Ostiam navigavit et onus integram
pertulit: quaesitum est, an hi, quorum onus fuit.

(i) eum F (2) non] Sit, om. F (3) quis in.i. (si-

militer Cuiacius) (4) vel tuentur B, dei. Cuiacius

(5) quia tributum ob id servatae Mo. (c) navigatione

Alo. (7) fuerit Eat. (S) potuerunt dett. (s) veniri

F* (lfl) sunt aut extra flumen, ne Mo. (ll) solvas
F (12) non iris. Mo. contra It vnl. VII 192 (13) verbis

F (14) lactas 5 (15) deprensa Bcntley

I)E INSTITORIA ACTIONE

XIV 2. 3

221

421 17/16 nautae pro damno conferre debeant, respondit non
debere: hie enim sumptus instruendae magis uavis,
quam conservandarum mercium gratia factus est.

■i» 7 Paulus libro tei'tio epitomarum Alfeni digesto-

rum. Cum depressa navis aut deiecta1 esset, quod
quisque ex ea suum servasset, sibi servare respondit.,

tamquam ex incendio. . . _ . ,

8 ltl Julianus libro secundo ex Muiicio qjui levan-
dae2 navis gratia res aliquas proieiunt, non hanc
mentem habent3, ut eas pro derelicto habeant, quippe

25 si invenerint eas, ablaturos et, si. suspicati fueiiut,
in quem lucum eiectae sunt, requisituros: ut perinde
sint, ac si quis onere pressus in viam rem abiccent
mox eum aliis reversurus, ut eandem auferret.

9 Volttsius Mjjbcianus ex lege Rhodia 'A&aois
EiSnl/w-cos NtxouTjScms rrpds Arrnirlrov fiaaUea’
Kvoie j3nail.iv 'Arransvc , ittvtf pavior notgaiivres iv
Tfj ‘Iralia* SigoTiaygitev tind reov Srp/LuiCmr 5 to>v
rAs KvxhiSuS rrjaove uiy.ovvrwv. Avratvivot tlnrv Ev-

3,1 tiatuovi' ivtb f‘iv tov rAopov xltpios, 6 Si rdftol rrjs

0 0 7 7, 7 (•> l 6::rj t id / ' ‘PoSuuP xiflla li lii rui 7
rr/.ili , iv uls /iijrit TtJyp ])u rriptvr avrcp t dfioS Irav-
riovzac, ruvzo ai avrd xai d AfiStutos Avyovoros
fxon cr 6.

10 Labeo libro primo pithanon a Paulo epito-
matarum Si vehenda mancipia conduxisti, pro eo
mancipio, quod in nave mortuum est, vectura tibi
non debetur. Paulus: irnmo quaeritur, quid actum
est, utrum ut pro his qui impositi an pro his qui

35 deportati essent, merces daretur: quod si hoc appa-
rere non potuerit7, satis erit pro nauta, si probaverit

1 impositum esse mancipium. Si ea condicione na-
vem conduxisti, ut ea merces tuae portarentur eas-
que merces nulla nauta necessitate coactus in navem
deteriorem, cum id sciret8 te fieri nolle, transtulit
et merces tuae cum ea nave perierunt, in qua no-
vissime vectae suut, habes ex conducto locato cum
priore nauta actionem. Paulus: immo contra, si
modo ea navigatione utraque navis periit, curo id
sine dolo et culpa nautarum factum esset, idem imis
erit, si prior nauta publice retentus navigare cum
tuis mercibus prohibitus fuerit, idem inris erit, cum
ea condicione a te. conduxisset, ut certam poenam
tibi praestaret, nisi ante constitutum diem merces
tuas eo loci exposuisset, in quem devehendas eas
merces locasset”, nec per eum staret, quo minus
remissa sibi ea poena spectaret ,0. idem Juris in eo-
dem, genere cogitationis observabimus, si probatum
‘nent nautam morbo impeditum navigare non po-
tuisse. idem dicemus, si navia eius vitium fecerit

2 sllie dolo malo et culpa cius. Si conduxisti navem
amphorarum duo milium et ibi amphoras portasti
luo duobus milibus amphorarum pretium debes!
‘_Aui.ua: immo si aversione navis conducta est, tiro
duobus milibus debetur merces: si pro numero im-
positarum amphorarum merces, constituta est, contra

pro tot amphoris pretium debes, quot

422, i

se tabet: nam
portasti.

I*E INSTITORIA ACTIONE.

A c q u u uT m -iT tl viccv.umo octavo ad edictum

ex actu institurain'll,^f1 es^ “cut con,nit|da sentimus
trac i KJ “m i, f ct)am. obllgrari nos ex con-
chea eumIqTins(;t,,r(?UVCU;n- SP(i idpra lacit
qU1 *I,slltuic™ praeposuit, ut experiri pos-

bcrehn/. (i) 0) ha-
n a (in ustu* ft\ :.t .. ~ ± . .... ^ ' uws \a) niftr/ootan» /7> v

0) disiecta J.ro
here h'

fiahnuxius fci A . pAAr"Vl' \VUU3 15 ) Otutvotim tTir

mi imperatorem ^«densis

direpto snriuis a mihlici* 11 a i vmm» m IcanaJ,
Cycladibus hrtbit [ * publicanis), qui in

nioni. JjVo orbis te.™, ' , Ant0nuius dicit iiudae-

maris. lege Rhodia de' r* nautTcTr* ‘“"V aUtem
<= nautica res ludicetur, qua-

sit: sed si quidem servum proprium institorem ha- 422, i»
huit potest esse securus adquisitis sibi actionibus:
si autem vel alienum servum vel etiam hominem libe-
rum actione deficietur: ipsum tamen institorem vel
dominum eius convenire poterit vel mandati vel ne-
gotiorum gestorum. Marcellus autc.m.ait debere dari
actionem ei qui institorem praeposuit iu eos, qui cum
co contraxerint , .

2 Gaius libro nono ad edictum promncwk eo 20
nomine, quo institor contraxit, si modo aliter12 rem
suam servare non potest.

3 Ulpianus libro viccnsimo octavo ad edictum
Institor appellatus est ex eo, quod. negotio gerendo
instet: ucc multum facit, tabernae sit praepositus au
cuilibet alii negotiationi,

4 Paulus libro trigensimo ad edictum cum in- »
terdnm etiam ad homines honestos adierant merces

et ibi vendant, nec mutat causam actionis locus, ven-
dendi emendive, cum utroque modo verum sit insti-
torem emisse aut vendidisse.

5 Ulpianus libro viccnsimo octavo ad . edictum
Cuicumque igitur negotio praepositus sit, institor recte

1 appellabitur. Nam et Servius libro primo ad Bru-
tum ait, si quid, cum insulario gestum sit vel eo, 30
quem quis aedificio praeposuit vel frumento coemendo,

2 in solidum eum teneri. Labeo quoque scripsit,
si quis pecuniis faenerandis, agris colendis, merca-
turis redempturisque faciendis, praeposuerit, in soli-

3 dum eum teneri. Sed et si in mensa habuit quis

4 servum praepositum, nomine eius tenebitur. Sed
etiam eos institores dicendos placuit, quibus vestiarii
vel lintearii dant vestem circumferendam et disfra- 35

5 hendam, quos vulgo circitores appellamus. Sed

6 et muliones quis proprie institores appellet, Item
fullonum et, sarcinatorum praepositos 13, stabularii

7 quoque loco institorum habendi sunt. Sed et si
tabernarius servum suum peregre mitteret ad merces
comparandas et sibi mittendus, loco institoris haben-

8 dum Labeo scripsit. Idem ait, si libitinarius 14 423, 1
servum pollinctorem 13 habuerit isque mortuum spo-
liaverit, dandam ir. eum quasi institoriam actionem,

!) quamvis etfurti et univiriarum actio competeret. Idem
Labeo ait: si quis pistor servum suum solitus fuit
in certum locum mittere ad panem vendendum, deinde
is pecunia accepta praesenti 16, ut per dies singulos
cis pauem praestaret, conturbaverit, dubitari non s
oportet, quin, si permisit ei ita dari summas, teneri

10 debeat. Sed et cum fullo peregre proficiscens
rogassetj.ut discipulis suis, quibus tabernam instruc-
tam tradiderat, imperaret17, post cuius profectionem
vestimenta discipulus accepisset et fugisset, fullonem
non teneri, si quasi procurator fuit relictus: sin vero
quasi institor, teneri eum. plane si adfirmaverit mihi
recte me credere operariis suis, non institoria, sed

11 ex locato tenebitur. Non tamen omne, quod 10
cum institore geritur, obligat eum qui praeposuit, sed
ita, si eius rei gratia, cui praepositus fuerit, contrac-
tum est, id est dumtaxat ad ici18 quod eum pmepu-

12 suit. Proinde si praeposui ad mercium distrac-
tionem, tenebor nomine cius ex empto actione: item
si forte ad emendum eum praeposuero, tenebor dum
taxat ex vendito: sed neque si ad emendum, et ille
vendiderit, neque si ad vendendum, et ille emerit,

13 debebit teneri, idque Cassius probat. Sed si m
pecuniam quis crediderit institori ad emendas merces
praeposito, locus est institoriae, i denique et si ud
pensionem pro taberna exsolvendam: quod ita verum 12

tensis nulla lex ex nostris ei contraria est. idem etiam
divus Angustus indicavit (7) poterit A’2 (8) scire

t~ (g iocasses Hal. (io) exspectaret (luti, quidam
(ll) Sab. l..,*i2. 13. 15...1S ; Ed. *H; Pap. 10 ; A pp. 20. —
Eas. 48, 1. — Cf. Coti. 4, 25 (12) alter F (13) sic Mo.,

praepositus P' (1 7) quos Graece rr^uottArrras vovunt
adsevipsit F- (15) poliieitorem A11 ' (16) a quit.us-

dam «is. No. (17) imperarem Puc.hta, imperarent Alo,
(is) ad id] id ad 21 Io. (10) ut tus. F'

25

XIV 3

DE INSTITORIA ACTIONE

222

-423, n 14 puto, nisi prohibitus fuit mutuari. Si ei, quem
ad vendendum emendurnve oleum praeposui, mutuum
oleum datum sit, dicendum erit institoriam locum

15 habere. Item si institor, eum oleum vendidisset,
20 anulum arrae nomine, acceperit neque eum reddat,

dominum institoria teneri: nam eius rei, in quam
praepositus est, contractum est: nisi forte mandatum
ei fuit praesenti pecunia vendere, qnare si forte
pignus institor ob pretium acceperit, institoriae locus

16 erit. Item fideiussori, qui pro institore inter-
venerit, institoria competit: eius enim rei sequella

17 est. Si ab alio institor sit praepositus, is tamen
decesserit qui praeposuit et heres ei extiterit, qui

25 eodem institore utatur, sine dubio teneri cum opor-
tebit. nec non, si ante aditam hereditatem eum eo
contractum est, aequum est ignoranti dari institoriam
IS actionem. Sed et si procurator meus7 tutorj
curator institorem praeposuerit, dicendum erit veluti
a me praeposito dandam institoriam actionem.

G Paulus libro trigenshno ad edictum Sed et in
3» ipsum procuratorem, 'si omnium rerum procurator
estM, dari debebit institoria.

7 Ulpianus libro vicensimo ocfauo ad edictum
Sed et si quis meam rem gerens praeposuerit et ra-

1 tum habuero, idem erit dicendum. Parvi autem
refert, quis sit institor, masculus an femina, liber an
servus proprius vel alienus, item quisquis praepo-
suit2: nam et si mulier praeposuit, competet iusti-

424, l toria exemplo exercitoriae actionis et si mulier sit
praeposita, tenebitur etiam ipsa, sed et si filia fami-
lias sit vel ancilla praeposita, competit institoria

2 actio. Pupillus3 autem institor obligat eum, qui
eum praeposuit, institoria actione, quoniam sibi im-
putare debet, qui eum praeposuit.

8 Gajus libro nono ad edictum 'provinciale Nam
3 ct pleriquc pueros puellasque tabernis praeponunt.

9 Ulpianus libro vicensimo octavo ad edictum
Verum si ipse pupillus praeposuerit, si quidem tu-
toris auctoritate, obligabitur, si minus, non.

10 Gaius libro nono ad edictum provinciale Ea-
tenus tamen dabitur iu eum actio, quatenus ex ea
re locupletior est.

to 11 ULPIANUS libro vicensimo octavo ad edictum
Sed4 si pupillus heres extiterit ei5 qui praeposuerat,
aequissimum erit pupillum teneri, quamdiu praeposi-
tus manet: removendus enim fuit a tutoribus, si
1 noilent opera eius uti. Sed et si minor viginti
quinque annis erit qui praeposuit, auxilio aetatis
‘2 litetur non sine causae cognitione. De quo pa-
lam proscriptum fuerit, ne cum eo contrahatur, is
praepositi loco non habetur: non enim permitten-

i£ dum erit eum institore contrahere, sed si quis nolit
contrahi, prohibeat: ceterum qui praeposuit tenebi-

3 tur ipsa praepositione. Proscribere palam sic ac-
cipimus claris litteris, unde de plano recte legi pos-
sit, ante tabernam scilicet vel ante eum locum in
quo negotiatio exercetur, non in loco remoto, sed in
evidenti, litteris utrum Graecis an Latinis? puto se-
cundum loci condicionem, ne quis causari possit

20 ignorantiam litterarum, certe si quis dicat ignorasse
se litteras vel non observasse quod propositum erat,
cum multi legerent cumque palam esset propositum,

4 non audietur. Proscriptum autem perpetuo esse
oportet: ceterum si per id temporis, quo propositum
non erat, vel obscurata proscriptione contractum sit,
institoria locum habebit, proinde si dominus quidem
mercis proscripsisset, alius autem sustulit aut vetus-
tate vel pluvia vel quo simili contingit6, ne pro-

25 scriptum7 esset vel non pareret, dicendum eum qui
praeposuit8 teneri, sed si ipse institor decipiendi
mei causa detraxit, dolus ipsius praeponenti* no-
cere debet, nisi particeps doli fuerit qui contraxit.

5 Condicio autem praepositionis servanda est: quid

enim si certa lege vel interventu cuiusdam personae 424
vel sub pignore voluit cum eo contrahi vel ad e er '

tam rem? aequissimum erit id servari, in quo prae-
positus est,, item si '“plurcs habuit institores vel
cum omnibus simul contrahi voluit vel cura uno solo, so
Bed ct Bt denuntiavit cui, ne cum eo contraheret,
non debet institoria teneri: nam et certam personam
possumus prohibere contrahere vel certum genus ho-
minum vel negotiatorum, vel certis hominibus per-
mittere. sed si alias cum alio contrahi vetuit con-
tinua variatione, danda est omnibus adversus eum

6 actio: neque enim decipi debent contrahentes. Sed
si in totum prohibuit cum eo contrahi, praepositi
loco non habetur, cum magis hic custodis sit loco 35
quam institoris: ergo nec vendere mercem hic po-

7 terit nec modicum quid ex taberna.. Si institoria
recte actum est, tributoria ipso iure locum non ha-
bet: neque enim potest habere locum tributoria in
merce dominica, quod si non fuit institor dominicae

8 mercis, tributoria superest actio. Si a servo tuo
operas vicarii eius conduxero et eum merci meae 425,
institorem fecero isque tibi mercem vendiderit, emptio
est: nam cum dominus a servo emit, est emptio,
licet non sit dominus obligatus, usque adeo, ut etiam

pro emptore et possidere et usucapere dominus possit:

12 Iuli anus libro undecimo digestorum et ideo
utilis institoria aetio adversus me tibi competet, mihi 3
vero adversus te vel de peculio dispensatoris, si ex
conducto agere velim, vel de peculio vicarii, qnod ei
mercem vendendam mandaverim: pretium que u, quo
emisti, in rem tuam versum videri poterit co, quod
debitor servi tui factus esses.

13 Ulpianus libro vicensimo octavo ad edictum
Habebat quis servum merci oleariae praepositum
Arelate, eundem et mutuis pecuniis accipiendis: ac-
ceperat mutuam pecuniam: putans creditor ad mer- 10
ces eum accepisse egit proposita actione: probare
non potuit mercis gratia eum accepisse, licet con-
sumpta est actio nec amplius agere poterit, quasi
pecuniis quoque, mutuis accipiendis esset praepositus,
tamen Iuliaims utilem ei actionem 'competere* 12 ait.

1 Meminisse autem oportebit institoria dominum ita
demum teneri, si non novaverit quis eam obligatio-
nem vel ab institore vel ah alio novandi animo stl- ii

2 pulando. Si duo pluresve tabernam exerceant et
servum, quem ex disparibus partibus habebant, in-
stitorem praeposuerint l3, utrum pro dominicis parti-
bus teneantur an pro aequalibus an pro portione
mercis an vero in solidum, lulianus quaerit, et verius
esse ait exemplo exercitorum et, de peculio aetionis
in solidum unumquemque conveniri posse, et quid-
quid is praestiterit qui conventus est, societatis in-
dicio vel communi dividnndo eonsequetur, quam sca- 20
tentiam et supra probavimus.

14 Paulus libro quarto ad Plautium Idem erit
et si alienus servus communi merci praepositus sit:
nam adversus utrumque in solidum actio dari debet
et quod quisque praestiterit, eius partem societatis
vel communi dividundo indicio eonsequetur. certe
ubicumque actio societatis vel communi dividundo
cessat, quemque pro parte sua condemnari oportere 2*
constat, veluti si is, cuius servo creditum est, duo-
bus heredibus institutis ei servo libertatem dederit :
nam heredum quisque pro sua parte conveniendi
sunt, quia cessat inter eos eommimi dividundo iudi-
cium.

15 Ulpianus libro vicensimo octavo ad edictum
Novissime sciendum est has actiones perpetuo dari
et in heredem et heredibus.

16 Paulus libro vicensimo nono ad edictum Si 30
cura vilico alicuius contractum sit, non datur in do-
minum actio, quia vilicus propter fructus percipien-
dos, non propter quaestum praeponitur, si tamen

(l) luat. (Lene I) (2) quis sit qui praeposuit Mo.
(3) pupillos F (4) et ina. S (5) et F (6) contigit
St (7) praescriptum F (8) proposuit F (9) pro-

ponenti F (10) qui ins. Mo, (11) pretium quoque
Hal. (12) * * Iust. ( Kr .) (13) praeposuerant F1

'DE TRIBUTORIA ACTIONE

XIV 3. 4

m

.) •> vilicum distrahendis quoque mercibus praepositum
habuero, non erit iniquum exemplo institoriae actio-
nem in me 'competere1' l. .

17 1t>eu libro trigemimo ad edictum oi quis pian-
s:» c.iniis vel minentis pecoribusve emendis vendeudisque

praepositus sit, uon solum institoria - competit adver-
sus eum qui praeposuit, sed etiam redhibitoria v.
ex stipulatu duplae simplaeve in solidum actio danda

1 est Si servum Titii institorem habueris, yel te-
entn ex hoc edicto vel cum Titio ex inferioribus
edictis agere potero, sed si tu cum eo contrahi vo-

2 tuisti, cum Titio dumtaxat agi poterit, tsi impubes
patri habenti institores heres exstiterit, deinde cum

is liis contractum iucrit, dicendum est in pupilium dari
actionem propter utilitatem promiscui usus, quemad-
modum ubi post mortem tutoris, cuius auctoritate
426. : 3 institor praepositus est, cum eo contrahitur. Eius
contractus certe nomine, qui ante adi tam heredita-
tem intercessit, etiamsi furiosus heres existat, dan-
dam esse actionem etiam Pomponius scripsit,: non
enim imputandum est ei, qui sciens dominum deccs-
1 sisse cutn i nstitorc exercente mercem contrahat. Pro-
culus ait, si denuntiavero tibi, ue servo a me prae-
i posito crederes, exceptionem dandam: ‘si ille illi non
•denuntiaverit, ne illi servo crederet’, sed si ex eo
contractu peculium habeat aut in rem meam versum
sit3 nec velim quo locupletior sim solvere, replicari
de dolo malo oportet, nam videri me dolum malum
5 facere, qui ex aliena iactura lucrum quaeram. Ex
hae causa etiam condici posse verum est.

18 InF.it libro singulari de variis lectionibus In
is ,-titor est, qui tabernae locove ad emendum venden-

Jumve praeponitur quique sine loco ad eundem actum
praeponitur.

19 VAPfNTAxns libro tertio responsorum Iu eum,
qui mutuis accipiendis pecuniis procuratorem prae-
posuit, utilis ad exemplum institoriae dabitur actio:
quod aeque faciendum erit et si procurator solvendo

1 sit, qui stipulanti pecuniam promisit. Si domi-
nus, qui servum institorem apud mensam pecuniis

15 accipiendis habuit, post libertatem quoque datam
idem per libertum negotium exercuit,, varietate status

2 non mutabitur periculi causa. Tabernae praepo-
situs a patre, filius mercium causa mutuam pecuniam
accepit: pro eo pater fideiussit: etiam institoria ab
«o petetur, cura acceptae pecuniae speciem fideiu-
2 beudo negotio tabernae miscuerit. Servus pecu-
niis tantum iaenerandis praepositus per intercessio-
nem aes alienum suscipiens ut institorem4 dominum

2-o in solidum iure praetorio non adstringit: quod autem
pro eo, qui5 pecuniam faeneravit, per delegationem
alii promisit, a domino recte petetur, cui pecuniae
creditae contra eum qui delegavit actio quaesita est.
. 20 Scaevola libro quinto digestorum Lucius Ti-
tius mensae nummulariae quam exercebat habuit li-
imum praepositum: is Gaio Seio cavit in haec verba:
2s Octavius Terminalis reni agens Octavii Pelicis Do-
mitio Felici salutem, habes penes mensam patroni
mei denarios mille, quos denarios vobis numerare
debibo pridie kalendas Malas.’ quaesitum est, Lucio

enistiUa '*nCt° B1Iie h,’rcde bunis cius venditis an ex
conveniri Terminalis possit, respondit

veniendi eum T!™* “btigatum. n<!c aequitatem con-
■■ ■ -uperesse, cum id institoris officio ad

scripsisset.

fidem mensae protestandam

IV»

DE TRIBUTORIA’ ACTIONE.

qu!qnePediItf ^ ad edictum H

quwdinquin in servi

(quippe eum de peculio dumtaxat teneatur, cuius -t 20. :<■*.
peculii aestimatio deducto quod domino debetur fit),
tamen, si scierit servum peculiari merce negotiari, as
velut extraneus creditor ex hoc edicto in tributura

1 vocatur9. Licet mercis appellatio angustior sit,
ut neque ad servos fullones vel sarcinatores vel tex-
tores vel venaliciarios pertineat, tamen Pedius libro
quinto decimo scribit ad omnes negotiationes porri-

2 gendiim edictum. Peculiarem autem mercem non
sic uti peculium accipimus, quippe peculium deducto
quod domino debetur accipitur, merx peculiaris etiamsi 12", J>
nihil sit, in peculio, dominum tributoria obligat, “ita

3 demum si sciente co negotiabitur. Scientiam hic
eam accipimus, quae habet et voluntatem, sed ut ego
puto, non voluntatem, sed patientiam : uon enim velle
debet dominus, sed non nolle, si igitur scit et noti
protestatur et contra dicit, tenebitur actione tribn-

4 toria. Potestatis verbum ad omnem sexum, item e
ad omnes, qui sunt alieno iiiri subiccti, porrigendum

5 erit. Non solum ad servos pertinebit tributoria
actio, veram ad eos quoque, qui nobis bima fide ser-
viunt, sive liberi sive servi alieni sunt, vel in quibus
usura fructum habemus,

2 Paulus libro trigemimo ad edictum ut tamen
merx, qua peculiariter negotietur, ad nos pertineat.

3 Ulpiaxus libro vicenskno nono ad edictum Sed v-
si servus communis sit et ambo sciant domini, in
utrumlibet cx illis dabitur actio: at si alter scit,
alter ignoravit, in eum qui scit dabitur actio, de-
ducetur tamen solidum quod ei qui ignoravit debetur,
quod si ipsum quis ignorantem convenerit, quoniam
de peculio convenitur, deducetur etiam id quod scienti
debetur et quidem in solidum: nam et si ipse de pe-
culio conventus esset, solidum quod ei deberetur de- u
duceretur, et ita Iulianus libro duodecimo digesto-

1 nim scripsit. Si servus pupilli vel furiosi sciente
tutore vel curatore in merce peculiari negotietur.
dolii m quidem tutoris vel curatoris nocere pupillo vel
furioso non debere puto, nec tamen lucrosum esse
debere, et ideo hactenus eum ex dolo tutoris tribu-
toria teneri, si quid ad eum pervenerit: idem et in
furioso puto, quamvis Pomponius libro octavo epistu-
larum, si. solvendo tutor sit, ex dolo eius pupillum 20
teneri scripsit: 10et sane hactenus tenebitur, ut aetio-

2 nem, quam contra, tutorem habeat, praestet. Sed
et si ipsius pupilli dolo factum sit, si eius aetatis
sit, ut doli capax sit, efficere ut teneatur, quamvis
scientia eius non sufficiat ad negotiationem, quid
ergo est? scientia quidem tutoris et curatoris debet
facere locum huic actioni: dolus autem quatenus no-
ceat, ostendi.

4 Paulus libro trigensimo ad edictum Si pupil-
Ius, cuius tutor scierit, pubes factus vel furiosus
sanae mentis dolum 11 admittant, tenentur ex hoc
edicto.

5 Vlptaxus libro vicemimn nono ad edictum Pro-
curatoris autem scientiam et dolum nocere debere
domino neque Pomponius dubitat nec nos dubitamus.

1 . Si vicarius servi mei negotietur, si quidem me
sciente, tributoria tenebor, si mc ignorante, ordinario 30
sciente, de peculio cius actionem dandam Pomponius
libro sexagensimo scripsit, nec deducendum ex vicarii
peculio, quod ordinario debetur, cum id quod milii
debetur deducatur, sed si uterque scierimus, et tri-
butoriam ct de peculio actionem competere ait, tri-
butoriam vicarii 13 nomine, de peculio vero ordinarii:
eligere tamen debere agentem, qua potius actioni*
experiatur, sic tamen, ut utrumque tribuetur ct quod
mihi et quod servo debetur, cum, si servus ordina- 33
rius ignorasset, deduceretur integrum, quod ei a vf-

2 curio debetur. Sed ct si ancilla negotiabitur, ad-

3 mittendam tributoriam dicimus. Item parvi re-

Mtoriam empto: LeJt) ^ acU° F est in"

in r. m versum «It 2 d 81 ^beat “ut

** ' contr,ictu w

(6) Sab. (*8) — Bas. 16, 2 (7) sic mi F, tributaria

F (s) vocetur Hal, (9) at ins. ilio. (Ifl) seqq.
Xust. (Faber; cf. 15, t, 21 5 1) (11) dolo F' (12) tr

butariam F (13) ulcarii F

25*

XIV 4

DE TRIBUTORIA ACTIONE

224

427,26/2- fert, eum ipso servo contrahatur an cum institore

4 eius. ‘Mercis nomine’ merito adicitur, ne omnis

5 negotiatio cum eo facta tributoriam inducat. Per ■
hane act-ioncra tribui iubetrur, quod es ea merce et

6 quod eo nomine receptum est. In tributum au-
tem vocantur, qui in potestate habent, cum credi- I

428, l 7 toribus mercis. Sed est quaesitum, dominus utrum
ita demum partietur ex merce, si quid ei mercis no-
mine debeatur, an vero et si ex alia causa, et Labeo
ait, ex quacumque causa ei debeatur, parvique re-
ferret1, ante mercem an postea ei debere quid ser-
vus coeperit: sufficere enim, quod privilegium de-
S ductionis perdidit. Quid tamen si qui contrahe-
6 bant ipsam mercem pignori acceperint? puto debere

9 dici, praeferendos domino iure pignoris. Sive au-
tem domino sive bis qui in potestate eius sunt dc-

10 beatur, utique erit tribuendum. Sed si duo plu-
resve domini sint, utique omnibus tribuetur pro rata

11 debiti sui. Non autem totum peculium venit in
tributum, sed id dumtaxat, quod ex ca merce est,
sive merces manent sive pretium earum receptum

12 conversum ve est in peculium. Sed et si adime
io debeatur mercis nomine a quibusdam, quibus sole-
bat servus distrahere, hoc quoque tribuetur, prout

13 fuerit receptum. Si praeter mercem servus iste
in tabernam habeat instrumentum, an hoc quoque
tribuatur? et Labeo ait et hoc tribui, et est aequis- ■
simum: plerumque enim hic apparatus ex merce est,
immo semper. cetera tamen, quae extra haec in pe-
culium habuit, non tribuentur, ut puta argentum
habuit vel aurum, nisi si haec ex merce comparavit.

15 14 Item si mancipia in negotiatione habuit ex merce

15 parata, etiam haec tribuentur. Si plures habuit
servus creditores, sed quosdam in mercibus certis,
au omnes in isdem confundendi erunt et omnes in
tributum vocandi ? ut puta duas 51 negotiationes exer- :
cebat, puta sagariam et linteariam, et separatos ha-
buit creditores, puto separati m eos in tributum vo- ,
cari: unusquisque enim eorum merci magis quam

16 ipsi credidit. Sed3 si duas tabernas eiusdem
2d negotiationis exercuit et ego fui tabernae verbi gratia

quam ad Bucinum4 habuit ratiocinator, alius eius
quam trans Tiberim, aequissimum pulo separatim
tributionem faciendam, ne ex alterius re merceve alii

17 indemnes fiant, alii damnum sentiant5. Plane si
in eadem taberna merces deferebantur6, licet hae
quae exstent7 ex unius creditoris pecunia sint com-
paratae, dicendum erit omnes in tributum venire,

18 nisi fuerint creditori pigneratae. Sed si dedi
7.5 mercem meam vendendam et exstat, videamus, ne

iniquum sit. in tributum me vocari, et si quidem in
creditum ei abiit8, tributio locum habebit: cnimvero
si non abiit8, quia res venditae non alias desinunt
esse meae, quamvis vendidero, nisi aere soluto vel
fideiussore dato vel alias satisfacto, dicendum erit

19 vindicare me posse. Tributio autem fit pro rata
eius quod cuique debeatur, et ideo, si unus ereditor

so veniat desiderans tribui, integram portionem conse-
quitur: se-d quoniam fieri potest, ut alius quoque vel
alii existere possint mercis peculiaris creditores, ca-
vere debet creditor iste pro rata se refusurum, si
forte alii emerserint creditores.

6 Paulus libro trigensvmo ad edictum Non enim
haec actio sic ut de peculio occupantis meliorem
causam facit, sed aequalem condicionem quandoque
agentium.

35 ^7 Ulpi Amis libro vicensimo nono ad edictum Illud

quoque cavere debet, si quid6 aliud domini debitum
emerserit, refusurum se ei pro rata, finge enim con-
dicionale debitum imminere vel in occulto esse: hoc
quoque admittendum est: nam iniuriam dominus pati
1 non debet, licet in tributum vocatur. Quid tamen
si dominus tribuere nolit nec hanc molestiam susci-

pere, sed peculio vel mercibus cedere paratus sit? 428,35
Pedius refert audiendum eum, quae sententia habet 429, t'
aequitatem: et plerumque arbitram in hanc rem prae-
tor debebit dare, cuius interventu tribuantur merces

2 peculiares. Si cuius dolo malo factum est, quo
minus ita tribueretur, in eum tributoria datur, ut
quanto minus tributum sit. quam debuerit, praestet:
quae actio dolum malum coercet domini, minus au-
tem tribuere videtur etiam si nihil tributum sit. si i
tamen ignorans in merce servum habere minus tri-
buit, non videtur dolo minus tribuisse, sed re com-
perta si non tribuat, dolo nunc non caret, proinde
si sibi ex ea merce solvi fecit, utique dolo videtur

3 minus tribuisse. Sed et si mercem perire passus
est aut eam avertit aut vilioris data opera distraxit
vel si ab emptoribus pretium non exegerit, dicendum

4 erit teneri eum tributoria, si dolus intervenit. Sed

et si negaverit dominus euiquain deberi, videndum uj
erit, an tributoriae locus sit: et est verior Labeonis
sententia tributoriam lucum habere: aliocuin expe-

5 diet domino negare. Haec actio et perpetuo et
in heredem datur dc eo dumtaxat quod ad eum per-
venit,

8 1.ULI ANUS libro undecimo'0 digestorum quia con
dc dolo est, sed rei persecutionem continet: quare
etiam mortuo servo dominus, item heres eius perpe-
tuo teneri debebit, propter factum defuncti: quam is
vis non aliter quam dolo interveniente competat.

9 Ulpiamvs libro vicensimo nono ad edictum Quod
in herede dicimus, idem erit ‘et in ceteris successo-

1 ribus3 ". Eligere quis debet, qua actione experia-
tur, utrum de peculio an tributoria, ‘cum scit sibi
regressum ad aliam non futurum7 plane si quis velit
ex alia causa tributoria agere, ex alia causa de pc-

2 culio, audiendus erit. Si servo testamento manu 2«
misso peculium legatum sit, non debere heredem tri-
butoria teneri, quasi neque ad eum pervenerit neque
dolo fecerit, Labeo ait. sed Pomponius libro sexa-
gensimo scripsit heredem nisi curaverit caveri sibi

a servo vel deduxit a 13 peculio quod tribuendum
erat, tene.ri tributoria, quae sententia non est sine
ratione: ipse enim auctor doli est, qui id egit, ne
intribueret: 14 totiens enim in heredem damus de eu
quod ad eum pervenit, quotiens ex dolo defuncti
convenitur, non quotiens ex suo.

10 Paulus libro trigensimo ad edictum De pe-
culio actione etiam eum emptore, servi agi potest,
tributoria non potest.

11 G-Aius libro nono ad edictum provinciale Ali-
quando etiam agentibus expedit potius de peculio
agere quam tributoria: nam in hac actione de qua
loquimur hoc solum iu divisionem venit, quod in ao
mercibus est quibus negotiatur quodque eo nomine
receptum est: at in actione de peculio totius peculii
quantitas spectatur, in quo et merces continentur,
et fieri potest, ut dimidia forte parte peculii aut ter-
tia vel etiam minore negotietur: fieri praeterea po-
test, ut patri dorninove nihil debeat.

12 Iuli Alius Ifnro duodecimo digestorum Alius
dumtaxat de peculio, alius tributoria servi nomine 35
cum domino agit: quaesitum est, an deducere domi-
nus de peculio debeat, quod tributoria agenti prac-
staturus sit. respondit: tributoria actione tunc de-
mum agi potest, cum dominus in distribuendo pretio
mercis edicto praetoris non satisfecit, id est eum
maiorem partem debiti sui deduxit quam creditori-
bus tribuit, veluti si, cum in merce triginta fuissent,
in quam ipse quidem quindecim crediderat, duo au-
tem extranei triginta, tota quindecim deduxerit, et 40
creditoribus reliqua quindecim dederit, cum deberet
sola decem deducere, extraneis dena tribuere, cum
igitur hoc fecit, nec intellegendus est servum a se -DU,
liberasse eo, quod quinque adhuc nomine cius tribu-

ti) referre edd. (2) duos F (3) sed] sed et Hal. 1 de.lt, (9) si quod e.dd. (10) duodecimo Imcl

(4) bucinum Fl (s) alii damnum sentiant dei. Mo. ( (11) ‘ 7 Iust. (Longo) (12) ‘ 7 luat. (Gradenuntz) (13) aj
(6) distrahebantur Mo. (7) existent F» (s) abii , de edd. (14) § 2 fin. -=» 50, 17, «

QUOD CUM EO QUI IN AL. POTEST.

225

XIV 4. 5. 6

(30, tfe tdria actione praestatarus sit: quare bi agi ile > pe-
‘ cui io coeperit, cum forte extra mercem pecuham
esset, quinque tamquam adhuc creditor servi dedu
cere debebit.

V'

, onOD CVM EO QUI IN ALIENA POTESTATE
EST NEGOTIUM GESTUM ESSE DICETUR.

1 Q-aius libro nono ad edictum provinciale Omnia
proconsul agit, ut qui contraxit cum eo, qui }n alieua
potestate sit, etiamsi deficient superiores actiones, id
est exercitoria institoria tributonave, nihilo minus
tamen in quantum ex bono et aequo res patitur

io suum consequatur, sive enim iussu cius, cuius in
potestate sit. negotium gestum fuerit, in solidum eo
nomine indicium pollicetur: sive non iussu, sed tamen
in rem eius versum fuerit, eatenus introducit actio-
nem, quatenus in rem eius versum fuerit: sive neu-
trum eorum eit, de peculio actionem constituit.

2 Ulpianus libro viemsimo nono ad edictum Ait
is praetor: ‘In eum, qui emancipatus aut exheredatus

‘erit quive abstinuit se hereditate cius cuius in po-
‘testate cum moritur fuerit, eius_ rei nomine, quae
‘cum eo contracta erit, cum is in potestate esssct,
‘sive sua voluntate sive iussu cius m cuius potestate
‘erit contraxerit, sive in peculium ipsius sive in pa-
trimonium eius cuius in potestate fuerit ea res re-
‘dacta fuerit, actionem causa cognita dabo in quod
l ‘facere potent.’ Sed et si citra emancipationem
in sui iuris factus sit vel in adoptionem datus, 'deinde
pater naturalis decesserit’1, item si quis ex minima
parte sit institutus, nequissimum est causa cognita
etiam in hunc dari actionem in id quod facere potest.

3 Idem libro tertio disputationum Sed an hic de-
trahi debeat quod aliis debetur, tractari potest, et
si quidem sint creditores, qui, cum esset alienae po-

15 testatis, cum eo contraxerunt, recte dicetur occupan-
tis meliorem esse condicionem, nisi si quis privile-
giarius veniat: huius enim uon sine ratione prioris
ratio habebitur, quod si qui sint, qui, posteaquam
sui iuris factus est, cum eo contraxerunt, puto ho-
ram rationem habendam.

4 Idem libro vkensimo nono ad edictum Sed si
ex parte non modica sit heres scriptus filius, in ar-
bitrio est creditoris. Utrum pro portiouc hereditaria

so an in solidum cum conveniat. :t sed et hic iudox aesti-
mare debeat, ne forte iu id quod faccrc potest de-

1 beat conveniri4. Interdum autem et si exhere-
datus filius vel emancipatus sit, in solidum actio ad-
versus eum dabitur, ut puta si patrem familias se
mentitus est, eum contraheretur cum eo: nam libro
secundo digestorum Marcellus scripsit5, etiamsi fa-
cere, non possit, conveniendum propter mendacium,

2 Quamquam autem ex contractu iu id quod facere
35 potest actio in eum datur, tamen ex delictis in sol i-

* 4utn convenietur. Soli autem filio succurritur,
non etiam heredi eius: nam et Papinianus libro nono
quaestionum scribit in heredem filii in solidum dan-
uam actionem. Sed an etiam temporis haberi dc*
orat ratio, ut, si quidem ex continenti cum filio aga-
r, detur actio in id quod facere potest, sin vero
videt, ^ r r 8c!10-\aon debeat indulgeri? et mihi

iLrE°^

ei: quae seuLtia hS’ Arendum

fatnilias^vivn i!i™ tUgencinio ad edictum Si filius
emancipatum vel

1 in id quod facere potest danda est. Si filio ex- 431, s
heredato ex senatus consulto Trebelliano hereditas
patris restituta sit, non debebit in quantam facere
potest, sed in solidum condemnari, quia effectu quodam-

2 modo heres est. Sed si coactus immiscuerit se,
ut restituat hereditatem, perinde observandum, ac si
se abstinuisset.

6 Ulpianus libro secundo disputationum Eum,
qui se patrem familias simulavit et mandante aliquo io
stipulatus est, mandati teneri Marcellus scripsit, quam-
vis rem praestare non possit: et sane verum est te-
neri cum debere, quia dolo fecit, hoc et in omnibus
bonae fidei iudiciis dicendum erit.

7 Scaevola libro primo responsorum Pater filio
permisit mutuam pecuniam accipere et per epistu-
lam creditori mandavit, ut ei crederet: filius ex mi-
nima parte patri heres exstitit, respondi esse in po- is
testate creditoris, utrum lilium, cui credidisset, in
solidum, au heredes, pro qua parte quisque succes-
sisset, mallet convenire: ‘sed filius condemnatur in
quantum facere potest 6.

8 Pavltts libro primo decretorum Titianus Pri-
mus praeposuerat servum mutuis pecuniis dandis et
pignoribus accipiendis: is’ servus etiam negotiatori-
bus hordei solebat pro emptore suscipere debitum et r,
solvere, cum fugisset servus et is, cui delegatus fue-
rat dare pretium hordei, conveniret dominum nomine
institoris, “negabat eo nomine se conveniri posse,
quia non in eam retn praepositus fuisset, cum autem

et alia quaedam gessisse et horrea conduxisse et
multis solvisse idem servus probaretur, praefectus
annonae contra dominum dederat sententiam, dice-
bamus quasi fideiussionem esse videri, cum pro alio 25
solveret debitum, non9 pro aliis suscipit debitum:
nou solere autem ex ea causa in dominum dari ac-
tionem nec videtur10 hoc dominum mandasse, sed
quia videbatur in omnibus eum suo nomine substi-
tuisse, sententiam conservavit imperator.

VI»

DE SENATUS CONSULTO MACED ONIAN 0.

1 Ulpianus libro vkensimo nono ad edictum Verba so
senatus consulti Macedoni ani haec sunt: ‘Cum inter
‘ceteras sceleris causas Macedo, quas illi natura ad-
‘ministrabat, etiam aes alienum adhibuisset, et saepe
‘materiam peccandi malis moribus praestaret, qui pe-
‘cuniarn, ne quid amplius diceretur incertis nomini-
bus crederet: placere, ne cui, qui filio familias mu-
‘tuam pecuniam dedisset, etiam post mortem parentis
‘eius, cuius in potestate fuisset, actio petitioque dare- as
‘tur, _ ut scirent, qui pessimo exemplo faenerarent,

‘nullius posse filii familias bonum nomen exspectata 432, i

1 ‘patris morte fieri.’ Si pendeat, an sit in po-
testate _filius, ut puta quoniam patrem apud hostes
habet, in pendenti est, an in senatus consultum sit
commissum: nam si recciderit in potestatem, sena! ns
consulto locus est, si minus, cessat: interim igitur

2 deneganda est actio. Certe si adrogatus mutuam
pecuniam acceperit;, deinde sit restitutus, ut emanet- i
paretur, senatus consultum locum habebit: fuit enim

3 filius familias. In filio familias nihil dignitas fa-
cit, quo minus senatus consultum Macedoniauum
locum habeat: nam etiamsi consul sit vel cuiusvis
diguitati.s, senatus consulto locus est: nisi forte cas-
trense peculium habeat: tunc enim senatus consul-
tum cessabit

2 11 Idem libro s exagensimo quarto ad edictum ns- io
que ad quantitatem castrensis peculii, cum filii fami-
lias in castrensi peculio vice patrum familiarum fun-
gantur.

i oc! S“h" Iuf’,uap; ’• BaS- 18> 3- - Cor

(U aestimare debet', faVquod (fac’er

potest conveniri Mo. (5) 42 , 1n , er

( Salkowski ) (t) accipiens! F\ 'accipiendis! F?

«ns. Alo. (9) non] F eum B, nam Mo. (10) videri
Hat.

(li) Sab. l. s. Pap. ‘4. *B. *6. 16.. .18; Ed. *2. 19;

App. 20. — Bas. 18, 4. — Cf. Cod. 4, 28 (12) iunge

12, 6, 1 i 9

XIV 6

m

DE SC. MACEDONIANO

)2 3 Idem libro vicensimo nono ad edictum Si quis

patrem familias esse credidit non vana simplicitate
deceptus nee i uris ignorantia, sed quia publice pater
familias plerisque videbatur, sic agebat, sic eontrahe-
15 bat, sic muneribus fungebatur, cessabit senatus con-

1 sultum. Unde Iulianus libro duodecimo in eo,
qui vectigalia conducta habebat, scribit (et est saepe

2 constitutum) cessare senatus consultum. Proinde
et in eo, qui scire non potuit, an filius familias sit,
Iulianus libro duodecimo cessare senatus consultum
ait, ut puta in pupillo vel minore viginti quinque
annis, sed in minore causa cognita et a praetore
succurrendum: in pupillo autem etiam alia ratione

20 debuit dicere cessare senatus consultum, quod mutua
pecunia nou fit, quam sine tutoris auctoritate pu-
pillus dat: quemadmodum ipse dicit Iulianus libro
duodecimo, si filius familias crediderit, cessare sena-
tus consultum, quod mutua pecunia non fit, quamvis
liberam peculii administrationem habuit: non enim
perdere ei peculium pater concedit, cura peculii ad-
ininistrationem permittit: et ideo vindicationem num-

3 morum patri1 snperesse ait. Is autem solus se-
25 natus consultum offendit, qui mutuam pecuniam filio

familias dedit, non qui alias contraxit, puta vendidit
locavit vel alio2 modo contraxit: nam pecuniae da-
tio perniciosa parentibus eorum visa est. et ideo
etsi in creditum abii3 filio familias vel ex causa em-
ptionis vc-1 ex alio contractu, in quo pecuniam non
numeravi, etsi stipulatus sim: licet coeperit esse,
mutua pecunia, tamen quia pecuniae muneratio non4
concurrit, cessat senatus consultum, quod ita demum
80 erit dicendum, si non fraus senatus consulto sit co-
gitata, ut qui5 credere non potuit magis ei ven-
deret6, ut ille rei pretium haberet in mutui vicem.

4 Si a filio familias stipulatus sim et patri familias
facto crediderim, sive capite deminutus sit sive morte
patris vel alias sui iuris sine capitis deminutione
luent effectus, debet dici cessare senatus consultum,
quia mutua iam patri familias data est:

35 4 Scaevola libro senmdo quaestionum quia quod

vulgo dicitur filio familias eredi non licere, non ad
verba referendum est, eed ad numerationem.

5 Paulus libro tertio quaestionum Ergo hic et
in solidum damnabitur, non in id quod facere potest.

6 Scaevola libro secundo quaestionum Contra
40 etiam recte dicitur7, si a patre familias stipulatus

sis, credas postea filio familias facto, senatus po-
testatem exercendam, quia expleta est numeratione
substantia obligationis.

7 Ulpianus libro vicesimo nono ad edictum Item
, i si filius familias fideiusserit, Neratius libro primo et

secundo responsorum cessare senatus consultum ait.
idem Celsus libro quarto ‘. sed Iulianus adioit, si co-
lor quaesitus sit, ut filius familias, qui mutuam ac-
cepturus erat, fideiuberet alio reo dato, fraudem se-
natus consulto factam nocere et dandam exceptio-
nem tam filio familias quam reo, quoniam et fideius-
5 1 sori filii subvenitur. Idem ait, si duos reos ac-
cepero filium familias ct Titium, cum ad filium fa-
milias esset perventura pecunia, ideo autem reum
Titium acceperim, ne quasi fideiussor auxilio sena-
tus consulti uteretur, utilem esse exceptionem adver-

2 sus fraudem dandam. Set et si filius familias
patre suo relegato vel longo temporo absente dotem
pro filia promiserit et rem patris pignori dederit, se-
natus consultum cessabit, patris tamen res non tenc-

10 bitur: plane si patri heres exstiterit filius et pignus

3 persequatur, exceptione doli sum movebitur. Mutui
dationem non solum numeratae pecuniae, verum
omnium, quae mutua9 dari possunt, an accipere de-
beamus, videndum, sed verba videntur mihi ad nu-
meratam pecuniam referri: ait enim senatus ‘mutuam

‘pecuniam dedisset’, sed si fraus sit senatus consulto 133.
adhibita, puta frumento vel vino vel oleo mutuo
dato, ut his distractis fructibus10 uteretur pecunia,

4 subveniendum est filio familias. Si filius in alte- 15
rius erat potestate, cum mutua daretur, nunc in al-
terius, mens senatus consulti non cessat: dabitur ita-

6 que exceptio. Sed et si patri eius non mors, sed
alia causa inciderit quo minus sit in civitate, dicen-
ti dum senatus consulto locum esse. Non solum ci,
qui mutuam dedisset, sed et successoribus cius dene-

7 ganda est actio. Proinde et si alius mutuam de-
dit, alius stipulatus est, dabitur adversus eum ex-
ceptio, licet hic non dederit, ‘sed et si alteruter cn- 20
‘rnm ignoravit in patris esse potestate, severius di-
cendum est utrique nocere711, idem est ct in duobus

8 reis12 stipulandi. Item si duos filios familias ac-
cepero reos, sed alterum putavi patrem familias,
intererit, ad quem pecunia pervenit, ut, si cum scivi
filium familias ad quem pervenit pecunia, exceptione
summovear, si ad eum quem ignorem, non summo-

9 vear. Sive autem sub usuris mutua data sunt 1:1 sive

10 sine usuris, ad senatus consultum spectat. Quam- -a
quam autem non declaret senatus, cui exceptionem
det, tamen sciendum est ct heredem filii, si pater
familias decesserit, ct patrem eius, si filius familia?

11 decesserit, exceptione uti posse. Interdum tam en -
etsi senatus consulto locus sit, tamen in alium datur
actio, ut puta filius familias institor mutuam pecu-
niam accepit: scribit enim Julianus libro duodecimo
ipsum quidem institorem exceptione senatus consulti
usurum, si conveniatur, sed institoriam actionem ad- jc
versus eum qui praeposuit competere, quamquam,
inquit, si ipse pater eum praeposuisset merci suae
vel peculiarem exercere passus esset,, cessaret sena-
tus consultum, quoniam patris voluntate contractum
videretur: nam si scit cum negotiari, etiam hoc per-
misisse videtur, ‘si non uumiiiatim prohibuit merces

12 accipere5 w. Proinde si acceperit, pecuniam et in
rem patris vertit, cessat senatus consultum: patri 35
enim, non sibi accepit15, sed ct si ab initio non sic
accepit, verum postea in rem patris vertit, cessare
senatus consultum libro duodecimo digestorum Iulia-
nus ii.it inteltcgendumque ab initio sic accepisse, ut
in rem verteret, non tamen vertisse videbitur, si mu-
tuam pecuniam acceptam patri in proprium debitum
solvit ct ideo, si pater ignoravit, adhuc senatus eon-

13 suito locus erit. Quod dicitur iu co, qui stu-
diorum causa absens mutuum acceperat, cessare se- -134,
natus consultum, ita locum habet, si probabilem mo-
dum in mutua non excessit, certe eam quantitatem,

14 quam pater solebat subministrare. Si filius ac-
cepit mutuam pecuniam, ut eum liberaret, qui, si
peteret, exceptione non suramovcrctur, senatus con-

15 sulti cessabit exceptio. Hoc amplius cessabit
senatus consultum, si pater solvere coepit quod filius 5
familias mutuum sumpserit, quasi ratum habuerit.

16 Si pater familias factus solverit partem debiti,
cessabit senatusconsultum nec solutum repetere potest.

8 Paulus libro trigensimo ad edictum Cum tamen
a curatore per ignorantiam solutum sit. repeti debet.

9 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Sed

si pater familias factus rem pignori dederit, dicen- f>
dum erit senatus consulti exceptionem ei denegan-

1 dani ‘usque ad pignoris quantitatem' u. Si ab alio
donatam sibi pecuniam filius creditori solverit, an
pater vindicare vel repetere possit'? ct ait Iulianus.
si quidem hac condicione ei donata sit pecunia, ut
creditori solvat, videri a donatore profectam proti-
nus ad creditorem et fieri nummos accipientis: si
vero simpliciter ei donavit, alienationem eorum filium 15
non habuisse et ideo, si solverit, ‘condictionem patri

2 ex omni eventu competere516. Hoc senatus consul -

ft) patris F (2) ali F (3) abit F (4) sic
S, numerationem F (s) cui lentius (0) vendere
F (7) dicetur F3 (s) septimo Kr. (9) mutuae
F (10) fructibus dei. Kr. (ll) ‘5 lust. ( Pernice )

(12) rei F (13) sit cdd. (14) ‘ ' lust. (E liscle)

(15) accipit Fx (16) ‘ 5 lust. ( Pfiueger ): iunge

12, 1, 14

DE PECULIO

XIV 6 XV 1

227

jH4 ,f) tum et ad filias quoque familiarum pertinet nec ad
’ rem pertinet, si adfirmetor ornamenta ex ea pecunia
comparasse: nam et ei quoque qui filio familias cre-
didit decreto amplissimi ordinis actio denegatur nec
ini crest consumpti sint nummi an exstent iu pecu-
lio. multo igitur magis seventete senatus consu ti
->11 eius contractus improbabitur, qiu filiae familias mu
3 tuum dedit. Non solum filio familias et patri
eius succurritur, verum fidejussori quoque et manda-
tori cius, 'qui et ipsi mandati habent regressum , nmi
forte donandi animo intercesserunt: tuuc euim, cum
'nullum regressum habeant, senatus consultum locum
'non habebit'1, sed et si non donaudi animo, patris
tamen voluntate intercesserunt, totus contractus a
23 4 patre videbitur comprobatus. Et hi tamen, qui
pro filio familias sine voluntate patris eius interces-
serunt. solvendo non repetent: hoc euim et divus
Hadrianus constituit et potest dici non repetiturus,
atquin perpetua exceptione tuti sunt: sed et ipse
filius, et tamen non repetit, quia hi demum solutum
non repetunt, qui ob poenam creditorum actione li-
berantur, non quoniam2 exonerare eos lex voluit.
5 Quamquam autem solvendo non repetant8,
sii 10 Paulus libro trigensimo ad edictum quia na-
turalis obligatio manet,

11 Ulpiasus libro vicensvmo nono ad edictum
tamen, si non opposita exceptione condemnati sunt,
utamur senatus consulti exceptione: et ita Julianus
scribit in ipso filio familias exemplo mulieris inter-
cedentis.

12 FaULUS libro trigensimo ad edictum Si tan-
35 tum sciente patre, creditum sit filio, dicendum est

cessare senatus consultum, sed si iusserit pater filio
credi, deinde ignorante creditore mutaverit volun-
tatem, locus senatus consulto non erit, quoniam
initium contractus spectandum est.

13 Gajus libro nono ad edictum provinciale Si
quod alii mutuum dedimus a filio familias novandi
causa stipulemur, non esae impedimento senatus con-
sultum luliamis scribit.

5

i

14 Iu LIA cura libro duodecimo digestorum Filium 435.
habeo et ex eo nepotem: nepoti meo creditum est
iussu patris eius: quaesitum est, an contra senatus
consultum fieret, dixi, etiamsi verbis senatus consulti

filii continerentur, tamen et in persona nepotis idem
servari debere: iussu ni autem huius patris non effi-
cere, quo minus contra senatus consultum creditum t>
existimaretur, cnm ipse in ea causa esset, ut pecit
niam mutuam invito patre suo accipere non possit.

1 5 Marcianos libro quarto decimo imtitutiomm
Nihil iuterest, quis filio familias crediderit, utrum
privatus au civitas: nam in civitate quoque senatus
consultum locum habere divi Severus et Antoninus
rescripserunt.

1 6 Paulus libro quarto responsorum Si filius fa- u>
milias absente patre, quasi ex mandato eius pecu-
niam acceperit, cavisset et ad patrem litteras emisit,
ut eam pecuniam iu provincia1 solveret, debet pater,
si actum filii sui improbat, continuo testationem inter-
ponere contrariae voluntatis.

17 Idem libro secundo sententiarum Filius fami-
lias si in id acceperit mutuam pecuniam, ut eam pro id
sorore sua in dotem daret, pater eius de iri rem
verso actione tenebitur: ipsi enim mortua in matri-
monio puella repetitio dotis datur.

18 Venuleius libro secundo stipulationum Cre-
ditorem filii familias mortuo eo fidejussorem accipere
non posse luliamis scribit5, quia nulla obligatio aut
civilis aut naturalis supersit, cui fideiussor accedat:
“plane a patre eius actionis nomine, quae de peculio
adversus eum competat, fideiussorem recte accipi. a

19 Pomponius libro septimo ex variis lectionibus
lulianus scribit exceptionem senatus consulti Mace-
doniani nulli obstare, uisi qui sciret aut scire po-
tuisset filium familias esse eum cui credebat.

20 Idf.m libro quinto senatus consultorum Si is.
cui, dum in potestate patris esset, mutua pecunia 23
data fuerat, pater familias factus per jgnuranliam
facti novatione facta eam pecuniam expromisit, si peta-
tur ex ea stipulatione, iu factum excipiendum erit.

LIBER QUINTUS DECIMUS.

Si)

I’

DE PECULIO.

1 Ulpiasus libro mcensimo nono ad edictum Or-
dinarium praetor arbitratus est prius eos contractus
exponere eorum qui alienae potestati subiecti sunt
qui in solidum tribuunt actionem, sic deinde ad hunc*
1 _ pervenire, ubi do peculio datur actio. Est autem
riplex huc edictura: aut enim de peculio aut de in
“ /em j?r?.° a?.1 iussu hinc oritur actio. Verba

3 uTiiaednCru« Ja 5Unt: cum eo’ d«i in u.l te-

eo loaui, , teh ateaCSSet- m'Sotiunl gestum erit’. De

4 est feminini011 ^ P’V ,?etl tan>el1 et ob eam quae
cum imnubore iTXUtS d^tur « hoc edicto actio. Si
ita dSr in l1.1’0. fa™'ia3 vel servo contractum sit,
r Setius “dr^lnuni *el f’^cm ^ peculio, si lol
verhum ***** est. Potestatis

6 quam in servo Npi- 'jJ1™ T e.st. tam ln film
esse spectandum dominium* servorum

enim solum wor?™ -ilteal habendi eos: non
propi iorum nomine convenie-

mur, item communium, verum eorum quoque qui bona 136.
fide nobis serviunt, sive liberi sint sive servi alieni.

2 Pomponius libro quinto ud Sabinum. Ex ea
causa, ex qua soleret servus fructuarius vel usuarius
adquirerc, in eum, cuius usus fructus vel usus sit,10,
actio dumtaxat de peculio ceteraeque honorariae dan-
tur, ex reliquis iu dominum proprietatis.

3 Ulpianus libro vieensitiw nono ad edictum Licet
tamen " praetor, si cum eo qui iu potestate sit ges- 20
tum sit. polliceatur actionem, tamen sciendum est et

si in nullius sit potestate, dari de peculio actionem,
ut puta si cum servo hereditario contractum sit, ante

1 aditam hereditatem. Unde Labeo scribit et si se-
cundo tertiove gradu substitutus sit servus et de-
liberantibus primis heredibus cum eo contractum sit,
mox repudiantibus eis ipse liber heresque exstiterit,
posse dici de peculio eum conveniri et de in rem a

2 verso. Parvi autem refert, servus quis masculi
an mulieris fuerit: nam de peculio et mulier cotive-

3 uietur. Pedius etiam impuberes dominos de pe-
culio obligari ait: non enim cum ipsis impuberibus

repetunt, Siqui^ction^libern quia hi demutD solutum

nou ob poenam creditorum) ^ossa

(3) repetunt F1 h\ ■ - ' ^aun-ditcr Schultmg)

(’> ia 1..., n. i. 11. , ,,

*23. *24. *25. 2G...*28...32. *43; Ed. *G. *33. *34. *35. 42. 44.
*«...40; I‘ap. *18. 5«.. .57; App. 58. — Itas. 18, B. Cf.
Cod. 4, 26 (8) huc F {3) dominum F (ut) ad.

quirere ei cuius usus fructus vel usus sit, in eum Kr.
(ll) temen] tum Mo.

XV 1

228

DE

iP.ii, 27 contrahitur, ut tutoria auctoritatem specteB. idem
adicit pupillum non posse servo peculium constituere

4 nec tutoris auctoritate. In furiosi quoque cura-
torem dicimus dandam de peculio actionem: nara et

art huius servus peculium habere potest, non si fuerit
concessum, ut habeat, sed ei non fuerit prohibitum,

5 ne habeat. Si filius familias vel servus pro ali-
quo fideiusserint vel alias. intervenerint vel mandave-
rint, tractatum est, an sit de peculio actio, et est
verius in servo causam fideiubendi vel mandandi1
spectandam, quam . sententiam et Celsus libro sexto
probat in servo fideiussore. si igitur quasi intercessor
servus intervenerit, non rem peculiarem agens, non

35 (i obligabitur dominus de peculio. Iulianus quoque
libro duodecimo digestorum scribit, si servus man-
daverit, ut creditori meo solveretur, referre ait, quam
-137, 1 causam mandandi habuerit: si pro creditore suo solvi
mandavit, esse obligatum dominum de peculio : quod
si intercessoris officio functus sit, non obligari domi-

7 num de peculio. Cui congruit, quod idem Iulianus
scribit, si a filio meo fideiussorem accepero, quidquid a
fideiussore accepero, id me non de in rem verso, sed de
peculio actione mandati praestaturum. idem accipias et

5 in servi fideiussore, idemque ei alius mihi pro filio meo
debitore solvisset, quod si filius meus debitor non fuis-
set, exceptione doli fideiussorem usurum et, si solvisset,

8 condicturum scribit. Si servus, cum se pro libero
gereret, compromiserit, quaeritur, an de peculio actio
ex poena compromissi quasi ex negotio gesto danda
sit, sicuti traieeticiae pecuniae datur, sed hoc et
Nervae filio et mihi videtur verius ex compromisso

in servi non dandam de peculio actionem, quia nec si
iudieio condemnetur servus, datur in eum actio.

9 Sed si filius fideiussor vel quasi interventor ac-
ceptus sit, an de peculio patrem obligat, quaeritur,
et est vera Sabiui et Cassii sententia existimantium
semper obligari patrem de peculio et distare in hoc

10 a servo. Quare et ex compromisso pater tene-
bitur. et ita Papinianus quoque libro nono quaestio-
num scribit nec interesse ait, ex qua causa compro-

16 miserit, utrum ex ea causa, ex qua potuit2 * * cum
patre de peculio agere, au vero ex ea2 qua non po-
li tnit\ cum ex stipulatu pater conveniatur. Idem
scribit iudieati quoque patrem de peculio actione
teneri, quod et Marcellus putat, etiam eius actionis
nomine, ex qua non potuit pater de peculio actionem
pati : nam sicut in stipulatione contrahitur cum filio,
ita indicio contrahi: proinde non originem iudicii
spectandam, sed ipsam iudieati velut obligationem.

20 quare et si quasi defensor condemnatus sit, idem

12 putat. Ex furtiva causa filio quidem familias
condici posse constat, an vero in patrem vel in do-
minum de peculio danda est, quaeritur: et est verius,
in quantum locupletior dominus factus esset ex furto
facto, actionem de peculio dandam: idem Labeo pro-
bat, quia iniquissimum est ex furto servi dominum
locupletari impune5, nam et circa rerum amota-

25 rum actionem filiae familias nomine in id quod ad

13 patrem pervenit competit actio de peculio6. Si
filius familias duumvir pupillo rem salvam fore ca-
veri non curavit, Papinianus libro nono quaestionum
de peculio actionem competere ait. nee quicquam
mutare arbitror, au voluntate patris decurio factus
sit, quoniam rem publicam salvam fore pater ob-
strictus est.

4 Pomponius libro septimo ad Sabinum Peculii

so est non id, cuius servus seorsum a domino rationem
habuerit, sed quod dominus ipse separaverit suam
a7 Bervi rationem discernens: nam cum servi pecu-
lium totum adimere vel augere vel minuere dominus
possit, animadvertendum est non qnid servus ; sed
quid dominus constituendi servilis peculii gratia fe-

1 cerit. Sed hoc ita verum puto, si debito servum 437, jj
liberare voluit dominus, ut, etiamsi nuda voluntate
remiserit dominus quod debuerit, desinat servus de-
bitor esse: si vero nomina ita fecerit dominus, ut 36
quasi debitorem se servo faceret, cum re vera debi-
tor non esset, contra puto: re enim, non verbis pe-

2 eulium augendum est. Ex his apparet non quid
servus ignorante domino habuerit peculii esse, sed
quid volente: alioquin et quod subripuit servus do-

3 mino, fiet peculii, quod non est verum. Sed saepe
fit, ut ignorante domino incipiat minui servi pecu-
lium, velut, i cum damnum domino dat servus aut fur-

i tum facit. Si opem ferente servo meo furtum 40
mihi feceris, id ex peculio deducendum est, quo mi-

5 nus ob rem subreptam consequi possim. Si aere
alieno dominico exhauriatur peculium servi, res tamen
in causa peculiaria manent: nam si aut servo do-
nasset debitum dominus aut nomine servi alius do- 438, 1
mino intulisset, peculium suppletur nec est nova

6 concessione domini opus. Non solum id in pe-
culio vicariorum ponendum est, cuius rei a domino,
sed etiam id cuius ab eo8 cuius in peculio sint seor-
sum rationem habeant.

5 Ulpianus libro vicemhno nono ad edictum De-
positi nomine pater vel dominus dumtaxat de peculio 6
conveniuntur et si quid dolo malo eorum eaptus sum.

1 Sed et si precario ree filio familias vel servo data
sit, dumtaxat de peculio pater dominusve obligantur.

2 Si filius familias iusiurandum detulerit ct iura-
tum sit, de peculio danda est actio, quasi contrac-

3 tum sit: sed in servo diversum est. Peculium
dictum est9 quasi pusilla pecunia sive patrimonium

4 pusillum. Peculium autem Tubero quidem sic
definit, ut Celsus libro sexto digestorum refert, quod 10
servus domini permissu separatum a rationibus do-
minicis habet, deducto inde si quid domino debetur.

6 Celsus libro sexto digestorum Definitio peculii
quam Tubero exposuit, ut Labeo ait, ad vicariorum
peculia non pertinet, quod falsum est; nam eo ipso,
quod dominus scito peculium constituit, etiam vica-
rio constituisse, existimandus est.

7 ULPIANUS libro tricensimo nono ad edictum Q.uam 15

1 Tuberonis sententiam et ipse Celsus probat. Et
adicit pupillum vel furiosum constituere quidem pe-
culium servo non posse: verum ante constitutum, id
est ante furorem vel a patre pupilli, non adimetur
ex his causis, quae sententia vera est et congruit
cum eo, quod Marcellus apud Iulianum notans adicit
posse fieri, ut apud alteram 10 ex dominis servus pe-
culium habeat, apud alterum non, ut puta si alter 2*
ex dominis furiosus sit vel pupillus, si (ut quidam,
inquit, putant) peculium servus habere non potest
nisi concedente domino, ego autem puto non esse
opus concedi peculium a domino servum habere,
sed non adimi, ut habeat, alia causa est, peculii
liberae administrationis: nara haec specialiter con-

2 cedenda est. Scire autem non utique singulas
res debet, sed nayvmftoritrov ll, et in hanc senten-

3 tiam Pomponius inclinat. Pupillum autem tam ac
filium quam servum peculium habere posse Pedius
libro quinto decimo scribit, cum in hoc, inquit, to-
tum ex domini constitutione pendeat. ergo et si fu-
rere coeperit servus vel filius, retinebunt peculium.

4 In peculio autem res esse possunt omnes et mo-
biles et soli: vicarios quoque in peculium potest
habere et vicariorum peculium: hoc amplius et no-

5 mica debitorum. Sed ct si quid furti actione
servo deberetur vel alia actione, iu peculium compu-
tabitur: hereditas quoque et legatum, ut Labeo ait.

6 Sed ct id quod dominus sibi debet in peculium
habebit, si forte in domini rationem impendit 12 et
dominus ei debitor manere voluit aut si debitorem

(l) mandandis F (2) potui Mo. (3) ex ins. edd.

(4) potui Mo. (5) locupletarumpune F (e) iunge

43, 16, 16 (7) suam a] dett., summa F (s) Id iu

p. 'v. p. est, cuius rei non solum a domino, sed etiam

ab eo Mo. (0) est bis F (10) apud alterum add.
dett., om. FS, cum et quae sequuntur ex dominis... s.
p. habeat omisisset F 1 (ll) id est magis in uni-

versum (12) impedit F

PECULIO

229

XV 1

438,32 eius dominus convenit, quare si lori» « ' em-

otionc evictionis nomine thiplum dominus cxeH
peculium sei-vi erit conversum, nisi forte dominus eu
urnm-Uo fuit, ut nollet hoc esse m pecoham servi,
a; 7 Sed ct si quid ei conservus debet, erit peculii, si
modo ille habeat' peculium vel prout tabebit.

8 Paulus libro quarto ad Sabinum _ Jan statui
quod dominus voluit ex re sua peculii esse, pecu-
lium fecit, sed si tradidit aut, cum apud eum esset,
pro tradito habuit: desiderat enim res naturalem (la-
tionem. contra autem simul atque noluit, peculium
servi desinit peculium esse. c ,

439 i 9 Ulpianus libro vicensimo nono ad eatecuvi oeu
si damnum servo dominus dederit, in peculium hoc
non imputabitur, non magis quam si subripuerit.

1 Plane si conservus dedit damnum vel subripuit,
in peculium videtur haberi, ct ita Pomponius libro
undecimo" scribit: nam et si quid dominiis ab eo qui

t rem peculiarem subripuit vel consecutus est vel con-
sequi potest, in peculium esse ei3 imputandum Ne-

2 ratius libro secundo responsorum scribit. Pecu-
lium autem deducto quod domino debetur compu-
tandum esse, quia praevenisse dominus et cum servo

3 suo egisse, creditur. Huic definitioni4 Servius ad-
ieeit et si quid his debeatur qui sunt in eius po-
testate, quoniam hoc quoque domino deberi nemo am-
■1 bigit. Praeterea id etiam deducetur, quod his

io personis debetur, quae sunt in tutela vel cura do-
mini vel patris vel quorum negotia administrant®,
dummodo dolo careant, quoniam et si per dolum pe-
culium vel ademeriut vel minuerint", tenentur: nam
si semper praevenire dominus et agere videtur, cur
non dicatur etiam hoc nomine eum securo egisse,
quo nomine vel tutelae vel negotiorum gestorum ‘vel
nlili actione5'" tenebitur? nare ut eleganter Pedius ait,
15 ideo hoc minus in peculio est, quod domino vel patri
debetur, quoniam non est verisimile dominum id con-
cedere servo in peculium habere, quod sibi debetur,
sane cum ex ceteris causis ipsum a semet ipso ex-
egisse dicimus qui negotia vel tutelam geret, eur non
etiam in specie peculiari exegerit, quod exigi debuit?
defendendum7 igitur erit- quasi sibi eum solvere,
5 cum quis agere de peculio conabitur. Sed et cre-
ditor servi, qui heres exstitit domino eius, deducit
3« de peculio quod sibi debetur, si conveniatur, sive
libertatem servus acceperit sive non, idemque et si
legatus sit pure servus: nain quasi praevenerit ct
ipse seenm egerit, sic deducet quod sibi debetur,
licet- nullo momento dominium in manumisso vel le-
gato pure habuerit, et ita lulianus libro duodecimo
scribit, eerte si sub condicione servus libertatem ac-
ceperit, minus dubitanter* lulianus eodem loeo scri-
bit heredem deducere: dominus enim factus est, ad
i» defensionem sententiae suae lulianus etiam illud ad-
iert, quod, si ei, qui post mortem servi vel filii intra
anuum potuit conveniri de peculio, heres exstitero,
b procul dubio deducam quod milii debetur Sive
autem c-x contractu quid domino debeat sive ex ra-
tionum reliquis, deducet dominus, sed ct si ex de-

dedue' Mndr:bcaa’ pl1ta °.b furt;lm 1’lod *ecit, aeque

50 matio quaesti unis, utrum ipsa furti aesti-

teitnm d„n V3 S'jl'.,m1.f-iu"d demiuo abest, an vero
est cum q ,a‘v ’ 6- all';mls scrvus commisisset, id
est^cum fu , poenm? 6?d prior sententia verior

ipse servus L*« J1^ aei,tomatio sola deducatur. Si
™ ,?on «ebe.t hoc damnum
cini tavVriV • linni a^1S !i','ara fil Ke occiderit vel prae-
corpus saevire’ 'seT gf am sm}s ,laturaliter in suum

minus curaverit sumntnufrf ™!n.eratl]ra .servum do-
J6 domino puto effectum mino?01™6 deblto;reln cu>n
8 curasset rem sn™ iriamquam, si aegrum eum

tnr de peculio ,l ,uidPOtrn-eeiBSet- -Itc“ (Uld,lcc-

V ' 91 ‘lmd dominus servi nomine obli-

gatus est aut praestitit obligatus: ita si quid ei cre- 439,36
ditum est iussu domini: nam hoc deducendum lulia-
nus libro duodecimo digestorum scribit, sed hoc ita
demum verum puto, si non in rem domini vel patris
quod acceptum est pervenit: alioquin senum debebit
compensare, sed ct si pro servo fideiusaerit, dedu-
cendum lulianus libro duodecimo digestorum scribit. <o
Marcellus autem in utroque, si nondum quicquam
domino absit, melius esse ait praestare creditori, ut.
caveat ille refusurum se, si quid praestiterit dominus
hoe nomine conventus, quam ab initio deduci, ut
medii temporis interusurium magis creditor conse-
quatur. sed si de peculio conventus dominus con-
demnatus est, debebit de sequenti actione de peculio 440, \
deduci: coepit enim dominus vel pater indicati te-
neri: nam et si quid servi nomine non condemnatus
praestitisset creditori, etiam hoc deduceret.

10 G-aius libro nono ad edictum provinciale Si
vero adhuc in suspenso est prius iudieium de pecu- 5
lio et9 ex posteriore indicio res iudicaretur, nullo
modo debet prioris iudicii ratio haberi in posteriore 10
condemnatione, quia in actione de peculio occupan-
tis melior est condicio, occupare autem videtur non
qui prior litem contestatus est, sed qui prior ad sen-
tentiam iudicis pervenit.

1 1 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Si
noxali indicio conventus dominus litis aestimationem 1«
obtulerit, de peculio deducendum est; quod si noxae

1 dederit, nihil est deducendum. Sed et si quid
dominus soluturum se servi nomine repromisit, de-
duci oportebit, quemadmodum si quid domino servus
pro debitore expromiserat, idc-m est et si pro liber-
tate quid domino expromisit, quasi debitor domino
sit effectus, sed ita demum, si manumisso eo agatur.

2 Sed si a debitore dominico servus exegerit, an
domini debitorem se fecerit, quaeritur: ct lulianus is
libro duodecimo digesturum non aliter dominum de-
ducturum ait, quam si ratum habuisset quod exac-
tum est: eadem et iu filio familias dicenda erunt, et
puto veram Iuliani sententiam: naturalia enim debita
spectamus iu peculii deductione: est autem natura
aequum liberari filium vel servum obligatione eo quod

3 indebitum videtur exegisse. Est autem quaestionis,
an id, quod dominus semel deduxit cum convenire- 2»
tur, rursus si conveniatur, de peculio eximere de-
beat, an vero vclut-i solutum ei videatur semel facta
deductione, et Neratius et Nerva putant, item lulia-
nus libro duodecimo scribit, si quidem abstulit hoc
de peculio, non debere deduci, si vero eandem po-

4 sitionem peculii reliquit, debere, eum deducere. De-
nique scribit, si servus vicarium quinque valentem iu
peculium habuit et domino quinque deberet, pro
quibus vicarium dominus deduxisset, et mortuo postea 25
vicario alium eiusdem pretii servus comparaverit,
non desinere domini esse debitorem, quasi vicarius
ille domino decesserit : nisi forte, cum eum servo

5 ademisset et sibi solvisset, tunc decesserit. Idem
recte ait, si, cum vicarius valeret decem, dominus
conventus de peculio quinque pro servo praestitisset,,
quoniam quinque ipsi debebantur, mox vicarius de-
cessisset, adversus alium agentem de peeulio decem
dominum deducturum, quia et in eo, quod iam pro 3«
eo solvit, debitorem servum sibi fecerit, quae sen-
tentia vera est, nisi servo ademit vicarium, ut sibi

b solveret. Quod autem deduci debere diximus id
quod debetur ei qui de peculio convenitur, ita accipien-
7 diuu est, si non hoc: aliunde consequi potuit. Deni-
que IulianiiB scribit venditorem, qui servum euro pe-
culio vendidit, si de peculio conveniatur, non debere
deducere quod sibi debetur : potuit enim lioc ex ra- 35
tione peculii detrahere et nunc condicere quasi in-
debitum (quoniam non est iu peculio quod domino
debetur), potest11, inquit, etiam ex vendito agere.

dh Mo j5' ft d LXI (Pernice)

' ■ . , l*> dc.fimiio perut {Joers) u
Un F M mmunuerint i5* (,) defendam i

(3) ei bitater F (9) et] cum Kr. (10) posteriori» Kr.

adminiK- (u) potest) potest: potest Mo. (12) 1 5 luat. (Alibrandi)

(8) du-

XY 1

DE

230

440, 56 quod ita erit probandum, si tantum fuit in peculio
cum venderet, ut satisfacere debito dominus possit:
ceterum si postea quid accessit condicionibus debiti
existentibus, quod dominiis non distraxerat1 *, contra

8 erit dicendum. Idem scribit1, si quis servum, cuius
<9 nomine de peculio habebat actionem, coinparasset,

an possit deducere quod sibi debetur, quoniam3 ad-
versus venditorem habeat4 actionem de peculio? et
recte, ait posse: nam et quiviB alius potest eligere,
utrum cum emptore an cum venditore ageret: hunc
igitur eligere pro actione deductionem, nec video,
quid habeant creditores qnod querantur, cum possint
441, i ipsi venditorem convenire, si quid forte putant esse

9 in peculio. Non solum autem quod ei debetur
qui convenitur deducendum est, verum etiam si quid
socio eiu3 debetur, et ita Iulianus libro duodecimo
digestorum scribit: nam qua ratione in solidum alter-
uter5 convenitur, pari ratione deducere eum oportet
quod alteri debetur: quae sententia recepta est:

* 12 Iulianus libro duodecimo digestorum, quia hoc

casu etiam cum eo agi potest, penes quem peculium
non est.

13 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum
Sed in emptore et venditore vera non est, item in
fructuario et proprietario et ceteris qui0 non sunt
socii, et in domino et bonae fidei emptore: nam et
Iulianus libro duodecimo scribit neutram horum de-

10 ducere id quod alteri debetur.

14 Iulianus libro duodecimo digestorum Item
cum testamento praesenti die servus liber esse iussus
est, cum omnibus heredibus de peculio agendum est
aee quisquam eorum amplius deducet quam quod
1 ipsi debeatur. Item cum servus vivo domino mor-
tuus est, deinde dominus intra annum pluree heredes

is reliquit, et de peculio actio et deductionis ius scin-
ditur.

15 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum
Sed si duo sint bonae fidei possessores, adhuc dicen-
dum erit neutrum pius deducturum quam quod sibi
debetur, idemque et Bi duo sunt fructuarii, quia nul-
lam inter se habent societatem, idem dicetur inter-
dum et in sociis, si forte separata apud se peculia

29 habeant, ut alter alterius peculii nomine, non con-
veniatur: ceterum si commune sit peculium, et in
solidum convenientur et deducetur quod utrique de-
betur.

16 Iulianus libro duodecimo digestorum Quis
ergo casus est; quo peculium servi communis ad al-
terum ex dominis solum pertineat? in primis si quia
servi partem dimidiam vendiderit nec peculium ei
concesserit: deinde si quis servo communi pecuniam

25 vel res aliquas ea mente dederit, ut proprietatem
earum retineret, admiuistrationem autem servo con-
cederet. Marcellus notat: est etiam ille casus, si
alter ademerit: vel si omni quidem modo conces-
serit dominus, sed in nominibus erit concessio.

17 Ulpianus libro vicensimo nono cui edictum Si
servus meus ordinarius vicarios habeat, id quod vi-
carii mihi debent an deducam ex peculio servi ordi-

59 narii? et prima illa quaestio est, an haec peculia in
peculio servi ordinarii computentur, et Proculus et
Atilicinus existimant, sicut ipsi vicarii sunt in pecu-
lio, ita etiam peculia eorum : et id quidem, quod milii
dominus eorum, id est ordinarius servus debet, etiam
ex peculio eorum detrahetur: id vero quod ipsi vi-
carii debent, dumtaxat ex ipsorum peculio: sed et
si quid non mihi, sed ordinario servo debent, dedu-

55 eetur de peculio eorum quasi conservo debitum: id
vero, quod ipsis debet ordinarius servus, non deduce-
tur de peculio ordinarii servi, quia peculium eorum
in peculio ipsius est (et ita Servius respondit), sed
peculium eorum augebitur, ut opinor, quemadmodum
si dominus servo suo debeat.

(1) detraxerat edd. (2) cf. I. i 7 § 4 (3) quamvis K

(cf. I. 47) (4) habet F'1 (5) alte rum ter F (e) sic

F* cum B. quia FlS (7) cogatur Mo. (8) (> glossa

iEUcle) (9) quod Fl (10) ut si quidem ex eo con-

18 Paulus libro quarto quaestionum Cui oorisc- 44 1 3,
quens est, ut, si Sticho peculium suum legatum sit
isque ex testamento agit, non aliter cogetur7 id,

quod vicarius eius testatori debet, relinquere, nisi is, 49
■id est vicarius’8, peculium habeat.

19 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum
Hinc quaeritur, si ordinarii servi uomine act.nm sit
de peculio, an agi possit et vicariorum: et puto non
posse, sed si actum sit dc peculio vicarii, agi po- 442, 1

1 terit et de peculio ordinarii. Potest esse apud me
duplicis inris peculium: ut puta servus est dotalis,
potest habere peculium quod ad me respiciat, po-
test et quod ad mulierem, nam quod ex re mariti
quaesiit vel ex operis suis, id ad maritum pertinet:
et ideo, si respectu mariti heres sit institutus vel ei
legatum datum, id eum non debere restituere Pom- 5
ponius scribit, si igitur mccura agatur ex eo con-
tractu qui ad me respicit, utrum omne deducam
quodquod* debetur mihi, sive ex mea causa sive cx
ea quae ad uxorem respicit? an vero separamus
causas quasi in duobus peculiis, ut et causa debiti
quod petitur spectetur? ut, si quidem ex eo peculio
agatur, quod ad mulierem spectat, id deducam, quod
ex eo contractu debeatur10, si ex eo contractu, qui
ad me respicit, meum deducam? quae quaestio dilu- 19
eidius est in fructuario tractata, utrum ex eo demum
contractu potest de peculio conveniri, quod" ad se
pertinet, an ex omni, et Marcellus etiam fructuarium
teneri scribit et ex omni contractu: eum enim qui
contrahit totum servi peculium velut patrimonium
intuitum, certe illud admittendum omnimodo dicit,
ut priore convento, ad quem res respicit, in super-
fluum is, cui quaesitum non est, conveniatur: quae 15
sententia probabilior est et a Papiniano probatur,
quod et in duobus bonae fidei emptoribus erit dicen-
dum. sed in marito melius est dicere simpliciter eum
de peculio teneri, sin autem maritus huiusmodi servi
nomine aliquid praestiterit, an adversus mulierem
agentem dotis nomine deducere id possit? ct ait, si
id qnod creditori praestitum est ad utriusque generis
peculium pertinebit, pro rata utrique peculio dece-
dere debere, ex quo intellegi potest, si ad alterum 12 29
peculium contractus pertinebit, modo soli uxori de-
trahi, modo non detrahi, si ad id peculium pertinuit

2 contractus, quod apud maritum resedit. Inter-

dum et ipsi fructuario adversus dominum datur actio
de peculio, ut puta si apud eum habeat peculium,
apud ipsum vero aut nihil aut minus, quam fructua-
rio debetur, idem etiam contra eveniet, quamvis in
duobus dominis sufficiat pro socio vel communi ilivi-
dundo actio: _ . 25

20 Paulus libro trigensimo ad edictum nam inter
se agere socii de peculio non possunt.

21 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum
Summa cum ratione etiam hoc peculio praetor impu-
tavit, quod dolo malo domini factum est, quo minus
in peculio esset, sed dolum malum accipere debe- so
mus, si ei ademit peculium: sed et si eum intricare
peculium in necem creditorum passus est, Mela scri-
bit dolo malo eius factum, sed et si quis,_ cum suspi-
caretur 13 alium seeum acturum, alio peculium avertat,
dolo non caret, sed si alii solvit, non dubito dc hoc
quin non teneatur, quoniam creditori solvitur ct licet

1 creditori vigilare ad suum consequendum. Si dolo
tutoris vel curatoris furiosi vel procuratoris factum
sit, an pupillus vel furiosus vel dominus de peculio 35
conveniatur, videndum, et puto, si solvendo, tutor sit,
praestare pupillum ex dolo eius, 'maxime si quid ad
eum pervenit’ 14, et- ita Pomponius libro octavo epistu-
larum scribit, idem et in curatore et procuratore

2 erij: dicendum. Emptor autem ex dolo venditoris
non renebitur nec heres vel alius successor, nisi in
id quod ad se pervenit, sive autem post iudicium

tractu agatur qui ad m. sp., id deducam, quod ex eo
peculio debeatur Mo. contra 112 (11) qui Mo. (12) alter-
utrum Mo. (13) susciperetur F (14) ' ’ Iust.t
(F, Schulz)

peculio

231

XV 1

4 1, ,fl accentum sive ante dolo factum sit, continetur officio
44 i, 40 MCCp™» dominus vel pater recuset de- peculio

actionem! non est audiendus, sed cogendus est quasr
aliam quamvis personalem actionem suscipere.

22 Pomponius libro septimo ad balanum Si damni

infecti aedium peculiarium nomine promiserit domi-

uus, ratio eius haberi debet et ideo ab eo qui de
nerulio agit domino cavendum est. .

443, i P 23 Idpu libro nono ad Saturni» Aedium aule
peculiarium nomine in solidum damni infecti promitti
Sebet, sicut vicarii nomine noxale ludieiura m soh-
duin pati, quia pro pignore ea, si non defendantiu,
actor abducit vel possidet. c

24 Ulpianus libro mcemimo sexto ad batnnum
5 Curator furiosi administra tionem peculii ct dare et

denegare potest tam servo furiosi quam filio.

25 Pomponius libro vicensimo tertio ad Sabinum
Id vestimentum peculii esse incipit, quod ita dederit
dominus, ut eo vestitu servum perpetuo uti vellet
coque nomine ei traderet, ne quis alius eo uteretur
idque ab eo eius usus gratia custodiretur, sed quod
vestimentum servo dominus ita dedit utendum, ut non

in semper, sed ad certum usum certis temporibus eo
uteretur, veluti cum sequeretur eum sive .cenanti
ministravit1, id vestimentum non esse peculii.

26 Paulus libro trigensimo ad edictum Si semel
ex ca causa, id est quod dolo fecerit**, dominus prae-
stiterit de peculio conventus, ceteris ex eadem causa
nihil praestabit, sed et si tantundem servus ei debeat

<5 quantum dolo minuit, non erit condemnandus. 3his
consequens erit, ut manumisso quoque vel alienato
servo ex causa etiam doli intra annum teneatur.

27 Gajus libro nono ad edictum provinciale Et
ancillarum nomiDc et iiliarum familias in peculio actio
datur: 'maxime si qua sarcinatrix aut textrix erit aut
'aliquod4 artificium vulgare exerceat, datur propter

eam actio’0, depositi quoque et commodati actionem
2.1 dandam earum nomine lulianus ait: sed et tributo-
riam actionem, si peculiari merce sciente patre do-
rninove negotientur, dandam esBe. longe magis non
dubitatur, et si in rem versum est, quod6 iussu pa-
1 tris dominive contractum sit. (Jonstat heredem
domini id quoque deducere debere, quod servus, cuius
nomine cum eo de peculio ageretur, ante aditam he-
reditatem ex bonis hereditariis amovisset eonsump-
25 2. sisset corrupisset. Si servus alienatus sit, quam-
vis in ouiii, qui alienaverit, intra annum praetor de
peculio actionem polliceatur, tamen nihilo minus et
!n novum dominum actio datur, et nihil interest,
aliud apud cum adquisiorit peculium an quod pariter
cum eo7 emerit vel ex donatione acceperit eidem
3 concesserit. Dlud queque placuit, quod et Iulia-
nus probat, omnimodo permittendum creditoribus 8 vel
in partes cum singulis agere vel cum uno in solidum,
so 4 Sed ipsi, qui vendiderit servum, non putat Iuiia-
nus de eo, quod ante venditionem crediderit, eum
o emptore de peculio agere permittendum. Sed et
si alieno credidero eum que redemero, deinde aliena-
vero, aeque non putat mihi in emptorem dari debere
venditorem autem dumtaxat intra
adw rede™Pli(mem numerandum de eo, quod
s' existimateni°/ret entn’ dandam esse mihi actionem
7 habolUfd eo' quod aPud mc Peculii servus
riiri servo mm161" auteai de eo, quod ipse credide-
nato en ae?C°’ 11011 -Putat Julianus in emptorem alie-
dari debere, itu et de eo, quod

pluriumvc contraxtuit.

velit dominorum iu solidum experiri: est enim ini- 443,30
quum in plures adversarios distringi cum, qui cum 40
uno contraxerit: nec Imius dumtaxat peculii ratio
haberi debet, quod apud cum cum quo agitur is ser- 444, 1
vns haberet, sed et eius quod apud9 alteram, nec
tamen res damnosa futura est ei qui condemnatur,
cum possit rursus ipse indicio societatis vel communi
dividundo quod amplius sua portione, solverit a socio
soeiisve suis10 consequi, quod lulianus ita locum
habere ait, si apud alterum quoque, fuit peculium, s
quia eo casu solvendo quisque etiam socium aere
alieno liberare videtur: at si nullum sit apud alte-
rum peculium, contra esse, quia nec liberare ullo
modo aere alieno eum intellegitur.

28 Iuli anus libro duodecimo 11 digestorum Quare
et si socio neque heres neque bonorum possessor
exstitisset, eatenus damnari debet is cum quo actum
fuerit, quatenus peculium apud eum erit et quantum 10
ex bonis consequi potest.

29 Gaius libro nono ad edictum provinciale Si
quis servum testamento liberum esse iusserit relictis
heredibus his, qui cum servo contraxerant, possunt
inter se coheredes vel de peculio agere, quia de co
quisque peculio, quod apud eum esset, quolibet alio
1 agente teneatur12. Etiamsi prohibuerit contrahi
cum servo dominus, erit in eum dc peculio actio. ir

30 Ulpianus libro mcensimo nono ad edictum
Quaesitum est, an teneat actio de peculio, etiamsi
nihil sit in peculio cum ageretur, si modo sit rei
iudicatae tempore. Proculus et Pegasus nihilo minus
teneri13 aiunt: intenditur enim recte, etiamsi niliil sit
in peculio, idem et circa ad exhibendum et in rem
actionem placuit, 'quae sententia et a nobis probanda 20

1 est’14. Si cum ex parte herede domini vel patris
agatur, dumtaxat dc peculio condemnandum, quod
apud eum heredem sit qui convenitur: idem et15 in
rem verso pro parte, nisi si quid in ipsius heredis
rem vertit: neo quasi unum ex sociis esse hunc he-

2 redein conveniendum, sed proparte dumtaxat. Sed 16
si ipse servus sit heres ex parte institutus, aeque

3 cum eo agendum erit. Sin vero filius sit quam-
vis ex parte institutus, nihilo minus in solidum actio- 25
nem patietur, sed si velit pro parte nomen coheredis
redimere, audiendus est: quid enim si in rem patris
versum sit? cur non consequatur filius a coherede,
quod in patris re est? idem et si peculium locuples

4 sit. Is, qui semel de peculio egit, rursus aucto

5 peculio de residuo debiti agere potest19. Si anima
exceptione sit repulsus a venditore creditor, subveniri
ei adversus emptorem debet: sed si alia exceptione,
hactenus subveniri, ut dedueta ea quantitate, quam 30
a venditore consequi potuisset, ab emptore residuum

6 consequatur. In dolo obiciemio temporis ratio
habetur: fortassis enim post 'tempus de dolo actionis’
non patietur dolum malum obici praetor, quoniam

7 nec de dolo actio post 'statutum tempus’ datur. In
heredem autem doli clausula in id quod ad eum per-
venit fieri17 debet, ultra non.

31 Paulus libro trigensimo ad edictum Sed si 36
ipse heres dolo fecit, solidum praestat.

32 Ulpianus libro secundo disputationum Si ex
duobus vel . pluribus heredibus eius, qui manumisso
servo vel libero esse iusso vel alienato vel mortuo
intra annum conveniri. poterat, unus fuerit conven-
tus, omnes heredes liberabuntur, quamvis nou in
maiorem 18 quantitatem eius peculii, quod penes se 4»
habet qui eonveDitur, condemnetur, idque ita Iulia-
nus scripsit, idemque est et si in alterius rem fuerit
versum, sed et si plures sint fructuarii vel bonae
fidei possessores, unus conventus ceteros liberat,

(1) sequetur e. b, c. ministrabit itfo.
)ElseS} . fi) nonnulla perierunt (Lcnelt

VZS. Afo. I ftimuii fpv TTn}\ <• - ' '

(2) * 51 lusi.
(4) aliud

C7- . . Quae praecedunt eum cum. ..eius quod omisisset JF*

ins. Mo. ( similiter Hal i W ai‘u(1 0°) 8U1S] «uiiia siisve suiiis Pl (ll) undecimo F‘
quod] exque Mo. (7) cui, “**' . (fi) eat (12) tenetur pt (13) tenere Mo. (14) ” Jusi.

creditori pluribus heredibus ■ lS! ®red‘toribua] (Pampaloni): iunge 33, s, 11 (15) idem et] item de Mo.

W. I. 30 § t. I. 32 rir h #1 «.nnOi* e'ustf:'lllhu' -Vo- (m) »ed et Mo. (it) finiri Mo. (16) quam in». Mo.

W apud] f, om. P, cum et (19) non potest. Vp (Frnnchr)

26*

XV 1

232

DE

445, t quamvis non maioris peculii, quam penes se est, con-
demnati debeat, sed 1 linet hoc iure contingat, tamen
aequitas dictat iudieinni in eos dari2, qui occasione
iuris liberantur, ut tnagis eos perceptio quam inten-
tio liberet: nam qui cum servo contrahit, universum
peculium cius quod ubicumque est veluti patrimo-
5 1 nium intuetur. In hoc autem iudicio licet re-
stauretur praecedens, tamen et augmenti et deces-
sionis rationem haberi oportet, et ideo sive hodie
nihil sit in peculio sive accesserit aliquid, praesens
status peculii spectandus est. quare circa venditorem
quoque et emptorem hoc nobis videtur verius, quod
accessit peculio posse nos ab emptore consequi, nec
retrorsus vellit in uno iudicio ad id tempus conven-
tionem reducere emptoris, quo venditor conventus sit.
m 2 Tenditor servi si cum peculio servum vendidit et
tradiderit peculium, ne intra annum quidem de pe-
culio convenietur: neque enim hoc pretium servi pe-
culium est, ut Neratius scripsit.

33 Iav olenus libro duodecimo ex Cassio Sed si
quis servum ita vendidit, ut pretium pro peculio ac-
ciperet, penes eum videtur esse peculium, ad quem
pretium peculii pervenit,

is 34 Pomponius lihro duodecimo ex variis lectioni-
bus non penes quem res peculiaris sit.

35 IavoleNUS libro duodecimo ex Cassio At cum
heres iussus est peculium dare accepta certa summa,
non videtur penes heredem esse peculium.

3 fi Ulpianus libro secundo disputationum In bo-
20 nae fidei contractibus quaestionis est, an de peculio
an in solidurn pater vel dominus tenerentur: ut est
in actione Me. dote' agitatum, si filio dos data sit, an
pater dumtaxat de peculio conveniretur, ego autem
arbitror non solum de peculio, sed ct si quid prae-
terea dolo malo patris capta frauda taque est mulier,
competere actionem: nam si habeat res nec resti-
tuere sit paratus, aequum est eum quanti ea res est
condemnari, nam quod in servo, cui res pignori4 data
25 est, expressum est, hoe et in ceteris bonae fidei iu-
diciis accipiendum esse Pomponius scripsit, namque
si servo res pignori data sit, non solum de peculio
et in rem yprso competit actio, verum 1 liauc quoque
habet adiectionem ‘et si quid dolo malo domini cap-
‘tus fraudatusque actor est', videtur autem dolo fa-
cere dominus, qui, cum haberet restituendi faculta-
tem, non vult restituere.

30 37 Julianus lilmo duodecimo digestorum Si cre-

ditor filii tui heredem te instituerit et tu hereditatem
eius vendideris, illa parte stipulationis ‘quanta pecn-
‘nia ex hereditate ad te pervenerit’ teneberis de pe-

1 culio. Si servo tuo permiseris vicarium emere
'aureis’ octo, ille decem emerit et tibi scripserit se !
octo emisse tuque ei permiseris eos octo ex tua pe- '
cunia solvere et is decem solverit, hoc nomine duos

35 'aureos’ tantum vindicabis, sed hi venditori praesta-

2 buntur dumtaxat de peculio servi. Servum com-
munem, quem cum Titio habebam, vendidi5 Sem-
pronio: quaesitum est, si de peculio cum Titio aut

446, l cum Sempronio ageretur7, an eius peculii, quod apud
me esset, ratio haberi deberet, dixi, si cum Sem-
pronio ageretur, numquam rationem eius peculii, quod
apud me esset, haberi debere, quia is nullam adver-
sus me actionem haberet, per quam id quod prae-
stitisset consequi posset, sed et si cum Titio post
annum quam vendidissem ageretur, Blmilitcr non esse

computandum peculium quod apud me est, quia iam 4'16,i
mccum agi de peculio non posset, siti autem intra
annum ageretur, tunc quoque habendam huius pe-
culii rationem, postquam placuit alienato homine per-
mittendum creditori et cum venditore ct cum emptore
3 agere. Si actum sit de peculio cum eo qui usum
fructum in servo habet et minus consecutus sit cre-
ditor, non est iniquum, ut ex universo eius peculio,
sive apud fructuarium sive apud proprietarium erit, to
rem consequatur, nihil intereat, operas suas con-
duxerit servus a fructuario an pecuniam mutuam ab
eo acceperit6, dari itaque debebit actio ei adversus
dominum proprietatis deducto eo, quod servus peculii
nomine apud fructuarium habet.

38 Africanus libro octavo quaestionum Deposui
apud filium familias decem ct ago depositi de pecu-
lio. quamvis nihil patri filius debeat et haec decem
teueat, nihilo magis tamen patrem damnandum exis- 15
timavit, si nullum praeterea peculium sit: hanc enim
pecuniam, cum mea maneat, non esse peculii, deni-
que quolibet alio agente de peculio minime dubitan-
dum ait computari non oportere, itaque ad exhiben-

1 dum agere me et exhibitam vindicare debere. Si
nuptura filio familias dolis nomine certam pecuniam

i promiserit et divortio facto agat de dote cum patre,
utrumne tota promissione an deducto eo, quod patri 20
filius debeat, liberari eam oporteret? respondit tota
promissione eam liberandam esse, cum certe et si ex
promissione cum ea ageretur, exceptione dedi mali

2 tueri se posset. Stichus habet in peculio Pam-
philum qui est decem, idem Pamphilus debet domino
quinque, si agatur de peculio Stichi nomine, place-
bat aestimari debere pretium Pamphili et quidem to-
tum non deducto eo, quod domino Pamphilus debet:
neminem enim posse intellegi ipsum iu suo peculio tre
esse: hoc ergo casu damnum dominum passurum, ut
pateretur, si" cuilibet alii servorum suorum peculium
non habenti credidisset, idque ita se habere eviden-
tius appariturum ait, si Sticho peculium legatum esse
proponatur: qui certe si ex testamento agat, cogen-
dus non est eius, quod vicarius suus debet., aliter
quam ex peculio ipsius deductionem pati: alioquiu
futurum , ut, si tautundem vicarius domino debeat,
ipse nihil in peculio habere intellegatur, quod certe 39

3 est, absurdum. Servo quem tibi vendideram pecu-
niam credidi: quaesitum est, an ita milii in te actio
de peculio dari debeat, ut deducatur itl, quod apud
me ex eo remanserit, quod quide.m minime verum
est, ncc intererit, intra annum quam vendiderim an
postea experiar: nara nec ceteris quidem, qui tunc
cum eo contraxerint, in me actio datur, iu contra-
rium quoque agentibus mccum his, qui antea cum 147,1
eo servo contraxissent, non deducam id, quod postea
mihi debere coeperit, ex quo apparet onus eius pe-
culii, quod apud me remanserit, ad posterioris tem-
poris contractus pertinere non debere.

39 Florentinus lihro undecimo institutionum Pe-
culium et ex eo consistit, quod parsimonia sua quis 5
paravit vel officio meruerit a quolibet sibi donari id-
que velut proprium patrimonium servum suum ha-
bere quis voluerit.

40 Marcianus libro quinto regularum Peculium
nascitur crescit decrescit moritur, et ideo eleganter
Papirius 'Fronto dicebat peculium simile esse homini.

1 Quomodo autem peculium nascitur, quaesitum est.

(i) si ins. F (2) [sed et si duo sint fructuarii. ..conventus

alte]rum liberaQe Iuliuiuis ait], quamvis non maio(ris

peculii quam] penes eum ( emend . ex ee) est [condemnari]
debeat, [sed licet hoe iure con)tingat, tameu [aequitas]
dictat resc[issorium iudi|oium in [eos dari] Ulpianus ■
secundum fragm. Argentoratense (3) an dei. Hat.

(4) Ulpianus de fiducia egit ( Lencl ) (5) versum F J

(C) habebam vendidi restituit Mo. secundum Graecos

aut cum F1, quo retento inter senipronio et quaesitum,

est F3 haee verba inseruit : habebam titio vendidi
antequam eius nomine mecum ageretur de peculio

(7) augeretur F (8) hacc verba nihil intereat... ac-
ceperit suo loco mota sunt: Julianum tale quid senp-
sisse putat Mo. (c f. I. 2. I. 19 § 1 k. t.): si actum sit de
peculio cum eo qui usum fructum in servo habet ex
: ea causa quae ad eum pertinet (et nihil intereat, operas
suas conduxerit servus a fructuario an pecuniam mu-
, tuam ab eo acceperit) et minus consecutus sit creditor,
non est iniquum, ut ex universo eius peculio, sive apud
fructuarium sive apud proprietarium erit, rem eoa-
sequetur, dari itaque debebit actio ei cet.

PECULIO

XV 1

14? 9/10 et ita veteres distinguunt, si id adquisiit servus quod
J dominus uccesse non habet praestare, id esse pecu-
lium, si vero tunicas aut aliquid simile quod ei do- I
minus neccsse habet praestare, non esse peculium, I
ita igitur nascitur peculium: crescit, cum auctum
fuerit: decrescit, cum servi vicarii moriuntur, res
intercidunt: moritur, cum ademptum sit.

41 'Ulpianus libro quadragensimo tertio ad Sam-
« nuin Nec servus quicquam debere potest nec servo

potest deberi , sed cum eo verbo abutimur , factum
magis demonstramus quam ad ius civile referimus
obligationem, itaque quod servo debetur, ab extra-
neis dominus recte petet, quod servus ipse debet, eo
nomine in peculium et, si quid inde in rem domini
versum est, in dominum actio datur.

42 Idem libro duodecimo ad edictum In adrnga-
2« torem de peculio actionem dandam quidam recte

putant, quamvis Sabinus et Cassius ex ante gesto de
peculio actionem non esse dandam existimant.

43 Paulus libra trigendmo ad edictum Sipostea-
quain teeum dc peculio egi, ante rem indicatam ser-
vum vendideris, Labeo ait etiam cius peculii nomine,
quod apud emptorem quaesierit, damnari te debere ;
nec. succurrendum tibi: culpa enim tua id accidisse,

35 qui servum vendidisses.

44 Ulpia nus libro sexagensimo tertio ad edictum
Si quis cum filio familias contraxerit, duos habet
debitores, filium in solidum et patrem dumtaxat da
peculio.

45 I AULUS libro sexagensimo primo ad edictum
Ideoque si pater filio peculium ademisset, nihilo mi-
nus creditores eum filio agere possunt.

80 46 Idem libro sexagensimo a ad edictum Qui pe-

culii administrationem Concedit, videtur permittere
generaliter, quod et specialiter permissurus est.

47 Idem libro quarto ad Plautium Quotiens in
taberna ita scriptum fuisset ‘cum Januario servo meo
‘geri negotium veto’, hoc solum consecutum esse do-
minum constat, ne institoria teneatur, non etiam de.

k 1 peculio.. Sabinus respondit non alias dandam de
peculio actionem in dominum, cum servus fideiussisset,
nisi in rem domini aut ob rem peculiarem fideiussis-
- set, Si semel actum sit de peculio, quamvis mi-
nus inveniatur rei indicandae tempore in peculio quam
debet, tamen cautionibus locum esse dou placuit de
futuro incremento peculii: hoc enim in pro socio
actione locum habet, quia socius universum debet.

3 Si creditor servi ab emptore esset partem con-
■n> secutus, 'competere'3, in reliquum in venditorem utile

mdioium Proculus ait, sed re integra non esse per-
mittendum actori dividere actionem, ut simul eum
emptore, et cum venditore experiatur: satis enim esse
hoc suium ei tribui ut rescisso superiore indicto in
aiterum detur ei actio, cum electo reo minus esset

4 consecutus; et hoc inre utimur. Non tantum au-
tetn quivis creditor eum venditore e.x ante gesto agere

, Potest,. sed et ipse emptor, idqnc et Inliano videtur,
4‘ 8' ^,nv*s et deducere ipse potest adversus alium agen-
tem dum tamen id, quod apud se habet, computet.

tU venibit pcc;iUP aditus sit procedit,

diti™,™ 1 deductione uti possit8, et, sl post ven-
ti minuit^epiir a„lqmd venditori servus debere, non
diximus ^ ’ quia “°.u domino debet. Quae

& alio o novis ct. venditore, eadein sunt et si

dotis^atinnPm,1-0 "J,m.ulum mutatum sit. ut legato,

bera pecubf adt^nkf r decini° ad ditium Li-

gitivoPaeQue in i, h?eA10 n(m Penuanct neque in fu-
1 1)0». vivat an L.Jt Iti0; “'.S™ ““V1*

“• *• «. <*•»

t

49 Pomponius libro quarto ad Quintum Mucium 448, is
Non solum id peculium est, quofi dominus servo
concessit, verum id quoque, quod ignorante quidem

eo adqnisitum sit, tamen , si rescissct, passurus erat

1 esse in peculio. Si ignorante me servus meus
negotia mea administraverit, tantidem debitor mihi
intellegetur, quanti tenebatur, si liber negotia mea

2 administrasset. Ut debitor vel servus, domino ye.l
dominus servo intellegatur, ex c.ausa civili compu- ib
tandum est: ideoque si dominus in rationes suas re-
ferat se debere servo suo, cum omnino neque, mutuum
acceperit neque ulla causa praecesserat debendi, nuda
ratio non facit cum debitorem. 11

50 Papinianus libro nono quaestionum Eo tem-
pore, quo in peculio nihil est, pater latitat: in bono-
rum possessionem eius rei servandae causa mitti non es
possum, qui de peculio cum eo acturus sum, quia
non fraudationis causa latitat qui, si iudieium acci-
peret, absolvi deberet, nec ad rem pertinet, qr.c-d
fieri potest, ut damnatio sequatur: nam et si iu diem
vel sub condicione debeatur, fraudationis causa non
videtur latitare, tametsi potest iudicis iiriuria con-
demnari. sed fideiussorem datum eo tempore, quo
nihil in peculio est, teneri putat Iuli anus, quoniam
fideiussor futurae quoque actionis accipi possit, si es

1 taraen sic acceptus est. Si creditor. patrem , qui
de peculio tenebatur, heredem instituerit, quia mor-
tis tempus in Faleidiae ratione spectatur, illius tein-

2 poris peculium considerabitur. Et.iam postquam
dominus de peculio conventus est, fideiussor pro
servo accipi potest et ideos, qua ratione, si post
actionem dictatam servus pecuniam exsolverit, non
magis repetere potest quam si iudieium dictatum non
fuisset, eadem ratione fideiussor quoque utiliter ac- 39
eeptus videbitur, quia naturalis obligatio, quam etiam
servus suscipere videtur9, in litem translata non est.

3 Servus alienus, cum bonae fidei 10 serviret mihi,
nummos a Titio mutuatos 11 milii dedit, ut eum manu-
mitterem, et manumisi: creditor quaerebat, quem de
peculio conveniret, dixi, quamquam creditor electio-
nem alias haberet, tamen in proposito dominum esse
conveniendum et eum ad exhibendum mecum actu- 35
rum pecuniae nomine, quae ipsi esset adquisila nec

in eam causam alienata, quae pro capite servi facta
proponeretur: neque enim admittendum esse distinc-
tionem existimantium, si non manumittam, domini
pecuniam esse, manumissione vero secuta videri pe-
cuniam ex re mea quaesitam mihi, quoniam magis
propter rem meam, quam ex re mea pecunia mihi
daretur.

51 Scaevola libro secundo quaestionum Quod 449, s
debetur servo ab extraneis, agenti de peculio non
omnimodo dominus ad quantitatem debiti condem-
nandus est, cum et sumptus in petendo et eventu*
exsecutionis possit esse incertus et cogitanda sit
mora temporis quod datur indicatis, aut venditionis
bonorum, si id magis faciendum erit, ergo si para- 5

tus. sit actiones mandare, absolvetur, quod enim12
dicitur, si cum uno ex sociis agatur, universum pe-
culium computandum, quia sit cum socio actio, in
eodem13 redibit, si actiones paratus sit praestare: et
iu omnibus, quos idcirco teneri dicimus, quia habent
actionem, delegatio pro insta praestatione est1*.

52 . PAULUS libro quarto quaestionum Ex facto
quaeritur? qui tutelam quasi liber administrabat, scr- 1»
vns pronuntiatus est. an ri conveniatur eius domi-
nus a pupillo, cuius quidem potiorem causam quam
creditorum ceterorum servi habendam rescriptum est,
an vel id deducatur ex peculio, quod domino debe-
tur'? et si putaveris posse deduci, an intersit, utrum,
cum adhuc in libertate ageret, domini debitor factui
est, an postea? et an de peculio impuberi compe-

8i"5 50’ «v**

servos ei aliquid debuerit in, Mo' ant® ve™litl°»‘'in
cubum (T, Lend iungit 12; tj 31 f\ £

det. Mo. (3) videbitur je* (jn) bona fide edd.

(11) mutuatus Mo. (12) enim dei Mo. (13) in eu

eodem Mo. (11) sit Fl; iunge 24,3, 13 (13) iunge

39, 5, 26

XV 1. 2

234

DE PECULIO

4 ID, 1 4 tat? respondi nullum privilegium praeponi patri vel
io domino potest, cum ex persona filii vel servi de pe-
culio conveniuntur, plauc in ceteris creditoribus ha-
benda est ratio privilegiorum: quid enim si filius do-
tem accepit-, tutelam administravit? merito igitur et
in ^ servo, qui pro tutore egit, id rescriptum est, et
quia occupantis melior solet esse condicio, quam 1
ceterorum inhibebitur actio, plane si ex re pupilli
nomina fecit vel pecuniam in arca deposuit, datur ei
vindicatio nummorum et adversus debitores utilis
2(\ actio, scilicet si nummos consumpserunt: liic enim
alienare, cos non potuit: quod et in quovis tutore
dicendum est. nec tamen interesse puto, quando do-
mino debere coepit, utrum cum in libertatis posses-
sione esset an postea: nam et si Titii servo credi-
dero eiusque dominus esse coepero, deducam quod
prius credidi, si conveniri de peculio coepero2, quid
ergo est? quia de peculio actio deficit, utilis actio
ss in dominum quasi tutelae danda3 erit, ut quod ille
pro patrimonio habuit, peculium esse intellegatur.
1 Si dos filio familias sit data vel tutelam adminis-
traverit, habenda erit ratio privilegiorum in actione
de peculio dilata interiir, ceterorum creditorum ac-
tione vel interposita cautione, si priores agant qui
privilegium non habent, restitutum iri 4 quod ac-
ceperunt, si inferatur postea cum patre actio pri-
vilegii.

so 53 Tpem libro undecimo quaestionum Si Sticho
peculium cum manumitteretur ademptum non est.
videtur concessum: debitores autem convenire nisi
mandatis sibi actionibus non potest.

54 '‘Scaevola libro primo responsorum Filio fa-
milias uni ex heredibus praedia praelegavit ut in-
structa erant cum servis: hi servi domini debitores

55 fuerunt: quaesitum est, an ceteris heredibus adver-
sus eum actio de peculio competat, respondit non
competere.

55 Neratius libro primo responsorum Is eum
quo de peculio agebam a te vi exemptus est: quod
tunc cum vi eximeres in peculio fuerit, spectari.

56 Paulus libro secundo ad Neratium Quod ser-
450, i vua meus pro debitore, meo mihi expromisit, ex pe-
culio deduci debet et a debitore nihilo minus debe-
tur5, sed videamus, ne credendum sit peculiare fiori
nomen eius, pro quo expromissum est. Paulus: uti-
que si dc peculio agente aliquo deducere velit, illud
nomeD peculiare facit.

57 Trtphoninus libro octavo disputationum Si

8 filius vel servus, cuius nomine dumtaxat de peculio
actum est, ante finitum iudicium decesserit, id pecu-
lium respicietur, quod aliquis eorum cum moriebatur
1 habuit. Sed eum, qui servum testamento liberum
esse iubet et ei peculium legat, eius temporis pecu-
lium legare intellegi lulianuB scribit, quo libertas
competit: ideoque omnia incrementa peculii quoquo
modo ante aditarn hereditatem adquisita ad manu-
io 2 missum pertinere. At si quis extraneo peculium
servi legaverit, in eoniectura voluntatis testatoris
quaestionem esse, et verosimilius esse id legatura
quod mortis tempore in peculio fuerit ita, ut quae
ex rebus peculiaribus ante aditam hereditatem ac-
cesserint debeantur, veluti partus ancillarum et fetus
pecudum, quae autem servo donata fuerint sive quid
ex operis suis adquisierit, ad legatarium non per-
tinere 7.

is 68 * Scaevola libro quinto digestorum Uni ex
heredibus praedia legavit ut instructa erant cum ser-
vis et ceteris rebus et quidquid ibi esset: lii servi
domino debitores fueruut tam ex aliis causis quam
ex ratione kalendarii: quaesitura est, an ceteris he-
redibus adversus eum pecuniae ab his debitae actio
de peculio competit respondit non competere.

II2 450,

QUANDO DE PECULIO ACTIO ANNALIS EST.

1 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Prae-
; tor ait: ‘Post mortem cius qui in alterius potestate
! ‘fuerit, posteave quam is emancipatus manumissus
‘alienatusvc fuerit, dumtaxat de peculio et si quid
‘dolo malo eius in cuius potestate est10 factum erit. 25
'quo minus peculii es6et, in anno, quo primum de ea

1 ‘re experiundi potestas erit, iudicium dabo.' Quam-
diu servus vel filius in potestate est, dc peculio actio
perpetua est: post mortem autem eius vel postquam
emancipatus manumissus alienatusvc fuerit, tempo-

2 raria esse incipit, id est annalis. Annus autem
utilis computabitur: et ideo et11 si condicionalis sit.
obligatio, Iulianus scripsit ex co 12 computandum an-
num, non ex quo emancipatus est, sed ex quo peti so

3 potuit condicione existente. Merito autem tem-
porariam in hoc casu fecit praetor actionem: nam
cum morte vel alienatione extioguitur peculium, suf-

4 ficiebat usque ad annum produci obligationem. Alie-
natio autem et manumissio ad servos pertinet, non
ad filios, mors autem tam ad servos quam ad filios
refertur, emancipatio vero ad solum filium, sed et si
alio modo sine emancipatione desierit esse in po-
testate, annalis erit actio, sed et si morte patris 35
vel deportatione sui nuis fuerit effectus filius, de
peculio intra annum heres patris vel fiscus tene-

1 5 buntur. In alienatione accipitur utique vendi-
tor, qui actione de peculio intra annum tenetur;

6 sed et si donavit servum vel permutavit vel in
: 7 dotem dedit, in eadem causa est: item heres eius,
qui servum legavit non cum peculio, nam si cum
peculio vel legavit vel liberum esse iussit, quaestio-
nis fuit: et mihi verius videtur non dandam neque 40
in manumissum neque in eum, cui legatum sit pecu
lium, de peculio actionem, an ergo teneatur heres?

)et ait Caecilius14 teneri, quia peculium penes eum sit,
qui tradendo id legatario se. liberavit. Pegasus autem
caveri heredi debere ait ab eo, cui peculium legatum l&i
sit, quia ad eum veniunt creditores: ergo si tradi-
8 derit sine cautione, erit conveniendus. Si prae-
cepto servo et peculio rogatus sit heres restituere,
hereditatem, si de peculio conveniatur, Trebelliam
exceptione non utetur, ut Marcellus tractans admittit-
is autem cui restituta est hereditas non tenetur, ut
Scaevola ait, eum peculium non habeat nec dolo fe s
9 cerit quo minuB haberet. Usu fructu quoque ex-
stincto intra annuin actionem dandam in usufructua-
rium Pomponius libro sexagensimo primo scripsit.

10 Quaesitum est, apud Labeonem, si, cum filius
viveret, tu credens eum mortuum annali actione ege-
ris et, quia annus praeterierat, exceptione sis repul-
sus, an rursus experiri tibi comperto errore permit-
tendum est. et ait permitti debere dumtaxat de pe-
culio, non etiam de in rem verso: nam priore iudi- 10
cio de in rem verso recte actum est, quia annua ex-
ceptio ad peculium, non ad in rem versum pertinet.

2 Paulus libro trigensimo ad edictum Cum post
mortem filii familias annua adversus patrem actio est,
quemadmodum adversus eum esset perpetua vivo filio,
ideo si ex causa redhibitionis erat de peculio actio, sex
mensum erit post mortem filii: idemque dicendum in is
1 omnibus temporalibus actionibus. Si servus cui credi-
tum est apud hostessit, de peculio actio in dominum non
anno finienda est, quamdiu postliminio reverti potest.

3 Pomponius libro quarto ad Quintum Mucium
Definitione peculii interdum utendum est etiam, si
servus in rerum natura esse desiit et actiouem prae-
tor de peculio intra annum dat: nam et tunc et ac 20
cessionem et decessionem quasi peculii recipiendam
;■ (quamquam iam 13 desiit morte servi vel manumissione

(l) quam dei. Ktller (2) de peculio autem actio

impuberi non competit vel similia interciderunt (Alo.)

(3) danda] da F (4) restituto F (5) = l. E8 h. t.

(6) debeatur F1 (7) wnge 23, 3, 45 (8) = l. 54 h. t.

(9) Sab. 1. 2; Ed. 3. — Bas. 18, 6 (10) fuerit Ma-
lii) et dei. Hal. (12) ex eo dei. Mo. (13) iam

dei. F* (14) Caelius Karlawa

DE IN REM VERSO

235

XV 2. 3

rii 51 esse neculium) ut possit ci accedere ut peculio fracti -
* 1( ^ vPdpcSm ictu aucillarumquepartubus et dece-

dere, v eluti Bi mortuum sit animal vel alio quolibet
modo perierit.

m1

25 DE IN REM VERSO.

1 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Si
hi qui iD potestate aliena sunt nihil in peculio ha-
bent vel habeant, non in solidum tamen, tenentur2
qui eos habent in potestate, si in rem eorum quod
acceptum est conversum sit, quasi cum ipsis potius
t contractum videatur. Nec videtur frustra de in
»o rem verso actio promissa, quasi sufficeret de pecu-
lio: rectissime, enim Labeo dicit fieri posse, ut et m
reni versu in sit et cesset de peculio actio, quid cmm
si dominus peculium ademit sine dolo malo? quid3
si morte servi exstinctum est peculium et annus uti-
lia praeteriit? de in rem verso namque actio perpe-
tua est ei locum habet, sive ademit sine dolo malo
2 sive actio de peculio anno finita est. Item si
plures agant de peculio, proficere hoc ei, cuius pe-
35 ounia iu rem versa est, debet, ut ipse uberiorem ac-
tionem habeat, corte4 si praeventum sit ab aliquo
et actum de peculio, de in rem verso actio an cesset,
videndum, et refert Pomponius Iulianum existimare
452, i de peculio actione peremi de in rem verso actionem
(quia in peculium conversum est quod iu domini rem
erat versum et pro servo solutum est, quemadmodum
si ipsi servo a domino fuisset solutum), sed ita de-
mum, si praestiterit ex actione de peculio dominus
quod servus in rem eius verterat; ceterum si non
praestiterit, manet actio de in rem verso,
s 2 Iavolbnus libro duodecimo ex Cassio Qui num-
mis acceptis* servum manumisit, agi cum eo de in
rem verso non potest, quia dando libertatem locu-
pletior ex nummis non fit.

3 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum. Quod
si servus domino quantitatem dederit, ut manumitta-
tur, quam a me mutuam accepit, in peculium quidem
io hanc quantitatem non computari, in rem autem vi-
deri versum, si quid plus sit in eo quod servus dedit
1 quam est in servi pretio. In rem autem versum
videtur, sive id ipsum quod servus accepit in rem
domini convertit (veluti si triticum acceperit et id
ipsum in familiam domini cibariorum nomine con-
sumpserit, aut si pecuniam a creditore acceptam do-
minico creditori solverit: sed et ei erravit in solvendo
ct putavit creditorem cum qui non erat, aeque in
is rem versum esse Pomponius libro sexagensimo primo
ait, quatenus indebiti repetitionem dominus haberet)
sive cum servus domini negotii gerendi administran-
djvc causa quid gessit (veluti si mutuatus0 sit pecu-
niam, ut frumentum compararet ad familiam alen-
dam vel si7 ad vestiendam) sive peculiariter mutua-
tus postea in rem domini vertit: hoc enim iure uti-
mur, ut, etiamsi prius in peculium vertit pecuniam,
wi mox in rem domini, esse de in rem verso actio pos-
, *• re£ukr;t'CI' dicimus totiens de in rem verso

esse actionem, quibus casibus procurator mandati vel
--Be8slt negotiorum gestorum haberet ac-

mclioremUr^nuqU® al,q?1(? consumpsit servus, ut aut
Ef"! dominus habuerit aut non deteriorem,
et 3f slf,!fJUS BUmpsit 1'ccuniam, ut. se aleret
usqm- ad eum 1 ? ConsT,ctudinem domini, <id est
25 ei Praestare

4 scribit «jJ' 'ia01' domini vertisse Labeo

pecunia arcent-i luf™ 6I1i et. ’*! Rho. Sed si mutua
riis et nuiljii, H'i 0,1 r-m dominicam exornavit tecto-

uuiuaiem, aon videtur versum.

quia nee procurator haec imjmtaret, nisi forte man- 452,
datum domini aut voluutatem habuit: nec debere ex
eo onerari dominum, quod ipse facturus non esset,
quid ergo est? pati debet dominus creditorem haec
auferre, sine domus9 videlicet iniuria, ne cogendus 30
sit dominus vendere domum, ut quanti pretiosior 19

5 facta est, id praestet. Idem Labeo ait, si servus
mutuatus nummos a me alii eos crediderit, de in rem
verso dominum teneri, quod nomen ei adquisitum est:
quam sententiam Pomponius ita probat, si non pe-
culiare nomen fecit, sed quasi dominicae rationis,
ex qua causa hactenus erit dominus obligatus, ut, si
non putat sibi expedire nomen debitoris habere, ce-
dat creditori actionibus procuratoremque eu tu faciat. 35

6 Nee non illud quoque iu rem domini versum La-
beo ait, quod mutuatus servus domino emit volenti
ad luxuriae materiam, unguenta forte, vel 6i quid ad
delicias vel si quid ad turpes sumptus sumministra-
vit: neque enim spectamus, an bono domini cesserit 453,
quod consumptum est, sed an iu negotium domini.

7 Unde recte dicitur e.t si frumentum comparavit
servus ad alendam domini familiam et in horreo do-
minico reposuit et hoc periit vel corruptum est vel

8 arsit, videri versum. Sed et si servum domino
necessarium emisset isque decessisset vel insulam ful-
sisset eaque ruisset, dicerem esse actionem de in rem s

9 verso. Sed si sic aecepit quasi in rem domini
verteret nec vertit et decepit creditorem, non videtur
versum nec tenetur dominus, ne credulitas creditoris
domino obesset vel calliditas servi noceret, quid ta-
men. si is fuit servus, qui solitus erat accipiens ver-
tere? adhuc non puto nocere domino, si alia mente
servus aecepit aut si, cum hac mente accepisset,
postea alio vertit: curiosus igitur debet esse credi-

10 tor, quo vertatur. Si mutuatus sit pecuniam io
servus ad vestem compareudam ct nummi perierint,
quis de in rem verso agere possit, utrum creditor an
venditor? puto autem, si quidem pretium numeratum
sit, creditorem de in rem verso acturum et si vestis
perierit: si autem non fuit pretium solutum, ad hoc
tamen data pecunia, ut vestis emeretur et pecunia
perierit, vestis tamen familiae divisa est, utique cre-
ditorem de in rem verso habere actionem, an et ven- is
ditor habeat, quia res eius pervenerunt iu rein do-
mini? ratio hoc facit, ut teneatur: unde incipit do-
minus teneri ex una causa duobus, proinde et 6i
tam pecunia quam vestis periit, dicendum erit utri-
que dominum teneri, quoniam ambo in rem domini
vertere voluerunt.

4 Gaius libro nono ad edictum provinciale Sed
dicendum est occupantis meliorem condicionem esse 2»
debere: nam utrisque condemnari dominum de in rem
verso iniquum est.

5 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Si
res domino non necessarias emerit servus quasi do-
mino necessarias veluti servos, hactenus videri in
rem eius versum Pomponius scribit, quatenus ser-
vorum verum pretium facit, cum, si necessarias emis-
it sct, in solidum quanto venissent'2 teneretur. Idem 25
ait, sive ratum habeat servi contractum dominus sive

2 non, de in rem verso esse actionem. Quod servus
domino emit, si quidem voluntate eius emit, potest
quod iussu agi: sin vero non ex voluntate, si quidem
dominus ratum habuerit vel alioquin rem necessariam
vel utilem domino emit, de iu rem verso actio erit:

3 si vero nihil eorum est-, de peculio erit actio. Pla-
cet non solum eam pecuniam in rem verti, quae sta- 30
tim a creditore ad dominum pervenerit, sed et quae
prius fuerit in peculio, hoc autem totiens verum est,
quotiens servus rem domini gerens locupletiorem eum
facit nummis peculiaribus, alioquin si servo pecu-
lium dominus adimat vel si vendat eum eum peculio

Str, f, ’ >) 2£i ii? % ™

P F ((,> mutatU8 V (?) vel si] vel vestei

Hio. (similiter Hali) (s) ( ' glossa ( Eiselc ) (9) domus

sui F1, domus suae IT2 (10) pretio pretiosior F

(11) necessaria F (12) venisset F1

XV 3

m

DE IN REM VERSO

453, ss vel rem eius peculiarem et pretium exigat, non vide-

tur io rem versum.

6 Tiiyphoninus libro primo disputationum Nam
35 si lioc verum esset, etiam antequam venderet rem

peculiarem , de in rem 1 * verso, teneretur , quia hoc
ipso, quod servus rem in peculio haberet, locupletior
fieret, quod aperte falsum est.

7 Ulpianus libro virens imo nono ad edictum Et
ideo et si donaverit servus domino rem peculiarem,
actio de in rem verso cessabit, et sunt ista vera.

1 Plane si mutuum servus acceperit1 et donandi ani-
mo solvit, dum non vult eum debitorem facere pe-
ni 2 cnliarem, de in rcra verso actio est3. Illud verum

non est, quod Mela scribit, si servo meo argentum
dederis, ut pocula tibi laceret ex quolibet argento,

454, i mox factis poculis servus decesserit, esse tibi adver-

sus me de in rem verso actionem, quoniam possum

3 pocula vindicare. Illud plane verum est, quod
Labeo scribit, si odores et unguenta servus emerit i
et ad funus erogaverit quod ad dominum suum per-

4 tinebat, videri in rem domini versum. Idem ait
et si hereditatem a servo tuo emero quae ad te per-

t tinebat et creditoribus pecuniam solvero4, deinde
hanc hereditatem abstuleris mihi, ex empto actione
me id ipsum consecuturum: videri enim in rera tuam
versum: nam et si hereditatem a servo emero, ut
quod mihi ab ipso servo debebatur compensarem,
licet nihil solvi, tamen consequi me ex empto quod,
ad dominum pervenit, ego autem non puto de in
rem verso esse actionem emptori, nisi hoc animo

5 gesserit servus, ut in rem domini verteret. Si
io filius familias pecuniam mutuatus pro filia sua dotem

dederit, in rem versum patris videtur, quatenus avus i
pro nppte daturus fuit, quae sententia ita demum
mihi vera videtur, si hoc animo dedit ut patris ne-
gotium gerens.

8 Paulus libro tricensimo ad edictum Et nihil
interesse Pomponius ait, filiae suae nomine an soro-
ris vel neptis ex altero filio natae dederit, idem ergo

ib dicemus et si servus mutuatus fuerit ct domini sui
filiae nomine in dotem dederit.

9 IavoleKUS libro duodecimo ex Cassio Si vero
pater dotem daturus non fuit, in rem patris versum
esse non videtur.

10 Ulpianus libro vicesimo nono ad edictum Si
pro patre filius fideiusserit ‘et creditori solverit’ ls, in
rem patris videtur versum , quia patrem liberavit. ■'

20 l Cui simile est, quod Papinianus libro nono quaes-
tionum scribit, si filius quasi defensor patris iudi-
ciura susceperit et sit condemnatus, de in rem verso
teneri patrem: namque filius eum iudicio suscepto

2 liberavit. Idem tractat Papinianus et si, quod
patrem dare oporteret, a filio sim stipulatus et ita
convenerim filium, nam et hic de in rem verso fore
actionem : nisi si donare patri filius voluit, dum se

3 obligat. Quare potest dici et si de peculio ac-
25 tionem quasi defensor patris susceperit, teneri patrem

de iu rem verso usque ad peculii quantitatem: cuius
sententiae id erit emolumentum, ut, si finita sit actio
de peculio, de in rem verso conveniatur, ego et ante
condemnationem post iudicium patris nomine accep-

4 tum de in rem verso patrem teneri puto. In rem
autem versum videtur, prout aliquid versum est:

5 proinde si pars versa est, de parte erit actio. Sed
utrum in sortem dumtaxat tenebitur dominus an et

*9 in usuras? et si quidem promisit usuras, Marcellus
libro quinto digestorum scribit dominum praesutu-
rum: sed si non sint promissae, utique non debe-
buntur, quia in stipulatum deductae non sunt, plane
si contemplatione domini pecuniam dedi“ non ge-
renti servo negotia domini, sed ipse gerens, negotio-
rum gestorum actione potero etiam de usuris expe-

6 riri. Versum autem sic accipimus, ut duret ver-

sum: et ita demum de in rem verso competit actio, 454 j,,
si non sit a domino servo solutum vel filio, si tamen ’
in necem creditoris, id e.st perdituro servo vel filio
solutum sit, quamvis9 solutum sit, desinit, quidem
versum , aequissimum autem est de dolo malo ad-
versuspatrem vel dominum Competere’1 actionem: nam
et peculiaris debitor, si fraudulenter servo solverit

7 quod ei debebat, non liberatur. Si domini debi-
tor sit servus et ab alio mutuatus ei solverit, hacte-
nus non vertit, quatenus domino debet: quod exce- 455, 1
dit, vertit, proinde si, cum domino deberet triginta,
mutuatus quadraginta creditori eius solverit vel fa-
miliam exhibuerit, dicendum erit de in rem verso in
decem competere actionem: aut8 si tantuudem de-
beat, nihil videtur versum, nam, ut Pomponius scri-
bit, adversus lucrum domini videtur subventum: et
ideo, sive debitor fuit domino, cum in rem verteret, s
nihil videri versum, sive postea debitor esse domino
coeperit, desinere versum : idemque et si solverit ei.
plus dicit et si tantundem ei donavit dominus, quan-
tum creditori solvit pro se, si quidem remunerandi
animo, non videri versum, si vero alias donavit, du-

8 rare versum. Idem quaerit, si decem in rem do-
mini vertit et postea tantandem summam a domino
mutuatus sit, habeat praeterea et peculium decem,
videndum ait, utrum desiit esse versum? an vero, to
quoniam est peculium, unde detrahatur1 debitum, de
in rem verso non tollimus actionem? an potius ex
utroque pro rata detrahimus? ego autem puto subla-
tam de in rem verso actionem, cum debitor domini

9 sit. constitutus. Idem quaerit, si in rem tuam
verterit et debitor tuus factus sit, mox creditor eius-
dem summae quam tibi debuit, an renascatur de in
rem verso actio an vero ex postfacto non conva-

10 lescat? quod verum est. Idem tractat, au cx jb
eventu possit in rem patris filius vertere, vel uti si
duo rei pater et filius fuerint et filius mutuatus suo
nomine solvat, vel si filio iussu patris credidisti et
filius creditum tibi solvisset, milii videtur, si quidem
pecunia ad patrem pervenerat, videri in rem versum;
quod si non fuit et suum negotium gerens filius sol-
vit, non esse de in rem verso actionem.

11 Paulus libro trigensimo ad edictum Quod 20
servus in hoc mutuatus fuerit, ut creditori suo sol-
veret, non erit in rem versum, quamvis actione de
peculio liberatus sit dominus.

12 GaiUS libro nono ad edictum provinciale Si
fundum patri dominove emit servus vel filius fami-
lias, versum quidem esse videtur, ita tamen, ut, sive
minoris sit, quam est emptus, tantum videatur in n
rem versum quanti dignus sit, sive pluris sit, non
plus videatur in rem versum quam emptus est.

13 Ulpianus libro vicensiwo nono ad edictum Si
in rem alterius ex dominis versum sit, utrum is solus
in cuius rem versum est au et socius possit conve-
niri, quaeritur, et Iuliauus scribit eum solum con-
veniri in cuius rem versum est, sicuti cura solus ius- 3t
sit: quam sententiam puto veram.

14 Iuli anus10 libro undecimo" digestorum. Mau-
cellus notat: Interdum et propter hoc quod in rem
alterius socii versum est de in rem verso cum altero
agi potest, qni conventus a socio petere potest id in
quo 11 damnatus fuerit, quid enim dicemus, si pecu-
lium servo ab altero ademptum fuerit? Paulus: ergo
haec quaestio ita procedit, si de peculio agi non potest. 3S

1 5 Ulpianus libro secundo disputationum Si filius
familias constituerit quod pater debuit, videndum est,
an de in rem verso actio dari debeat, atquin non
liberavit patrem: nam qui congtituit, se quidem obli-
gat, patrem vero non liberat, plane si solvat 13 post
constitutum, licet pro se videatur solvisse, lioc est
ob id quod constituit’ l4, in rem tamen vertisse patiis 4*
merito dicetur.

(l) de in rem om. F (2) accepit E1 (3) est] FB:

fuit cessat (Windscheid) (4) solvere F (5) dedit F

(6) quamvis] quatentis dett. (7) <> luat, (TTr.) (s) at

Hal. (9) trahatur F (10) iuliani F* (11) duo-
decimo Cwiaciu* (12) quod Brenkmann (13) solvit F1
(14) ” glossa ( Eisele ) (15) * ’ lust. (Faber)

QUOD IUSSU

237

XV 3, 1

45* i 16 Alfkxvs libro secundo digestorum Quidam
fundum colendum «ervo suo locavit ct boves ei de-
derat,: cum lii boves non essent idonei, nisscrat cos
venire et his cummis qui recepti essent alios repa-
rari: servus boves vendiderat, alios redemerat, num-
mos venditori non solverat, postea conturbaverat;

5 qui boves vendiderat nummos ft domino petebat ao
tione de peculio aut quod ui rem domini versum
esset cum boves pro quibus pccuma peteremur P^nes
dominum essent, respondit non videri peculii quie-
nuiim esse, nisi si quid deductt eo quod servus do-
' i debuisset, reliquum fieret : illud sibi videri boves

tmiio ,

quidem in rem domini versos esse, seu pro
solvisse tantum, quanti priores boves venissent: _ si
quo amplioris pecuniae posteriores boves esscnt? eius
i<> oportere dominum condemnari.

17 Aebisanus libro octavo quaestionum Servus
in rem domini pecuniam mutuatus sine culpa euro
perdidit: nihilo minus posse eum domino de in rem
verso agi existimavit, nam et si procurator meus in
negotia mea impensurus pecuniam mutuatus sine culpa
eam perdiderit recte eum hoc nomine mandati vel
15 i negotiorum gestorum acturum. Cum Sticho vica-
rio servi tui Pamphili contraxi: actio de peculio et
iu rem verso ita dari debet, ut, quod vel in tuam
ipsius mu vel in peculium Pamphili versum sit,, com-
prehendatur, scilicet etiamsi mortuo vel alienato Sticho
agatur, quod si Pamphilo mortuo agam, magis est,
ut, quamvis Stichus vivat, tamen de eo, quod in pe-
eulio Pamphili versum est, non nisi intra annum
quam is decessit actio dari debeat: etenim quodam-
2t modo de peculio Pamphili tum experiri videbor, si-
euti si, quod i ussu eius credidissem, experirer: ncc
nos movere debet, quod Stichus de cuius peculio agi-
tur vivat, quando non aliter ea res in peculio eius
osse potest, quam si Pamphili peculium maneat-, ea-
dem ratio efficiet, ut id, quod in peculio Pamphili
versum sit, ita praestari debere dicamus, ut prius
eius, quod tibi Pamphilus debuerit, deductio liat,
quod vero in tuam rem versum fuerit, praestetur
26 etiam non deducto eo quod Pamphilus tibi debet.

_ 18 Nebat tus libro septimo -membra narum Quam-
vis in eam rem pro servo meo fideiusseris, quae ita
contracta est, ut in rem meam versaretur2 (veluti si,
cum servus frumentum emisset quo familia aleretur,
venditori frumenti fideiusseris), propius est tamen, nt
de peculio eo_ nomine, non de in rem verso agere
sn possis, ut unius dumtaxat in quoquo contractu de
m rem verso sit actio, qui id ipsum credidit quod in
rem domini versum est.

_!_9 r AULUs libra quarto quaestionum Filius fa-
milias togam emit: mortuo deinde eo pater ignorans
et putans suum esse dedicavit eam in funus eius.
Meratius libro responsorum ait in rem patris versum
S5 videri: in actione autem de peculio quod iu rerum
natura non esset uno modo aestimari debere, si dolo
malo eius quocum agatur factum esset3, atquin si
, hater togam emere debuit, iu rem patris ree
versa est non nunc quo funerabitur, sed quo tem-
bnld rit • llnus en>m hlii aes alienum patris est * : et
'lUnque.qui de in rem verso patrem

L • v , X I 1 U ItlU V tl

tlirain rr-H"Jit «'-gotium hoc, 'id est scpul-

hetus fj ^ Plltris CRse »es alienum, non filii):

fa.tus est ergo debitor peculii, quamvis res non ex-

45’

*ctioncmCvenh pC,Ct1,1*? possit conveniri, in quam
men adiectin hf1 Cltul^ ln ,m versum est: quae ta-

“ortem,mu°eSirC<:,Saria *st>

IiroUfili?^temAJ'’6,? •Jprimo r**pomorum 6 Pater
u,)Um promisit ct convenit ct in=c ‘iliam
non praestanto patre tilia a viro muJuam pe-

cuniam accepit et mortua est in matrimonio, re-
spondi, si ad7 ea id quod creditum est erogatum
esset, sine quibus aut se tueri aut servos paternos
exhibere non posset, dandam de in rem verso utilem
i actionem. Servus absentis rei publicae causa pu-
pilli servis pecuniam credidit subscribente tutore sti-
pulatione in personam tutoris translata: quaesitum
est, an adversus pupillum competat actio, respondi,
si, cum in rem pupilli daretur, id in rem eius ver-
sum est et8, quo magis actus “ servorum confirmare-
tur, tutor spopondit, posse nihilo minus dici de in
rem verso cum pupillo actionem fore.

21 Idem libro quinto digestorum 10 Filiam fami-
lias duxit uxorem patre dotem promittente et con-
venit. inter omnes personas, uti eam pater aut ipsa
se tueretur: maritus ei mutuos nummos dedit, cum
iuste putaret patrem eius ministraturum tantum sa-
larium, quantum (Lare filiae suae instituerat: eos
nummos illa iu usus necessarios sibi et iu servos
quos secura habebat consumpsit, aliquantum et (eum
ei res familiares creditae essent11) ex pecunia mariti
iu easdem causas convertit: deinde priusquam pater
salarium expleret, moritur filia: pater impensam re-
cusat: maritus res mulieris retinet: quaero, an de in
rem verso adversus patrem aetio competat, respon-
dit, si ad ea id quod creditum est erogatum esset,
sine quibus aut se tueri aut servos paternos exhi-
bere non posset, dandam de in rem verso utilem
actionem.

IV 12

QUOD IUSSU.

1 U&TIASU& libro vicensimo nono ad edictum Me-
rito ex iussu domini in solidum adversus eum indi-
cium datur, nam quodammodo cum eo contrahitur qui

1 iubet. IusKuni 13 autem accipiendum est, sive testato
quis sive per epistulam sive verbis aut per nuntium,
sive specialiter in uno contractu iusserit sive gene-
raliter: et ideo et si sic contestatus sit: ‘Quod voles
‘eum Sticho servo meo negotium gere u periculo meo’,
videtur ad omnia iussisse, ‘nisi eerta lex aliquid pro-

2 bibet’ ‘4. Sed ego quaero, an revocare hoc iussuui
antequam credatur possit: et puto posse, quemad-
modum si mandassct 16et postea ante contractum con-
traria voluntate mandatum revocasset et me certio-

3 rasset. Sed et si mandaverit pater dominusve,

4 videtur iussisse. Sed et si servi chirognipno sub-

5 scripserit dominus, tenetur quod iussu. Quid ergo
si fideinsseiit pro servo? ait Marcellus non teneri
quod iussu: quasi extraneus enim intervenit: neque
hoc dicit ideo, quod tenetur ex causa fideiussiouis,
sed quia aliud est bibere, aliud fideiubere 17 : denique
idem scribit, etsi inutiliter fidei usserit, tamen eum
non obligari quasi iusserit, quae sententia verior est,

6 Si ratum habuerit quis quod servus eius gesserit

7 vel filius, quod iussu actio in eos 18 datur. Si pu-
pillus dominus iusserit, utique nou tenetur, nisi tu-
ti tore auctore iussit. Si iussu fructuarii erit cum
servo contractum, item eius cui bona fide 19 servit,
Marcellus putat quod iussu dandam in eos actionem :
9 quam sententiam et ego probo. Si curatore adu-
lescentis vel furiosi vel prodigi iubente cum servo
contractum sit, putat Labeo dandam quod iussu ac-
tionem in eos quorum servus fuerit: idem et in voro
procuratore, sed si procurator verus non sit, in
ipsum potius dandam actionem idem Labeo ait.

2 1'aulus libro trigensimo ad edictum Si tutoris
iussu servo pupilli creditum sit, puto, si ex utilitate
pupilli fuerit creditum, in pupillum esse dandam
l actionem ‘quod iussit tutor'. Si iussu domini an-

(1) perdiderat F> W verteretur (3) e,se F

Pr- *• f- (u) credita esset, je* ^ = ' 20

{«)

'ai ‘ ■•3; Kd *• 5' “ Ba‘- 18, *. — Cf. Cod. i, 26 i

(is) ius suum F1 (14) sic dett. cum 3: gerere Fi
(15) ' * lust. iCuiacius) (10) § 2 fm. lust. ( GrailemcUs
(n) aliud iideiuliere (icit, cum BS, om. FS (IS) euir
Ilal. (io) fidei F

457, 3
i

10

15

20

25

30

35

456, i

27

XV 4 XVI 1

QUOD IUS8U

238

458,9 cillae vel iussu patris filiae creditum sit, damla_ est
10 2 in eos quod iussu actio. Si iussu meo cum alieno
servo contractum fuerit cumque postea redemero,
quod iussu non tenebor, ne actio, quae ab initio in-
utilis fuerit, eventu eonfinnetur.

3 Ulpianus libro secundo responsorum Dominum,
qui iussit semissibus usuris servo suo pecuniam mu-
tuam credi, hactenus teneri quatenus iussit: nec
pignoris obligationem locum habere iu his praediis,
quae servus non es voluntate domini obligavit.

15 4 Idem libro decimo ad edictum Si iussu cius,

qui administratioui rerum civitatis praepositus est, 458 ..
cum servo civitatis negotium contractum sit, Poin- ' J
ponius scribit quod iussu cum eo agi posse.

5 Paulus libro quarto ad Plautium Si dominus
vel pater pecuniam mutuam accepturus iusserit servo
filiove numerari, nulla quaestio est, quin ipsi condici
possit: immo hoc casu de iussu actio non competit. 20
1 Si unus ex servi dominis1 iussit contrahi cum co
is solus tenebitur: 6ed si duo iusscruut, cum quovis
in solidum agi potest, quia similes sunt duobus man-
dantibus.

450, 1

LIBER SEXTUS DECIMUS.

p

AD SENATUS CONSULTUM VELLEIANTJ5P.

1 Paulus libro tricensimo ad edictum Velleiano
5 senatus consulto plenissime comprehensum est, ne

t pro ullo feminae intercederent. Nam sicut mori-
bus civilia officia adempta sunt feminis et pleraque
ipso iure non valent, ita multo magis adimendum eis
fuit id officium, in quo non sola opera nudumque
ministerium earum versaretur, sed etiam periculum
2 rei familiaris. Aequum autem visum est ita mu-
lieri succurri, ut in veterem debitorem aut in cum,
qui pro se constituisset mulierem ream, actio dare-
10 tur: magis enim ille quam creditor mulierem decepit.

2 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Et
primo quidem temporibus divi Augusti, mox deinde
Claudii edictis eorum erat interdictum, ne feminae

1 pro viris suis intercederent. Postea faetnrn est
senatus consultum, quo plenissime feminis omnibus
subventum est. cuius senatus consulti verba haec

15 sunt: ‘Quod Marcus Silanus et Velleus Tutor con-
sules4 * verba fecerunt de obligationibus feminarum,
‘quae pro aliis reae fierent, quid6 de ea re fieri opor-
‘tet, de ea re ita censuere0: quod ad fideiussiones et
‘mutui dationes pro aliis, quibus intercesserint femi-
nae, pertinet7, tametsi ante videtur ita ius dictum
‘esse, ne eo nomine ab his petitio8 neve in eas actio
‘detur0, cum eas virilibus officiis fungi et cius ge- |
‘neris obligationibus obstringi non sit aequum, arbi-
20 ‘trari senatum Tecte atque ordine facturos ad quos
‘de ea re in iure aditum erit, si dederint operam, ut

2 ‘in ea re senatus voluntas servetur.' Verba ita-
que senatus consulti excutiamiiB prius providentia
amplissimi ordinis laudata, quia opem tulit inulieri-
bus propter sexus inbeciliitatem multis huiuscemodi

3 casibus suppositis atque obiectis. Sed ita demum
eis subvenit, si non callide sint versatae: hoc enim
divus Pius et Severus rescripserunt, nam deceptis,

25 non decipientibus opitulatur et est et Graecum 10 Se-
veri tale rescriptum: Tais dnardurace yvvtuXiv 76
Sdy/ia rf,s avyxs^Tnv fiorlifs ov ftoglteJ11; infirmitas
enim feminarum, uou calliditas auxilium demeruit12.

4 Omnis omnino obligatio senatus consulto Velleiano
comprehenditur, sive verbis sive re sive “quocumque

5 alio contractu’'' inf-rresserint. Sed et si mulier
460,1 defensor alicuius exstiterit, procul dubio intercedit:

suscipit enim in se alienam obligationem, quippe cum
ex hac re subeat condemnationem, proinde neque

maritum neque filium neque patrem permittitur mu- 4C0.1
lieri defendere. 13

3 Paulus libro trigensimo ad edictum Sed si eum
defendat, qui damnatus regressum ad eam habeat, 5
voluti cum venditorem hereditatis sibi venditae vel
fideiussorem suum defendat, intercedere non videtur.

4 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Sed
si ego cum muliere ab initio contraxerim, cuin igno-
rarem, cui haec factum vellet, non dubito senatus
consultum cessare: ct ita divus Pius et imperator
1 noster rescripserunt. Proinde si, dum vult Titio
donatum, accepit a me mutuam pecuniam et eam Titio 10
donavit, cessabit senatus consultum, sed et si tibi
donatura creditori tuo nummos numeraverit, non
intercedit: senatus enim obligatae mulieri succurrere
voluit, non donanti: hoc ideo, quia facilius 6e mulier
obligat quam alicui u donat !5.

5 Gajus libro nono ad edictum provinciale Nec
interest, pecuniam solvendi causa numeret an quam- 15
libet suam rem in solutum det; nam et si vendiderit
rem suam, sive pretium acceptum pro alio solvit sive
emptorem delegavit creditori alieno, non puto sena-
tus consulto locum esse.

6 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum. Si
fidei ussores pro defensore absentis filii ex maudato
matris eius intercesserint, quaeritur, an etiam his
senatus consulto subveniatur, et ait Papinianus libro 20

. nono quaestionum exceptione eos usuros: uee mul-
tum facere, quod pro defensore fideuisserunt, eum
contemplatione mandati matris intervenerunt, plane,
inquit, si qui accepit eos fideiussores, matrem eis
mandasse ignoravit, exceptionem senatus consulti re-
plicatione doli repellendam l0.

7 Papinianus libro nono quaestionum Quamquam
igitur fideiussor doli replicatione posita defensionem 23
exceptionis amittat '7, nullam tamen replicationem ad-
versus mulierem habebit, quia facti non potest ignora-
tionem praetendere, sed non erit iniquum dari nego-
tiorum gestorum actionem in defensorem, quia man-
dati causa per senatus consultum constituitur irrita
ct pecunia fideiussoris liberatur.

8 Ulpianus libro vicensimo nono ad edictum Quam-
vis pignoris datio intercessionem faciat, tamen lulia- m
nus libro duodecimo digestorum scribit redditionem
pignoris, si creditrix mulier rem, quam pignori ac-
ceperat, debitori liberaverit, non esse intercessionem.

1 Si mulier intervenerit apud tutores filii sui, ne hi
praedia eius distraherent, et indemnitatem eis repro-

(l) servis domini F 2

(2) Sab. 1...6. 8. *9..17. 19. ..24. *2C : Ed.*1S. 25; Pap. *7.
27.. .31 J App. 32. — Pas. 26, 7, 32. ..63. — Cf. Cod. 4, 29

(3) Vellaeanum debuit esse ut l. 2 § l Yellaeus: se d ma-

ture nomen corruptum est et Graeci quoque scribere

solent Belh&mov (4) intelleguntur non L. lunius

Silanus et C ■ Vetlaeu» Tutor consides secundi semestris

o. p. G. 27, sed potius M. lunius Ap. f. G. n. Silanus

consul semestris prioris a. 46 el is qui successit Q. Sul-
picio Camerino ( Mo .) (5) qui F (C) consulerent F

(7) pertinent F (s) sit ir\3. Mo. (9) cum intercesserint
pro viria suis ins. Mo. (10) graccnm] seium F1 (11)«*
est: decipientibus mulieribus senatus consultum non
opitulatur (12) meruit F2 (13) iunge 49, 5, 1 (14) ali-
quid Mo. (15) donet F3 (16) repellendum M1

(17) amittit F3 (18) sive litteris Ulp. ( Kisele )

AD SC. VELLET ANUM

XVI 1

239

400; 33 miserit, Papinianus libro nono j

tat eam intercessisse: nullam enim obligationem ane .
35 nam recepisse neque veterem neque novam, sed p- ■

2 sani fecisse hanc obligationem S. mulier apud
Primum pro Secundo intervenerit, mox l™ n" °
apud credit, orem eius, duas intercessiones faetaB I u-
liiinus libro duodecimo digestorum scribit, unam pn
Secundo apud Primum, aliam pro 1 rimo apud credi-
torem eius, et ideo et Primo restitui obligationem et
adversus eum. Marcellus autem notat esse aliquam
differentiam, utrum hoc agatur, ut ab initio multer

40; t in alterius locum subdatur et onus debitoris, a quo
obligationem transferre creditor voluit, suscipiat, an
vero quasi debitrix delegetur, scilicet ut, si quasi
debitrix delegata est, una sit intercessio, 'proinde se-
cundum hanc, suam distinctionem in prima visione,
ubi quasi debitrix delegata est,, exceptionem ei sena-
tus consulti Marcellus non daret: sed condemnata
e vel ante condemnationem condicere utique ei a quo
delegata est, poterit vel quod ei abest vel, si nondum ,

3 abest, liberationem. Interdum intercedenti mu-
lieri et condictio competit, ut puta si contra senatus
consultum obligata debitorem suum delegaverit: nam
liic ipsi competit condictio, quemadmodum, si pecu-
niam solvisset, condiceret: solvit enim et qui reum

4 delegat. Sed si is, qni a muliere delegatus est,
debitor eius non fuit, exceptione senatus consulti

io 5 poterit uti, quemadmodum mulieris fidejussor. Plane,
si mulier intercessura debitorem suum delegaverit,
senatus consultum eoeeat, quia et si pecuniam nume-
rasset, cessaret senatus consultum: mulier enim 2per
senatus consultura relevatur, non quae deminuit,

6 restituitur. Sed si eum delegaverit qui debitor
eius non fuit, fraus senatus consulto facta videbitur

I et ideo exceptio datur. Quotiens pro debitore
15 intercesserit mulier, datur in eum pristina actio, etsi

ille prius acceptilatione liberatus sit quam mulier

8 intercesserit. 3Si convenerit cum debitore, ut ex-
promissorem daret, et aeccptum ei latum sit, deinde
w dederit mulierem quae auxilio senatus consulti mu-
niiX est, potest ei condici, quasi non dedisset: quid I
enim interest, non dat an talem det? non erit igi-
tur actio utilis necessaria,, cum condictio competat.

9 Marcellus quoque scribit, si mulieri post inter-
2fi cessionem accepto tulerit creditor, nihilo minus re-
stitutoriam actionem ei dari debere: inanem enim

10 obligationem dimisit. Si mulier post, intercessio-
nem sic solverit, ne repetere possit, iuste prior debi-
tor actionem recusat, sed eum relevatur reus, si
mulier sic solvit, ut repetere non possit, et cura ei
mulieri, quae repetere non poterat, si solvisset, ac-

II cepto tulit creditor, similiterrelevaturreus. Quam-
quam i n omnes qui liberati sunt restituitur actio,

m non tamen omnibus restituitur, ut puta duo rei sti-
pulandi fuerunt: apud alteram mulier intercessit: ei
U soli restituitur obligatio, apud1 quem intercessit. Si

muheri heres extiterit creditor, videndum, an rc.Rti-
tiitona uti non possit, et ait Julianus libro duode

merito^ 65 ™~t0--_eu“li.n^0 lninua usurum, non im-

dcniqui

13 tur. Plane si mihi proponas mulierem veteri de-

denique 't™'!?"?" j;oldi£atae clun effectu successerit:

30 bitori

#5

in Faleitiia hoc aes alienum non impntabi-

i sucee«f«LS1^lhlJ,,r0poo.as m"licrera veteri de-
veniri nossp B i dr?dum crlt restitutoria eam eon-
H interest’ oim ®Ld,recta actione: nihil enim eius
tibi contracturas ««veniatur. Si, cum essem

poiu» Sa “afU1 * **» <**

datur in te netra „ • intercessisse: quo casu

tuit obligationem Ut^nerin 'pUi • m^Ls qTlara resti-

obligationis, quo Vili^est^obS^ e°u?m
per stipulationem mulier et tf 1 V-erbl ^at\a S1 ■
15 convenieris nini-a ,™ <3us**i ex stipulatu
eo inte™it qui s est’ si P™

’ qU1’ S1 CUtD 'P™ contractum esset, non

(l) § 2 Xust, (H* Ciber} fVl ntia • ,

eundum B (3) ,2}4q lnt"cesalt '”3-

(5) exceptione securus L. Kr' (6) tt]%T (°™

obligaretur, an hae actione ille debeat teneri ? ut 461, s
puta si pro pupillo intercessit,, qui sine tutoris aucto-
ritate non obligatur, et puto non obligari pupillum,
nisi locupletior factus est ex hoc contractu. . item si
minor viginti quinque annis sit, pro quo mulier intei- 402, i
cessit, in integrum restitutionem poterit- implorare .
vel filius contra senatus consultum contracturus5 est.

9 Paulus libro sexto regularum Sed si pro alieno

servo intercedat, quemadmodum in patrem familias
priorem reum restituitur actio, ita in dominum quo-
que restituenda erit. 5

10 Ulpianus libro vieensirno nono ad edictum.

Hae actiones, quae in eos pro quibus mulier inter-
cessit dantur, et heredibus et in heredes et6 perpe-
tuo competunt: habent enim rei persecutionem: ce-
teris quoque honorariis successoribus dabuntur et
adversus eos.

11 Paulus libro trigensimo ad edictum Si mulier io
tamquam in usus suos pecuniam acceperit alii cre-
ditura, non est locus senatus consulto: aiioquin nemo
eum feminis contrahet, quia ignorari potest, quid
acturae sint.

12 Idem libro sexto brevium Immo tunc locus
est senatus consulto, cum scit creditor eam inter-
cedere.

19 Gaius libro nono ad edictum provinciale Ali- is
quando, licet alienam obligationem suscipiat mulier,
non adiuvatur hoc senatus consulto: quod tum ac-
cidit, cum prima facie quidem alienam, re vera autem
suam obligationem suscipiat, ut ecee si ancilla ob
pactionem libertatis expromissore dato post manu-
missionem id ipsum suscipiat quod expromissor de-
beat, aut si hereditatem emerit, et aes alienum here-
ditarium in se transcribat, aut si pro fideiussore suo 20

1 intercedat. De pignoribus prioris debitoris non
est creditori nova actione opus, eum quasi Serviana
(quae et hypothecaria vocatui') in his utilis sit: quia,
verum est convenisse de pignoribus nec solutam esse

2 pecuniam. Si sub condicione ‘vel in dienp 12 mulier
pro alio intercesserit, etiam pendente condicione vo-
lenti creditori cum priore debitore experiri’ actio
danda est 'restitutoria5 11 : quo8 enim bonum est ex-
spectare condicionem "vel diem5'2, cum in ea causa sii 25
prior iste debitor, ut omnimodo ipse debeat susci-
pere actionem?

14 Iulianus libro duodecimo digestorum Si mu-
lier contra senatus consultum intercesserit, aequum
est non solum in veterem debitorem, sed et in fide-
iussores eius actionem restitui: nam eum mulieris
persona subtrahatur creditori propter senatus con-
sultum, integra causa pristina restituenda est.

_ 15 Idem libro quinquagensimo primo digestorum 30
Si mulieri solvero id quod tibi debebam et ab ea
ratam rem te habiturum stipulatus fuero et forte te
ratum non habente agere ex stipulatu instituero, ex-
ceptio senatus consulti, quod de intercessionibus fe-
minarum factum est, non proderit mulieri: non enim
videri potest alienam obligationem recusare, cum ma-
neam debito obligatus, et ipsa de luero agat ac po-
tius reddere cogatur quod non debitum acceperat,
quam pro alio solvere.

16 Idf.ii libro quarto ad Urseium Ferocem Si
mulier contra senatus consultum Velleianum0 pro
me intercessisset Titio egoque mulieri id scivissem
et ab ea Titius eam pecuniam peteret, exceptio huius
senatus consulti non est profutura mulieri: neque
euim eam periclitari, ne eam pecuniam perdat, cura
1 iam eam habeat. Si ab ea muliere, quae contra u)
senatus consultum intercessisset, fideiussorem acce-
pissem, Gaius Cassius respondit ita demum fideiussori 403, 1
exceptionem dandam, «i a muliere rogatus fuisset10.
Iulianus11 autem recte putat fidejussori exceptionem
dandam, etiamsi mandati actionem adversus rnuiie-

itore experiri supplevit F3 (non f) (8) quod F3

t) vel alienum F (10) fideiussisset iett. (11) notat:
ivolenus (?) ins. Kr. (12) 1 * lust. (Fi. se i e)

27*

XVI I

240

AD SC. VELLELANUU

4/!3, 3 rem non Labet, quia totam obligationem senatus im-
probat et a praetore restituitur prior debitor creditori.

6 17 AfjucakUS libro quarto quaestionum Vir uxori

donationis causa rem viliori pretio addixerat et ia id
pretium creditori suo delegaverat, respondit vendi-
tionem nullius momenti esse et, si creditor pecuniam
a muliere peteret, exceptionem utilem fore, quamvis
credi ter existimaverit mulierem debitricem mariti fuisse:
nec id contrarium videri debere ei, quod placeat, si
quando in hoc mulier mutuata est,, ut marito cre-
to deret, non obstaturam exceptionem, si creditor igno-
raverit, in quam causam mulier mutuaretur, quoniam
quidem plurimum intersit, utrum cum muliere quis
ab initio contrahat an alienam obligationem in eam

1 transferat: tunc enim dilige, ntiorem esse debere. Si
ranlier dixisset sibi rem dotis nomine obligatam et
creditor curasset ei pecuniam dotis 6olvi, qui 1 idem
pignus acciperet, mulieri etiam pecunia credita de-
beretur: si possessor creditor2 * adversus eam Ser-
is viana agentem exciperet ‘si non voluntate eius pignus

‘datum esset', replicationem mulieri senatus consulti
non profuturam, nisi creditor seisset etiam aliam pe-

2 cuniain ei deberi. Mulier et Titius, eum in rem
communem mutuarentur, eiusdem pecuniae rei facti
sunt: non omnimodo mulierem pro parte socii videri
intercessisse, dicebat, nam si ob eam causam mu-
tuati fuerint, ex qua, si creditor pecuniam non de-
disset, maius damnum mulier passura fuerat, voluti |

a> quod communis insula fulta non esset vel quod fun-
dus communis in publicum committeretur, potius esse,
ut senatus consulto locus non sit. at si in aliquam
emptionem mutua pecunia sit accepta, tunc pro parte
intercessionem factam videri et ideo creditorem par-
tem dumtaxat pecuniae a muliere, petere posse: 'quod
si totum petierit, exceptione pro parte summ ovetur53.

25 18 Paulus libro octavo ad Plautium Idem et*

si pro debitore meo Titius et mulier duo rei inter-
cesserint.

19 Africanus libro quarto quaestionum Tutor
pupilli decesserat herede instituto Titio: cum de ad-
eunda hereditate dubitaret,, quoniam male gesta tu-
tela existimaretur, persuadente matre pupilli, ut suo
periculo adiret, adiit stipulatusque de ea est inde.m-
30 nem se eo nomine praestari, si ex ea causa Titius
pupillo aliquid praestitisset isque matrem conveniret,
negavit exceptioni senatus consulti locum esse, quando
vix sit, ut aliqua apud eundem pro eo ipso inter-
1 cessisse intellegi possit. Nec dissimilem huic pro-
positioni px facto agitatam, eum quidam vir praeto-
rius decessisset duobus filiis superstitibus , quorum
alter impubes esset et alter legitimus tutor fratri
esset5 et eum paterna hereditate abstinere vellet,

35 mandatu uxoris defuncti, quae mater pupillo esset,
abstento pupillo solum ses hereditati miscuisse: ubi
similiter se respondisse luliauus ait, si ex ea causa
agente, pupillo damuum eo nomine passus esset, non
impediri eum senatus consulto, quo minus a muliere
464, i 2 rem servaret. In proposita specie et illud trac-
tandum est, an is, qui mandato mulieris adierit, si
damnum ob id patiatur, quod debitores hereditarii
solvendo non fuerint, senatus consulto locus sit-, quasi
quodammodo eorum obligationes mulier susceperit,
magis autem est, ut ne ob hanc quidem causam se-,
natus consultum locum habeat,, quando non ea mente
6 fuerit, ut pro his intercederet, sed tutoris adversus
pupillum et ceteros forte creditores indemnem liere-

3 dem praestaret. Denique si ponamus mulierem
in emptionem hereditatis eo nomine damnum pati,
quod debitores hereditarii solvendo non sint, nulla

: puto dubitatio erit, quin senatus consulto locus non
sit, etiamsi maxime creditoribus aliquantum praesti-

4 terit. Quid ergo si, cum propterea de adeunda
hereditate dubitaret Titius, quod parum idonea no-

mina debitorum viderentur, mulier hoc ipsum repro- tit
misit, ut, quanto minus a quoquo eorum servari pos-
set, ipsa praestaret? prope est, ut sit intercessio.

5 Cum haberes Titium debitorem et pro eo mulier
intercedere vellet nec tu mulieris nomen propter se-
natus consultum sequereris , petit a me mulier mu-
tuam pecuniam solutura tibi et stipulanti milii pro
; misit ignoranti, in quam rem mutuaretur, atque itu
i numerare me tibi i ussit : deinde ego, quia ad manum
: nummos non habebam, stipulanti tibi promisi: quae- u
situm est, si eam pecuniam a muliere petam, an ex-
ceptio senatus consulti ei prosit-, respondit viden-
dum , ne non sine ratione dicatur cius loco, qui pro
muliere fideiusserit, haberi me debere, ut, quemad-
modum illi, quamvis ignoraverit mulierem intercedere,
exceptio adversuB creditorem detur, ne in mulierem
mandati actio competat, ita mihi quoque adversus te
utilis exceptio detur mihiqne in mulierem actio de- 2»
negetur, quando haec actio1 periculo mulieris futura
sit. et haec paulo expeditius dicenda, si prius, quam
ego tibi pecuniam solverim, compererim eam inter-
cessisse: ceterum si ant.c solverim, videndum, ut-ntirn*
nihilo minus mulieri quidem exceptio adversus me
dari debeat et ego tibi condicere pecuniam possim,
an vero perinde habendum sit, ac si initio ego pe-
cuniam mulieri credidissem ac rursus tu mihi in cre-
ditum isses, quod quidem magis dicendum existima- n
viti, ut sic senatus consulto locus non sit: sicut.i et
cum debitorem suum mulier deleget, intercessioni lo-
cus non sit. quae postea non recte comparari ait,
quando delegatione debitoris facta mulier non oblige-
tur, at in proposito alienam obligationem in se. trans-
tulerit, quod certe senatus fieri noluerit.

20 Jdem libro octavo quaestionum Si pro uno reo
intercessit mulier, adversus utrumque restituitur actio 3C
creditori.

21 Callistratus libro tertio institutionum Si pro
aliquo mulier intercesserit, sed in rem eius quod ac-
ceptum est versaretur , exceptio senatus consulti lo-
1 cum non habet, quia non fit pauperior. Item si
quid liberaliter fecerit, voluti ne indicatus pater ebis
propter solutionem vexetur8, non erit tuta senatus
consulto: oneribus enim earum* senatus succurrit,.

22 Paulus libro sexto regularum Si mulieri de- 3i
derim pecuniam, ut eam creditori meo solvat 'vel ex-
promittat>ts, si ea expromiserit, loc.mn non esse senatus
consulto Pomponius scribit, quia mandati actione
obligata in rem suam videtur obligari.

23 Inr.M libro singulari ad senatus consultum Yel-
leianum Si mulier in iure interrogata responderit se
heredem esse, si sciens sc heredem non esse respon-
derit, minime intercessisse, videri, quia decepit: quod r*

si existimavit se heredem et eo nomine decepta re- 16§,i
spondent, in eam actionem quidem dari plerique
existimaverunt, sed exceptione senatus consulti ad-
juvari.

24 Idem libro singulari de intercessionibus femi-
narum Debitrix muiier a creditore, delegata pro eo
cui delegata est promisit: non litetur exceptione.

1 Sed si pecuniam promisit, ne delegetur, interccs- s

2 sisse videtur. Si senatus consulti beneficium inter-
venit10, utrum statim cum mulier intercesserit, actio
in priorem debitorem competit, an si mulier solutum
condicat? puto statim, ct non exspectandam solutio-

3 nem. Si pro eo, qui temporali actione teneretur,

mulier intercesserit, temporalis actio restituetur, sic
tamen, ut ex praecedenti causa11 continua tempora
numerarentur post restitutionem, quamvis statim at-
que intercessit mulier competierat. _ !<>

25 Modestinus libro singulari de heurernaticis
Si domina servo suo credi iusserit, actione honoraria

! 1 tenebitur. Quod si pro eo fideiusserit, exceptione
. senatus consulti Velleiani iudicio conventa adversus

(l) qui FB, quin Mo. (2? ereditor F (3) * * Iust.

(Eisele) (4) est F1 (5) a«et] et ne Mo. (6) abstento

«e pupillum soteuj Mo. tottlra h (7) actio] obligatio A’1

(s) vexeretur F* {9) eorum Fi (10) intervenerit
F1 (it) idem Bt: ex causa praecedenti ( scilicet tem-
pori) Mo. ■ (12) glossa (Eisele)

PE COMPENSATIONIBUS

241

XVI i. 2

Bona

ea,

405,13 creditorem tueri se poterit, nisi pro suo negotio hoc

'' 'stWJr.PiAATra libro trigensiino septimo ad edictum
Si mulier intercedendi animo servum alienum suum
esse responderit1, quasi intercesserit auxilio senatus
consulti utetur. plane si pro bona fide serviente sibi
responderit, non videtur intercessisse.

2 7 Papirianus libro tertio responsorum d
fide personam mulieris in contrahendo secutus ob
«uae inter virum et uxorem accepta pecunia gesta
20 sunt exceptione senatus consulti non lUm movetur.

1 Cum servi ad negotiationem praepositi eum alio
contrahentes personam mulieris ut idoneae sequunt-
Lui', exceptione ‘2 senatus cousulti domiutini siimmovet-
nee videtur deterior causa domini per servum fieri,
ecd nihil esse domino quaesitum, non magis, quam
si litigiosum praedium servus aut liberum hominem

2 emerit. Uxor debitricem suam viro delegavit, ut-’
vir creditori cius pecuniam solveret: si fidem suam

23 pro ea quam delegavit apud virum obligaverit, locum
exceptio senatus consulti non habebit, quia mulier
suum negotium gessit.

28 Scaevola Uhro primo responsorum Scia man-
cipia emit et mutuam pecuniam accepit sub fideius-
sore marito cam que solvit venditori: postea maritus
decedens non solvendo in fraudem creditoris Cavit
testamento se eam pecuniam universam debere: quae-
so ritur, an intercessisse mulier videretur, respondi se-
cundum ea quae proponerentur non intercessisse.
1 Fundum uxoris suae maritus obligavit Sempronio
ob conductionem: raox mulier a Numerio sna fide
mutuam pecuniam acceptam snb obligatione eiusdem
fundi solvit statira Semprouio pro marito suo: quae-
situm est, an adversus senatus consultum obligata
sit respondi, si Numerius scisset eum intercedere,
is fore senatus consulto de quo quaereretur locum.

400, i 29 I' aulus libro sexto decimo responsorum Qui-
dam voluit heredibus Lucii Titii mutuam pecuniam
ilare ct cum eis contrahere: sed quoniam facultates
eorum suspectas habuit4-, magis voluit uxori testato-
ris dare pecuniam et ab ea pignus accipere: mulier
eandem pecuniam dedit heredibus et ab his pignus
e accepit: quaero, au intercessisse videatur et an pig-
nora, quae ipsa accepit, teneantur creditori. Paulus
respondit, si creditor, cum coutrahere vellet cum he-
redibus Lucii. Titii, evitatis ilis magis mulierem ream
elegit, et in ipsius persona senatus consulto, quod de
intercessionibus factum est, locum esse et pignora ab
ea data uon teneri, eas autem res, quas mulier ab
fiis., pro quibus intercedebat, pignori accepit, credi-
tori mulieris obligatas non esse, sed uon sine ratione
it praetorem facturum, si non tantum in persona5 sub-
ducta muliere in principales debitores dederit actio-
nem, sed otivm in res, quae mulieri obligatae sunt.

i aiutis respondit ea, quae in fraudem senatus
consulti, quod de intercessione0 feminarum factum
est excogitata probari possunt, rata haberi non
oportere.

JnEir libro secundo sententiarum Si decipiendi
’J CUm- sciret se. ,,on tclleri mulier pro ali-

clatiir^t»!va8ent’ <ixcePtl° ei senatus consulti non
i nPtii !™,1?-"1 -mra’ qUae in dolum mulieris com-
si maml-itn £ni?I“as ordo,.n?n «eludit. Procurator
senatus ™nsnu!iev SuP™ aUo, .intercesserit, exceptione
iuSat! le‘a,U adiuv'atur> ne7 alias actio

« JiafS “iXSj ' “f r»™»: Si

eius suscipiat, vix est, ut succurri ei debeat, nisi si 466, n
fraude creditorum idJ conceptum sit: nec enim loco
minoris viginti quinque annis circumscripti per omnia

1 habenda est mulier. Si mulier rem a se pignori
datam per intercessionem recipere velit, fructus etiam 2t>
liberos recipit et, si res deterior facta fuerit, eo no-
mine. magis aestimetur, sed si creditor, qui pignus
per intercessionem acceperit, hoc alii vendidit, ver*
est eorum opinio, qui petitionem dandam ei putant
et adversus bonae fidei emptorem, ne melioris con-

2 dicionis emptor sit, quam fuerit venditor, item
si mulier creditori viri fundum vendidit et tradidit
ea condicione, ut emptor acceptam pecuniam viro
referret, et hunc fundum vindicat, exceptio quidem ss
opponitur 10 ei de re empta et tradita, sed replicabi-
tur a muliere: ‘aut si ea venditio contra senatui
‘consultum facta sit', et hoc procedit, sive ipse cre-
ditor emerit sive interposuerit alium,. quo mulier ea
ratione care at re sua. idem est et si non pro viro,

3 sed pro alio debitore rem suam tradidit. Si mu-
lier, ne ipsa intercederet, alii mandaret ut id face-
ret, an in huius persona locus huic senatus, consulti'
sit, qui rogatu mulieris id faceret? totus enim sermo 35
senatus consulti ad petitionem non dandam adversus
ipsam mulierem spectat, et puto rem ita esse distin-
guendam, ut, si quidem creditor, cui me obligari
mandante muliere, hoc in fraudem senatus consulti
egisset, ne ipsa interveniret contra senatus consul-
tum, daret, autem alium, excludendum eum excep-
tione fraudis senatus consulti11 factae: si vero is
iguorassefc, ego autem scissem, tunc mandati me agen-
tem eum muliere excludendum esse, me autem cre- 407, i

4 ditori teneri. Si mulier pro eo, pro quo inter-
cesserit, iudicium parata sit accipere, ut non in ve-
terem debitorem actio detur: quoniam senatus con-
sulti exceptionem opponere potest, cavere debebit
exceptione se uon usuram et sic ad indicem ire.

5 Intercedere, mulierem intellegendum est etiam pro
eo, qui obligari non possit, veluti si pro servo alieno *
intercedit: sed rescissa intercessione m dominum re-
stituenda est actio.

II12

DE COMPENSATIONIBUS.

1 Modestinus libro sexto pandectarum Compen-
satio est debiti et crediti inter se contributio.

2 Julianus libro nonagensimo digestorum ‘Unus- :«
quisque' 13 creditorem suum eundemque debitorem pe-
tentem suramovet, si paratus est compensare.

3 Pomponius libro vicensimo quinto ad Sabinum 14
Ideo compensatio necessaria est, quia interest nostra
potius non solvere quam solutum repetere.

4 Paulus libro tertio ad Sabinum Verum est.
quod et Neratio placebat et Pomponius ait. ipso iure :s
eo minus fideiussorem ex omni contractu'13 debere,
quod ex compensatione reus retinere potest: sicut
enim, cum totum peto a reo, male peto, ita et fide-
iussor non tenetur ipso iure in maiorem quantitatem
quam reus condemnari potest.

5 GaiuS' libro nono ad edictum provinciale Si
quid a fideiussore petetur 15 aequissimum est eligere
fideiussorem., quod ipsi an quod reo debetur, com-
pensare malit: sed et si utrumque velit compensare, m
audiendus est.

6 Ulpianus libro trigensiino ad Sabinum Etiam
quod natura debetur, venit in eompeusatiouem.

7 Idem libro vicensimo octavo ad edictum Quod
in diem debetur, non compensabitur, antequam die«

1 venit 1B, quamquam dari oporteat. Si ratione.m com-
pensationis index non habuerit^ salva manet petitio: 26
nec enim rei indicatae exceptio obici potest, afiiui

TeP,i° ** W delegavi, ur
E I intercessionibus F* ^ni Z - ,)ersonara dM-

»"** (m) oppinitur F

(13) Sab. H ; Ed. *1. *10. 12...16; 1’uj». I6...:>4. —

Bas. 24, 10. — Cf. Cod. 4, 31 (13) 4> Ivst. {AppUtvn \

(W1 ad ediutuno JV' (15) petatur F* (16) veniat F*

XVI 2. 3

242

DE COMPENSATIONIBUS

4 67, 26 0 i cani, si reprobavit pensationem quasi non existcnte
debito: tunc enim rei indicatae mihi nocebit ex-
ceptio.

8 Gajus libro nono ad edictum provinciale Id
compensationem etiam id deducitur, quo nomine cum
actore lis contestata est, ne. diligentior quisque de-
80 terioris condicionis habeatur, si compensatio ei de-
negetur.

i) Paulus libro trigensimo secundo ad edictum
Si cum filio familias aut servo contracta sit societas
et agat, dominus vel pater, solidum per compensatio-
nem servamus, quamvis, si ageremus, dumtaxat de
1 peculio praestaretur. Sed si cura filio familias
agatur, an quae patri debeantur filius compensare
35 possit, quaeritur: et mugis est admittendum, quia
unus contractus est, sed cum condicione, ut caveat
patrem suum ratum habiturum, 'id est non exacturum
quod is compensaverit’ '.

10 Ulpianus libro sexagensimo tertio ad edit tum
Si ambo socii parem neglegentiam societati adhibui-
mus, dicendum est desinere nos invicem esse obli-
gatos !ipso iure compensatione neglegentiae facta, si- :
mili modo probatur, si alter ex re communi aliquid

40 percepit3, alter tantam neglegentiam exhibuerit, quae
eadem quantitate aestimatur, compensationem factam

1 videri ct ipso iure invicem liberationem. Si quis j
igitur 'compensare’1 potens solverit, condicere poterit

2 quasi indebito soluto. Quotiens ex maleficio ori-
46S, l tur actio, ut puta ex causa furtiva ceterorumque

maleficiorum, si de ea'1 pecuniarie agitur, 'compen-
satio'4 locum habet: idem est et si condicatur ex causa
furtiva, sed et qui noxali indicio convenitur; Vom-
is pensationem'4 opponere potest. In stipulationibus
quoque quae instar actionum habent, 'id est praeto - j
riis>,i, 'compensatio’4 locum habet, et secundum Iuli m- j
5 mini tam in ipsa stipulatione quam in ex stipulatu I
actione poterit obici 'compensatio'4.

11 Idem libro trigensimo secundo1 ad edictum
Cum alter alteri pecuniam sine usuris, alter usura-
riam debet, constitutum est a divo Severo concur-
rentis apud utrumque quantitatis usuras non esse
praestandas.

12 Idem libro sexagensimo quarto ad edictum
io Idem iuris est non solum iu privatis, verum etiam in ■

causa fisci constitutum, sed et si invicem sit usura-
ria pecunia, diversae tamen sint usurae, 'compensatio' 4
nihilo mimis locum habet eius quod invicem debetur.

13 Idem libro sexagensimo sexto ad edictum Quod
Labeo ait, non est sine ratione, ut, si cui petitioni j
specialiter destinata est compensatio, in ceteris non
cbiciatur.

14 I avolenus libro quinto decimo ex Cassio Quae-
15 cumque per exceptionem peremi possunt, in 'compen-

satiouem' non veniunt.

15 Idem libro secundo epistularum Pecuniam certo
loco a Titio dari stipulatus sum: is petit a me quam
ei debeo pecuniam: quaero, an hoc quoque pensan-
dum sit, quanti mea interfuit certo loco dari, re-
spondit: si Titius petit, eam quoque pecuniam, quam
certo loco promisit, in compensationem deduci opor-

20 tet, sed cum sua causa, id est ut ratio habeatur,
quanti Titii interfuerit eo loco quo convenerit pecu-
niam dari8.

16 Papinianus libro tertio quaestionum Cum8
militi castrensium bonorum alius, ceterorum alius
heres exstitit et debitor alteri heredum obligatus vult
compensare quod ab alio debetur, non audietur.

1 Cum intra diem ad iudicati exsecutionem datum
indicatus Titio agit cum eodem Titio, qui et ipse
pridem illi iudicatus est, compensatio admittetur:

aliud est enim diem obligationis non venisse, aliud K;s ,6
humanitatis gratia tempus indulgeri solutionis.

17 Idem libro primo rcsponsorwn Ideo condem-
natus, quod artiorem annonam aedilitatis tempore
praebuit, frumentariae pecuniae debitor non vide-
bitur et ideo compensationem habebit.

18 Idem libro tertio responsorum In rem suam
procurator datus post litis contestationem, si vice v*
mutua conveniatur, aequitate compensationis utetur.

1 Creditor compensare non cogitur quod alii quam
debitori suo debet, quamvis creditor eius pro eo, qui
convenitur ob debitum proprium, velit compensare,

19 Idem libro undecimo responsorum Debitor
pecuniam publicam servo publico citra voluntatem
eorum solvit, quibus debitum recte solvi potuit: obli-
gatio pristina manebit, sed dabitur ei compensatio
peculii fini, quod servus publicus habebit.

20 Idem libro tertio decimo responsorum Ob ne-
gotium copiarum expeditionis tempore mandatum cu-
ratorem condemnatum pecuniam iure compensationi-
retinere non placuit, quoniam ea non compensantur.

21 Paulus libro primo quaestionum 'Postcaquam
'placuit inter omnes id quod invicem debetur ipso m
'iure compensari'10, si procurator absentis conveniatur,
non debebit de rato cavere, quia nihil compensat,
sed ab initio minus ab eo petitur.

22 Scaevola libro secundo quaestionum 8i de- 469, t
beas decem 11 aut hominem, utrum adversarius volet,

ita compensatio hnius debiti admittitur, si adversa-
rius palam dixisset, utrum voluisset.

23 Paulus libro nono responsorum Id quod pu-
pillorum nomine debetnr si tutor petat, non posse 5
compensationem obici eius pecuniae, quam ipse tu-
tor suo nomine adversario debet12.

24 Idem libro tertio decretorum Tussit imperator
audiri adprobautem sibi a fisco deberi, quod13 ipse
convenitur.

m14

DEPOSITI YEL CONTRA. 1»

1 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Depo-
situm est, quod custodiendum alicui datum est, dic-
tum ex eo quod ponitur: praepositio enim de. auget
depositum16, ut ostendat totum fidei eius commissum,

1 quod ad custodiam rei pertinet. Praetor ait:
‘Quod neque tumultus neque incendii neque ruinae
‘neque naufragii causa depositum sit, in simplum, 15
‘lseanim autem rerum, quae supra comprehensae
‘sunt, in ipsum in duplum, in heredem eius, quod
‘dolo malo eius factum esse dicetur qui mortuus sit.

‘in simplum, quod ipsius, in duplum iudicium dabo.1

2 Merito has causas deponendi separavit praetor,
quae continent fortuitam causam depositionis e\ ne-
cessitate descendentem, non ex voluntate proficiscen -

3 tem. Eum tamen deponere tumultus vel incendii
vel ceterarum causarum gratia intellegendum est, qui 2»
nullam aliam causam deponendi habet quam immi-

4 nens ex causis supra scriptis periculum. Haec
autem separatio causarum iustam rationem habet,
quippe cum quis fidem elegit nec depositum reddi-
tur, contentus esse debet simplo, cum vero extaute
necessitate, deponat, crescit perfidiae crimen et pu-
blica utilitas coercenda est vindicandae rei publicae
causa: est enim inutile11 in causis liuiusmodi fidem

5 frangere. Quae depositis rebus accedunt, non 25
sunt deposita, ut puta si homo vestitus deponatur,
vestis enim non est deposita: nec si equus cum ca-

6 pistro, nam solus equus depositus est. Si con-
venit, ut in deposito et culpa praestetur, rata est

(I) ' > glossa ( Lenel ) (2) pr. /in. Iust. (Pernice) (3) per-

ceperit .F2 (4) c> Iust. : Ulpianus egit de deductione ( Lenel )
(5) re ia.?, edd. (6) '5 glossa (Sal.) (7) secundo om.
p'1 • primo Kr. (8) da tu F’, datu iri A ut. Augustinus
(9) si cum F1 (10) ' ' Iust. (Bethmann -Hollweg)

(II) milia Fa (dei. m. 1) (12) dedit F (13) a quo Hio.

(14) Sab. 5. 7. *10. *11. *12.,.is; Ed.*I. *6. *9.

19.. ,23. *32; Pap, *8. 24. ..31; App. 33. 34. — Bas. 13, 2. —
Cf. Cod. 4, 34 (15) depositum dei. Mo. (16) ex *«*•

F1 (17) coercendae et vindicandae: rei publicae est
enitu inutile Mo.

depositi vel contka

243

XVI 3

i j’fi conventio : contractas enim legem ex conventione ae-
’ ? liniunt. Illud non probabm, dolum non esse prae-

mandar si convenerit: nam haec conventio contra
bonam lidem contraque bonos mores est et ideo nec
s scauenda est. Si vestimenta servanda balneatori
data perierunt, si quidem nullam mcrcedem servan-
dorum vestimentorum accepit, depositi eum tenen .
dolum dumtaxat praestare debere puto, quod Si ac-
<! cernit, ex conducto. Si quis servum custodien-
dum eoniecerit forte in pistrinum, si quidem merces
intervenit custodiae, puto esse actionem adversus
pistrinarium ex conducto: si vero merendem acci-
piebam ego pro hoc servo, quem in pistrinum acci-
35 piebat, ex locato me agere posse: quod si operae
"ius servi cum custodia pensabantur, quasi genus
locati et conducti intervenit, sed quia pecunia uop
470, i datur, praescriptis verbis datur actio: si vero nihil
limi 'quam cibaria praestabat neo de operis quie-
ta quam convenit, depositi actio est. In conducto
. t, lueato et in negotio, cx quo diximus praescriptis
verbis dandam actionem, et dolum et culpam prae-
dabunt qui servum receperunt: at si cibaria tau-
iuni1, dolum dumtaxat, sequemur tamen, ut Pom-
ponius ait, et quid habuerunt proscriptum aut quid
•t onvenorit, dummodo sciamus et si quid fuit pro-
scriptam, dolum tamen eos praestatnros qui recepe-
! l iunt, qui solus in depositum venit. Si te roga-
vero, ut rem meam perferas ad Titium, ut is eam
servet, qua actione tecum experiri possum, apud
Pomponium quaeritur, et putat tccum mandati, cum
eo vero, qui eas res receperit, depositi: si vero tuo
nomine receperit, tu quidem milii mandati teneris,
io ille tibi depositi, quam actionem milii praestabis man-
ta dati iiulicio conventus. Quod si rem tibi dedi,
iit, si Titius rem non recepisset, ta custodires, nec
eam recepit, videndum est, utrum depositi tantam
an et mandati actio sit. et Pomponius dubitat: puto
tamen mandati esse actionem, quia plenius fuit man-
ti) datum habens et custodiae legein. Idem Pom-
ponius quaerit, si tibi mandavero, ut rem ab aliquo
meo nomine receptam custodias, idque feceris, man-
is dati an depositi tenearis, et magis probat mandati
1 esse actionem, quia hic estprimus contractus. Idem
i 'omponius quaerit, si apud te volentem me depo-
nere iusseris apud Libertum tuum deponere, an pos-
sim tecum depositi experiri, et ait, si tuo nomine,
buc est quasi te custodituro, deposuissem, mini te-
'’uni depositi esse actionem: si vero suaseris mihi,
ut magis apud eum deponam, tecum nullam esse
actionem, cum illo depositi actio est: nec mandati
*enens*, quia rem meam gessi, sed si mandasti mihi,
ut periculo tuo apud eum deponam, cur non sit
mandati actio, non video, plane si fideiussisti pro
'•o, Labeo omnimodo fideiussorem teneri ait, non
tantum si dolo fecit is «pii depositum suscepit, sed
' ■ ?4 aori Jec‘t> cst tamen res apud eum. quid enim
m nueret w, apud quem depositum sit, vel pupillus
™ neilue I»*» “eque bonorum possessor neque
23 15 shnr e,ua «“'aret?, tenebitur ergo, ut id3 prae-
ii nunilinm10?, Seposltl ac.t!c:ie praestari solet. An
oositum pS’ apud. Tiem sine tutoris auctoritate de-
Hari’ oportet ,acjH’ detur, quaeritur, sed pro-

^ Epo-

tum iocunletioT 'faii Um*Cjin,aisl“: nam et in <iuan-

.. «s?tsr6syr> t?» "iio

reddatur, quasi non rpiiu!'., Sl. «8 deposita deterior
ouim deterior redditur notet?1 ,deliusltl potest: cura

'S minus depositi hahphl*13 m*?UB deposneri,'> nihil°
vum deposui et Si al’4ld sor-

ait nec tenere actiZIn™™^0 aSam> Marcellus
doli ctiarr servitute ’ qUamvis aolc™“

commissi teneri quem de-

'*) dabit ins. Fs, dantur ins Kr h\ i
mandati te teneri (deleti, ao.tio e'st) jJ }

<0 lust. (Qradenwiti n 7A * 7 . • <3> « is

/ (5) cetensque Bucco-ssori

bere, quia et delicta et noxae caput sequuntur: 4 70, 32/33
'erit igitur ad alias actiones competentes decur-
ta rendum’4. Haec actio bonornm possessoribus11
et ei, cui ex Trebelliano senatus consulto resti- 33
20 tuta est hereditas, competit. Non tantum prae-
teritus dolus iu depositi actione veniet, sed etiam
‘21 futurus, id est post litem contestatam. Inde
scribit Keratitis, si res deposita sine dolo malo amissa
sit et post indicium acceptum reciperaretur, nihilo
minus recte ad restitutionem, reum5 compelli nec
debere absolvi, nisi restituat, idem Neratius ait, quam-
vis tunc tecum depositi actum sit, cum restituendi 471, i
facultatem non habeas horreis forte clusis, tamen, si
ante condemnationem restituendi facultatem habeas,
condemnandum te nisi restituas, quia res apud te
est: tunc enim quaerendum, an dolo malo loceris.

22 cum rem non habes, Est autem et apud Iu lili-
num libro tertio decimo digestorum scriptum eum
qui rem deposuit statim posse depositi actione agere: 5
hoc enim ipso dolo facere eum qui suscepit, quml
reposcenti rem non reddat. Marcellus autem ait mu
sempe.r videri posse dolo facere eum, qui reposcenti
non reddat: quid enim si in provincia res sit ve! in
horreis, quorum aperiendorum condemnationis, tem-
pore non sit iactiltas? vel condicio depositionis non

23 exstitit? 'Hanc actionem bonae fidei esse dubi-

24 tari non oportet. Et ideo"4 et fructus in hanc m
actionem venire et omnem causam et partum, dieen-
20 dum est, ne nuda res veniat. Si rem depositam
vendidisti eamque postea redemisti in causam depo-
siti, etiamsi sine dolo malo postea perierit, teneri te
2(1 depositi, quia semel dolo fecisti, cum venderes. In

27 depositi quoque actione iu litem iuralur. 7 Non
solum si servus meus, sed et si is qui bona fide mihi
serviat rem deposuerit, aequissimum erit dari milii

28 actionem, si rem ad me pertinentem deposuit. Si- 15
inili modo et si usum fructum in servo habeam, si

id quod deposuit ex eo peculio fuit quod ad me per-
tinebat vel res mea fuit, eadem actione agere po-

29 tero. Item si servus hereditarius deposuerit, !,e-

30 redi postea adeunti competit actio. Si servus
deposuit, sive vivat sive decesserit, utiliter dominus
hac actione experietur, ipse autem servus maimmis- ,
sus non poterit agere: sed et si fuerit alienatus, ad- 20
huc ei competit actio cuius fuit servus cum <b'po-

31 neret: initium enim contractus spectandum ost.. ,Si
duorum servus sit qui deposuit, unicuique domino-

32 rum in partem competit depositi. Si rem a servo
depositam Titio, quem dominum eius putasti, cmn inm
esset, restituisses, depositi actione te nou teneri Cel-
sus ait, quia nullus dolus intercessit: cum Titio au-
tem, cui res restituta est, dominus servi aget: sed’

si exhibuerit, vindicabitur, si vera, cum sciret esse 25
alienum, consumpserit, condemnabitur, quia dolo fecit.

33 quo minus possideret. Eleganter apud luliauum
quaeritur, si pecuniam servus apud me deposuit ita,
ut domino pro libertate eius dem, egoque dedero, im
tenear depositi, et libro tertio decimo0 digestorum
scribit, si quidem sic dedero quasi ad hoc penes me
depositam ‘teque certioravero’4, non competere tibi de-
positi actiouem, quia sciens recepisti, carco igitur
dolo: si vero quasi meam pro libertate cius mime- :m
ravero, tenebor, quae sententia10 vera mihi videtur:
liic enim nou tantum sine dolo malo non reddidit.,
sed nec reddidit: aliud est enim reddere, aliud quasi

34 de suo dare. Si pecunia apud te ab initio hae

lege deposita sit, ut si voluisses utereris, prius quam
33 utaris depositi teneberis. Saepe evenit, ul res
deposita vel nummi periculo sint eius, apud quem
deponuntur: ut puta si hoc nominatim convenit, sed .13
et si se quis deposito obtulit, idem Julianus scribit
periculo se depositi illigasse, “ita tamen, ut nou so-
lum dolum, sed etiam culpam et custodiam praestet, j

mi». -F* (6) rerum F* (7) iunge 12, 3, 3 (8) stdj

et Hal. (9) decimo add. F'2 (10) sentia F (l.) seqq.

lust. ? (Niseie)

XVI 3

244

depositi

471,3" 36 non tamen casus fortuitos. Si pecunia in sac-
culo signato1 deposita sit et unus ex heredibus eius
qui deposuit veniat repetens, quemadmodum ei satis-
fiat, videndum est. 3promenda pecunia est vel coram
praetore vel intervenientibus honestis personis et cx-
472, i solvenda pro parte hereditaria: sed et si resignetur,
non contra legem depositi fiet, cum vel praetore
auctore vel honestis personis intervenientibus hoc
eveniet: residuo vel apud eum remanente, si hoc vo-
luerit (sigillis videlicet prius ei impressis vel a prae-
tore vei ab his, quibus coram signacula remota sunt),
vel, si hoc recusaverit, in aede deponendo, sed si
s res sunt, quae dividi non possunt, omnes debebit
tradere satisdatione idonea a petitore ei praestanda
in hoc, quod supra eius partem est: satisdatione au-
tem non interveniente rem in aedem deponi et omni
37 actione depositarium liberari. Apud Iulianum
libro tertio decimo digestorum talis species relata
est: ait enim, si depositor decesserit et duo existant,
qui inter se contendant unusquisque solum se here-
dem dicens, ei tradendam reni, qui paratus est ad-
is versus alterum reum defendere, 'hoc est eum qui de-
positum suscepit?3: quod si neuter hoc onus suscipiat,
commodissime dici ait non esse cogendum a prae-
tore iudicium suscipere: oportere igitur rem deponi
35 in aede aliqua, donec de hereditate indicetur. Si
quis tabulas testamenti apud se depositas pluribus
praesentibus legit, ait Labeo depositi actione recte
de tabulis agi posse, ego arbitror et iuiuriarum agi
posse, si hoc animo recitatum testamentum est qui-
li busdam praesentibus, ut indicia4 secreta eius qui

39 testatus est divulgarentur. 5 Si praedo vel fur de-
posuerint, et hos Marcellus libro sexto digestorum
putat recte depositi acturos: nam interest eorum eo,

40 quod teneantur. Si quis argentum vel aurum
depositum petat, utrum 6pcciem an et pondus com-
plecti debeat? et magis est, ut utrumque complec-
tatur, 'scyphum forte vel lancem vel pateram dicendo

s‘i et materiam et pondus addendo'8, sed ct si purpura
sit infecta vel lana, pondus similiter adiciendum salvo
eo, ut, si de quantitate ponderis incertum est, iuranti

41 succurratur. Si cista signata deposita sit, utrum
cista tantum petatur, an et species comprehendendae
iint ? et ait Trebatius cistam repetendam, non singula-
rum rerum depositi agendum: quod ct si7 res ostensae
sunt et sic depositae, adiciendao sunt et species vestis.
Labeo autem ait eum qui cistam deponit singulas quo-

26 que res videri deponere: ergo et de rebus agere eum
oportet, quid ergo si ignoraverit is, qui depositum
suscipiebat, res ibi esse? non multum facere, cum
suscepit depositum, ergo et rerum depositi agi posse

42 existimo, quamvis signata cista deposita sit. Fi-
lium familias teneri depositi eonstat, quia et ceteris
actionibus tenetur: sed et cum patre eius agi potest
dumtaxat de peculio, idem et in servo: nam cum

e p domino agetur, plane et Iulianus scripsit et nobis
ridetur, si eorum nomine qui sunt in potestate aga-
tur, veniat* in iudicium et si quid per eum in cuius
iure sunt captus fraudatusve est, ut et dolus eorum
veniat, non tantum ipsorum cum quibus contractum

43 est. Si apud duos sit deposita res, adversus
unumquemque eorum agi poterit nec8 liberabitur alter,
■i cum altero agatur: 'non enim electione, sed solu-
tione liberantur'0, proinde si ambo dolo fecerunt et

*s alter 'quod interest praestiterit'*, alter non convenietur
exemplo duorum tutorum: 'quod si alter vel nihil vel
'minus facere possit, ad alium pervenietur: idemque
'et si alter dolo non fecerit et idcirco sit absolutus,

44 tiam ad alium pervenietur'*. Sed si duo depoi
«uerint et ambo agant, 'si quidem sic deposuerunt,
'nt vel unus tollat totum, poterit in solidum agere:
'»in vero pro parte, pro qua eorum interest. tunc di-

cendum est in partem condemnationem faciendam'.6 472 35
4a Si deposuero apud te, ut post mortem tuam 40 ’
reddas, ct tecum et cum herede tuo possum depositi
agere: possum enim mutare voluntatem et ante mor-

46 tem tuam depositum repetere. Proinde et si sic 473, 1
deposiiero, ut post mortem meam reddatur, potero

et ego et heres meus agere depositi, ego mutata vo-

47 luntate. Quia autem dolus dumtaxat in hanc
actionem venit, quaesitum est, si heres rem apud
testatorem depositam vel commodatam 10 distraxit igna-
rus depositam vel commodatam 1#, an teneatur, et
quia dolo non fecit, non tenebitur de re: an tamen
vel de pretio teneatur, quod ad eum pervenit? et i
verius est teneri eum: hoc enim ipso dolo facit, quod
id quod ad se pervenit non reddit.

2 Paulus libro trigensimo primo ad edictum Quid
ergo, si pretium nondum exegit 'aut minoris quam
debuit vendidit'11? actiones suas tantummodo prae-
stabit.

3 Ulpianus libro trigensimo primo •* ad edici tini
Plane si possit rem redimere et praestare nec velit, 10
non caret culpa, quemadmodum si redemptam vel
alia ratione suam factam noluit praestare causatus,
quod semel ignarus vendiderit.

4 PAULUS libro quinto ad Plautium Sed et si non •
sit heres, sed putavit se heredem et vendidit, simili
modo lucrum ei extorquebitur.

5 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Ei. apud
quem depositum esse dicetur, contrarium iudicium 15
depositi datur, in quo iudicio merito in litem non
iuratur: non enim de fide rupta agitur, sed de in-

1 demnitate eius qui depositum suscepit. In se-
questrem 13 'depositi actio competit'11, si tamen cum se-
questre convenit, ut certo loco rem depositam ex-
hiberet, nec ibi exhibeat, teneri eum palam est: quod
si de pluribus locis convenit, in arbitrio eius est, quo
loci exhibeat: sed si nihil convenit, denuntiandum

2 est ei, ut apud praetorem exhibeat. Si velit se- 2»
quester officium deponere, quid ei faciendum sit? et
ait Pomponius adire eum praetorem oportere et ex
eius auctoritate denuntiatione facta his qui euru ele-
gerant, ei rem restituendam qui praesens fuerit, sed
hoc non semper verum puto: nam plerumque non
est permittendum 14 officium, quod semel suscepit,
contra legem depositionis deponere; nisi iustissimn
causa interveniente: ct cum permittitur, raro ei res
restituenda est qui venit, sed oportet eam arbitratu 25
iudicis apud aedem aliquam deponi.

6 Paulus libro secundo ad edictum Proprie au-
tem in sequestre est depositum, quod a pluribus in
solidum certa condicione custodiendum reddendum -
que traditur.

7 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Si ho-
minem apud se. depositum, ut quaestio de eo ha-
beretur, ac propterea vinctum vel ad malam man-
sionem extensum sequester solverit misericordia duc- 39
tus, dolo proximum esse quod factum est arbitror,
quia cum sciret, cui rei pararetur, intempestive mi-
sericordiam exercuit, 'cum posset non suscipere U-

1 lem causam quam decipere'6. Datur actio depo-
siti in heredem ex dolo defuncti iu solidum: quam-
quam enim alias ex dolo defuncti non solemus teneri
nisi pro ea parte quae ad nos pervenit, tamen hic
dolus ex contractu reique persecutione descendit
ideoque in solidum unus heres tenetur, plures vero ss

2 pro ea parte qua quisque heres est15. Quotiens
foro cedunt nummularii, solet primo loco ratio ha-
beri depositariorum, hoc est eorum qui depositas
pecunias habuerunt, 11011 quas faenore apud nummu-
larios vel cum nummulariis vel per ipsos exercebant,
et ante privilegia igitur, si bona venierint, deposita-
riorum ratio habetur, dummodo eorum qui vel postea

(i) lignato dei. Mo. (2) § 30 /?«. Iust. (Faber)

(3) " glossa (Lenti) (r) iudieii van dc Wctcr {-,) iutt.jt

4, I, 35 (6) ' ’ Inst. ( Pisr.lt ) (7) et si] si et Hal.

{*) venire Aio. (0) fuerit et ( Khth ) (10) vel com-

modatam] fuerit fiduciae causa mancipio datam (Pernice)
(Ii) lusi. (Lenti) (12) primo dei. Hal. (13) se‘
questrum et sic fert deinceps A'2 (14) permittendus

Hal. (15) iunge 13, 1, 9

VEL CONTRA

245

XVI 3

i-A 39 usuras acceperunt ratio nou habeatur, quasi renun-
<-4 1 3 tiiiTorint deposito. Item quaeritur, utrum ordo
’ spectetur eorum qui deposuerant an vero snmtl om-
nium depositariorum ratio halxiatur. et constat simiu
admittendos: hoc enim rescripto principali sigm-

8 Papinianus libro nono quaestionum Quod pii-
s vilerium exercetur nou in ea tantum quantitate, quae

in bonis argentarii ex pecunia deposita reperta est,
sed in omnibus fraudatoris facultatibus: ldque prop-
ter necessarium usum argentariorum ex utilitate pu-
blica receptum est. plane sumptus causa, qui neces-
sarie factus est, sempcr praecedit: nam deducto eo
bonorum calculus subduci solet.

9 Paulus libro septimo decimo ad edictum In
is depositi actione si ex facto defuncti agatur adversus

unum ex pluribus heredibus, pro parte hereditaria
airfre debeo: si vero cx suo delicto, pro parte nou
ago: merito, quia aestimatio refertur ad dolum, quem
iu solidum ipso heres admisit.

i() lui. iasus libro secundo ex Minino Nec ad-
versus coheredes eius, qui dolo carent, depositi actio
competit.

is 1 1 Ulpianus libro quadragensimo primo ad Sa-
binum Quod servus deposuit, is apud quein depo-
situm est «ervo rectissime reddet ex bona fide: nec
enim convenit bonae fidei abnegare id quod quis ac-
cepit, sed debebit reddere ei a quo accepit, sic ta-
men, si sine dolo omni1 reddat, 'hoc est,nt nec cul-
pae quidem suspicio sit’2, denique Sabinus hoc ex-
plicuit addendo: ‘nec ulla causa intervenit, quare
»i putare possit dominum reddi nolle’, hoc ita est, si
potuit suspicari, insta scilicet ratione motus: cete-
rum sufficit bonam fidem adesse, sed et si ante eius
rei furtum fecerat servus, si tamen ignoravit is apud
quem deposuit, 've! credidit dominum non invitum
fore Imius solutionis’*, liberari potest: bona enim fides
exigitur, non tantum autem si remanenti iu servi-
tute fuerit solutum, sed etiam si manumisso vel alie-
nato,. ex iustis causis liberatio contingit, scilicet; si
2s quis ignorans manumissum vel alienatum solvit, idem-
que et iu omnibus debitoribus servandum Pomponius
scribit.

12 Pomponius libro vinensimo secundo ad Sabi-
num 3 Si in Asia depositum fuerit, ut Romae redda-
tur, videtur id actum, ut non inpensa eius id fiat
apud quem depositum sit. sed eius qui deposuit,
t Depositum eo loeo restitui debet, iu quo sine dolo
su malo eius est, apud quem depositum est: ubi vero
depositum est, . nihil interest. 'eadem dicenda sunt
communiter et in omnibus bonae fidei indiciis.’4 “sed
dicendum est, si velit actor suis inpensis suoqne pc-
nculo perferri rem Romam, ut audiendus sit, quo-
niam et iu ad exhibendum actione id'1 servatur.

2 Cum sequestre recte agetur depositi sequestraria
actione, quam et in heredem eiiw reddi oportet.

J Quemadmodum quod ex stipulatu vel ex testa-
35 mento dari oporteat, post indicium acceptum eum
ae nmeuto rei periret, sic depositum quoque eu1 die,

s!t' PenCT,Jo eius apud quem <le-
poMt ura hient est, si mdicii accipiendi tempore po-

iVV U ere reus nec Edidit.

auis inlhhono tri9e™im° Primo cui edictum Si .
eum ini em V ' T advers,lB dominum, sed quod i
non nutarer. , fe1. !>cj''bat procuratorem 1

40 non niit-ir^t e.,,*. • : , invwiiiLuiriii

dolo malo feci" heref,Cm.

a«n outn-it n-ill ‘ , d V1 ?l cognoverit, emu eo
l” reddere pim* naiic violo malo facere,

dictio depositae ' n-i ni' ™lt' etiam con-

47f>, t dolo admissum Jf noTini SCd a,lte(inflm i(l*
Tmd depositum ^phu SffT T h°C i'^’
quod dolum malum admiS gan’ vcmin

14 Gaius libro nono ad edictum provinciale Si 475, J
plures heredes exstiterint ei qui deposuerit, dicitur,

si maior pars adierit, restituendam rem praesentibus;
maiorem autem partem nou ex numero utique perso- 5
narum, sed ex magnitudine portionum hereditaria-
1 rum intellegendam : 'cautela idonea reddenda’ 9. Sive
autem cum ipso apud quem deposita est actum fue-
rit sive eum herede eips et sua natura res ante, rem
indicatam interciderit, veluti si homo mortuus fuerit,
Sabinus et Cassius absolvi debere, eum cum quo ac-
tum est dixerant, quia aequum esset naturalem in-
teritum ad actorem pertinere, Sitique cum interitura u>
esset ea res et si restituta esset actori1'2.

15 Iulianus libro tertio decimo digestorum Qui
rem suam deponi apud se patitur vel utendam rogat,
nec depositi nec commodati actione tenetur: siculi
qui rem suam conducit aut precario rogat, nec pre-
cario tenetur nec ex locato.

10 Africanus libro septimo quaestionum Si is,
apud quem rem deposueris, apud alium eam deponat is
et ille dolo quid admiserit, ob dolum eius, apud quem
postea sit depositum, ear.enns eum_ teneri apud quem
tu deposueris, ut actiones suas tibi praestet.

17 Florentinus libro septimo institutionum Licet
deponere tam plures quam unus possunt, attamen
apud sequestrem non nisi plures deponere possunt:
nam tum id fit, cum aliqua res in controversiam de-
ducitur. itaque hoc casu in solidum unusquisque vi-
detur deposuisse: quod aliter est, cum rem conium- ao-
1 nem plures deponunt. Rei depositae proprietas
apud deponentem manet; sed et possessio, nisi apud
sequestrem deposita est: nam tum demum sequester
possidet: id enim agitur ea depositione, ut neutrius
possessioni id tempus procedat.

18 Neratius libro secundo membranarum De eo,
quod tumultus incendii ruinae naufragii causa depo- m
situm est, in heredem de dolo mortui actio est 10 pro
hereditaria portione et in simplum et intra annum
quoque: iu ipsum et in solidum ct in duplum et ia
perpetuum datur.

19 Ulpianus " libro septimo decimo ad edictum
Iulianus et Marcellus putant, filium familias depositi
recte agere posse.

20 Paulus lihro octavo decimo ad edictum Si ao
siuc dolo malo rem depositam tibi amiseris, nce de-
positi teneris nec cavere debes, si deprehenderis eam
reddi: si taincn ad te iterum pervenerit, depositi te-
neris.

21 Idem lihro sexagensimo ad edictum Si apud
filium familias res deposita sit ct emancipatus rem
teneat, pater nec intra anuum de. peculio debet con-

1 veniri, sed ipse filius. Pius Trebatius existimat, 31
etiamsi apud servum depositum sit et manumissus
rern teneat, in ipsum dandam actionem, non in do-
minum, licet ex ceteris causis in manumissum actio
nou datur.

22 Marcellus libro quinto 12 digestorum Si duo
heredes rem apud defunctum depositam dolo inter-
verterint, quodam utique casu iu partes tenebuntur:
nam si diviserint decem milia1-1, quae apud defunc- to
tum deposita fuerant, et quina milia13 abstulerint et
ulerquo solvendo est, in partes obstricti erunt: nec
enim amplius actoris interest. quod si lancem eon- 47t>, t
flaverint aut Conflari ab aliquo passi fuerint aliave.

quae species dolo eorum interversa luerit,, in soii-
dum conveniri poterunt, ae si ipsi servandam susce-
pissent: nam certe rerum est in solidum quemque
dolo fecisse et nisi pro solido res non potest resti-
tui. ‘4uec tamen absurde sentiet, qui hoc putaverit
plane nisi integrae rei restitutione eum, cum quo
actum fuerit, liberari non posse, condemnandum ta- 5
men, si res non restituetur, pro qua parte heres ex-
stitit.

(31 iunur H t fi ' f t ” tust. (Pernice) | edd. (9) Iu st. (Brissovius) <t0) et F*

(4) Iu st. [Arangio-Iivii)
(C) in F (7) eo| ex edd.

(5) i 1 /in. Lencl (12) sexto tuus Lcnct) ter.? (13) milia det, F*

(S) quid (H) seqij. Just. (Faber)

XVI 3

246

DEPOSITI VEL CONTRA

4 76, 1 23 MODESTINUS Miro secundo differentiarum 1 Ac-

tione depositi conventus servo constituto'1 2 cibariorum
nomine apud eundem indicem utiliter experitur.

24 Papinianus libro nono quaestionum ‘Lucius
io ‘Titius Sempronio salutem. Centum nummos, quos

‘hac die commendasti mihi adnumerantr, servo Sticho
‘actore, esse apud me ut notum haberes, hac epi-
stula manu mea scripta tibi notum facio: quae quando
‘vole3 et ubi voles confestim tibi numerabo.’ quae-
ritur propter usurarum incrementum, respondi de-
positi actionem locum habere: quid est enim aliud
commendare quam deponere? quod ita verum est, si
id actum est, ut corpora nummorum eadem redde-
15 rentur: nara si ut tantundem solveretur convenit,
egreditur ea_ res depusiti notissimos terminos, in qua
quaestione si depositi actio nou teneat, cum convenit
tantundem, non idem reddi, rationem usurarum ha-
beri non facile dicendum est.3 et est quidem consti-
tutum in bonae fidei iudiciis, quod ad usuras attinet
Ut tantundem possit officium arbitri quantum stipu-
latio: sed contra bonam fidem et depositi naturam
vo est usuras ab eo desiderare temporis ante moram,
qui beneficium in suscipienda pecunia dedit, ‘si ta-
‘men ab initio de usuris praestandis convenit, lex
‘contractus servabitur/4 * * *

25 Idicm libro tertio responsorum Die sponsalio-
rum aut postea res oblatas puellae, quae sui iuris
fuit, pater suscepit: heres cius ut exhibeat recto
1 convenietur etiam actione depositi. Qui pecuniam
apud se non obsignatam, “ut tantundem redderet/23, de-
as positam ad usus proprius convertit, post moram in

usuras quoque iudicio depositi condemnandus est.

26 Patjlus libro quarto responsorum Puldia Mae-
via cum proficisceretur ad maritum suum, arcam
elusam cum veste et instrumentis commendavit Gaiae
Seiae et dixit ei: ‘cum sana salvare8 * venero, resti-
ones mihi: certe, si aliquid mihi humanum contigerit,

so ‘filio meo, quem ex alio marito suscepi’, defuncta
ea intestata desidero res commendatae cui restitui

1 debeant, filio an marito. Paulus respondit filio. Lu-
cius Titius ita cavit: ^El.adov xai l/o> eis t.Ayov nupa-
'xtiradrjxqe r ii neo/ ryp a.v itera roi i° doyvp/ov Srj-
ivApta u i-oto , xai a if-VTtt Jiot i ani xai o r u tyan-ia xai
i<bu oldyr/ja , cos npoyiypanrai' xai tjvrc tHfrrjv yoerj-
1 VT/oal aoi rAxov dydortje uvas ixdozov urjvds dfldluv;
‘ t c tj O aoag c/ lycii rifs dnaSdoeenS navjds l cn~ dpyvotov.' 1

55 quaero, an usurae peti possunt. Paulus respondit
eum contractum de quo quaeritur depositae pecuniae
modum excedere, Bet ideo secundum conventionem

2 usurae quoque actione depositi peti possunt. ‘Ti-
‘tius Semproniis salutem. Habere me a vobis auri

477, i ‘pondo plus minus decem et discos duos, saccum
‘signatum: ex quibus debetis mihi decem, quos apud
‘Titium deposuistis: item quos Trophimati decem:
‘item ex ratione patris vestri decem et, quod excur-
‘rit.’ quaero, an ex lminsmodi scriptura aliqua obli-
gatio nata sit, scilicet quod ad solam pecuniae cau-
sam attinet, respondit ex epistula, de qua quaeritur,
8 obligationem quidem nullam natam videri, sed pro-
bationem depositarum rerum impleri posse: an autem
is quoque, qui deberi sibi cavit in eadem epistula
decem, probare possit hoc quod scripsit, indicem
aestimaturum.

27 Idem libro septimo responsorum Lucius Ti-
tius eum haberet filiam in potestate Seiam, Pamphilo
scito alieno in matrimonium collocavit, cui etiam
dotem dedit, quam sub titulo depositi in cautionem

contulit, ct postea nulla denuntiatione a domino facta 477 t
pater decessit, mox et Pamphilus servus : quaero, ' 1 5
qua actione Seia pecuniam petere possit, cum ipsa
patri heres extiterit. Paulus respondit, quoniam dos
cunstitui nou potuit, cx causa depositi actione de
peculio pecuniam repetendam.

28 SCAJ5KOLA libro primo responsorum Quintus
Caecilius Candidus ad Paecium Rogatianuiu epistu-
lam scripsit in verba ir.fra scripta: ‘Caecilius Candi-
dus Paccio Rogatiano suo salutem. Vigiuti quinque 15
‘nummorum, quos3 apud me esse voluisti, notum tibi
‘ista10 hac epistula facio ad ratiunculam _ meam ea“
‘pervenisse: ,2quibus ut primum prospiciam, ne va-
‘cua13 tibi sint: ‘id est ut usuras eorum accipias, cu-
‘rac habebo214.' quaesitum est, an ex ea epistula etiam
usurae peti possint 13. respondi deberi ex bonae fidei
iudicio usuras, sive percepit sive pecunia in re sua
usus est.

29 Paulus libro scnmdo sententiarum '“Si sac- 20
culum vel argentum signatum deposuero et is penes
quem depositum fuit me iuvito contrectaverit, et de-

l positi et furti actio milii in eum competit. Si ex
permissu meo deposita pecunia i3 penes quem depo-
sita est utatur, ut in ceteris bonae fidei iudiciis usu-
ras eius nomiue praestare mihi cogitur,

30 Ne natius libro primo responsorum Si fide-
iussor pro te apud quem depositum est litis aesti- 26
matione damnatus sit, rem tuam fieri.

31 TryphonWUS libro nono disputationum 17Bona
fides quae in contractibus exigitur aequitatem sum-
mam desiderat: sed cam utrum aestimamus ad me-
rum ius gentium an vero cum praeceptis civilibus et
praetoriis? velati reus capitalis indicii deposuit apud
te centum: is deportatus est, bona eius publicata
sunt; utramne ipsi haec reddenda an in publicum 30
deferenda sint? si tantam naturale et gentium ius
intuemur16, ei qui dedit restitueuda sunt: si civile
ius et legum ordinem, magis in publicum deferenda
sunt: nam male meritus publice, ut exemplo aliis ad
deterrenda maleficia sit, etiam egestate laborare de-

1 bet. Incurrit hic et alia inspectio, bonam fidem
inter eos tantum,18 quos contractum est, nullo ex-
trinsecus adsnmpto aestimare debemus, an respectu
etiam aliarum personarum, ad quas id quod geritur 35
pertinet? exempli loco latro spolia quae mihi abs-
tulit posuit apud Seium inscium de malitia depo-
nentis: utrum latroni an mihi restituere Seius de-
beat? si per se dantem accipientemquc intuemur,
haec est bona fides, ut commissam rem recipiat is 476,1
qui dedit: si totius rei aequitatem, quae ex omnibus
personis quae negotio isto continguntur impLetur,
milii reddenda sunt, quo20 facto scelestissimo ad-
empta sunt, et probo hanc esse iustitiam, quae suum
cuique ita tribuit, ut non distrahatur ab ullius per-
sonae iustiore repetitione, quod si ego ad petenda
ea non veniam, nihilo minus ei restituenda sunt qui 5
deposuit, quamvis male quaesita deposuit, quod et
Marcellus in praedone et fure scribit, si tamen igno-
rans latro cuius filio vel servo rem abstulisset apud
patro.m dominumve eius21 deposuit ignorantem, nec
ex iure gentium consistet depositum, cuius haec est
potestas, ut alii23, non domino sua ipsius res qua?i
aliena, servanda detur, et si rem meam fur, quam
me ignorante subripuit, apud me etianmunc delictum
eius ignorantem deposuerit, recte dicetur non con- 1»
tralii depositum, quia non est cx fide bona rem suam
dominum praedoni restituere compelli, sed et ei

(1) de deposito et commendato addit Coli, 10, 2, 5

(2) servo constituto ovi. Coli. (3) quod ita . , . est cid-

notationis esse viderunt Niemeyer ei Lenel (1) 0 Iust.

( Naber ) (6) ve dei. Mo. (6) aov Mo. (7) id est: accepi

et habeo ex causa depositi supra scripta [tua add.] decem

milia denarium et faciam omnia et consentio et promisi

ita ut supra scriptum est, et conveni praestare tibi

usuras in Bingulas minas per singulos menses assium

quaternorum, donec universa summa reddatur (8) § 1

fin. Iust.? (Lenel) (9) nummos quos A12: fuit sester-
tiorum XXV nummorum quae (Lenel) (10) tibisla
F, tibi ita S (11) eos F1 (12) de ins. Mo. (13) vacui
F'1 (14) ‘ 2 Iust. (Eisele) (15) possunt Fl (16) )»'■

— Paulus 2, 12, 5; Coli. 10, 17, 5 (17) l. 31 fere Iust.

1 (Pernice) (18) intueamur F~ (19) inter ins. dett.

(20) cui Brenkmann (21) apud patrem dominumve

. eina] apud eum Mo. (22) aliena ins. Mo. (23) ‘ 2 /«>*•
1 (Naber) (24) § 1 Iust., c f. Coli. 10, 7, 9 (Longo)

mandati vel contra

247

XVI 3 XVII 1

478, it

otmmnunc at ignorante 1 domino tradita sit quasi ex
causa depositi tamen indebiti dati condictio competet
32 Celsus libro undecimo digestorum Quod Neri a

diceret latiorem culpam dolum d

ApPjt milii verissimum videtur, nam et si _qnis non
,5 M eum modum quem hominum natura desiderat diL-
gensost 'nisi tamen ad suum modum curam m de-
posito praestat*3, fraude non «an et: nec enim saha
fide minorem is quam suis rebus diligentiam prae

SU>33 Laiieo libro sexto posteriorum a lavoleno epi-

tomatorum Servus tuus pecuniam cum Attio in se- 478, is
qucstxc deposuit apud Maevium ea condicione, ut ea
tibi redderetur, si tuam esse probasses, si minus, ut 20
Attio redderetur, posse dixi cum eo, apud quem de-
posita esset, incerti agere, 'id est sui exhibendum, et,
exhibitam vindicare*3, quia servus in deponendo tuum
ius deterius facere non potuisset.

34 Jt>eu libro secundo pitkanon Potes agere de-
positi cum eo, qui tibi non aliter quam nummis a te
acceptis depositum reddere voluerit, quamvis sine
mora ct incorruptum reddiderit. •'•5

LIBER SEPTIMUS DEGIMUS,

MANEAT! VEL CONTRA.

1 Paulus libro trigemimo secundo * ad edictum
e Obligatio mandati consensu contrahentium consistit.

1 Ideo per nuntium quoque vel per epistulam man- j

2 datum suscipi potest, ‘item sive ‘rogo' sive ‘volo’ |
sive ‘mando’ sive alio quocumque verbo scripserit,

3 mandati actio est. Item mandatum ct in diem 1

4 differri et sub condicione contrahi potest. Man- !
datum nisi gratuitum nullum est: nam originem cx ;
officio atque amicitia trahit, contrarium ergo6 est j
officio merces: interveniente enim pecunia res ad

u. locationem et conductionem potiu» respicit.

2 1 (r a t us libro secundo cottidianarum 9 Mandatum
inter nos contrahitur, sive, mea tantum gratia tibi
mandem sive aliena tantum sive mea et aliena sive
mea et tua sive tua et. aliena., quod si tua tantum
gratia tibi mandem, supervacuum est mandatum et
1 ob id nulla ex eo obligatio nascitur. Mea tan-

n tum gratia intervenit mandatum, velufi si tibi man-
dem, ut negotia mea geras vel ut fundum mihi eme-
ti res vel ut pro me ‘fideinbeasb Aliena tantum,
veluti si tibi mandem, ut Titii negotia gereres vel ut

3 fundum ci emeres vel ut pro eo Tideiubeas*. Mea
et aliena, veluti si tibi mandem, ut mea et Titii ne-
gotia gereres vel ut milii et Titio fundum emeres vel

4 ut pro me ct Titio Tideiubcas*. Tua et mea, veluti
si mandem tibi, ut sub usuris crederes ei, qui in

» 5 rem meam mutuaretur. Tua et aliena, veluti si
tibi mandem, ut Titio sub usuris crederes: quod si,
ut sine usuris crederes, aliena tantum grp.tia Intex-
ti venit mandatum. Tua autem ® gratia intervenit man-
datum, veluti si mandem tibi, ut pecunias tuas po-
tius in emptiones praediorum colloces quam faeneres,
ve, ex diverso ut faeneres potius quam in emptiones
praediorum colloces: cuius generis mandatum magis
co“81bum est quam mandatum et ob id non est obli-
2j gatonum, quia nemo ex consilio obligatur, etiamsi non
expediat ci cui nabatur10, onia iilievnm .-.ct m 1 i n n

-4 .«a 1 - ^abatur quia liberum est cuique ,
apud se explorare, an expediat sibi consilium. ;

lCwfl! hbr° tn9ensimo secundo ad edictum 1

n?crim't , “ “ maudai: illud vertitur, ut

4*0 , , teteVSuin m,U?«ll0aCfU?a maD(lanti8 fieri possit/ in- 1
4hu,i 1 teidum melior deterior vero numquam Et qui- ;

nec^de pretio U* fli.<3Uam rem miJli emeres, I

2 actio nascitur 5 AE Ita?-U1 tll.T-le emisti, utrimque

ris emisti nniihrn ^jU0< 61 Pret,uni statui tuque plu-
emisti, quidam negaverunt te mandati habere ac-

tionem, etiamsi paratus esses id quod excedit remifc- 4^0. 3
tere: namque iniquum est non esse mihi cum illo
actionem, si nolit, illi vere, si velit, mecum esse,^ 5

4 G a itt s libro secundo rerum cottidianarum 12 Sed
Proculus recte eum usque ad pretium statutum ac-
turum existimat, I2*qu:te sententia sane benignior est

5 Paulus libro trigemimo secundo ad edictum
1 Diligenter igiturfine.K mandati custodiendi sunt: nam
qui excessit, aliud quid facere, videtur et, si suscep-
ti tum non impleverit, tenetur. Itaque, si mandavero io
tibi, ut domum Seiauara centum emeres tuque Titia-
narn emeris longe maioris pretii, centum tamen aut

3 etiam minoris, non videris implesse mandatum. Item
si mandavero tibi, ut fundum meum centum venderes
tuque eum nonaginta vendideris et petam fundum,
non obstabit mihi exceptio, 'nisi et reliquum mihi,
quod decst mandatu meo, praestes et indemnem me

4 per omnia conserves’ n. Servo quoque dominus si is
praeceperit certa summa rein vendere, ille minoris
vendiderit, similiter vindicare eam dominus potest
nec ulla exceptione summo ver i u, ‘nisi indemnitas ei

5 praestetur*13. Melior autem causa mandantis fieri
potest, si, cum tibi mandassem, ut Stichum decem
emeres, tu eum minoris emeris vel tantidem, ut aliud
quicquatn servo accederet: utroque enim casu aut
non ultra pretium aut intra pretium fecisti.

0 Ulpiae us libro trigemimo primo ad edictum »>

Si remunerandi gratia lioDor intervenit, erit mandati

1 actio. Si eui fuerit mandatum, ut negotia ad-
ministraret, hac actione erit conveniendus nec recte
negotiorum gestorum eura eo agetur: ncc enim ideo
est obligatus quod negotia gessit, verum idcirco quod
mandatum susceperit: denique tenetur et si non ges-

2 6isset, _ Si passus sim aliquem pro me fidciubcre
vel alias intervenire, mandati teueor ct, nisi pro in- 25
vito _ quis intercesserit aut donandi animo aut nego-

3 tium 15 gerens, erit mandati actio. Rei turpis nul-
lum mandatum est et ideo hac actione noti agetur.

4 Si tibi mandavero quod mea uoh intererat, veluti
ut pro Seio intervenias vel ut Titio credas, erit milii
tecum mandati actio, ut Celsus libro septimo diges-

5 torum scribit, ct ego tibi sum obligatus. Plaue
si tibi mandavero quod tua intererat, nulla erit man-
dati actio, nisi mea quoque interfuit: aut, si 11011 M
esses facturus, nisi ego mandassem, etsi mea non

6 interfuit, tamen erit mandati aetio. Apud Iulia-
mim libro tertio ;c decimo digestorum quaeritur: si do-
minus iusserit procuratorem suum certam pecuniam
sumere et facnerare periculo suo ita, ut. certas usn-

^ (Pernice et Unet)

*., L * 5‘ G’ 8-M' «■■■"‘tS. 10. Nr *is *l

Pap. *7*\f 37-3’34cj Ed. *"■ *'~S- 36- «.,*«. 1

Synkershcck (,) = 3> 2f, pr .J {aj°]

cotlidianarum sive aureorum F1 (0) tua autem F",
tua autum F1, tua Iust., tua tantum videntur legisse
Graeci (10) dabitur f*2 (11) interdum dett. (12) vel

aureorum add. F1: l. i — Inst. 3, 20, 8 (12*) seqq Iust.

(fs chrader) (13) ‘ ’ Iust. ( Riccobano ) (14) summove-

bitur 3/o. (15) suum inj. Mo. (1C) quarto Lenti

i

XVII 1

248

mandati

ISO, 33 ras domino penderet dumtaxat, si pluris faeucrare |
potuisset, ipse lucraretur, in creditam 1 pecuniam i
videtur, inquit, accepisse, plane si omnium negotio-
35 tum erat ei administratio mandata, mandati quoque
euin teneri, quemadmodum solet mandati teneri de-
7 bitor, qui creditoris sui negotia gessit. Marius
Paulus quidam ‘fideiusserat’ pro Daphnide merc.edcra
pactus ob suam 'fidejussionem' et sub nomine alterius
481,1 es eventu litis caverat sibi certam quantitatem dari:
hic a Claudio Saturnino praetore maiores fructus in-
ferre i ussus erat et advocationibus ei idem Satur-
ninus interdixerat, videbatur autem mihi indicatum
solvi ‘fhleiussisse’ et quasi redemptor litis extitis6e. et2
velle a Daphnide mandati indicio consequi, quod
erat, condemnatus, sed rectissime divi fratres rescri-
s pserunt nullam actionem eum propter suam callidi-
tatem habere, quia morcede pacta accesserat ad ta-
lem redemptionem, Marcellus autem sie loquitur de
eo qui pecunia accepta spopondit, ut, si quidem hoc.
actum est, ut suo periculo sponderet, nulla actione
agat, sin vero non hoc actum est, utilis ei potius
actio competat: quae senteutia utilitati rerum con-
sentanea est.

7 Papinianus libro tertio responsorum Salarium
io procuratori constitutum ei extra ordinem peti coe-
perit, considerandum erit, laborem dominus remune-
rare voluerit atque ideo fidem adhiberi placitis opor-
teat an eventum litium maioris pecuniae praemio
contra bonos mores procurator redemerit.

8 Ulpianus lihro trigensinw primo ad edictum :
Si <proeuratorem> 3 dedero nec instrumenta mihi causae 1
reddat, qua actione mihi teneatur? et Labeo putat

15 mandati eum teneri riec esse probabilem sententiam
existimantium ex hac causa agi posse depositi: unius-
cuiusque enim contractus initium spectandum et can-

1 sam. Sed et si per collusionem 4 'procuratoris'3
absolutus sit adversarius, mandati eum teneri: sed
si solvendo non sit, tunc de dolo actionem adversus
reum5 qui per collusionem absolutus sit, dandam

2 ait. Sed et de lite quam suscepit exsequenda

3 mandati eum teneri constat. Si quis mandaverit
20 alicui gerenda negotia eius, qui ipse sibi mandave-
rat, habebit mandati actionem, quia et ipse tenetur
(tenetur autem, quia agere8 potest): quamquam enim
vulgo dicatur1 procuratorem ante litem contestatam
facere procuratorem non posse, tamen mandati actio
est: ad agendum enim dumtaxat hoc facere non pc-

4 test. Si tutores mandaverint contutori suo man-
cipium emendum pupillo et ille non emerit, an sit

25 mandati actio, et utrum tantum mandati an vero et
tutelae? et lulianus distinguit: referre enim ait, cuius
generis servum tutores uni tutorum mandaverint ut
emeret, nam si supervacuum servum vel etiam one-
rosum, mandati actione tantum eum teneri, tutelae
nou teneri: si vero necessarium servum, tunc et tu-
telae eum teneri non solum, sed et ceteros, nara et
si8 mandassent, tenerentur tutelae, cur servum pu-
pillo necessarium non comparaverunt: nou sunt igi-
3t> tur excusati, quod contutori mandaverunt, quia emere
debuerunt, plane habebunt nihilo minus mandati ac-
tionem, quia mandato non est obtemperatum, contra
quoque lulianus ait tutorem qui emit mandati actio-

5 nem habere adversus contutores suos. Si liber
homo, cum bona fide serviret, mandaverit Titio ut
redimeretur et nummos ex eo peculio dederit, quod

482, i ipsum sequi, non apud bonae fidei emptorem relin-
qui debuit, Titiusque pretio soluto liberum illum
manumiserit, mox ingenuus pronuntiatus est9, habere
eum mandati actionem lulianus ait adversus eum cui :
se redimendum mandavit, sed hoc. tantum inesse
mandati iudicio, ut sibi actiones mandet, quas habet
adversus eum a quo comparavit, plane si eam pe- 1
5 euniam dederit, quae erat ex peculio ad bonae fidei

emptorem pertinente, nullae ei, inquit lulianus. man- 430
dari actiones possunt, quia nullas habet, cum ei '9 suos
nummes emptor dederit: quinimmo, inquit, ex ven-
dito maucbit obligatus, sed et haec actio inutilis est,
quia quantum “fuerit consecutus, tantum empti in,

6 dicio necesse habebit praestare. Mandati actio
tunc competit, cum coepit interesse eius qui manda-
vit: ceterum si nihil interent, cessat mandati actio, u
et eatenus competit, quatenus interest. ut puta man-
davi tibi, ut fundum emeres: si intererat mea emi,
teneberis: ceterum si eundem hunc fumlum ego ipse
emi vel alius mihi neque interest aliquid, cessai. man-
dati actio, mandavi, ut negotia gereres: si nihil de-
perierit, quamvis nemo gesserit, milia actio est, aut
si alius idonee gesserit, cessat mandati actio, et iu

7 similibus hoc idem erit probandum. Si ignoran-
tes fidcinssores debitorem solvisse vel etiam accepti- 15
latione sive paeto liberatum ex substantia debitoris

8 solverunt, non tenebuntur mandati. Quod et ad
actionem fidejussoris pertinet, et hoc ex rescripto
divorum fratrum intellegere licet, cuius verba haec
sunt: ‘Catullo luliano. Si hi, qui pro te fideiusscrant,

‘in maiorem quantitatem damnati, quam debiti ratio
‘exigebat, scientes et prudentes auxilium appellatio-
nis omiserunt, potoris mandati agentibus his aequi-
‘tale iudicis tueri te,’ igitur si ignoraverunt, cxcu- a#
sata ignorantia est: si scierunt, incumbebat eis ne-
cessitas provocandi, ceterum dolo versati sunt, si
noti provocaverunt, quid tamen, si paupertas eis
non permisit? excusata est eurum inopia, sed et si
testato convenerunt 12 debitorem, ut si ipse putaret

9 appellaret, puto rationem eis constare. Dolo au-
tem facere videtur, qui id quod potest restituere nou

10 restituit: proinde si tibi mandavi, ut- hominem
emeres, tnque emisti, teneberis milii, ut restituas. »
sed et si dolo emere neglexisti {'forte enim pecunia
accepta alii cessisti ut emeret’ 13) aut si lata culpa ( forte

si gratia ductus passus es alium emere’ 13), teneberis,
sed et si servus quem emisti fugit,, si quidem dolo
tuo, teneberis, si dolus non intervenit nec culpa, nou
teneberis nisi ad hoe, ut caveas, si in potestatem
tuam pervenerit, tc restituturum, sed et si restituas,
et 'tradere’ debes, et si cautum est de evictione vel 3»
potes desiderare, ut tibi caveatur, puto sufficere, si
milii hac actione cedas, ut procuratorem me in rem meam
facias, nec amplius praestes quam consecuturus sis,

9 Paulus libro trigcnsivio secundo ad edictum
De tuo etiam facto cavere debes.

10 Ulpianus libro tricensimo primo ad edictum
Idem que et iu fundo, si fundum emit procurator: 35
nihil enim amplius quam bonam fidem praestare eum

1 oportet qui procurat. Sed et si de sanitate servi
procuratori cautum est aut caveri potest aut de ce-
teris vitiis, idem erit dicendum, 14 aut si culpa ea-

2 veri non curaverit, condemnabitur. Si ex fundo
quem mihi emit procurator fructus consecutus est,
hos quoque officio iudicis praestare eum oportet.

3 Si procurator meus pecuniam meam habeat, ex
mora utique usuras mihi pendet, sed et si pecuniam «
meam faenori dedit usurasque consecutus est, con-
sequenter dicemus debere eum praestare quantum-
cumque emolumentum sensit, sive ei mandavi sive
non, quia bonae fidei hoc congruit, ne de alieno lu-
erum sentiat: quod si non exercuit pecuniam, sed f*”’1
ad usus 6Uos convertit, in usuras convenietur, quae
'legitimo modo’ “ iu regionibus frequentantur, denique
Papinianus ait etiam si usuras exegerit procurator

ct in usus suos convertit, usuras eum praestare de-

4 bere. Si quis Titio mandaverit, ut ab actoribus
suis mutuam pecuniam acciperet, mandati eum non
acturum Papinianus libro tertio responsorum scribit, 5
quia de mutua pecunia eum habet obligatum: et
ideo usuras eum petere nou posse quasi cx causa

(1) creditum edit. (i) extitisset Fa (.3) 4 ’ Iust.

{ Pei-nice ) (4) collusium Pa (5) eum F» (e) idem

B, gerere Mo. (") digatur F (3) non ini. Kr.

(3) sit Mo. (10) a quo emit ins. Kr. (lf) Tenditor
ins. Kr. (12) eou venierunt F (13) Iust. (EiseU)
H) § 1 fm. Iust. {de Medio) (n) "' Iust. {Cuiaeius)

VEL CONTRA

249

XVII 1

, ,y,an,iati si in stipulationem deductae non sunt. 1
t j S ldem Papinianus libro eodem * refert hdeiusson
condemnato qui ideo fideiussit, quia dominus pro-
curatori mandaverat ut pecuniam mutuam acciperet
utilem actionem dandam quasi mstuoriam, quia .e
hic quasi praeposuisse eum mutuae pecuniae acei-
14 t; mendae videatur. Si cui pandavero, ut a Titio
stipuletur, potero cum eo cui pandavi agere man-
dati ut eum accepto liberet, si hoc velim, vel, _
malim, in hoc agam, ut cura deleget mihi velsi em
alii voluero, et Papinianus libro eodem scribit si
mater pro filia dotem dederit eamque mandante UUa
vel iiico stipulata sit vel etiam postea., mandati eam
7 teneri, quamvis ipsa sit, quae dotem dedent, Si
quis ea, quae procurator suus et servi gerebant, ita
t5 demum rata esse mandavit, si interventu Sempronii
gesta essent, et male pecunia credita sit, Sempro-
nium, qui nihil dolo fecit, non teneri, et est verum
cum, qui non auimo procuratoris intervenit, sed affec-
tionem amicalem promisit in monendis procuratori-
bus et actoribus et in regendis consilio, mandati non
teneri, sed3 si quid dolo fecerit, non mandati sed
5 magis de dolo teneri. 10 Si mandavero procuraturi
meo, ut Titio pecuniam meam credat sine usuris,
50 isque non sine usuris crediderit, an etiam usuras
mihi restituere debeat, videamus, et Labeo scribit
restituere eum oportere, etiamsi hoc mandaverim, ut
gratuitam pecuniam daret, quamvis, si periculo suo
credidisset, cessaret, inquit Labeo, in usuris act-io
•9 mandati. Idem Labeo ait et verum est reputa-
tiones quoque hoc indicium admittere, et, sicuti fruc-
tus cogitur restituere is qui procurat, ita sumptum,
quem in fructus percipiendos fecit, deducere, eum
ni. oportet: sed et si ad vecturas suas, dura excurrit in
praedia, sumptum fecit-, puto hos quoque sumptus
reputare eum oportere, nisi si salariarius fuit et hoc
convenit, ut sumptus de sno faceret ad haec itinera.,

10 'hoc est dc salario'*. Idem ait, si quid procura-
tor eitra mandatura in voluptatem fecit, permitten-
dum ei auferre, quod sine damno domini fiat, ‘nisi

1 1 rationem sumptus istius dominus admittit'5. Fide-
inssores et mandatores et si sine indicio solverint,

no 12 habent actionem mandati. Generaliter Ivdianus
ait. si fidei ussor ex sua persona omiserit exceptio-
nem, qua reus uti non potnit, si quidem minus ho-
nestam, habere eum mandati actionem: quod si eam,
qua reas uti potuit, si sciens id fecit, non habiturum
mandati actionem, si modo habuit facultatem rei con-
veniendi desiderandique, ut ipse susciperet potius iu-
13 dicio m vel suo vel procuratorio nomine. Si fide-
35 iussori donationis causa acceptum factura sit a cre-
ditore, puto, si fideiussorem remunerari voluit cre-
ditor, habere eum mandati actionem: multo magis
« uiortis causa accepto tulisset creditor vel si eam
liberationem legavit.

Poxpomus libro tertio ex Plautio Si ei, cui
etr natus ex causa fideiussoria fueram, heres postea
tt habebo mandati actionem*.

GxWTL.vr/s libro tricensimo primo ad edictum
'■ ' reCB.uuerrmdi causa, sed principaliter7 do-
“ f «“'«t actionem, maudati eum non
Marcellus autem fatetur, si quis dona-

2 fideiussorem” e.° B0.lTei-it creditori, habere

solvero dnrmH,™ .BCrvUs fuit fideiussor et pro lus
non aetmos hne ma,1(.laU P^cra vel dominum

3 luit* plane. A qU'r ?atfi do"at™ v«-
niim mandati aeturum^n ijd(c,Jl‘ssor solverit, donii-

4 Si fiUirafamni^n -dem Marcdlus ibidem ait.

sat mandati actio, si ?es:

fab ««luuan actio . b nih'] rIi • 1

mssu, vel cx npoiiiL c-i,in i in Peculio : quod m

* awaAWJ

me solveret, patrem, sive ipse solverit sive filius ex 484, 5
peculio, mandati acturum Neratius ait, quod habet

6 rationem: nihil enim mea interest, quis solvat. Si
filio familias mandavero, ut pro me solveret, et eman-
cipatus solvat, verum est in factum actionem filio
dandam, patrem autem post emancipationem solven-

7 tem negotiorum gestorum actionem habere. Con-
trario iudicio experiuntur qui mandatum susceperunt,
ut puta qui rerum vel rei unius procurationem snsee- 10

8 perunt. Inde Papinianus quaerit, si patronus prae-
dium quod emerat, pro quo pretii bees em exsolverat,
iusserit liberto suo tradi, ut ille residuum pretii red-
deret, deinde reddito pretio vendenti fundum patrono
libertus consenserit, trientis pretium an libertus pos-
sit repetere, et ait, si mandatum suscepit, initio li-
bertus, non donatum accepit, contrario iudicio posse
eum pretium repetere, quod deductis mercedibus, 15
quas medio tempore percepit, superest: quod si do-
nationem patronus in libertum contulit, videri et

9 postea libertum patrono donasse. Si mihi man-
daveris, ut rem tibi aliquam emam, egoque emero
meo pretio, habebo mandati actionem de pretio re-
ciperando: sed et si tuo pretio, impendero tamen
aliquid bona fide ad emptionem rei, erit contraria
mandati actio: ant si rem emptam nolis recipere:
simili modo et si quid aliud mandaveris et in id 20
sumptum fecero, nec tantum id quod impendi, ve-
rum usuras quoque consequar, usuras autem non
tantum ex mora esse admittendaSj verum iudieem
aestimare, debere, si exegit a debitore suo quis et
solvit, cum uberrimas usuras consequeretur, aequis-
simum enim erit rationem eius rei haberi: aut si
ipse mutuatus gravibus usuris solvit, sed et si reum
usuris non relevavit, ipsi autem et usurae absunt,
vel si minoribus relevavit, ipse autem maioribus lae- 25
nus accepit, ut fidem suam liberaret, non dubito de-
bere eum mandati iudicio et usuras consequi, et (ut
est constitutum) totum hoc ex aequo et bono index

10 arbitrabitur. Dedi tibi pecuniam, ut creditori
meo exsolvas: non fecisti: praestabis mihi usuras,
quo casu et a me creditor pecuniam debitam cum
usuris recepturus sit: et ita imperator Severus Ha-
li driano Demonstrati 9 rescripsit. Si adulescens
luxuriosus mandet tibi, ut pro meretrice fideiubeas, 30
idque tu sciens mandatum susceperis, non habebis
mandati actionem, quia simile est, quasi perdituro
pecuniam sciens credideris, sed et si ulterius directo
mandaverit tibi, ut meretrici pecuniam credas, non
obligabitur mandati, quasi adversus bonam fidem

1 2 mandatum sit. Cum quidam talem epistulam
scripsisset amico sno: ‘rogo te, commendatum ha-
'beas Sextilium Crescentem amicum meum’, non obli-
gabitur mandati, quia commendandi magis hominis is

13 quam mandandi causa scripta est. Si quis man-
daverit filio familias credendam pecuniam non contra
senatus consultum accipienti, sed ex ca causa, ex
qua de peculio vel ile in rem verso vel quod iussu
pater teneretur, erit licitum mandatum. Jioc amplius
dico, ei, cura dubitarem, utrum contra senatus con-
sultum acciperet an non, ncc essem daturus contra
senatus consultum accipienti, intercesserit qui diceret

non accipere contra senatus consultum, et ‘periculo 485, t
meo crede’, dicat, ‘bene credis': arbitror locum esse

14 mandato et mandati eum teneri. Si post credi-
tam pecuniam mandavero creditori credendam, nul-
lum esse mandatum rectissime Papinianus ait. plane
si, ut exspectares nec urgueres debitorem ad solu
tionem, mandavero tibi, ut ei des intervallum, peri- s
cuioque meo pecuniam fore dicam, verum puto omne
nominis periculum debere ad mandatorem pertinere.

15 Idem ait, si tutor mandet suscipi vel probari
nomen quod fecerat, teneri eum mandati, ‘scilicet

16 quondam pupillo suo vel curatori cius'*. Si mau-

(!) iunge 12, 1, 15
cum B2 (4) <>
(6) iunge l. n pr>

.7 (2\tvS’ ,npr? (3) sed ct P

glossa (h.sch (5) ‘> Jusi. {Eiscle)
w) taem Graeci: fuerit non ipsiua

remunerandi causa, eed principali reo (./Tr.) (8) qui

hoIvH ttij. F1 (9) Demoatrati Mo, (10) iunge 50,
17, -47 pr.

XVII 1

250

mandati

485, 8 davero exigendam pecuniam, deinde voluntatem mu-
tavero, an sit mandati actio vel mihi vel heredi meo?
et ait Marcellus cessare mandati actionem, quia cx-
10 tinctum est mandatum finita voluntate, quod si man-
daveris exigendam, deinde prohibuisti, exactamque
17 recepisti, debitor liberabitur. Idem Marcellus
scribit, si, ut post mortem sibi monumentum fieret,
quis mandavit, neres eius poterit mandati agere,
illum vero qui mandatum suscepit, si sua pecunia
fecit, puto agere mandati, si non ita ei mandatum
est, ’uu sua pecunia faceret monumentum, potuit
eniin agere etiam cum eo qui mandavit1, ut sibi pe-
15 cuniam daret ad faciendum, maxime si iam quaedam
ad faciendum paravit.

13 - Gaius libro decimo ad edictum provinciale
Idem est ct si mandavi tibi, ut post mortem meam
heredibus meis emeres fundum.

14 Ulpianus libro trigensimo primo ad edictum
Heredem fidejussoris, si solverit, habere mandati ac-
tionem dubium non est. sed si vendiderit heredita-

20 tem et emptor solverit, an habeat mandati actionem,
quaeritur, et Iulianus libro tertio3 * decimo scribit id-
circo heredem habere mandati actionem, quia tene-
tur indicio ex empto, ut praestet actiones suas, “id-
circuque competere ex empto actionem, quia potest
1 praestare. Si fideiussori duo heredes extiterint et
alter eorum a coherede emerit hereditatem, deinde
omne quod defunctus fideiusserat stipulatori solverit,
M habebit aut ex stipulatu aut ex empto obligatum co-
heredem suum: idcirco is mandati actionem habebit.

15 Paulus libro secundo ad Sabinum Si man-
dassem tibi, ut fundum emeres, postea scripsissem,
ne emeres, tu, antequam scias me vetuisse, emisses,
maudati tibi obligatus ero, ne damno adficiatur is
qui suscipit mandatum.

. 1 6 Ulpi alus libro trigemimo primo ad edictum
sa Si quis mihi mandaverit in meo aliquid facere et
fecero, quaesitum est, an sit mandati actio, et ait
Celsus libro septimo digestorum hoc respondisse se,
cum Aurelius Quietus hospiti suo medico mandasse-
diceretur, ut in hortis eius quos Ravennae habebat,
in quos omnibus annis secedere solebat, sphaeriste-
rium et hypocausta et quaedam ipsius valetudini
apta eua inpensa faceret: deducto igitur, quanto sua
aedificia pretiosiora fecisset, quod amplius impen-
st disset posse eum mandati indicio persequi.

17 4 Paulus libro septimo ad Sabinum Si man-
486, i davero tibi, ut a Titio decem exigeres, et ante ex-
acta ea mandati tecum egero, si ante rem indicatam
exegeris, condemnandum t;e esse constat.

18 Ulpianus libro quadragensimo ad. Sabinum
Qui patitur ab alio mandari, ut sibi credatur, man-
dare intelligitur.

6 19 Idem libro quadragensimo tertio ad Sabinum

Si servus meus de semet emendo mandaret., ut redi-
matur, Pomponius eleganter tractat, an is, qui ser-
vum redemerit, ultro convenire possit venditorem, ut
servum recipiat, quoniam mandati actio ultro eitro-
que est. sed esse iniquissimum Pomponius ait ex
facto servi mei cogi me servum recipere, quem in
perpetuum alienari volueram, nec magis in hunc ca-
10 sum debeo mandati teneri, quam ut eum tibi venderem.
20 Paulus libro undecimo ad Sabinum Ex man-
dato apud eum qui mandatura suscepit nihil rema-
nere oportet, sicuti nec damnum pati debet, si exi-
1 gere faeneratam pecuniam non potuit. Fideius-
sori. negotiorum gestorum est actio, si pro absente
fideiusserit: nam mandati actio non potest compe-
tere, cum non antecesserit mandatum,
i» 2 1 Ulpianus libro quadragensimo septimo ad Sa-
binum Cum mandatu alieno pro te fideiusserim, non

possum adversus te habere actionem mandati, quem- qsg .
admodum qui alienum mandatum intuitus spopondit. " '
sed si non utique unius, sed utriusque mandatum
intuitus id fecerim, habebo mandati actionem etiam
adversus te. quemadmodum, si duo mihi mandassent
ut tibi crederem, utrumque haberem obligatum.

22 Paulus libro trigensimo secundo ad edictum 25
Si mandavero tibi, ut pro me in diem fideiubcas tu-
que pure fideiusseris et solveris, utilius respondebitur
interim non esse tibi mandati actionem, sed cum

1 dies venerit. Item tractatum est, si, cum in diem
deberem, mandatu meo in diem fideiusseris et ante
diem solveris, an statira habens mandati actionem,
et quidam putant praesentem quidem esse mandati
actionem, sed tanti minorem, quanti mea intersit 25
superveniente die solutum fuisse, sed melius est dici
interim neo huius summae mandati agi posse, quando
nonnullum adliuc commodum meum sit, ut nec hoc

2 ante diem solvam. Interdum eveuit, ut me.um
negotium geram et tamen utilern habeam maudati
actionem : veluti cum debitor meus periculo suo de-
bitorem suum mihi delegat aut cum rogatu fideius-
8oris cum reo experior: nam quamvis debitum meum
persequar, nihilo minus ct iliius negotium gero : igi- 30
tur quod minus servavero, consequar mandati ac-

3 tione. Si bi, quorum res veneunt quas pignori
dederunt, supposuerunt5 emptores et eis emendas res
mandent, mandatum intellegitur, licet quantum ad
meram rationem mandatum non constitit6: nam cum
rem tuam emas, nulla emptio est in tua persona rei

4 tuae. Iulianus scripsit mandati obligationem con-
sistere etiam in rem eius qui mandatum suscipit ex as
eo maxime probari, quod, si pluribus heredibus ven-
dentibus uni mandavero, ut rem hereditariam emeret,
etiam pro ea parte, qua heres sit, obligatur mandati
actione et obligat: et sane si ille propter hoc ex-
traneo rem non addixerit, quod mandatum suscepe-
rat, ex bona fide esse praestare ei pretium, quanti
vendere poterat: et contra si emptor ad emptionem
rei sibi necessariae idcirco non accesserat, quod he-
redi praecepisset7 sc ei empturum, aequissimum esse (0
mandati indicio praestari, quanti eius interfuit emp-

5 tam rem habere, Is cuius bona publicata sunt
mandare alicui potest, ut ea emat, et, si emerit, uti-
lis erit mandati actio, si non praestet fidem: quod
ideo receptum est, quia publicatis bonis quidquid

6 postea adquiritur, non sequitur fiscum. Qui ae- 487, 1
dem sacram spoliandam, hominem vulnerandum, oc-
cidendum mandatum8 suscipiat, nihil mandati indi-
cio consequi potest propter turpitudinem mandati.

7 Si tibi ceutum dedero, ut ea Titio dares, tuque
non dederis, sed consumpseris, et mandati et furti
teneri te Proculus ait: aut9, si ita dederim, ut quae

8 velles dares, mandati tantummodo. Si mandave- s
rim servo tuo, ut quod tibi debeam solveret meo
nomine, Neratius scribit, quamvis mutuatus servus

fiecuniam rationibus tuis quasi a me receptam intu-
erit, tamen, si nummos a creditore non ita accepe-
rit, ut meo nomine daret, nec liberari me nec te
mandati mecum acturum: quod si sic mutuatus sit,
ut pecuniam meo nomine daret, utrumque contra
esse: nec referre, alius quis an idem ipse servus no-
mine tuo quod pro me solvebatur acceperit, et hoc t<>
verius est, quoniam quotiens suos nummos accipit
9 creditor, non contingit liberatio debitori. Fugi-
tivus meus cum apud furem esset, pecuniam adqui-
siit et ex ea servos paravit eosque Titius *per tradi-
tionem5 a venditore accepit. Mela ait mandati actione
me consecuturum, ut restituat mihi Titius *°, quia ser-
vus meus mandasse Titio videbatur, ut <per traditio-
nem5 acciperet, si modo rogatu servi hoc fecerit: is

(1) Illum vero qui mandatam suscepit puto ngere man-

dati, si ita ei mandatum est, ut sua pecunia faceret

monumentum, cum herede defuncti: si non ita ei man-

datum est, ut sua pecunia faceret monumentum, potuit

agere etiam cum eo qui mandavit Mo. ad £; Ulpiani

verba mutata essr. colligitur cx Gaio 3, 158 D. 46, 3i 108
(2) iunge l. 27 § 1 (3) quarto Lcnel (4) iunge 24, 3, 15 pr

(5) supposuerint. F2 (.]) consistit E2 (7) heres recepisset
fere ut Hal. scr. (s) mandatum dei. Mo. (9) at cdd-
(10) servos in*. Mo. (ll) pr. fin. lust. (BortoluccM

VEL CONTRA

XVII 1

251

87 15 quod si sine voluntate eius venditor Titio 'tradiderit,

' ’ tunc posse rae ei erapto agere, ut mihi eos Venditor
‘traderet’ vemlitorcmque per condictionem a iitio
repetiturum, si servos "tradiderit T.t.c , quos nor i de-
1Q1 buerit, cum debere se existimaret, bi curator
bonorum venditionem quidem fecerit, . pecuniam au-
tem creditoribus non solverit, Trebatius Ohhus La-
beo responderunt his qui praesentes fuerunt compe- •
2 a tere adversus eum mandati actionem, bis au os <1
absentes fuerunt negotiorum gestorum actionem e se.
atquin si praesentium mandatum exsecutus id egit,
negotiorum gestorum actio absentibus non est dibi
forte adversus eos qui mundaverant curatori, tam-
quam si negotia absentium gesserint: quod si, cum
soli creditores se esso existimarent, id manda-
verint, in factum actio absentibus danda est m .
11 eos qui mandaverint. Sicut autem liberam est
u; mandatum non suscipere, ita susceptura consum-
mari oportet, nisi renuntiatum sit (renuntiari autem i
ita potest, ut integrum ius mandatori reservetur vel
per se vel per alium eandem rem commode cxpli- ;
eundi) aut si redundet in eum captio qui suscepit
mandatum, et quidem si ia cui mandatum est ut
aliquid mercaretur mercatus non sit neque renuntia-
verit se non empturum idque sua, non alterius culpa
fecerit, mandati actione teneri eum convenit: lioc
« amplius tenebitur, sicuti Mela quoque scripsit, si eo
tempore per fraudem renuntiaverit, cum iam recte •
emere non posset1.

2 U Hermogenianus libro secundo iuris epitoma- 1
ntw Sane si valetudinis adversae2 vel capitalium ;
inimicitiarum

24 3 Paulus libro secundo sententiarum seu ob
inanes rei actiones ■*

4SS, i 25 HermogeniaNus libro secundo iuris epitoma-
rum seu ob aliam iustarn causam excusationes alle-
get, audiendus est.

26 Paulus libro trigensimo secundo ad edictum
Inter causas omittendi mandati etiam mors manda-
toris _ est: nam mandatum solvitur morte, si tamen
5 per ignorantiam impletum est, competere actionem ;
utilitatis causa dicitur. Iullanus quoque scripsit man-
datoris morte solvi mandatum, sed obligationem ali-
1 quando durare. Si quis debitori suo mandaverit,
ut Titio solveret, et debitor mortuo eo, cum id igno-
1 rarct, solverit, liberari eum oportet. Abesse in-
tellegitur pecunia fideiussori etiam si debitor ab eo
delegatus sit creditori, licet is solvendo non fuerit,
quia bouura nomeu facit creditor, qui admittit debi-
«o 3 torem delegatum. Si is, qui fideiussori donare
vult, creditorem eius habeat debitorem suum cumque
liberaverit, continuo aget fidejussor mandati, quate-
nus nihil intersit, utram nummos solverit creditori5

4 a» eum liberaverit. Praeterea sciendum est non
plus fidejussorem consequi debere, mandati iudicio

5 (lUam duod solverit. Mandatu tuo fideiussi decem
_ procuratori creditoris solvi: si verus procurator
“ „lu > statun mandati agam: quod ei procurator non

j /V-0, Nou omnia 1Uae inpcnsurus
J L ma!‘dat0T imputabit, veluti quod spoliatus
a latl0B'bus aut naufragio res amiserit vel lau-
rit- nam° adprehcnsua quaedam erogave-

7 tari onirtet ”T? C[lsil,u8 <!uaBri manato fmpn-
meo emerL fnVh.rl^rv"1? .9erms’ <lupm mandatu
dati S lT tlbl fecissefc’ Neratius ait man-

20 dedatur 'si "tamen °n.secuturum, ut servus tibi noxae

ut possis praecavere tunc ninS' 1 ec P^earxissem, j

8 tum tibi praestari 'oportet. Faber" mandlhfamki

sui emit servum decem et fabricam ilocuit, deinde 488, 2»
vendidit eum viginti, quos mandati iudicio coactus
est solvere: mox quasi homo non erat sanus, emp-
tori damnatus est: Mela ait non praestatun.ua id ei
mandatorem, nisi posteaquam emisset sine dolo malo
eius hoe vitium habere coeperit servus, sed si jussu 25
mandatoris eum docuerit, contra fore: tunc enim et
mercedem et cibaria consecuturum, ‘nisi si ut gratis
doceret rogatus sit”.

27 G AIUS libro nono8 ad edictum provinciale Si
quis alicui scripserit, nt debitorem suum liberet9, se-
que eam pecuniam, quam is debuerit, soluturum,

1 mandati actione tenetur. Si servum ea lege tibi
Tradidero’, ut eum post mortem meam manumitteres,
constitit obligatio: potest autem et in mea quoque 30
persona agendi causa intervenire, veluti si pacniton-

2 tia acta10 servum reciper are velim. 11 Qui manda-
tum suscepit, si potest id explere, deserere promis-
sum officium nou debet, alioquin quanti mandatoris
intersit damnabitur: si vero intellegit explere se id
officium non posse, id ipsum cum primum poterit
debet mandatori nuntiare, ut is si velit alterius opera
utatur: quod si, cum1'2 possit nuntiare, cessaverit,
quanti maudatoris intersit tenebitur: si aliqua ex 35

3 causa non poterit nuntiare, securus erit. Morte
quoque eius cui mandatum est13, si is integro adhuc
mandato decesserit, solvitur mandatura ct ob id heres
cius, licet exsecutus fuerit mandatum, _ non habet

4 mandati actionem. Impendia mandati exsequendi
gratia lacta si bona fide facta sunt, restitui omni-
modo debeat, nec ad rem pertinet, quod is qui roan-
dasset potuisset, si ipse negotium gereret,. minus iin- 40

5 pendere. 22Si mandatu meo Titio credideris et mc-

cum mandati egeris, non aliter condemnari debeo w, 489, 1
quam si actiones tuas 1!, quas adversus Titium ha-
bes, mihi praestiteris, sed si cum Titio egeris, ego
quidem non liberabor, sed in id dumtaxat tibi obli-
gatus c-ro, quod a Titio servare non potueris.

28 Ulpianus libro quarto decimo ad edictum Pa-
pinianus libro tertio quaestionum ait mandatorem 5
debitoris solventem ipso iure reum non liberare (propter
mandatum enim suum solvit et suo nomine) ideoque
mandatori actiones putat adversus reum cedi debere.

29 Idem libro septimo disputationum Si fideius-
sor conventus, cum ignoraret non fuisse debitori nu-
meratam pecuniam, solverit ex causa fideiussionis,
an mandati iudicio persequi possit id quod solverit, ia
quaeritur, et ei quidem sciens praetermiserit excep-
tionem ‘vel’ doli ‘vel non numeratae pecuniae’23, videtur
dolo versari ("dissoluta enim neglegentia prope dolum
est’1®): ubi_ vero ignoravit, nihil est 17 quod ei impute-
tur. lspari ratione et si aliqua, exceptio debitori com-
petebat, pacti forte conventi vel cuius alterius rei.

et ignarus hanc exceptionem non exercebit, dici
oportet10 innndati ei actionem competere: potuit
enim atque debuit reus promittendi certiorare, fide- 15
iussorem suum, ne forte ignarus solvat indebitum.

1 Non male tractabitur, si, cum ignoraret fideiussor
inutiliter se obligatum, solverit, an mandati actionem
habeat, et si quidem factum ignoravit, recipi igno-
rantia eius potest, si vero ius, aliud dici debet.

2 Si, cum debitor solvisset, ignarus fideiussor sol-
verit, puto eum mamlati habere actionem: “ignoscen-
dum est enim ei, si non divinavit debitorem solvisse:
debitor enim debuit notum faeerc fideiussori iam se 20
solvisse, ne forte creditor obrepat et ignorantiam
eius circumveniat et excutiat ei summam, in quam

3 iideiussit. 21Hoc idem tractari et id fideiussore po-
test, si, cum solvisset, non certioravit reum, sic
deinde reus solvit quod solvere eum non oportebat.

(1) posses Mo (2) adversariae F' (3) = Paul

peregrinationem, ob” ^ uccessari!

(ir.ams rei actionem .Vouac el1^’

ii) lu.it. (Eiscle) (8) decimo j

«teuuuni renui
<6) mandatori dett.

(9) dc S, liberent F (m) s,‘fi s, actio F (tl) iunge 1 13
(12) sic 8, cuiti F (13) sic S, cumandaUnn ct lr 9-0 sic
S, deo F (15) sic S, suus /•' (16) Just. (de Medio)

(1 7) est S, 0 m. F (is) pr. fin. lust. (. Lene l) (ia) ei ius. F
(20) s 1 fin. lust. (Leuci) (21) § 3 lusf. (Gradcnuth)
(22) fere = 46, 1, 13 (23) <J J ust. ( U - Kr-ueger)

XVII J

252

mandati

489, 23 ct credo, si, cum posset eum certiorare , non fecit,
oportere mandati agentem fideiussorem repelli; dolo
enim proximum est, si post solutionem non nuntia-
23 verit debitori; cedere autem reus . indebiti actione
fidejussori debet, ne duplum creditor consequatur.

4 Quaedam tamen etsi sciens omittat iideiussor,
caret, fraude, ut puta si exceptionem procuratoriam
omisit sire sciens sive ignarus; de bona fide enim
agitur, cui non congruit de apicibus iuris disputare,

5 sed de hoc tantum, debitor fuerit nec ne, lIn
omnibus autem visionibus, quae praepositae sunt2,

30 ubi creditor vel non numeratam pecuniam accipit vel
numeratam iterum accepit, repetitio coutra eum com-
petit,, nisi es condemnatione fuerit ei pecunia soluta;
tunc enim propter auctoritatem rei iudicatae repe-
titio quidem cessat, ipse autem stellionatus crimine

6 propter suam calliditatem 3 plectetur. TTideius-
sorj si solus tempore'4 Liberatus tamen solverit credi-
tori, recte mandati habebit actionem adversus reum:
quamquam enim iam liberatus solvit, tamen fidem

85 implevit et debitorem liberavit; si igitur paratus sit
defendere reum adversus creditorem, aequissimum
est mandati indicio5 eum quod solvit reciperare. et
ita Iulia.no videtur,

30 3*1u7.iakus libro tertio decimo digestorum Si
hominem tibi dedero, ut eum manumitteres, ct postea
procurator meus prohibuerit, ne manumitteres, an
mandati6 agere possim, si tu eum manumiseris f re-
spondi, si procurator iustam causam habuit inter-

*<> pellandi manumissionem servi, qnem iu hoc solum
acceperam, ut manumitterem, veluti si eompererit
490,i eum postea’ falsas rationes confecisse, insidias vitae
prioris domini struxisse, tenebor, 'nisi denuntiationi
procuratoris paruero'8: si vero nulla iusta causa pro-
euratori fuit denuntiandi, ne servus manumitteretur,
nou poterit mecum agi, quamvis ad libertatem eum
perduxerim.

31 Idem libro quarto decimo digestorum Si ne-
3 gotia mea mandavero gerenda ei, qui mihi actione in

quadruplum tenebatur, post annum vero in simplum,
etsi post anuum cum eo mandati agam, praestare
milii quadruplum debebit: nam qui alterius negotia
administranda suscipit, id praestare debet in sua
persona, quod in aliorum.

32 Idem libro tertio ad Vrscium Ferocem Si he-
reditatem aliter aditurus non essem9, quam cautum
milii fuisset damnum praestari et hoc mandatum inter-
is cessisset, fore mandati actionem existimo, si quis

autem mandaverit alicui, ne legatura a se repellat ,0,
longe ei dissimile esse: nara legatum adquisit.um
numqnam illi damno esse potuit; hereditas interdum
damnosa est. et 11 in summa quicumque contractus
tales sunt, ut qui cum que 12 eorum nomine Iideiussor
obligari posset, et mandati obligationem consistere
puto: neque enim multo referre, praesens quis inter-
rogatus fideiubeat an absens vel praesens18 mandet.
15 praeterea vulgo animadvertere licet mandatu credi-
torum hereditates 14 suspectas adiri, quos15 mandati
indicio teneri procul dubio est.

_ 33 Idem 16 libro quarto ex Minicio Rogatus ut
‘f ideiubcret’ 17 si in minorem summam se obligavit, recte
tenetur: si in maiorem, Tullianus verius putat' 17 quod a
plerisque responsum est eum, qui maiorem sum-
at mam quam rogatus erat Tidciussisset’ ”, hactenus man-
dati actionem habere, quatenus rogatus esset, quia
id fecisset, quod mandatum ei est: nam usque ad
eam summam, in quam rogatus erat, fidem eius spec-
tasse videtur qui rogavit.

34 AfeicaxVS ,e libro octavo quaestionum Qui 49o
negotia Lucii Titii procurabat, is, cum a debitoribus ' 23
eius pecuniam exegisset, epistulam ad eum emisit,

qua significaret certam summam ex admiuistratione
apud se esse eamque creditam sibi se debiturum cum
usuris semissibus: quaesitum est, an ex ea causa 25
credita pecunia poti possit et an usurae peti pos-
sint. respondit non esse creditam: alioquin dicen-
dum ex omni contractu nuda pactione pecuniam
creditam fieri posse, nec huic simile esse, quod, si
pecuniam apud te depositam convenerit ut creditam
habeas, credita fiat, quia tunc nummi, qui mei erant,
tui fiunt: item quod, si a debitore meo iusscro te
accipere pecuniam, credita fiat, id enim benigne re- :iv
ceptura est. his argumentum esse eum, qui, cum
mutuam pecuniam lu dare vellet, argentum venden-
dum dedisset, nihilo magis pecuniam creditam recte
petiturum: et tamen pecuniam ex argento redactam
periculo eius fore, qui accepisset argentum, et i»
proposito igitur dicendum actione mandati obligatum
fore procuratorem, ut, quamvis ipsius periculo nummi
fierent20, tamen21 usuras, dc quibus convenerit, prae-
1 stare debeat. Cum heres cx parte esses, mandavi 35
tibi, ut praedium hereditarium mihi emeres22 certo
pretio: emisti, pro coheredum quidem partibus non
dubie mandati actio est inter nos. pro tua autem
parte, posse dubitari ait, utruraue ex empto an 21
mandati agi oporleat: neque enim sine ratione quem24
existimaturum pro hac parte sub condicione con-
tractam emptionem, quod quidem maxime quaeri 431, 1
pertinere ait, ut26, si forte prius quam emptio fieret
decesserim et tu, cum scires me decessisse, propter
mandatum meum alii vendere nolueris, an heres meus
eo nomine tibi sit obligatus, et retro, si alii vendi-
deris, an heredi meo tenearis. 20 nam si quidem sub
condicione emptio facta videtur, potest agi, quem-
admodum si quaevis21 alia condicio post mortem cx- s
stitisset: si vero perinde mandati agendum sit, ac
si alienum fundum emi mandassem, morte insecuta,
cum id scieris, resoluto mandato nullam tibi actio-
nem cum herede meo fore, sed et si mandati agen-
dum esset, eadem praestanda, quae praestarentur, si
ex empto ageretur.

35 Nbiiatius 28 libro quinio membranarum Si fun-
dum, qui ex parte tuus est, mandavi 211 tibi ut eme- io
res mihi, verum est mandatum posse ita consistere,
ut mihi ceteris partibus redemptis etiam tuam par-
tem praestare debeas, sed si quidem certo pretio
emendas eas mandaverim, quanticumque aliorum par-
tes30 redemeris, sic et tua pars coartabitur, ut non
abundet mandati quantitatem, in quam tibi emendum
totum mandavi: sin autem nullo certo pretio consti-
tuto emere tibi mandaverim tuquc cx diversis pretiis
partes ceterorum redemeris, et tuam partem viri boni is
arbitratu aestimato pretio dari oportet,

36 Iavolekus libro septimo ex Cassio it.a ut
omnes summas maiores et minores coacervet et ita
portionem ei qui mandatum suscepit praestet, quod
1 et plerique probant. Simili modo et in illa spe-
cie, ubi certo pretio tibi emere, mandavi et aliarum
partium nomine commode negotium gessisti et vilius
emeris, pro tua31 parte tantum tilii praestatur quanti 20
interest tua32, dummodo intra id pretium, quod man-
dato continetur, quid enim fiet, si exiguo pretio hi,
cum quibus tibi communis fundus erat, rem abicero
vel necessitate rei familiaris vel alia causa cogeren-
tur? non etiam tu ad idem33 dispendium deduceris,
sed nec lucrum tibi ex hac causa adquirere debes,

(1) § 5 lust.. ( Grademvitz ) (2) sic S, propositae sint (sic)

F 3) callitatein F (4) fuit sponsor si biennio
(Oradentuilz) (5) judiciolo F (e) fuit fiduciae (Lenel) j
(7) sic FB, postea eum Mo. (e) ” lust. ( Eisele )

(b) »it S, esse F (10) sic S, repellet F (11) et
S, om. F (12) quicumque dei. Hat. cum B (13) vel
praesens 8 cum. B, om. F (u) sU S, heredes F

(15) sic 8, quod F (is) idem S, om. F (17) " lust.

(Lenel) (is) Africanus S, om. F (19) pecunia F
(211) ferint F (21) procuratorem, quamvis ipsius peri-
culo nummi fierent: ut tamen Mo. (22) emeres 8,
heres F (23) an S, a F (24) que F (25) ait
ut] ut ait Mo. (26) seqq. lust ? (de Medio) (27) quam-
vis F (2S) Neratius S, om. F (29) manda F (39) s,c

S, parte F (31) sic S, tuo F (32) interestua F

(33) idet F (34) cf. V at. 334*

VEL CONTRA

253

XVII l

191 ia cum mandatum gratuitum esse debet: neque enim
tibi concedendum est propter hoc venditionem rnipe-
■25 ilire 1 quod animosiorem eius rei emptorem esse

0 ’ tibi mandatum est cognoveris. Quod si
iendum qui per partes venit, emendum tibi man-
dassem,’ sed ita, ut non aliter mandato tenear, quam
si totum fundum emeres: si totum emere non po-
tueris2 in partibus emendis tibi negotium gesseris
(sive habueris3 in eo fundo partem sive md): et
eveniet ut is cui tale mandatum datum est periculo
suo interim partes emat et, nisi totum ement, mgra-

jo tis4 eas retineat, nam 5 * * propius est, ut cum
hniusmodi incommodis mandatum suscipi possit prae-
starique officium et in partibus emendis perinde at-
que in toto debeat’ ab eo, qui tale mandatum sua
;t sponte suscepit. Quod si mandassem tibi, ut fun-
dum mihi emeres, non addito eo, ut non aliter man-
dato tenear, quam si totum emeres, et tu partem vel
quasdam partes eius emeris, tum habebimus sine
dubio invicem mandati actionem, quamvis reliquas
partes emere uon potuisses.

j5 37 Aeiucanus libro octavo quaestionum Homi-
nem certum pro te dari fidciussi et solvi: cum man-
dati agatur8, aestimatio eius ad id potius tempus,
quo solutus sit, non quo agatur, referri debet, et
ideo etiamsi mortuus fuerit, nihilo minus Utilis ea
actio est. aliter in stipulatione servatur: nam tunc
id tempus spectatur quo agitur, nisi forte aut; per
promissorem steterit, qiui minus sua die solveret,
40 aut per creditorem, quo minus acciperet: etenim
neutri eorum Lustratio sua prodesse debet.

492, l 38 Marcellus libro singulari responsorum Lu-
cius Titius 1’ublio Maevio filio naturali domum com-
munem permisit non donationis causa creditori filii
obiigare: postea Maevio defuncto relicta pupilla tu-
tores eius iudieem adversus Titium acceperant et,
Titius de mutuis petitionibus: quaero, an domus
pars, quam Titius9 obligandam filio suo accommo-
8 dav it, arbitratu indicis liberari debeat. Marcellus re-
spondit, an et quando debeat liberari, es persona
debitoris itemque exeo, quod inter contrahentes actum
esset, ac tempore, quo res de qua quaereretur obli-
gata fuisset, iuilicem aestimaturum: est cnira earum
specierum iudicialis quaest-io, per quam 10 res expc-

1 diatur, uon absimilis illa, quae frequentissime agi-
tari solet, fidejussor au et prius quam solvat agere
possit, ut liberetur, nec tamen seniper exspectan-

10 dum est, ut solvat aut indicio accepto condemnetur,
si diu in solutione reus cessabit aut certe bona sua
dissipabit, _ praesertim si domi pecuniam fidejussor
non habebit, qua numerata creditori mandati actione
reum11 conveniat.

3f) Nf,r Atius libro septimo membranarum Et
Aristoni ct Celso patri placuit posse rem hae con-
dicione deponi mandatumque suscipi, ut res periculo
is eius _sit qui depositum vel mandatum suscepit: quod
e. mihi verum esse videtur,

4() 1 auljts libro nono ad edictum Si pro te prae-
™ t-e vct!LUte fideiusserim, nec mandati actio nec
est: secl Tlidara «tilem putant

« ajSvSS" ““ «•*

,, ad dictum provinciale Po-

S:l ,ih* i1^ PRrte ”4^ indicium
rit mandatum ^ b'Tiaudatum suscepit egressus fue-

quasi minor sit, eam a me emeris, et13 mandati mihi 492,23
teneberis, tantnndem et si tibi mandavi, ut vires
excuteres cius cui erani crediturus et renuntiaveris
eum idoneum esse, _ _ . 25

43 Idem libro trices imo tertio ad edictum Qui
mandatum suscepit, ut pecunias in diem collocaret,
isque hoc fecerit, mandati conveniendus est, ut euin
dilatione temporis actionibus cedat.

44 Idem libro sexagesimo secundo ad edictum
Dolus est, si quis nolit persequi quod persequi po- 30
test, aut si quis nolit quod exegerit solvere u.

45 Paulus libro quinto ad Flautium Si man-
datu meo fundum emeris, utrum cum dederis pre-
tium ageres15 mccum mandati, an et antequam des,
ne neccsse habeas res tuas vendere? et recte dici-
tur in hoc esse mandati actionem, ut suscipiam obli-
gationem, quae adversus te venditori competit: nam

et ego tecum agere possum, ut praestes milii adver- 35

1 sus venditorem empti actiones. _ Sed si mandatu
meo iudieinm suscepisti, manente iudicio sine iusta
causa non debes mccum agere, ut transferatur iudi-
eium in me: nondum enim perfecisti mandatum.

2 Item si, dum negotia mea geris, alicui de credi-
toribus meis 13 promiseris, et antequam solvas dicen-
dum. est te agere posse, ut obligationem suscipiam:
aut si nolit creditor obligationem mutare, cavere tibi

3 debeo defensurum te. 17 Si Iudicio te sisti promi- <0
sero’ 19 nee exhibuero 19, et antequam praestem man-
dati agere possum, ut me liberes: vel si pro te reus 493, 1

4 promittendi factus sim. Sed si maudavero tibi,
ut creditori meo solvas, tuque expromiseris et ex ea
causa damnatus sis, 'humanius est ct in hoc casu

5 mandati actionem tibi competere’20. Quotiens au-
tem ante solutam pecuniam mandati agi posse dixi-
mus, faciendi causa, nou dandi tenebitur reus: et
est aequum, sicut mandante aliquo actionem nacti s
cogimur cani praestare iudicio mandati, ita ex ea-
dem causa obligatos habere mandati actionem, ut

6 liberemur. Si fideiussor multiplicaverit summam,
in quam fideiussit, sumptibus ex iusta ratione factis,

7 totam eam praestabit is pro quo fideiussit. Quod
mihi debebas a debitore tuo11 stipulatus sum peri-
culo tuo: posse me agere tecum mandati in id, quod
minus ab ilio servate potero, Nerva Atiliciuus aiunt,
quamvis id maudatum ad tuam rem pertineat, el, 10
merito: tune enim liberatur is qui debitorem dele-
gat. si nomen eius creditor secutus est, uon eum

b periculo debitoris ab eo stipulatur. Idem iuris
est, si mandatu fidejussoris cum reo egissem, quia
sequenti mandato 22 liberaretur ex priore causa.

46 *31deu libro septuagensimo quarto ad edictum
Si quis pro eo spoponderit, qui ita promisit: ‘si Sti-
chum uon dederis, centum milia dabis:? et Stichum
redemerit vilius et solverit, ne contum milium stipu- is
latio committatur, constat posse eum mandati agere,
igitur commodissimo illa forma in mandatis servanda
est, ut, quotiens certum mandatum sit, recedi a forma
non debeat: at quotiens incertum ve! plurium cau-
sarum, tunc, licet aliis praestationibus exsoluta24 sit
causa mandati, quam quae ipso mandato inerant, si
tamen hoc mandatori expedierit, mandati erit actio.

47 1’ompontus libro tertio ex Plautio 25 Iuli, mus 20
ait, si fideiussori uxor doti ‘promiserit’, quod ei ex
causa fidejussoria debeat, nuptiis secutis coufestim
mandati adversus debitorem agere eum posse, quia
intellegitur abesse ei pecunia eo, quod onera matri-

1 monii sustineret. Si is, qui pro te hominem dare
fideiussit, alienum hominem stipulatori dederit, ncc
ipse liberatur ncc te liberat et ideo mandati actio-
nem tecum non habet, sed si stipulator eum horni- 23

(i) impendire F (2) s{r. S1 , . „

A (l) sic ingratiis F no tU o ” averis egerit solvere P” cum B, aut si quis nou exegerit qmd

prius F (71 sic % i,, „ W 1 nam S, om. F (e) pro- . exigere solvere F (15) «gea S (tc) sic S, eia F

an domus pa» o (S) F (») 9™ <«) iuugt 10. 3, 13. 27, t, c f.a) * ’ !«'*■ (W)

P (11) reum 8 om JUl'3 f CUm B, »m. F (10) qua (10) exhibero F (20) luet. (H. Krucger) (21) tuo

F cum B om F ' /, lun9e 4, 3, 7 § lf) (13) et S, om, F (22) sequente me mandatum Mo. (23) iunge

(H) aut ai quis nolit quod ex- ; 4-1, 7, u § 5 (24) exsoluta 8, exvolunta F (25) iunge l. 11

29

XVII 1

254

mandati

493, 26 nem usuceperit, dicendum esse Iuli arum ait libera-
tionem contingere: eo ergo casu mandati actio |)ost
usucapionem demum tecum erit.

4.8 Celsus libro septimo digestorum Quiutus Mu-
cius Scaevola ait. 6i quis sub usuris creditam pecu-
niam ‘fideiussisset’ 1 ct reus in indicio conventus cum
recusare vellet sub usuris creditam esse pecuniam
et» lideiussor' 1 solvendo usuras potestatem recusandi
se eas reo sustulisset, eam pecuniam a reo non petitu-
ram. sed si reus Tideiussori’ 1 deiumtiassct, ut recu-
saret sub usuris debitam esse nec is propter suam
existimationem recusare voluisset, quod ita solverit,
a reo petiturum, hoc bene ceusuit Scaevola: ‘‘parum
enim fideliter facit fideinssor in superiore casu, quod
potestatem eximere reo videtur suo i ure uti : edorum
iu posteriore casu non oportet esse noxiae fideiussori,
-49T 1 1 si perpereisset3 pudori suo. (Jum mando tibi, ut
credendo pecuniam negotium mihi geras mihique id
nomen praestes, meum4 in eo periculum, meum
emolumentum sit, puto mandatum posse consistere.
2 Ceterum ut tibi negotium geras, tui arbitrii sit
nomen, 'id est ut cuivis6 credas’31, fu recipias usuras,
periculum dumtaxat ad me pertineat, iam extra inun-
6 dati formam est, quemadmodum si mandem, ut mihi*1
quemvis fundum emas.

49 Marcellus libro sexto digestorum Servum
Titii emi ab alio buna fide et possideo: mandatu
meo eum Titius vendidit, cum ignoraret suum esse:
vel contra ego vendidi illius mandatu, cuin forte is,
cui heres exstiterit, cum emisset: de iure evictionis
et de mandatu7 quaesitum est. et puto Titium,

jo quamvis quasi procurator vendidisset, obstrictum emp-
tori neque, si rem tradidisset, vindicationem ei con-
cedendam, et idcirco mandati eum non teneri, sed
coutra mandati8 agere posse, si quid eius interfuis-
set, quia forte venditurus non fuerit, contra man-
dator, si rem ab eo vindicare velit, exceptione doli
Hummovetur et adversus venditorem8 testatoris sui
habet ex empto iure hereditario actionem.

50 Celsus libro trigesimo octavo digestorum Si

15 is qui negotia fideiuusons gerebat ita solvit stipula-
tori, ut reum fideiussoremque liberaret, idque utiliter
fecit, negotiorum gestorum actione fideiussorem 10 ha-
bet obligatum, nec refert, ratum habuit neo ne fide-
iussor. sed fideinssor 11 etiam antequam solveret pro-
curatori pecuniam, simul ac ratum Imbuisset, liabe-
1 ret tamen mandati actionem. Sive, cum frumen-
tum deberetur, fideinssor Africum dedit, sive quid
ex necessitate solvendi 12 plus impendit quam est pre-

'28 tiura solutae rei, sive Stichum solvit isque 13 decessit
aut debilitate flagitiove aci nullum pretium sui re-
dactus est, id mandati indicio consequeretur.

51 Iavqlexus libro nono ex Cassio Fideiussor
quamvis per 14 errorem ante diem pecuniam solverit;
repetere 15 tamen ab eo16 non potest ac ue mandati
quidem actionem, antequam dies solvendi veniat, cum
reo habebit.

25 _ 52 It, eu libro primo epistularum ‘Fideiussorenri,
si sine adiectione bonitatis tritici pro altero triticum
spopondit, quodlibet triticum dando reum liberare
posse existimo: a reo autem uon aliud triticum re-
petere poterit, quam quo pessimo tritico liberare se
a stipulatore licuit, itaque si paratus fuerit reus,
quod dando ipse creditori liberari potuit, fideiussori’
dare et fideiussori id quod dederit, ‘id est melius tri-

30 ticurn’ 17 condicet, exceptione eum doli mali snmmo-
veri existimo.

53 Papimanus libro nono quaestionum Qui fide
4 D5 1 alterius pro alio fideiussit praesente et uon recusante,

i

[

i

utrosqne obligatos18 habet iure mandati: quod « q9-
pro invito vel ignorante alterutrius 18 mandatum se- 1
cut-us fideiussit., eum solum convenire potest qui man-
davit-, non etiam reum promittendi: uee me movet
quod pecunia fideiussoris reus liberetur: id enim
contingit et si meo mandato pro alio solvas.

54 Idem libro vicesimo septimo quaestionum Cum b
servus extero se mandat emendum, uuilum manda-
tum est. sed si in hoc mandatum intercessit ut ser-
vus manumitteretur nec manumiserit, et pretium con-
sequetur dominus ut venditor et affectos ratione man-
dati agetur: finge filium naturalem vel fratrem osse
(‘placuit enim prudentioribus affectus rationem in bo-
nae fidei iudieiis habendam’20), quod si de suis num-
mis emptor pretium dederit (neque enim aliter indi- io
cio venditi liberari potest), quaeri solet, an utiliter
de peculio agere possit, et verius et utilius videtur
praetorem de iuiiusmudi contractibus servorum nou
cogitasse, quo se ipsi mala ratione dominis anfer-

1 reut11. Si liber homo bona fide serviens redimi 28
se mandaverit idque nummis emptoris factum sit.
contraria mandati actione, agi posse constat, ut tamen
actiones praestentur, quas habet emptor adversus
venditorem: fingo non manumisisse liberam perso- 15
nam emptorem.

55 Idem libro primo responsorum Procurator, qui
non res inclusas subtraxit, sed traditas nou reddidit,
iudicio mandati, non furti tenetur.

56 Idem libro tertio responsorum Qui mutuam
pecuniam dari mandavit,, omisso reo promittendi et
pignoribus nou distractis eligi potest: quod uti liceat

si litteris exprimatur, distractis quoque pignoribus 20
ad eum creditor redire poterit: etenim 23 quae dubita-
tionis tollendae causa contractibus inseruntur, ius

1 commune non laedunt. Fideiussor qui pecuniam
in iure optulit et propter aetatem eius qui petebat
obsignavit ac publice deposuit, confestim agere tnan-

2 dati potest. Non ideo minus omnis temporis bo-
nam fidem explorari oportet-, quod dominus post
annos quinque de 41 provincia reversus, 46 mox rei
publicae causa profecturus non acceptis rationibus 21
mandatum instauraverit, cum igitur n.d officium pro-
curatoris pertinuerit, quidquid ex prima negotiorum
gestorum administrationc** debuit ad secundam ra-
tionem transferre, secundi temporis causa priorem

3 litem suscipiet. Salarium incertae pollicitationis
neque extra ordinem recte petitur neque indicio tnan-

4 dati, ut salarium tibi constituat. Sumptus hona
fide necessario factos, etsi negotio finem adhibere
procurator non potuit, iudicio mandati restitui ne- 30
cesse est.

57 Idem libro decimo responsorum Mandatum
distrahendorum servorum defuncto qui mandatum
suscepit intercidisse21 constitit, quoniam tamen here-
des eius errore lapsi nou auirno furandi, sed exse-
quendi, quod defunctus suae curae fecerat, servos
vendiderant, eos ab28 emptoribus usucaptos videri
placuit, sed venaliciarium ex provincia reversum Fu- 35
blieiana actione non inutiliter 28 acturum, cum ex-
ceptio iusti dominii causa cognita detur aeque opor-
teat eum, qui certi hominis fidem elegit, ob errorem
aut imperitiam heredum adfici damno.

58 Paulus libro quarto quaestionum Si praece-
dente mandato TiLium defenderas quamvis mortuo eo,
cum hoc ignorares, ego puto mandati actionem ad-
versus heredem Titii competere, quia mandatum30 496,
morte mandatoris, non etiam mandati actio solvitur,
quod si sine mandatu defensionem suscepisti, nego-
tium quodammodo defuncti gerere institueras, et quem-

(l) ‘ ’ Just. ( Lcnel ) (1*) pr. fin. Ixist. ( Beseler ) (2) et dd.

Hat. (3) sipsepercisst-t. F (1) praesset meo F (5) cuius
F (6) tibi A et Graeci quidam (7) de mandatu S, om. F

(8) eum uon teneri sed contra mandati S cum B , om. F

(9) venditionem F» (tol fideiussorum F pi) sed si fide-
iussor S , om. F (12) dedit ei Decessitate solvendi
rive quid Mo. (13) isqui F (u) per S, ref F ]

(15) sic S, petere F (16) ab eo] a reo Mo., ab eo
eui solvit Kr. 17) glossa (. Kr .) (18) obligatus

F (13) alterius diti. (20) ‘ ’ Iust. {Pernice) (21) aufert
F (22) redi F (23) seqq. = 1). 50, 17, 81 (2-t) de

S, om. F (25) rursus ins. Mo. (26) administrationem F
(27) interccdisse F (25) ad F (29) sic S cum B, non
] utiliter F (30i mnn luturum F (31) ” Jusi. [Eisele)

VEL CONTRA

235

XVII i

4<)fi 3 admodum, si illum liberasses, competeret tibi nego-
t iorum gestorum actio, ita potest dici et heredem
1 eius eadem actione teneri '. Luctus Titius cre-
6 ditori suo mandatorem dedit: deinde defuncto debi-
tore maiore parte creditorum consentiente a prae-
tore decretum est, ut portionem creditores ah here-
dibus ferant, absente eo creditore apud quem man-
dator exstiterat: quaero, si mandator conveniatur an
eandem habeat exceptionem quam heres debitoris,
respondi: si praesens apud praetorem ipse quoque
consensisset, pactus videtur iusta ex causa eaque
exceptio et fideiussori danda esset et mandatori, sed
io cum proponas eum afuisse, iniquum est auferri ei
electionem (sicut pignus aut privilegium), qui potuit
praesens id ipsum proclamare nec desiderare decre-
tum praetoris, nec enim2 si quis dixerit sum raoven-
dum creditorem, heredi consulitur, sed mandatori vei
fideiussori, quibus3 mandati indicio eandem partem
prae staturus est. plane si ab fiere.de4 partem acce-
pisset, an in reliquum permittendum esset creditori
fidejussorem* convenire, dubitatum est: sed videbitur
15 consentire decreto conveniendo heredem.

59 Idem libro quarto responsorum Si 6 mandatu
Titii Calpurnius pecuniam quam Titius credebat sti-
pulatus esset non donandi animo’, mandati indicio
eum ab herede Titii posse conveniri, ut actiones suas
praestet: 'idem est et si exacta est a Calpurnio pe-

1 cunia’ Paulus respondit fideiussorem, qui rem
20 pignoris iure. obligatam a creditore emit, mandati iu- i

dicio conventum ab herede debitoris oblato” omni
debito10 restituere cum fructibus cogendum11 neque
habendum similem extraneo emptori, cum in omni

2 contractu bonam fidem praestare 13 debeat. Pau-
lus respondit die adiecto in mandato, intra quem
praestaturum se Lucius Titius scripsit, non esse im-
pedimento, quo mimis etiam post eum diem conve-

3 niri mandati indicio possit. Paulus respondit unum ;
ex mandatoribus in solidum eligi posse, etiamsi non

25 sit concessum in mandato: post condemnationem au- .
t.em in duorum personam collatum necessario ex causa !
iudicati singulos pro parte dimidia conveniri posse
•1 et debere. Creditor pignus vendidit: quaero, an,
si evicta sit possessio emptori, regressum creditor ad
maudatorem habere possit et an intersit, creditoris
iure vendiderit13 an communi iure promiserit. Paulus
respondit, si creditor ex pretio pignorum debitum
au consecutus non sit, mandatorem liberum non videri,
ex hoc responso apparet, si evictionis nomine non

5 teneatur, proficere eam rem ad liberationem/14 ‘Ille ,
‘illi salutem. Mando tibi, ut Blaesio Severo adfini
‘meo octoginta credas sub pignore illo et illo: in ■
‘quam pecuniam et quidqiud usurarum nomine ac-
ee8Serit> indemnem rationem tuara me. esse ex cimsa 1
^mandati ir. cum diem, quoad vixerit Blaesius Seve-
rus, praestatumm.’ postea saepe conventus manda-

85 ter non respondit: quaero, an morte debitoris libe-
ratus sit. Paulus respondit mandati obligationem per-
petuam esse, licet m mandato adiectum videatur in-
5n eum"1 r,r^ti0ueTI! tl,am. me 15 esse ex causa mandati

6 staturinn pqU|ad racrlt BlaesiuB Severus, prae-
rroid] , , '« „Pa!*hl8 respondit non videri mandati

7= c £ i iCr in raandat0 lectum sit,
iussor neoue u t deb,tore «feretur, si neque fide- ;
i m , na ? que pi=n?ra accepta sint, i

>.f AETor,ii libro primo responsorum Creditor t

mandatorem convenit: is condemnatus provocavit: 497, f
quaerendum est, an manente appellatione debitor a

1 creditore conveniri potest, respondi posse. Ad
eum qui uxorem ducturus erat litteras fecit tales:

‘Titius Seio salutem. Semproniam pertinere ad ani-
mum meum cognovisti: ideoque cum ex voto meo 5
‘nuptura tibi sit, velim certus sis secundum dignita-
‘tem tuam contrahere te matrimonium, et quamvis
‘idonee repromissuram tibi Titiam matrem puellae
‘dotem sciam, tamen et ipse quo magis conciliem
‘animum tuum domui17 meae, fidem meam interponere
‘non dubito: quare scias, quodeumque ab ea ex hac
‘causa stipulatus fueris, id me mea fide esse iussisse
‘salvum te habiturum.' atque ita Titia, quae neque
Titio19 mandaverat neque ratum habuerat quod scrip-
serat, dotem Seio promisit, quaero, si heres Titii
ex causa mandati praestiterit, an actione mandati
heredem Titiae convenire potest, respuudi secundum
ea quae proponuntur non posse19, item quaesitum
est, an nec negotiorum gestorum, respondi nec hoc
nomine iure agere posse: palam enim facere20 Titium
non tam Titiae nomine, quam quod consultum31 vellet,
mandasse, itera si maritus adversus mandatorem age-
ret, an aliqua exceptione summoveatur? respondi is

2 nihil proponi, cur siimmovendus sit. Duobus quis
mandavit negotiorum administrationem : quaesitum est,
an unusquisque mandati iudicio iu solidum teneatur,
respondi unumquemque22 pro solido eonveuiri debere,
dummodo ab utroque non amplius debito exigatur.

3 Si inter maritum et socerum id actum esset vei

tacito intellectu23, ut onus exhibendae uxoris adi
maritum rediret praestante patre dotis usuras, nul-
lam actionem superiore ad recipiendum quod negetur 20'
consumptum : quod si pater puellae exhibitionem

mandasse se doceat, actionem mandati competere.

4 Lucius Titius fratris filio commisit rerum suarum
administrationem ita: Srt<o rlxrw ya/priv. iyth nlv naret
yiiotr rivat rott/^ot rd vttIo n arpde xat rotv rov ecaradi
v/<vvsi nfjayftarrdrOiltti fiiytt rov rn <i AnirpoTTixdr
nitri vt ei d'rl xal toiovtov Ttvds^ intToitim oor
nevi 7t ivxtov t (7) “ 5 gjumt’ i!>s HiS.ciS :r yay u an IO ijOai,
rir r nealelv (tii.eiS rtrr 0 aoritlco dni (iri dyopd^et. v eirs 25
drtovv nodTTftv, (hi xipiw Svrt t<oi> luatV l/ioi: nirrr/t
xvpta rii ! 'ttS aoff ytrdusva rfyovtrdrtrv xal j/j/fllr Avti-
iJyovrde oot ttoo fnjSeti/dv tznu^Lj -r>. qnaesitum est,

si quid non administrandi animo, sed fraudulenter
alien asset vel mandasset, an valeret, respondi eunt
de quo quaereretur plene quidem, sed quatenus res
ex fide agenda esset, mandasse, item quaero, an,
cum Seius magistratu functus debitor exstitisset, Lu- 3»
cius Titius eo nomine conveniri27 possit vel res eius
obligatae essenr, propter verba epistulae supra scripta,
respondi neque conveniri posse neque res obligatas esse.

bl Paulus libro secundo cui Neratium Quod filio
familias25 ut peteret mandavi, emancipatus exegit:
de peculio intra annum utiliter agam. Paulus: sed
et cum filio agendum est.

6/ Scaevola libro sexto digestorum Cum confero- 35
versia esset de hereditate defunetae inter scriptum
heredem et patruum Maevium et amitas, Maevius
litteris ad sorores suas factis declaravit commune 49-3, 1
futurum, qniilquid ad eum ex eventu litis heredita-
riae pervenisset, neque stipulatio litteras secuta est:
quaesitum est, cum transegerit idem Maevius cum
scripto herede ita, ut praedia et aliae quaedam res

quibus] «im" Ji * i? j2^ eni“ del’ Mn- (3) vel f. t

inssorctnl F cum B W heredem F (5) fide-

F M , , L’ mandatorem Folatzi <\\ gi ,v

<-L ^“«‘rulatus esset Paulus 1

ablato F (101 rem u ' 5 a2c $, cum BS,

ruriFS (13) vendid .(42) . Prae:

(15) me S om 7? t . ffwssa, (Cuiacius)

P (,8)UoV

hac de re Mn ^ e esse ie (20) facere]

queinquem F (23) Ln 1" ae lJis’ (’-2) nnum-

4 (23) intellectum van de Water (24) rwr

tov narnii vliv Mo ?ilv r. tt. vtdr BS (25) rcov
B, om. F (26) id est: Seio filio salutem. Mihi qui-
dem videtur naturae conveniens, ut patris necessari-
orumque patris fi 1 1 lia curam gerat nec quisquam pro-
curationem requirat, at si ea quoque quodammodo opus
est, rerum menrum omnium procuratorem te facio, ut
de iis constituas ut voles, sive vendere volee sive pi-
gnori rem obligare sive emere sive aliud quidvis facere,
tamquam dominus rerum mearum, cum ego ratum
habiturus sim quaceunque gesseris neque in ulla re
tibi contra dicturus (27) convenire F (28) filias F

29 *

XVII !. 2

256

MANDATI VEL CONTRA

49S, 3 ex ea transactione ad eum pervenirent, an ex litteris i
stlis possit a sororibus conveniri, respondit posse.

B 1 Mandavi in haec verba: ‘Lucius Titius Gaio suo1
‘salutem. Peto et mando tibi, ut fidem dicas5 pro
‘Publio Maevio apud Sempronium: quaeque a Publio
‘soluta tibi nou fuerint, me repraesentaturum hac3
‘epistula manu mea scripta notum tibi facio.' quaero,
si non fidei ussisset, sed mandasset creditori et alias
egisset quam quod4 ei mandatum esset, au actione
mandati5 teneretur, respondit teneri.

io “ •

PRO SOCIO.

1 PaULUS libro trigesimo secundo ad edictum
Societas coiri’ potest vel in perpetuum, id est dum
vivuut, vel ad tempus vel ex tempore ‘vel sub cou-
1 dicione’. In societate omnium bonorum omnes res
quae coeuntium sunt continuo communicantur,
is 2 Gajus libro decimo ad edictum provinciale quia,
licet specialiter traditio non interveniat, tacita tamen
creditur intervenire.

3 Paulus libro trigesimo secundo ad edictum Ea
vero, quae in nominibus erunt, manent in suo statu :

1 sed actiones invicem praestare* debent. Cum
specialiter omnium bonorum societas coita est, tunc

20 ct hereditas et- legatum et quod donatum est aut
quaqua ratione adquisitum communioni5 adquirctur.

2 De- illo quaeritur, si ita sit coita societas 10 , ut,
si qua iusta hereditas alterutri obvenerit, communis
sit, quae sit11 iusta hereditas, utrum quae iure legi-
timo obvenit an etiam ea quae testamento? et pro-
babilius est ad legitimam hereditatem tantum hoc

3 pertinere. Societas si dulo malo aut fraudandi
causa coita sit, ipso iure nullius momenti est, quia

25 fides bona contraria est fraudi et dolo.

4 Modestinus libro tertio regularum Societatem
coire et re et- verbis et per nuntium posse nos du-
1 biura non est. Dissociamur renuntiatione morte
capitis minutione et egestate.

5 Ulpianus liljro trigesimo primo ad edictum So- :
*o eietates contrahuntur sive universorum bonorum sive

negotiationis alicuius sive vectigalis sive etiam rei
i unius. Societas autem coiri potest et valet etiam
inter eos, qui non sunt aequis facultatibus, eum ple-
rumque pauperior opera 15 suppleat, quantum ei per
comparationem patrimonii deest. donationis causa so-
cietas recte non contrahitur.

6 Pomponius libro nono ad Sabinum 25 Si socie- .
Bt tatem meeum coieris ea condicione, ut partes societa- ,

tis constitueres, ad boni viri arbitrium ea res redi- i
genda est: et conveniens est13 viri boni arbitrio, ut :
non utique ex aequis partibus soeii simus, veluti si
alter plus operae industriae pecuniae in societatem
collatu rus sit.

499.1 7 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Coire so- .

cietatem et simpliciter lieet: et si uon fuerit distinc-
tum, videtur coita esse universorum quae ex quaestu
veniunt, hoc est si quod lucrum ex emptione vendi-
tione, locatione conductione descendit.

B Paulus libro sexto ad Sabinum Quaestus enim
b intellegitur, qui ex opera cuius descendit.

9 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Nec ad-
iecit Sabinus hereditatem vel legatum vei donationes
mortis causa sive non mortia causa, fortassis haec
ideo, quia non sine causa obveniunt, 6ed ob meri-
tum aliquod accedant

10 Paulus libro sexto ad Sabinum et quia ple- 499, ,
rumque vel a parente vel a liberto 14 quasi debitum 15 io
nobis hereditas obvenit:

11 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum et ita
de hereditate legato donatione Quintus Mucius scribit.

12 Paulus libra sexto ad Sabinum Sed nee aes
alienum, nisi quod ex quaestu peudebit, veniet in
ratiuuom societatis '6.

13 Idem libro trigesimo secundo ad edictum Sed is
et si adiciatur, ut et quaestus et lucri socii sint,
verum est non ad aliud lucrum, quam quod ex quaestu
venit, hanc quoque, adiectionem pertinere.

14 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Si con-
venerit inter socios, ne intra certum tempus commu-
nis res dividatur, non videtur convenisse-, ne socie-
tate abeatur. quid tamen si lioc convenit, ne abea- 20
tur, au valeat? eleganter Pomponius scripsit frustra
hoc convenire: nam et si nou convenit, si tamen in-
tempestive renuntietur societati, esse pro socio actio-
nem. sed et si convenit, ne intra certum tempus
societate abeatur, et ante tempus renuntietur, potent
rationem habere renuntiatio, nec tenebitur pro socio
qui ideo renuntiavit, quia condicio quaedam, qua so-
cietas erat coita, ei nou praestatur: aut quid si ita
iniuriosus et damnosus socius sit, ut nou expediat
eum pati?

15 Pomponius libro tertio decimo ad Salinum
vel quod ea re frui nori liceat, cuius gratia negotia-
tio suscepta sit?

16 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Idern-
que* erit dicendum, si socius renuntiaverit societati,
qui rei publicae causa diu et invitus sit afuturus:
quamvis nonnumquam ei obici possit, quia potuit et do
per alium societatem administrare vei socio commit-
tere: sed hoc non alias, nisi valde sit idoneus socius
aut facilis afuturo etiam per alium societatis adrni-

1 nist-ratio. Qui igitur 17 paciscitur ne dividat, nisi
aliqua iusta ratio intercedat, nec vendere poterit, ne
alia ratione efficiat 'B, ut dividatur, sed sane potest
dici venditionem quidem non impediri, sed exceptio-
nem adversus emptorem locum habere, si ante divi-
dat, quam divideret is qui vendidit. 3?

17 Paulus libro sexto ad Sabinum Sed et so-
cius qui alienaverit contra pactionem accipit15 com-
mittit ct tenetur societatis aut communi dividundo

1 indicio. Si absenti renuntiata societas sit, quoad
is scierit, r,v.od is adquisivit qui renuntiavit i:i com-
mune redigi, detrimentum autem solius eius esse qui 500, 1
renuntiaverit: sed quod absens adquisiit, ad solum
eum pertinere, detrimentum ab eo factum commune

2 esse. In societate autem coeunda nihil attinet de
renuntiatione cavere20, quia ipso iure societatis intem-
pestiva renuntiatio in aestimationem venit.

18 Pomponius libro tertio decimo ad Sabinum b
Si servus societatem coierit, non sufficiet, si iubeatnr

a domino servus abire a societate, sed socio renun-
tiandum est.

19 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Qui

admittitur socius, ei tantum socius est qui admisit,
et21 recte: cum enim societas consensu contrahatur,
socius mihi esse non potest quem ego socium esse
nolui'*'2 * *, quid ergo si socius meus eum admisit? er
soli socius est. 10

20 ri l dem libro trigesimo primo ad edictum (natu
socii mei socius meus socius non est,)

21 Idem libro trigesimo ad Sabinum et quidquid
fuerit de societate nostra consecutus, cum ilio qui
eum adsumpsit communicabit, nos24 cum eo nou

(1) Gaio Seio Ho/fmann (2) di nos F (3) haec F coita sit F* ct sic simUiterve S, societas F' (ll) «9

(4) quod dei. edd. (3) Titius ins. Mo. S, um. F (12) operas F (13) est S, et F (14) vel

(6) So5. *1. *2. *3. *5. 6...12. *13. 14...*20. 21. *22. 23. *24. 25. alialiberto F (]5) debitum F“ cum B, debita F*?

*2C. 27. 29... St. *33. *34. 35...*40. *42. *43, *44. 4B.„*49. Sfl. 51. ■ (ifi) rtc S, societas F (17) igitur FS, intra biennium

*52. 53...*68. *53. 80. *fil. 62. 63. 65.. .73; Ed. *4. *28. *32. *41. , legerunt Q-racci (ls) efficiet F (jg) accipit o«*~

74, ..76. 78. SO; Pap. *G4. *77. *79. 81. ..83; App. 84. — Bas. \ S recte (26) eundem ins. F, om. S (21) et 5«“"'

12, t. — Cf. Inst. 3, 25; Cod. 4, 37 (7) ociri F (s) pra- B, ut F (22) sic S, noluit F (23) — 50, 17, 47 i l

«tare F (8) communionum F (tu) sic Mo., societas (24) ei ins. F, om. S (25) cf. I. 7«. 80

PRO SOCIO

257

XVII 2

500,15 communicabimus, sed factum eius praestabitur so^
cietati, hd est aget socius et societati praestabit quou

fuerit consecutus’ , . . ,

22 Gajus libro decimo ad edictum provinciale
Ex contrario factum quoque sociorum debet ei prae-
stare sicuti suum, quia ipse adversus eos habet ac-
tionem. item certum est nihil vetare prius inter
eum qui admiserit et eum qui admissus fuerit soeie-

20 tatis indicio agi, quam agi incipiat inter ceteros ct
eum qui admiserit. .

23 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Ue ilio
Pomponius dubitat, utrum actionem euro mandare
sociis sufficit, ut, si facere ille non possit, nihil ultra
^ociis praestet, au vero indemnes eos praestare de-
beat. et puto omnimodo eum teneri eius nomine,
quem ipse solus admisit, quia difficile est negare
l culpa ipsius admissum. Idem quaerit, an com-

25 modum, quod propter admissum socium accessit, com-
pensari cum damno, quod culpa praebuit, debeat, et
ait compensandum, quod non est verum, nam et Mar-
cellus libro sexto digestorum scribit, si servus unius
ex sociis societati a domino praepositus neglegenter ver-
satus sit, dominum societati qui praeposuerit praesta-
tnrmn nec compensandum commodum, quod per ser-
vum societati accessit, cum damno: et ita divum

30 Marcum pronuntiasse, nec posse dici socio: ‘abstine
'commodo, quod per servum accessit, si 3 damnum
'petis'.

24 IiulU libro trigesimo primo ad edictum Plane
si ambo socii servum alterius praeposuerint, non te-
nebitur dominus eius nomine, nisi dumtaxat de pe-
culio: commune euirn periculum esse oportet, cum
ambo eum praeponamus,

25 1 Paulus libro sexto ad Sabinum Non ob eam

35 rem minus ad periculum socii pertinet quod negle-

geutia eius perisset, quod in plerisque aliis industria
eius societas aucta6 fuisset: et hoc ex appellatione
imperator pronuntiavit.

26 Ulpianus libro trigesimo primo ad edictum
'Et ideo’. si socius quaedam neglegenter in societate
egisset, in plerisque autem societatem auxisset, non
compensatur compendium cum neglegentia, ut Mar-
cellus libro sexto digestorum scribsit.

io 27 Paulus libro sexto ad Sabinum Omne aes
501,1 alienum, quod manente societate contractum est, de
communi solvendum est, licet posteaquam societas
distracta* est solutum1 sit. igitur et si sub condi-
cioni; promiserat et distracta societate condicio ex-
stitit, ex communi solvendum est: ideoque si interim
societas dirimatur, cautiones interponendae sunt.

5 28 Idem libro sexagesimo ad edictum Si socii8

sumus et unus ex die pecuniam debeat ct ‘dividatur
societas’ B, non debet hoc deducere socius quemad-
modum praesens pure 10 debet ", sed ‘omnes dividere’9
etoCiiTTr°’ cura <^i:s venerit, defensu iri socium.

Ulpianus libro tngensimo ad 'Sabinum Sinon
lucri nt. partes societati adiectac, aequas cas esse con-
Placuerit, ut quis duas partes vel tres
In1 • i’ a,hus llnan?; an caleat? placet valere, si modo
ahqiud plus contulit societati vel pecuniae vel operae
l vel cuiuscumque alterius rei causa" Ita cuiri

sential Tuc™me’ Ut mlJlalIt " Partem alter

3 ver<J «>mmuue sit, Cassius putat:

tanti 14 sit oT>er'llm iiVa ?-k'r Gabinus scribit, si

tanti est inii., ’,<5-Uantj damnum est: plerumque enim

Aam ^ plus societati conferat

15 l pericula Arist^S

hanc societatem £

F’ 0m- S <3

fG) diKtra E lu‘n9e 26, 7, 16 (5) aucta S, om

t *F,r W solvendum Mo. (s) nociii

/Z • (U™li <«» r»re f. fi, % O

bet, debitum ito. (ll) Musa dcL I/al\ ’

1 consentimus talem societatem nuiiam esse, ut alter 50 i , it
lucrum sentiret, alter vero nullum lucrum, sed dara-

■ mira sentiret: iniquissimum enim genus societatis est.,
ex qua quis damnum, non etiam lucrum spectet.

30 Paulus libro sexto ad Sabinum Mucius libro 20
' quarto decimo scribit non posse18 societatem coiri,

ut aliam damni, aliam lucri partem socius ferat:

Servius in notatis Mucii ait nec posse societatem ita
contrahi, neque enim lucrum intellegitur nisi omni

■ damno deducto 10 neque damnum nisi omni lucro de-
I ducto: sed potest coiri societas ita, ut eius lucri,

quod reliquum in societate, sit omni damno deducto,
pars alia feratur, et cius damni, quod similiter relin- «
qnatnr, pars alia capiatur.

31 Ulpianus libro trigensimo ad Sabinum Ut sit
pro socio actio, societatem intercedere oportet: nec
enim sufficit rem esse communem, nisi sociatas inter-
cedit20. communiter autem res agi potest etiam citra

• societatem, ut puta cum non affectione societatis in-
cidimus in communionem, ut evenit in re duobus le-
gata, item si a duobus simul empta res sit, aut si 3<i
hereditas vel donatio communiter nobis obvenit31,
ant si a duobus separatim emimus partes eorum non
socii futuri.

32 Ini: ai libro secundo ad edictum Nam cum trac- 502, 1
tatn habito societas coita est, pro socio actio est,

; cum sine tractatu in re ipsa et negotio, communitor
’ gestum videtur,

33 Idem libro trigensimo primo ad edictum ut
in conductionibus publicorum, itera in emptionibus:
nam qui nolunt inter se contendere, solent per nun-

: tium rem emere in commune, quod a societate longe 5
remotum est. et ideo societate sine tutoris auctori-
tate coita pupillus non tenetur, attamen communiter
gesto tenetur.

34 Gaius libro decimo ad edictum provinciale Qui-
1 bus casibus si quid forte unus in eam rem impen-
derit sive fructus mercedcsve unus perceperit vel
deteriorem fecerit rem, non societatis iudicio locus

! est, sed inter coheredes quidem familiae herciscendae
j iudicio agitur, inter ceteros communi dividmido. inter :o
eos quoque, quibus hereditario iure communis res
est, posse et communi dividnndo agi.

35 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Nemo
potest societatem heredi suo sic parere, ut ipse heres
socius sit: iu liereilein autem socii proponitur actio,

■ ut bonam fidem praestet

3G Paulus libro sexto ad Sabinum et acti etiam 13
. culpam, quam is praestaret33 in cuius locum succes-
sit, licet socius non23 sit,

37 Pomponius libro tertio decimo ad Sabinum
Plane si hi, qui sociis heredes exstiterint, animum
inierint societatis in ea hereditate, novo consensu

i quod postea gesserint- efficitur, ut in pro socio actio-
nem deducatur.

38 Paulus libro sexto ad Sabinum Pro socio 2«
arbiter prospicere debet cautionibus in futuro damna
ve! lucro pendente ex ea societate, quod Sabinus in
omnibus bonae fidei iudiciis existimavit, sive gene-
ralia eunt (veluti pro socio, negotiorum gestorum,
tutelae) sive specialia (veluti mandati, commodati,

1 depositi). Si tecum societas mihi sit et res ex
societate communes, quam impensam in eas fecero
quosve fructus ex his rebus ceperis, vel pro socio 23
: vel communi dividnndo me consecuturum et altera
1 actione alteram tolli Proculus ait.

39 Posi PONIUS libro tertio decimo ad Sabinum Si
fundus mihi tecum communis sit et in eum mortuum
intuleris, agam tecum pro socio.

40 3‘ lDF.it libro septimo decimo ad Sabinum Heres
socii quamvis socius non est, tamen ea, quae per »1

FKS, nullius F« (14) tante F fm) ita Mo. (16) peri-
culo F* (17) totum «ce. jee. BS (18) probe Mo.

(19) deducta F (20) intercedat F* (21) obveniat
F* (22) prastarct F (23) non S, oin. F (24) iunge
27, 7, 1 pr.

XVII 2

258

PRO

£02, 30 defunctum inchoata sunt per heredem explicari de-
hent: in quibus dolus eius admitti potest.

41 UlFIAKUS libro vicensimo ad edictum Si quis
a socio poenam stipulatus sit, pro socio non aget,
si Lautu udem ia poenam sit, quantum eius inter-
fuit.

42 Idem libra quadragemtimo quinto ad Sabinum
3K Quod si ex stipulatu eam consecutus sit, 1 postea pro

socio agendo hoc minus accipiet poena ei in sortem
imputata.

43 Jdfm libro vkensimo octavo ad edkiitm Si
actum sit communi dividundo, non tollitur pro socio
actio, quoniam pro socio et nominum rationem habet
et adiudicat.ioncm non admittit. 2 socl si postea pro
socio agatur, hoc minus ex ea actione consequitur,
quam cx prima actione consecutus est,.

30 44 Idem libro trigensimo primo ad edictum Si

margarita tibi vendenda dedero, ut, si ca decem ven-
didisses, redderes milii decem, ei pluris, quod exce-
£'0, i dit tu haberes, mihi videtur, si animo contrahendae
societatis id actum sit, pro socio esse actionem, si
mirius, praescriptis verbis.

45 Idem libro trigensimo ad Sabinum Rei com-
munis nomine cum socio furti agi potest, si per fal-
laciam clolove malo amovit 'vel rem communem ce-
f laudi animo contrectet'3: sed ct pro socio actione ob-
strictus est, nec altera actio alteram tollet, idcmqne
in omnibus bonae fidei indiciis dicendum est.

4 fi Paulus libro sexto ad Sabinum Idem est et
in colono ct in eo qui negotia gerit et qui manda-
tum nostrum exsequitur et in tutore.

47 Ulpianus libro trigensimo ad Sabinum Sed
ia si ex causa furtiva condixero, cessabit pro socio actio,

1 'nisi si pluris inea intersit’1. Si damnum in rc5
communi socius dedit, Aquilia teneri r.ura et Celsus
et Inlianus et Pomponius scribunt:

48 Paulus libro sexto ad- Sabinum sed nihilo
minus et pro socio tenetur,

49 UuriAXUS libro trigensimo primo ad edictum
si hoc facto societatem laesit, si verbi gratia nego-
tiatorem servum vulneraverit vel occidit.

15 50 Paulus libro sexto ad Sabinum Sed actione

pro socio consequitur, ut altera actione contentus
esse debeat, quia utraque actio ad rei persecutionem
respicit, non ut furti ad poenam dumtaxat.

51 Ulptaxu.s libro trigensimo ad Sabinum Merito
autem adiectum est ita demum furti actionem esse,
si per fallaciam et dolo malo amovit, quia, cum sine

20 dolo malo fecit, furti non tenetur: et sane plerum-
que credendum est eum, qui partis dominus est, iure
1 potius suo re uti quam furti consilium inire. Et
ideo videbimus, an Fabia teneatur, et ratio quidem
facit,' ne teneatur, verum0 si plagium fecit vel sup-
pressit, Fabia teneri.

52 Idem libro trigensimo primo ad edictum Cum
duobus vicinis fundus conjunctus venalis esset, alter
ex his petit ab altero, ut eum fundum emeret, ita ut

25 ca pars, quae suo fundo iuncta esset, sibi cederetur :
mox ipse eum fundum ignorante vicino emit: quae-
ritur, an aliquam actionem cum eo vicinus habeat.
Inlianus scripsit implicitam esse facti quaestionem:
nam si hoc solum actum est, ut fundum Lucii Titii
vicinus emeret et mecum communicaret, adversus me
qui emi nullam actionem vicino competere: si vero
id actum est, ut quasi commune negotium gereretur,
so societatis iudicio tenebor, ut tibi deducta parte7

1 quam mandaveram reliquas partes praestem. Venit

2 autem in hoc indicium pro socio bona fides. Lltrum
ergo tantum dolum an etiam culpam praestare so-
cium oporteat, quaeritur, et Celsus libro septimo
digestorum ita scripsit: socios inter se dolum 'ct cul-
pam’’* praestare oportet, si in coeunda societate, in-
quit, artem operamve pollicitus est alter, voluti cum

pecus jit commune pascendum aut agrum politori 503 M
damus in commune quaerendis fructibus, nimirum ibi 35 '
etiam culpa praestanda est: pretium enim operae
artis est velamentum ll. quod si rei ccmirnni soeins
£ necuit, magis admittit culpam quoque, venire. Lamna
quae imprudentibus accidunt, hoc est damna fatalia,
socii 11011 cogentur praestare: ideoque si pecus aesti- 504,1
matum datum sit et id latrocinio aut incendio pe- ’
rierit, commune damnum est, si nihil dolo aut culpa
acciderit cius, qui aestimatum pecus acceperit: quod
si a furibus subreptum sit, proprium eius detrimen-
tum est, quia custodiam praestare debuit, qui aesti-
matum accepit, haec vera sunt, ct pro socio erit
actio, si modo societatis contrahendae causa pas- 5

4 cenda data sunt quamvis aestimata. Quidam sa-
gariam negotiationem coierunt: alter ex his ad merces
comparandas profectus in latrones incidit suamque
pecuniam perdidit, servi eius vulnerati sunt resque
proprias perdidit, dicit Inlianus damnum esse com-
mune ideoque actione pro socio8 damni partem di-
midiam adgnoscere debere tam pecuniae quam rerum

1 ceterarum, quas sccum non tulisset socius nisi ad
merces communi nomine comparandas proficisceretur, le
sed et si quin in medicos impensum est, pro parte
socium agnoscere debere, rectissime Inlianus probat8,
proinde et si naufragio quid periit, cuin non alias
merces quam navi solerent advehi, damnum ambo
sentient: nam sicuti lucrum ita damnum quoque
commune esse oportet, quod non culpa socii eou-

5 tingit. Cum duo erant argentarii socii, alter eo-
rum aliquid separatim quaesierat et lucri senserat:
quaerebatur, an commune esse lucium oporteret, et is
imperator Severus Flavio Felici in haec verba re-
scripsit: ‘etiamsi maxime argentariae societas inita
‘est, quod quisque tamen socius non ex argentaria
‘causa quaesiit, id ad communionem non pertinere

6 ‘explorati i uris est’. Papinianus quoque libro tertio
responsorum ait: si fratres parentium indivisas here-
ditates ideo retinuerunt, ut emolumentum ac damnum

in his commune sentirent, quod aliuudc quaesierint 2»

7 in commune non redigetur. Item ex facto con-
sultum respondisse se ait libro tertio responsorum :
inter Flavium Victorem et Bellicum Asianum placue-
rat, ut locis emptis pecunia Victoris monumenta fie-
rent opera et peritia Asiani, quibus distractis pecu-
niam Victor cum certa quantitate reciperet, super-
fluum Asianus acciperet, qui operam in societatem

8 contulit: erit pro socio actio. Idem Papinianus
eodem libro ait, si inter fratrea voluntarium consor- 25
tium initum fuerit, et stipendia ceteraque salaria in
commune redigi iudicio societatis, quamvis filius eman-
cipatus haec dou cogatur conferre fratri, inquit, in
potestate manenti, quia et si in potestate maneret,

9 praecipua ea haberet. Idem respondit societatem
non posse ultra mortem porrigi, et ideo nec liber-
tatem de supremis iudieiis constringere quis poterit,
vel 10 cognatum ulteriorem proximioribus praeferre.

10 Idem respondit: socius, qui cessantis cessactiumve 39
portiones insulae restituerit, quamvis aut sortem cum
'certis’11 usuris intra quattuor menses, postquam opus
refectum erit, recipere potest exigendoque privilegio
litetur aut deinceps propriam rem habebit., potest
tamen pro socio agere ad hoc, ut consequatur quod
sua intererat, finge enim malle eum magis suum con-
sequi quam dominium insulae, oratio enim divi Marci
idcirco quattuor mensibus finit 'certas’11 usuras, quia 35

11 post quattuor dominium dedit. Si qui societa-
tem ad emendum coierint, deinde res alterius dolo
vel culpa empta non sit, pro soeio esse actionem
constat, plane si condicio sit adiecta ‘si intra illum
diem veniret’, et dies sine cnlpa socii praeterierit,

12 cessabit, actio pro socio. Item si in communem
rivum reficiendum inpensa facta sit, pro socio esse

<!) segq. lusi. (B. Erucger): Ulpianus scripserit- pro j (5) rern F (6) utilius est tns. A/o. (ll partem F (7*)''
socio Bgere non poterit, cf. 19, 1, 28 (2) seqq. Iust. ! Iust. (Brassloff) (S) socium ins. Mo. (0) cf. I. ei (in) cof"'rf'

(Ri.te.le) (3) glossa (Lenet) (4) Iust. (Eisete) j socium ins. Mo. (ii)*’ lusi . (Oviarius) (12 ) ricttiamBS

SOCIO

m

XVII 2

504, 89 actionem ad re.ciperandum sumptum Cassius scripsit
40 13 item Mela scribit, si yieini semipedes inter se
contulerunt, ut ibi craticium parietem inter se aedi-
ficarent ad onera utriusque sustinenda, deinde aedi-
ficato pariete alter in eum inmitti non patiatur, pro
socio acendum, idemque et si aream m comjnune
505, i eruerint, ne luminibus suis officeretur, et alteri tra-
dita sit nec praestet alteri quod convenit, pro socio

14 actionem esse. Si plures Bint inter eosdem so-
cietates coitae, ad omnes societates sufficere hoc

15 unum iudicium constat. Si quis es sociis propter
societatem profectus sit, veluti ad merces emendas,
eos dumtaxat sumptuum 1 societati imputabit qui in

6 eam rem impensi2 sunt: viatica igitur et meritorio-
rum et stabulorum, iimientorum carrulorum3 vectu-
ras vel sui vel sarcinarum suarum gratia vel iner-

16 ciuru recte imputabit. Socium universa in so-
cietatem conferre debere Ner at i ns ait, si omnium
nonorum socms sit: et ideo %ivA ob iniuriam sibi
iactam ‘vel cx lege Aquilia'"3*, sive ipsius sive filii cor-

17 puri nocitum’ sit, conferre debere respondit. Ibi-
dem ait socium omnium bonorum non cogi conferre,

ir 18 quae ex prohibitis causis adquisierit. Per con-
trarium quoque apud veteres tractatur, an socius
omnium bonorum, si quid ob iuiurianim actionem
damuutus praestiterit, ex communi consequatur nt
praestet, et Atilicinus SabinuB Cassius responderunt,
si iuiuria iudicis damnatus sit, consecuturum, si ob
maleficium suum, ipsum tantum damnum sentire de-
bere. cui congruit, quod Servium respondisse Aufi-
dius refert, si socii bonorum fuerint, deinde unus,
is cum ad iudicium non adesset, damnatus sit, non de-
bere eum de communi id consequi, si vero praesens
iniuriam iudicis passus sit, de communi sarciendum.

53 Idem libro Irigensimo ad Sabinum Quod au-
tem ex furto vel ex alio maleficio quaesitum est, in
societatem non oportere conferri palam est, quia de-
licturum turpis atque, foeda communio est. plane si
in medium eollata sit4, commune erit lucrum,
no 54 Pomponius libro tortio decimo ad Sabinum
Quod enim ex maleficio contulerit socius, non aliter
recipere debet, quam si damnatus sit.

55 Ulpiaxus libro trigensimo ad Salinum Si igi-
tur ex hoc conventus fuerit qui maleficium admisit,
id quod contulit aut solum aut cum poena auferet:
solum auferet5, si mihi proponas insciente socio eum
in societatis rationem hoc contulisse: quod si sciente,

25 etiam poenam socium agnoscere oportet: aequum est
enim, ut cuius participari!, lucrum participet et dam-
num.

56 Paulus libro sexto ad Sabinum Nec quie-
quam intereat, utrum manente societate praestiterit ob
furtum an dissoluta ea. idemque est in omnibus tur-
pibus actionibus, veluti imuriarum, vi bonorum rap-

30 torum, servi corrupti et similibus, et in omnibus poe-
nm pecuniariis quae ex publicis indiciis accidunt.

57 Ulpianus libro trigensimo ad Sabinum Nec
praetermittendum esse Pomponius ait ita demum hoc
osse verum, si honestae et licitae rei societas coita
sit: ce .erum maleficii societas coita sit, constat
nullam esse societatem, generaliter enim traditur re-
rum inhonestarum nullam esse societatem.

id nn- ' ^gensimo PrilllO ad (didum Si

, i“ socletatem contulit exstinctum sit,
l f Sd VLr,r10 agCre P°8sit" lactatum ita
P.m Cornelii pvr -l 'r° SCI)t;imo digestorum ad epistu-
,,res i,qnos lmbcres ct ^
S ^venderef « 7’ e 4CC:ePto e(l™ meo qua-
si iffitur ante venriii?^ Prct,i0 quartam mihi redderes.
40 non Sare ee O « , T ^ m 9 meus mortuu8 sit-

m-etio eouomm lr Ut S0Cletatem manere nec ex

506, i habendae quadri -ae ™d .,del’er!; no“ eilim
h ‘»uiihae, sed vendendae coitam societa-

tem. cetorum6 si id actum dicatur, ut quadriga fie- 506,1
ret caque communicaretur tuquc in ea tres partes
haberes, ego quartam, non dubie adliuc socii sumus.

1 Item Celsus tractat, si pecuniam contulissemus
ad mercem emendam et mea pecunia perisset, cui
perierit ea. et ait, si post collationem evenit, ut pe-
cunia periret, quod non fieret, nisi societas coita 5
esset, utrique perire, ut puta si pecunia, cum peregre
portaretur ad mercem emendam, periit: si vero ante
collationem, posteaquam eam destinasses, tunc perie-
rit, nihil eo nomine consequeris, inquit, quia Don

2 societati periit. Si filius familias societatem coie-
rit, deinde emancipatas a patre fuerit, apud Julia-
num quaeritur, an eadem societas duret an vero alia
sit, ‘si forte post emancipationem in societatem dura- io
tum est* 7. liiiiianus scripsit libro quarto decimo di-
gestorum eandem societatem durare, initium enim

in 8 his contractibus inspiciendum : duabus autem
actionibus agendum esse, una adversus patrem, altera
adversus filium: cum patre de co, cuius dies ante
emancipationem cessit, nam eius temporis, quo post
emancipationem societas duravit, uiliil praestare, pa-
trem oportet: cum filio antem de utroque tempore,
id est de tota societate, uam et si quid, inquit, so- is
cius filii post emancipationem filii dolo fecerit, eius

3 non patri, sed filio actio danda est, 8 Si servus
meus societatem cum Titio coierit et alienatus in
eadem permanserit, potest dici alienatione servi ct
priorem societatem finitam et ex integro alteram in-
choatam, atque ideo et mihi ct emptori actionem pro
socio competere, item tam adversus me quam ad-
versus emptorem e.x Ilis causis quae ante alienatio-
nem inciderunt dandam actionem, ex reliquis adver- 20
sus emptorem solum.

59 Pomponius libro duodecimo ad Sabinum Adeo
morte socii solvitur societas, ut nec ab initio pacisci
possimus, ut heres etiam succedat societati, haec ita
in privatis societatibus ait: in 10 societate vectigalium
nihilo mimis manet societas et post mortem alicuius,
sed ita demum, si pars defuncti ad persouam here-
dis cius adseripta sit, ut heredi quoque conferri opur- 25
teat: quod ipsum ex causa aestimandum est, quid
enim, si is mortuus sit, propter cuius operam maxime
societas coita sit aut sine quo societas administrari

1 non possit? Quod iu alea aut adulterio perdi-
derit socius, ex medio non est laturus, si quid vero
dolo nostro socius damni ceperit, a nobis repetet.

60 lujiii libro tertio decimo ad Sabinum Socium,
qui in eo, quod ex societate lucri faceret11, reddendo 30
moram adhibuit, cum ea pecunia ipse usus sit, usu-
ras quoque eum praestare debere Labeo ait, sed non
quasi usuras, sed quod socii intersit moram eum non
adhibuisse: sed si aut usus ea pecunia non sit, aut
moram non fecerit, contra esse: itein post mortem
socii nullam talem aestimationem ex facto heredis

1_ faeiendang quia inorte socii dirimatur societas. So-
cius cum resisteret communibus servis venalibus ad
fugam erumpentibus, vulneratus est: impensam, quam 35
in curando se fecerit, non consecuturum pro socio
actione Labeo ait, quia id non iu societatem, quam-
vis propter societatem inpensum sit, sicuti si propter
societatem eum heredem quis instituere desisset aut
legatum praetermisisset aut patrimonium suum negle-
gentius administrasset: nam nec compendium, quod
propter societatem ei contigisset, veniret ia medium,
veluti si propter societatem heres fuisset institutus n)
aut quid ei donatum esset,

61 v1Ulpianus libro Irigensimo primo ad edictum
Secundum Iulianum tamen et quod medicis pro se
datum est Teciperc potest, quod verum est.

62 Pomponius libro tertio decimo ad Sabinum Si 507, 1
Titius cum quo mihi societas erat decesserit egoque

cum putarem 13 Titii hereditatem ad Seiurn pertinere.

/3) carrulor» ^ imPensl ‘s> pensi (om. rem im) ;

| 5°‘ <3*> ' ’ (te Medio) ,4) si»

«04. (5) auferret 4, auferret F (s) ceteri F ii) " Iu,

( Eisele ) (s) enim in S, en F (5) iunge 27, 3, 6

(10) societatibus: at in scr. eum S contra FB (11) fece-
rat Bynkcrxhoek (12) ™ I 62 $ Imcd ‘t (13) putaret ff

XVII 2

2(50

PRO

•i.)7, 2/s communiter cum eo res vendiderim et partem pecu-
niae ex venditione redactae _ego, partem Seins abs-
tulerit, te, qui re vera Titio heres es, partem ad
me redactae’ pecuniae societatis judicio non consficu-
s turum Neratio et Aristoni placebat, quia meae dum-
taxat partis pretia percepissem, neque interesse(l) 2,
utrum per se partes meas vendidissem aa commu-
niter eum eo, qui reliquas partes ad se pertinere
diceret, alioqnin eventurum, ut etiam, si duo socii
rem vendiderint, unusquisque3 quod ad se pervenerit
partem alteri societatis indicio praestare debeat, sed
nec te ex parte, quam hereditatis petitione forte, a
io .Scio consecuturus sis, quicquam mihi praestare de-
bere, quia quod ad Scium pervenerit, tuarum par-
tium pretium «it nec ad me habentem4 meum quic-
quain ex eo redire debeat.

G3 Ulpianus libro trigensimo primo ad edictum
Verum est quod5 Sabino videtur, etiamsi non Uni-
versorum bonorum socii sunt, sed unius rei, attamen
iu id quod lacere possunt quodve dolo malo fecerint
quo minus possint, condemnari oportere, hoc enim
16 summam rationem habet, cum societas ius quodam-

1 modo fraternitatis in sc habeat. Videndum est,
an et fideiussori socii id praestari debeat- ar. vero’
personale beneficium sit, quod magis verum est. sed
si hic fideiussor quasi defensor socii iudicium susce-
perit, proderit sibi: namque luliaiius libro quarto
decimo digestorum scripsit defensorem socii in id
quod socius facere potest condemnari oportere, idem-

sii que et iu patroni deiensore accipere0 debere ait: et
utique idem erit in universis, qui iil id quod facere

2 possunt conveniuntur. Patri autem vel domino
socii, si iussu eorum societas contracta sit, non esse
hanc exceptionem dandam ,, quia nec heredi socii
‘oct erisque successoribus’ " hoc praestabitur: quia9 ncc
ceterorum heredibus ‘successoribusve’6, quos iu id quod

3 Jacere possunt convenimus, idem praestatur. Id
quod facere socius potest quemadmodum aestimau-

26 Ium sit? et placuit non debere deduci aes alienum
quod debetur a socio: ita et Marcellus libro septimo
digestorum scripsit, nisi forte, inquit, ex ipsa socie-

4 tate debeatur. Item videndum, an cautio veniat
in hoc iudicium eius quod facere socius non possit,
scilicet nuda promissio: quod magis dicendum arbi-
ti tror, Si, cum tres socii C6sent, egerit cum uno
ex sociis socius et partem suam integram sit conse-
cutus, deinde alius socius cum eodem agat et par-

s‘> tem consequi integram non poterit, quia facere soli-
dum non potest, an hic qui minus consecutus est
eum eo agere possit qui solidum accepit ad commu-
nicandas partes inter eos, 'id eeL exaequandas’ “, quasi
iniquum sit ex eadem societate alium plus, alium
minus consequi? 11 sed 14 magis est, ut pro socio ac-
tione consequi possit, ututriusque portio exaequetur:
C quae sententia habet aequitatem. Tempus autem
spectamus quantum facere socius possit rei iudican-
*5 7 dae. Hoc quoque facere quis posse videtur, quod
dolo fecit quo minus possit: neo enim aequum est
dolum suum quamquam relevare, quod et in ceteris,
qui iu id quod facere possunt conveniuntur, acci-
piendum est. si tamen non dolo, sed culpa sua fa-
cere posse desiit, dicendum est condemnari eum non

5 debere. In heredem quoque socii pro socio actio
competit, quamvis heres socius non sit: ‘licet enim
socius non sit, attamen emolumenti successor est’ 13. et

«i circa Bocietates vectigalium ceterorumque idem ob-
servamus, ut heres socius nou sit nisi fuerit adsei-
tus, verumtamen omne emolumentum societatis ad
506, i cum pertineat, simili modo et damnum adgnoscat
quod contingit, sive adhuc vivo socio vectigalis sive
postea: quod non similiter in voluntaria societate

(l) redatae F (2) icteresset Mo. (3) eius ius. edd.

(4) habentem S, adventem F (5) ad in». F (s) ac-

cidere Mo. (7) danda F (s) ” Iu.it. (Longo)

(s) quia dei. Mo. (10) ‘ 4 glossa (Eiscle) 411) $ 5

fin. it/sf.f (Pfltieger) (12) sed] e BX (13) <> just.

. 9 observatur. Si servo communi legatum sine liber- &oij.
tate unus ex dominis reliquit, hec ad solum socium :
pertinet: an tamen pro socio iudicio communicari
debeat cum herede socii, quaeritur, et ait Julianus
Sextum Pomponium referre Sabinum respondentem s
non communicari, et posse hanc sententiam defendi
Iulianus ait: dod enim propter communionem hoc
adquisitum est, sed ob suam partem, nec oportet id
communicari, quod quis non propter societatem, «ed

1 10 propter suam partem adquisierit. Societas sol-
vitur ex personis, ex rebus, ex voluntate, ex actione,
idcoque. sive homines sive res sive voluntas sive actio
interierit, distrahi videtur societas, intereunt autem 1«
homines quidem ‘maxima aut media’ 14 capitis deminu-
tione aut morte: res vero, cum aut nullae relinquan-
tur aut condicionem minaverint, neque enim eins rei
quae iam nulla sit quisquani socius est neque eius
quae consecrata publicatave sit. voluntate distrahitur
societas renuntiatione.

64 Callistratus libro primo quaestionum Itaque
cum separarim socii agere coeperiut et unusquisque eo- 15
rum sibi negotietur, sine dubio ius societatis dissolvitur.

65 Paulus libro trigensimo secundo ad edictum
Actione distrahitur, cum aut stipulatione aut iudicio
mutata sit causa societatis. Proculus enim ait hoc
ipso quod iudicium ideo dictatum est, ut societas
distrahatur, renuntiatam societatem, sive totorum bo- 20
t noniin sive unius rei societas coita sit. Item bo-
nis a creditoribus venditis unius socii distrahi soeie-

1 2 tat, em Labeo ait. Si in rem certam emendam con-
ducendamve coita sit societas, tunc etiam post ali
cuius mortem quidquid lucri detrimeutive factum sit,

3 commune esse Labeo ait. Diximus dissensu solvi
societatem: hoc ita est, si omnes dissentiunt, quid
ergo, si unus renuntiet? Cassius scripsit eum qui
renuntiaverit societati a se quidem liberare 60cios »
suos, se autem ab illis uon liberare, quod utique ob-
servandum est, si dolo malo renuntiatio Jacta sit,
veluli si, cura omuiuru honorum societatem inisse-
mus, deinde eum 15 obvenisset, uni hereditas, propter
lioc renuntiavit: idcoque si quidem damnum attulerit
hereditas, hod ad eum qui renuntiavit pertinebit, com-
modum autem communicare cogetur actione pro socio,
quod si quid post renuntiationem adquisierit ,r’, uon sa
erit communicandum, quia nec dolus admissus est in

4 eo. Item si societatem meamus ad aliquam rem
emendam, deinde solus volucris eam emere idcoque

■ renuntiaveris soeietati, ut solus emeres, teneberis
quanti interest rnea: sed si ideo renuntiaveris, quia
emptio tibi displicebat, non teneberis, quamvis ego
emero, quia hic nulla Iraus est: caque et Inliauo

5 placent. Labeo autem posteriorum libris 17 scnfcsit,

si renuntiaverit societati unus ex sociis eo tempore, 35
quo interluit socii non dirimi soeielatcni, committere
eum in pro socio actione: nam si emimus mancipia
inita societate, deinde renunties18 mihi eo tempore,
quo vendere mancipia non expedit, hoc easn, quia
deteriorem causam meam facis, teueri te pro socio
iudicio. Proculus hoc ita veram esse ait, si 19 socie-
tatis non intersit-20 dirimi societatem: semper enim
non id, quod privatim interest unius ex sociis, ser-
vari solet, sed quod societati expedit, haec ita acci-

■ plenda sunt, si nihil de hoc in eoeur.da societate

6 convenit. Item qui societatem in tempus coit,
eam21 aute tempus renuntiando socium a se, non se a
socio liberat: itaque si quid compendii postea factum
erit, eius partem non fert, at si dispendium, aeque 6
praestabit portionem : nisi renuntiatio ex necessitate
quadam iacta sit. quod si tempus finitum est, libe-

7 rum est recedere, quia sine dolo malo id fiat. Re-
nuntiare societati etiam per alios possumus: et ideo

( Ferrini ) (14) ‘ ’ Iust. (Eisch) (15) cum dei. Mo.

(16) ex alia causa vel simile g uid cum JiX atld. (n) hbn
F (18) renuntias F2 (19) ait si dedi. cum B, om. F
(20) intersii non JJal . (21) eam ovi. S

SOCIO

261

XVII 2

509, 7 dictum est procuratorem quoque poBeerentmtaare so-
cietati. sed utrum de eo dictum sit, cui omnium
bonorum administratio concessa est, an de eo, cui
hoc ipsum nominatim mandatum est, videamus, an
hi vero per utrumque recte renuntietur? quod est ve-
rius, 'nisi si prohibuerit eum dominus specialiter re-

8 nuntiare. Item scriptum est posse procuratori quo-
que meo socium meum renuntiare, quod Servius apud
Alienum ita notat: esse in potestate domini, cum
procuratori eius renuntiatum est, an velit ratam ha-
bere renuntiationem, igitur is cuius. procuratori re-
nuntiatum est liberatus esse videbitur: an autem
ipse quoque qui9 renuntiavit procuratori liberetur, in

is potestate eius erit3, quemadmodum diximus m eo,

9 qui socio renuntiat. Morte unius1 societas dis-
solvitur, etsi consensu omnium eoita sit, plures voro
supersint5, nisi in coeiuida societate aliter convene-
rit. nec heres socii succedit: sed quod ex re com-
muni postea quaesitum est, item dolus et culpa in
«0 quod ex ante gesto pendet tam ab herede quam

10 heredi praestandum C6t. Item si alicuius rei
societas sit et finis negotio impositus, finitur socie-

20 tas: quod si integris omnibus manentibus alter de-
cesserit, deinde tunc sequatur ree, de qua societatem
coierunt, tunc eadem distinctione utemur, qua in man-
dato. ut, si quidem ignota fuerit'1 mors alterius, va-

11 leat societas, si nola, doh valeat. Societas quem-
admodum ad heredes socii non transit, ita nec ad
adrogatorem , ne alioquin invitus quis socius7 effi-
ciatur cui non vult. *ipse autem adrogatus socius

at permanet: nam et si filius familias emancipatus fue-

12 rit, permanebit socius. Publicatione quoque dis-
trahi societatem diximus, quod videtur spectare ad
universorum bonorum publicationem, si socii bona
publicentur: nam cum in eius locum alius succedat,

13 pro mortuo habetur9. Si post distractam so-
cietatem aliquid 10 in rem communem impenderit so-
cius, actione pro socio id non consequitur, quia non
est verum pro socio com munitem id gestum esse,

so sed eummuui dividundo iudicio huius quoque rei ratio
habebitur: nam etsi distracta esset societas11, nihilo

14 mimis divisio rerum superest. Si communis pe-
cunia penes aliquem sociorum sit et alicuius socio-
rum quid19 absit, enro eo solo agendum, penes quem
ea pecunia sit: qua deducta de reliquo, quod cuique

15 debeatur, omnes «gere possunt. Nonnumquam
necessarium est et manente societate agi pro socio
veluti cum societas vectigalium causa eoita est propter-

58 que varios contractus neutri expediat recedere 13 a
societate nec refertur in medium quod ad alterum

16 pervenerit. Si unus ex sociis maritus sit et dis-
trahatur societas manente matrimonio, dotem mari-
tus praecipere debet, quia apud eum esse debet 11 * qui
onera sustinet: quod si iara dissoluto matrimonio
societas distrahatur, eadem die recipienda est dos
qua 15 et solvi debet.

S>.0, t 66 Gaius libro decimo ad edictum provinciale Quod
Ri eo tempore quo dividitur societas in ea causa dos
onn.we,?M8lt e‘™ .vel Partem eil!s reddi non
P 7k pi?. nm ,nter 80ci,,B iudex debet.

„ c;0 ' . V™’ll ~° tngensimo secundo ad edictum

■ sensu finebmim Je™ «minnuiem vendiderit con-
sensu sociorum, pretium dividi debet ita ut ei cavea

paUTesThoe e™ 1uc,d «» iam damnum

muuicatum sit Kin Praest.abitur. sed si pretium com-

quT veSi® an .•CM,tl0nc et aH^id Praestiterit is

quod a" DUibusdam ^ ‘’mi,CS ROcii "olveildo sint

beat ferrei “ 1,011 l>^t - iteris de-

icrrc . 8C(1 Proculus putat hoc ad (.(>u.rornm

onus pertinere quod ab aliquibus servari non potest, 510,»
rationeque defendi posse, quoniam, societas cum con- io
trahitur, tam lucri quam damni' communio initur.

1 Si unus ex sociis, qui non totorum bonorum socii
erant, communem pecuniam faeneraverit usurasque
perceperit, ita demum usuras partiri debet, 17 si socie-
tatis nomine faeneraverit: nam si suo nomine, quo-
niam sortis periculum ad eum pertinuerit, usuras

2 ipsum reticere oportet. Si quid unus ex sociis
necessario dc suo impendit in communi negotio, iu-
dicio societatis servabit et usuras, si forte mutuatus 15
sub usuris dedit: sed et si suam pecuniam dedit,
non sine causa dicetur, quod usuras quoque perci-
pere debeat, quas possit habere, si alii mutuum de-

3 disset. Non alias socius in id quod facere potest
condemnatur, quain si confitetur se socium fuisse.

68 Gaius libro decimo ad edictum provincia le Nemo
ex sociis plus parte sua potest alienare, etsi tutorum 23
1 bonorum socii sint. Illud quaeritur, utrum is demum
facere videtur quo minus facere possit, qui erogat
bona sua in fraudem futurae actionis, an et qui oc-
casione adquirendi non utitur, sed verius est de eo
sentire, proconsulem, qui erogat bona sua, idqne es
interdictis colligere possumus, in quibus ita est: ‘quod
‘dolo fecisti, ut desineres possidere1.

66 Ulpianus libro trigensimo secundo ad edictum 25
Cum societas ad emendum coiretur et conveniret, ut
unus reliquis nundinas 'id est epulas’ 18 praestaret eos-
que a negotio dimitteret, si eas eis non solverit, et
pro socio et ex vendito cum eo agendum est.

70 Paulus libro trigensimo tertio 13 ad edictum
Nulla societatis in aeternum coitio est.

71 Idem libro tertio epitomarum A lfeni digestorum 30
Duo societatem coierunt, ut grammaticam90 docerent

et quod ex eo artificio91 quaestus fecissent, commune
eorum esset": de ea re quae voluerunt fieri in pacto
couvento societatis proscripserunt93, deinde inter se
his verbis stipulati sunt: ‘hac.c, quae supra scripta
‘sunt, ea ita duri lieri neque adversus ea fieri ? si ea
‘ita data facta non erunt, tum viginti milia dari?’
quaesitum est, an, si quid contra factum esset, so- 35
cictatis actione agi posset, respondit, si quidem pacto
convento inter eos de societate xacto ita stipulati essent
‘hacc ita dari fieri spondes?’, futurum fuisse, ut91, ‘si
novationis causa id fecissent’ ", pro socio agi non pos-
sit, sed tota res in stipulationem translata videretur,
sed quoniam non ita essent stipulati ‘ea ita dari fieri
‘spondes ?: sed ‘si ea ita96 facta non essent, decem
‘dari?’ non videri sibi rem in stipulationem perve-
nisse,_ sed dumtaxat poenam (uon enim utriusque rei 511, 1
promissorem obligari, ut ea daret, faceret et, si non
fecisset, poenam sufferret) et ideo societatis iudicio
1 agi posse. Duo colliberti societatem coierunt lucri
quaestus compendii, postea97 unus ex his a patrono
heres institutus est, alteri legatum datum est. neu-
tram horum in medium referre debere respondit.

72 Gaius libro scc-umio coltuiianarum rerum 99 So- s
cius socio etiam culpae nomine tenetur, id est desi-
diae atque neglegentiae, "culpa30 autem non ad ex-
actissimam diligentiam dirigenda est: sufficit etenim39
talem diligentiam communibus rebus adhibere, qua-
lem suiR rebus adhibere solet, quia31 qui parum
dilidentem sibi socium adquirit, de se queri debet.

7J Ulpianus libro primo responsorum Maximino
respondit, si societatem universarum fortunaram eoie- 10
riuc, 'id est earum queque rerum, quae postea cui-
que lulquirenluri 15, hereditatem cuivis eorum delatam
in commune redigendam, idem Maximae respondit,
si societatem universarum fortunarum ita coierint, ut

(1) § 7 /in. luat. (Kiselr\ /m ■ ,,

renuntiatum erit i>,s <!U'- om' * (*) e

«nt F (c) f„er 'p J4) so.cu edd (») sure

ttfi.de) <») habetur!] F (’ ,rTr ^ i8) 8 11 A»- /u;
U2j quid dd Mo m', 5° aliquis P (11) soetas

/v , U0, (13) recede F (ul s tr Rn e-= Pn >

^achrift p r.

Ub) isdem dtebu» prae[cij,i debet, qui]bt,B BmU. (m)

eu«i Ji .1 scr. (17) § 1 'in , =— Pauli fratym. (cf, nol. M)
(18) glossa {Eisele) ia) secundo Lenet (20) gram-
matica F (21) artiiieo F (22) esse F (23) per-
scripserunt dett. (21) fuissent F1, fuisse F3 (25) ' ’ lust.
(Pergameni) (20) data ins. Hai. (27) posteas F

(28) sive aureorum add. F3 (2 9) fin. Inst. 3, 25, 9

(30) culpae F (31) quia] nam Inst. (32) enim Inst.

30

XVII 2 XVIII 1

m

PRO

OV)CIC

511, 12 quidquid erogetur 'vel quaereretur' communis ‘lucri
atque’ 1 impendii esset 2, ea quoque, quae in honorem
alterius liberorum erogata sunt, utrisque inputanda.
is 74 Paulus libro sexagesimo secundo ad edictum
Si quis societatem contraxerit, quod wnit ipsius fit,
non commune: sed societatis indicio cogitur rem
communicare.

75 Celsus libro quinto decimo digestorum Si coita
sit societas ex liis partibus, quas Titius arbitratus
fuerit, si Titius antequam arbitraretur decesserit,
nihil agitur: nam id ipsum actum est, ne aliter so-
cietas sit, quam ut Titius arbitratus sit. 3

76 Proculus libro quinto epistularum Societa-
tem mceum coisti ea eondiciune, ut Nerva amicus
communis partes4 societatis constitueret: Nerva con-
stituit, ut tu ex triente socius esses, ego ex besse:
quaeris, utrum ratum id iure societatis sit, an nihilo
iniuus ex aequis partibus socii simus, existimo au-
tem melius te quaesiturum fuisse, utrum ex his par-
tibus socii essemus quas is constituisset, an ex bis

25 quas virum bonum constituere oportuisset, arbitro-
rum enim genera sunt duo, unum eiusmodi, ut sive
aequum sit sive iniquum, parere, debeamus (quod ob-
servatur, cum ex compromisso ad arbitrum itum est)}
alterum eiusmodi , ut ad boni viri arbitrium redigi
debeat, etsi uominatim persona sit comprehensa, cuius
arbitratu fiat

77 Paulus libro quarto quaestionum (veluti cum
3« lege locationis comprehensum est, ut opus arbitrio

locatoris fiat):

78 Proculus libro quinto epistularum in propo-
sita autem quaestione arbitrium viri boni existimo
sequendum esse, eo magis quod indicium pro soeio
bonae fidei est.

79 Paulus libro quarto quaestionum Unde si
Nervae arbitrium ita pravum est, ut manifesta ini-
quitas eius appareat, corrigi potest per iudicium bo-
nae fidei.

es 80 Proculus libro quinto epistularum Quid enim
si Nerva constituisset, ut5 alter ex millesima parte,
alter ex duo millesimis6 * partibus socius esset? illud
potest conveniens esse viri boni arbitrio, ut non uti-
que ex aequis partibus socii simus, veluti si alter
plus operae industriae gratiae1 pecuniae iu societa-
tem collaturus erat.

612,i 81 Papiniafus libro nono quaestionum Si8 * * * so-

cius pro filia dotem promisit et prius quam solveret 512
herede ea relicta decessit; quae pestea1’ cum marito '
dc 10 exigenda dote egit, accepto liberata est. quae-
situm esi, an, si pro socio ageret, _ dotis quantitatem
praecipere deberet, si forte convenisset inter socios u,
ut de communi dos constitueretur, dixi pactum non 5
esse iniquum, utique si non de alterius tantum filia
convenit: nam si commune hoc p, ctum fuit, non
interesse, quod alter solus filiam habuit, ceterum si
numeratam dotem pater defuncta iD matrimonio filia
reciperasset, reddi pecuniam societati debuisse, pac-
tum ex aequitate sic nobis interpretantibus, quod si
salva societate divortio matrimonium solutum foret,
cum sua causa dotem reeiperari. scilicet ut ea vel
alii marito dari possit, nec, si prior maritus facere 10
non posset, denuo de. societate constituendam dotem,

‘nisi si nominatim ita convenisset’ 1J. verum in propo-
sito large interesse13 videbatur, dos numerata esset
an vero promissa : nam si filia datam dotem, pestea-
quam patri heres exstitit, iure suo recepisset, non
esse referendam pecuniam societati, quam mulier ha-
bitura fuit, etsi alius heres exstitisset: quod si ac-
cepto a marito liberata esset, nequaquam imputari
posse societati non solutam pecuniam. 13

82 Idem libro tertio responsorum iure societatis
per socium aere alieno socius inm obligatur, nisi iu
communem arcam pecuniae versae sunt.

83 Paulus libro primo manualium Illud quae-
rendum est, arbor11 quae in conlinio nata est, item
lapis qui per utrumque fundum extenditur an, cum
succisa arbor ,s vel lapis exemptus eius sit cuius fun- 2»
dus, pro ea quoque parte singulorum esse debeat,
pro qua parte in fundo fuerat? an qua ratione dua-
bus massis duorum dominorum flatis 18 tota massa
communis est, ita arbor hoc. ipso, quo 11 separatur a
solo propriamque substantiam in unum corpus re-
dactam accipit, multo magis pro indiviso communis
fit, quam massa? sed naturali convenit rationi48 et
postea tantam partem utnimque habere tam in la-
pide quam in arbore, quantam et iu terra ha- 25
bebat.

84 Labeo libro sexto posteriorum a Iavolaio epi-
tomatorum Quotiens iussu alicuius vel cum filio eius
vel curo extraneo societas coitur, directo cum illius
persona 15 agi posse, cuius persona in contrahenda so-
cietate spectata sit.

513,. liber octavus decimus.

I 20

DE CONTHAHENDA EMPTIONE ET DE PACTIS

INTElt EMPTOliEM ET VENDITOREM COMPOSI-

6 TIS ET QUAE RES21 VENIRE 22 NON POSSUNT.

1 Faulus libro trigensimo tertio ad edictum Origo

emendi vendendique a permutationibus coepit, olira

enim non ita erat nummus neque aliud merx, aliud

pretium vocabatur, sed unusquisque secundum neces-

sitatem temporum ae rerum utilibus inutilia permu-

tabat, quando plerumque evenit, ut quod alteri super-

>0 est alteri desit, sed quia non semper nee facile con-

currebat, ut, cum tu haberes quod ego desiderarem, 513, 1»
invicem haberem quod tu accipere volleSj electa ma-
teria est, cuius publica ae perpetua aestimatio diffi-
cultatibus permutationum aequalitate quantitatis sub-
veniret. eaque materia forma publica percussa U6um
dominiumque non tam ex substantia praebet quam
ex quantitate, nec ultra merx utruinque, sed alterum
1 pretium vocatur. Sed au sine nummis venditio
dici hodieque possit, dubitatur, veluti si ego togam '5
dedi, ut- tunicam acciperem. Sabinus et Cassius esse
emptionem et venditionem putant: Nerva23 et Procu-
lus permutationem, non emptionem hoc esse. Sabi-

(l) <:> luat, ( Gradenwiis ) (2) esse F (3) iunge

32, 43 (4) partem FS (5) et F (<;) ex undeinille

millesimis scr. fere ut Bilderdyk (t) gratia F (8) si
dei, Hat. (9) posteaquam Hat. (10) idem B, non
in». Mo. (ll) socius F (12) 4> lust. (Eisele)

(13) large interesse Bynkershoek cum J3, largiter inter-
esse S, largiter esae F (14) abor F (15) arbore
F (16) conflatis S (17) quod Aio. (is) ratione

F (19) quotiens iussu patris cum filio societas coi-
tur, directo cum patre Labeo ( Mitteis )

(20) Sab. 13. .A17. IS. 20...*30 , 31...*47. *48. *49- *~‘"i ■

*79; Ed. *12. *19. 50... 57. 59.. .71 ; Pap. *5S. 12...*75. 76;

78. 50. si. — Bos. 19, i. — Cf. List. S, 23; Cod. 4, 35.
40. 54 (21) sic ind. F, ues F (22) veniri ind. I

(23) neratius F1

de contrahenda emptione

263

xvia i

nns Homero teste utitur, qui exercitam Graecorum I
aere ferro homimbusque ymuiu tunfcflS rikei*, —
versibus

ly&ev do’ oivi^orto xaugxoftdmrtse Ayaiol,

20 fiil.ot utr yalxw, &Xloi i atftioTi oidrjOip,

&).UH St piro"!*, Alloi S ’ avrrot fidittoi,

&/J.01 d' arSoa.ndSeoOiV3.

sed hi versus permutationem significare videntur, non |
emptionem, sicut illi3:

7Y ,0’ (tr Tr. PJ.avxro KgortSrjS qgtrae ££d).sTO Ztvt, -
2S di Tioii TvSrlSrjv xJiotnjSsa itv%e daflSe v*.

magis autem pro hac sententia illud diceretur, quod
alias idein poeta dicit5:

,t ntaro *r earsoon lolotr 6.

sed verior est Nervae et Proculi sententia: nam 7ut
aliud esi vendere, aliud emere, alius err.ptor, alius
venditor, sic aliud est pretium, aliud merx: quod in
?.-) permutatione discerni non potest, uter emptor, uter
2 venditor sit. Est autem emptio i uris gentium, et
ideo consensu peragitur ct inter absentes contrahi
potest et per nuntium et per litteras.

2 Ulpianus libro primo ad Sabinum Inter pa- .

Ili, i trem et filium eontrahi emptio non potest, sed de

i rebus castrensibus potest. Sine pretio nulla ven.
ditio est: non autem pretii numeratio, sed conventio ;
perficit 'sine scriptis habitam1 * emptionem.

3 s It)F,si libro vicensimo odavo ad Sabinum Si
res ita distracta sit, Ut si displicuisset inempta esset,
constat non esse sub condicione distractam, sed re-
ti solvi emptionem sub condicione.

4 Pomponius libro nono ad Sabinum Et liberi
hominis et loci 'sacri et religiosi’ 10, qui haberi non po-
test, emptio intellegitur, 'si ab ignorante emitur'11,

5 Paulus libro quinto ad Sabinum quia difficile
ilinosci potest liber homo a servo.

i " 6 Pomponius libro nono ad Sabinum Sed Celsus

filius ait hominem liberum scientem te emere non
posse, nec eniuscumque rei si 12 ecias alienationem 13
esse: ut sacra et14 religiosa loca aut quorum com-
mercium non sit, ut publica, quae non in pecunia
populi, sed in publico usu habeantur, ut est campus
1 Martius15. Si fundus annua bima trima die ea

lege venisset, ut, si in diem statutum pecunia soluta
non esset, fundus inemptus foret et ut, si interim
emptor fundum coluerit fructusque ex eo perceperit,
inempto eo facto restituerentur et ut, quanti minoris
postea alii venisset, ut id emptor venditori praesta-
ret: ad diem pccnuia non soluta placet venditori ex
vendito eo nomine actionem esse, nec conturbari de-
bemus, quod inempto fundo facto dicatur actionem
ex vendito futuram esse: in emptis enim ct venditis
potius id quod actum, quam id quod dictum sit se-
quendum est, et eum lege id (lictum sit, apparet,111 hoc
dumtaxat actum esse, ne venditor emptori pecunia
o fi™ i1011 fi0\uta obligatus esset, non ut omnis-
- obligatio empti et venditi ntrique solveretur. Curi
dicio, quae initio contractus dicta est. postea alia
pactione immutari 11 potest, sieuti etiam abiri a 18
trita emptione potest, si nondum impleta sunt, cuae
utrimque praestari debuerunt.

libro vicensimo odavo ad Sabinum
8erTI,. 81 ratlc'ne8 domini computaFset
aibitrio condicionalis est: condicionales autem ven-

j!.LP’ ^’ 472 , ^ est: ibi vero vinum sibi compar

S nriXT h' 0haeV..a1ii alii splendido len

(:0 11. (i a i’ ‘I1616 bubus, alii mancipiis

turni fiHiio T <VrtSer F. — Id est: iam vero S

cum Diomcd^Tyde BUo' U” I,er,urbnyit’

1 431 iri V f , b 0 amfl Pf'rrnutaret (5) 0
— io , . “ est: eratt ex bonis suis (7) s 1 fi

2~pr ’l§ ,P.K (») 18,

/ 1' • / \ } ht st. (Orademuitz) fu) < > Ju

(.2) Si dei. Kr. (,3) piohibitam, ali

ditiones tune perficiuntur, cum i impleta fuerit condi- 514, 2E
cio. sed utrum haec est venditionis condicio, si ipse
dominus putasset suo arbitrio, ao vero si arbitrio
viri boni? nam si arbitrium domini accipiamus, ven-
ditio nulla est, quemadmodum si quis ita vendiderit,
si voluerit, vel stipulanti sic spondeat 'si voluero,
decem dabo’: neque enim debet in arbitrium rei ^
conferri, an sit obstrictus. 10 placuit itaque veteribus 30
magis in viri boni arbitrium id collatum videri quam
in domini, si igitur rationes potuit accipere nec ac-
cepit, vel accepit, fingit autem se non accepisse, im-
pleta condicio emptionis est et ex empto venditor

1 conveniri potest.20 Hujusmodi emptio ‘quanti tu
eurn emisti’, ‘quantum pretii in arca habeo', valet:
nec enim incertum est pretium 'tam evidenti vendi-
tione'32: magis enim ignoratur, quanti emptus sit, quam

2 in rei veritate incertum est. Si quis ita emerit: 35
‘est mihi fundus emptus centum ct quanto pluris eum
‘vendidero’, valet venditio ct statira impletur: habet
enim certum pretium centum, augebitur autem pre-
tium, si pluris emptor fundum vendiderit.

8 Pomponius libro nono ad Sabinum Nec, emptio

nec venditio sinere quae veneat potest intellegi, et 515, 1
tamen fructus et partus futuri recte ementur21, ut,
cura editus esset partus, iain tunc, cum contractum
esset negotium, venditio facta intellegatur: sed si id
egerit venditor, ne nascatur aut22 liant, ex empto agi
1 posse-. Aliquando tamen et sine re venditio in-
tellegitur, veluti cum quasi alea emitur, quod fit,
cum captura23 piscium vel avium vel missilium emi- 5
tur: emptio enim contrahitur etiam si nihil inciderit,
quia spei emptio est: ct quod missilium nomine eo
casu captum est si evictum fuerit, nulla eo nomine
ex empto obligatio contrahitur, quia id actum intel-
legitur.

9 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum
Iu venditionibus et emptionibus consensum debere
intercedere palam est: ceterum sive in ipsa emptione
dissentient24 sive in pretio sive in quo alio, emptio 10
imperfecta est. ei igitur ego mc fundum emere pu-
tarem Cornelianum, tu mihi te vendere Sempronia-
num putasti, quia in corpore dissensimus25, emptio
nulla est. idem est, si ego mc20 Stichum, t,u Pamphi-
lum abseutem vendere putasti: nam cum in corpore

1 dissentiatur, apparet nullam esse emptionem. Plane27
si in nomine dissentiamus, verum de corpore constet,
nulla dubitatio est., quin valeat emptio ct venditio:
nihil enim facit error nominis, cum de corpore con- 15

2 stat. Inde quaeritur, si in ipso corpore non ena-
tur, sed in substantia error sit, utputa28 si acetum
pro vino veneat, aes pro auro vel 28 plumbum pro
argento vel quid alind argento simile, an emptio et
venditio sit. Marcellus scripsit libro sexto digesto-
rum emptionem esse et venditionem, quia in corpus
consensum est, etsi in materia sit erratum, ego in
vino quidem consentio, quia eadem prope avola30 est, 20
si modo. vinum acuit: ceterum si vinum non acuit,
sed ab initio acetum frit, ut embamma, aliud pro
alio venisse videtur, in ceteris autem nullam esse
venditionem puto, quotiens in materia erratur.

10 Paulus libro quinto ad Sabinum Aliter at-
que si aurum quidem fuerit, deterius auicm quam
emptor existimaret: tune enim emptio valet.

1 1 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum 25
Alioquiu quid dicemus, si caecus emptor fuit ^•‘vel si
in materia erratur vel in minus perito discernen-

nationew ins. Mo. (14) aut F-S (15) maritus F
(It) appareret F (17) imputari F (15) a ovi. F'
(10) 45, 1, n »13. (20) iunge 50, n, 22 5 1. 4, 8, 45

(21) emuntur F3S (22) aut] ut F1 (23) captus
dett. (24) distenti aut. jca ( o 5) dissensimus) sedis

sensibuB F (28) emere ins. Kr. (27) emp-

tionem plane S, emptione F (28) putat F (29) vel
dei. Mo. (30) id est: substantia (31) *' I«st. ( ciliho
Itala) (32) “ lust. (Beseler)

30 "

XVIII 1

264

DE CONTRAHENDA

»15, 26,27 darum materiarum*? in corpuB eos consensisse dice-
mus? et quemadmodum consensit, qui non vidit?

1 Quod si ego me virginem emere putarem, cum
esset iam mulier, emptio valebit: in sexu enim non
est erratum, ceterum si ego mulierem venderem1,

30 tu puerum emere existimasti, quia iu sexu error est,
nulla emptio, nulla venditio est.

12 POMPONIUS libro trigesimo primo ad Quintum
Mucium In huiusinodi autem quaestionibus personae
ementium et vendentium spectari debent, non eorum,
quibus adquiritur ex eo contractu actio: nam si ser-
vus meus vel filius qui in mea potestate est me prae-
sente suo nomine emat, uon est quaerendum, quid

35 ego existimem, 6ed quid ille qui contrahit.

13 Ji>E.V libro nono ad Sabinum Sed si servo
meo vel ei cui mandavero vendas sciens fugitivum^
illo ignorante, me sciente, non teneri te ex 2 empto'
verum est.

14 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum
516, l Quid tamen dicemus, si in materia et qualitate ambo

errarent? ut puta si et ego me vendere aurum pu-
tarem et tu emere, cum aes esset? ut puta3 cohere-
des viriolam, quae aurea dicebatur, pretio exqui-
sito uni heredi vendidissent eaque inventa esset magna
ex parte aenea ? venditionem esse constat ideo, quia
auri aliquid habuit, nara Bi inauratum aliquid sit, j

s licet ego aureum putem, valet venditio: si autem aes
pro auro veneat, non valet.

15 Paulus libro quinto ad Sabinum Et si con-
sensum fuerit in corpus, id tamen in rerum natura ■

1 ante venditionem esse desierit, nulla emptio est.lgno-
rant-ia emptori prodest, quae non in supinum homi-

2 nem cadit. Si rem meam mihi ignoranti vendi- ■
deris et iussu meo alii tradideris, non putat Pompo- :
nius dominium meum transire, quoniam non hoc mihi i

io propositum fuit, sed quasi tuum dominium ad cum
transire: et ideo etiam si donaturus mihi rem meam
iussu meo alii tradas, idem dicendum erit.

16 Pomponius libro nono ad Sabinum Suae rei
emptio non valet, sive sciens sive ignorans emi: sed
si ignorans emi, quod solvero repetere potero, quia
1 nulla obligatio fuit. Nec tamen emptioni obstat
si in ea re usus fructus dumtaxat ementis sit:

15 17 Paulus libro trigeu-simo tertio ad edictum offi-

cio tamen indicis pretium minuetur.

18 Pomponius libro notio ad Sabinum Sed si
communis ea res emptori eum alio sit, dici debet
scisso pretio pro portione pro parte emptionem va-
1 Iere, pro parte non valere. Si servus domini iussu
in demonstrandis4 finibus agri venditi vel errore vel

20 dolo plus demonstraverit5, id tamen3 demonstratum
accipi oportet, quod dominus senserit : et idem Alie-
nus scripsit de vacua possessione per servum tradita.

19 Idem libro trigensimo primo ad Quintum Mu-
rium Quod vendidi non aliter fit accipientis, quam
si aut pretium nobis solutum sit aut satis co nomine
factum 18vel etiam fidem habuerimus emptori sine ulla
satisfactione.

25 20 1 dem libro nono ad Sabinum Sabinus respon-

dit, si quam rera nobis fieri velimus etiam7 veluti
statuam vel. vas aliquod seu vestem, ut nihil aliud
quam pecuniam daremus, emptionem videri, nee posse
ullam locationem esse, ubi corpus ipsum non detur
ab eo cui id fieret: aliter atque si aream darem, ubi
insulam' aedificares, quoniam tunc a me substantia
proficiscitur.

so . 21 Paulus libro quinto ad Sabinum Labeo scrip- i
sit obscuritatem pacti nocere potius debere vendi-
tori qui id dixerit quam emptori, quia potuit re in- :
tegra apertius dicere.

22 Ulpianus libro vicemimo octavo ad Sabinum Mti .
Hanc legem venditionis ‘si quid sacri vel religiosi ’
‘est, eius venit nihil’ supervacuam non esse, _scd ad
modica loca pertinere, ceterum si omne religiosum

vel sacrum vel publicum venierit, nullam esse, emp- ^
tionem,

23 Paulus libro quinto ad Sabinum (et quod
solverit co nomine, emptor condicere potest)

24 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum

in modicis autem ex empto esse actionem, quia non
specialiter locus sacer vel religiosus venit, sed emp-
tioni maioris partis accessit. «

25 i dum libro trigesimo quarto ad Sabinum 9Si in,
ita distrahatur ‘illa aut illa res’, ut-rara eliget vendi-

1 tor, haec erit empta. Qui vendidit- neccsse nor
habet fundum emptoris facere, ut cogitur qui fun-
dum stipulanti spopondit. 10

26 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
Si seiens11 emam ab eo cui bonis interdictum sit vel 5
cui tempus ad deliberandum de hereditate ita datum
sit, ut ci deminuendi potestas non sit, dominus non
ero: dissimiliter atque si a debitore sciona credito-
rem fraudari emero.

27 Paulus libro octavo ad Sabinum Qui a quo-
libet rem emit, quam putat ipsius esse, bona fide
emit: at qui sine tutoris auctoritate a pupillo emit,
vel falso l.ut.ore auctore, qtiein scit tutorem non esse, 13
non videtur bona fide emere, ut et Sabinus scripsit ,s.

28 Ulpianus libro quadragensimo primo ad Sabi-
num Rem alienam diBtrahe.re quem 13 posse nulla du-
bitatio est: nam emptio est et venditio: sed res emp-
tori auferri potest.

29 Idem libro quadranensimo tertio ad Sabinum
Quotiens servus venit, non cum peculio distrahitur: 15
et ideo sive non sit exceptum, sive exceptum sit, ne
cum peculio veneat, non eum peculio distractus vide-
tur. unde si qua res fuerit peculiaris a servo sub-
repta, condici potest videlicet quasi furtiva: hoc ita,

si res ad emptorem pervenit. 11

30 Idem libro trigensimo secundo ad edictum Sed
ad exhibendum agi posse nihilo minus et ex ven-
dito puto.

31 Pomponius libro vieensimo secundo ad Sabi- m
num Sed et si quid postea accessit peculio, redden-
dum est venditori, veluti partus et quod ex operis
vicarii perceptum est.

32 Ulpianus libro quadrageminw quarto ad Sa- ]3>."
binum Qui tabernas argentarias vel ceteras quae in
solo publico sunt vendit, non solum, sed ius vendit,
cura istae tabernae publicae sunt, quarum usus ad a
privatos pertinet.

33 Pomponius libro trigensimo tertio ad Sabinum
Cum iu lege venditionis ita sit scriptum: ‘flumina
‘stillicidia uti nunc eunt, ut Ita sint' I5, ncc additur,
quae flumina vel stillicidia, primum spectari 16 opor-
tet, quid acti sit: si non id 17 appareat, tunc id acci-
pitur quod venditori nocet: ambigua enim oratio est.

34 Paulus libro trigensimo tertio ad edictum Si J»
in emptione fundi dictum sit accedere Stichum ser-
vum neque intellegatur, quis ex pluribus accesserit,
cum de alio emptor, de alio venditor senserit, nihilo
minus fundi venditionem valere constat: sed Labeo
ait eum Stichum deberi quem venditor intellexerit,
nec refert, quanti sit accessio, sive plus in ea sit
quam in ipsa re cui accedat an minus: plcrasque
enim res aliquando propter accessiones emimus, sicuti .1*
cum domus propter marmora et statuas et tabulas

1 pictas 18 ematur. Omnium rerum, quas quis ha-
bere vel possidere vel persequi potest, venditio recte
fit: quas vero natura vel gentium ius vel mores ciri-

(I) vendere Mo. (2) sic S cum B, teneretur sex F«,

tenere me ex F* (3) eum tus. Mo. (4) in qe.
monstrandis domini iussu Mo. (5) demontraverit F
(0) tantum Sal. (7) nobis etiam fieri velimus Mo.
(sf) insularem F (9) iunge 23, 3, 10 § 6 (10) r.f- 23, 3, 16

(II) sciens F cum B, dei. Kr. (12) c f. Vat.v. [Qui

a muliere] sine tutoris auctoritate sciens rem mancipi
emit vel fulso tutore auctore quem scit non esse, non
videtur bona fide emisse: itaque et veteres putant et
Sabinus et Cassius scribunt (13) quam F (1-1)

33, B, 24 (15) sunt F (16) exspectari F (IT)

dei. Mo. (ie) pactas F (19) eeqq. lust. (Eneccerui)

emptione

XVIII 1

265

17 37/36 tatis commercio exuerunt', earum nulla venditio est.

2 Lilierum hominem scientes emere non possumus,
sed nec talis emptio aut stipulatio* admittenda est:

5 IS, i ‘cum servus erit’, quamvis dixerimus futuras res emi
posse: nec enim fas est eiusmodi casus exspectare.

;t Item si et emptor et venditor scit furtivum esse
quod venit, a neutra parte obligatio contrahitur: si
emptor solus scit, non obligabitur venditor nec tamen
ex vendito quicquam consequitur, nisi ultro quod
convenerit praestet: quod si venditor scit, emptor
6 ignoravit, utrimque obligatio contrahitur, et ita Pom-
•i ponius quoque scribit. Rei suae emptio tunc valet,
cum ab initio3 agatur, ut possessionem emat, quam
forte venditor habuit, et* in iudicio possessionis pu-
5 tior esset. Alia cansa est degustandi, alia me-
tiendi: gustus enim ad hoc proficit, ut improbare ■
liceat, mensura vero non eo proficit, ut aut plus aut j
miuus veneat, sed ut appareat, quantum ematur.

0 Si emptio ita5 facta fuerit: ‘est mihi emptus
io Stichus aut Pamphilus’, in potestate est venditoris,

quem velit dare, sicut in stipulationibus, sed uno
mortuo qui superest dandus est: et ideo prioris peri-
culum ad venditorem, posterioris ad emptorem respi- i
cit. sed et si pariter decesserunt, pretium debebitur: I
unus enim utique periculo emptoris vixit, idem di-
cendum est etiam, si emptoris fuit arbitrium quem
vellet habere, si modo hoc solum arbitrio eius com-
missum sit, ut quem voluisset emptum haberet, non
is 7 et illud, au emptum haberet. Tutor rem pupilli
emere non potest: idemque porrigendum est ad simi-
lia, id est ad curatores procuratores et qui negotia
aliena gerunt.

35 Gaivs libro decimo ad edictum provinciale
Quod saepe arrae nomine pro emptione, datur, uon |
co pertinet, quasi sine arra conventio nihil proficiat,
sed ut evidentius probari possit convenisse" de pre-

1 tio. Illud constat imperfectum esse negotium, cum
20 emere volenti sic venditor dicit; ‘quanti velis, quanti

‘aequum putaveris, quanti aestimaveris, habebis emp-

2 ‘tum’. Veneni mali quidam putaot7 non contrahi
emptionem, quia nec societas aut mandatum flagi-
tiosae rei ullas vires habet ; quae sententia potest
sane vera videri de his quae nullo modo adieetioue
alterius materiae usu" nobis esse possunt: de his vero
quae mixta aliis materiis adeo nocendi naturam de-

25 ponunt, ut cx his antidoti et alia quaedam salubria

3 medicamenta conficiantur, aliud dici potest. Si
quis amico peregre eunti mandaverit, ut fugitivum
filum quaerat ct si invenerit vendat, nec ipse contra
senatus consultura committit, quia uon vendidit, ne-
que amicus eius, quia praesentem vendit: emptor
quoque, qui'J praesentem emit, recte negotium gerere

4 intellegitur. Si re3 10 vendita per furtum perierit,
prius animadvertendum erit, quid inter eos de custo-

30 nia rei convenerat: si nihil appareat convenisse, talis
custodia desideranda est a venditore ", qualem bonus
initer familias suis rebus adhibet: quam si praesti-
u-nt et tamen rem perdidit, securus esse debet, ut
taineu scilicet vindicationem rei et condictionem ex-
hibeat emptori, unde videbimus in personam eius,
qm alienam rem vendiderit: cum is nullam vindica-
tionem aut condictionem habere possit, ob id ipsum
damnandus est, qu.a, si suam rem vendidisset, po-
35 5 tuisset eas actiones ad emptorem transferre. In
■ i. quae pondere numero mensurare constant, veluti
h umento vino oleo argento, modo ea serventur quae
to ceteris, ut simul atque de pretio convenerit videa-
l ur perfecta venditio modo ut, etiamsi de pretio con-
Muent, non tamen aliter videatur perfecta venditio
quam si admensa adpensa adnumeratave sint, n £
si omne vinum vel oleum vel frumentum vel an-em
4i. tum q^utumcumquc esset uno pretio venierit idem

t’

i uris est quod in ceteris rebus, quod si viaum ita 519,«
venierit, ut in singulas amphoras, item oleum, ut in 519, i
singulos metretas, item frumentum, ut in singulos
modios, item argentum, ut in singulas libras certum
pretium diceretur, quaeritur, quando videatur emptio
perfici, quod similiter scilicet quaeritur et de. his
quae numero constant, si pro numero corporum pre-
tium fuerit statutum. Sabinus et Cassius tunc per-
fici emptionem existimant, cum adnumerata admensa i
adpensave sint, quia venditio quasi sub hac condi-
cione videtur fieri, ut1* in singulos metretas aut in
singulos modios quos quasve admensus eris, aut in
siugulas libras quas adpeuderis, aut in singula cor-

6 pora quae adnumeraveris. Ergo et si grex ve-
nierit, si quidem universaliter uno pretio, _ perfecta
videtur, postquam de pretio convenerit: si vero in
singula corpora certo pretio, eadem erant, quae proxime

7 tractavimus. Sed et si ex doleario pars vini ve- i»
uierit, veluti metretae centum, verissimum est (quod
et constare videtur) autequum admetiatur, omne pe-
riculum ad venditorem pertinere: nec intereat, unum
pretium omnium centum metretarum in semel dictum

S sit au in singulos eos. Si qni3 in vendendo prae-
dio confinem celaverit, quem emptor si audisset, emp-
turus non esset, teneri venditorem.

36 Ulpianus libro quadragensimo tertio ad edic,- is
tum Cum in venditione quis pretium rei ponit do-
nationis causa non exacturus, non videtur vendere.

37 Idem libro tertio disputationum Si quis fun-
dum iurc hereditario sibi delatum ita vendidisset:

‘erit tibi emptus tanti, quanti a testatore emptus est/,
mox inveniatur non emptus, sed donatus testatori,
videtur quasi sine pretio facta venditio, ideoque simi-
lis erit sub condicione factae venditioni, quae nulla 2»
est, si condicio defecerit.

38 Idem libro septimo disputationum Si qnis do-
nationis causa minoris vendat, venditio valet: totiens
enim dicimus in totum venditionem non valere, quo-
tiens universa venditio donationis causa facta est:
quotiens vero viliore pretio res donationis causa dis-
trahitur, dubium non est venditionem valere, hoc
inter ceteros: inter virum vero et uxorem donationis 23
causa venditio facta pretio viliore nullius momenti est.

39 Julianus libro quinto decimo digestorum Si
debitor rem pigneratam a creditore redemerit, quasi
suae rei emptor actione ex vendito non tenetur et
1 omnia iu integro suat creditori. Verisimile est
cum, qui fructum olivae pendentis vendidisset et sti-
pulatus est decem pondo olei quod natum esset, pre-
tium constituisse ex eo quod natum es3et usque ad s»
decem pondo olei: idcirco solis quinque collectis non
amplius emptor petere potest 1:1 quam quinque pondo
olei, quae collecta essent, a plerisque responsum est. 14

40 Paulus libro quarto epitomarum Alfeni diges-
torum Qui fundum vendebat13, in lege ila dixerat,
ut emptor in diebus triginta proximis fundum metire-
tur et de modo renuntiaret, et ei anteeam diem non
renuntiiisset, ut venditoris fides Soluta esset: emptor
intra diem mensurae quo minorem modum esse ere- 33
didit renuntiavit et pecuniam pro co accepit: postea
euin fundum vendidit et cum ipse emptori suo ad-
metiretur, multo minorem medum agri quam puta-
verat invenit: quaerebat, an id quod minor is 'esset
consequi a suo venditore posset, respondit interesse,
quemadmodum lex diceretur: nam si ita dictum esset.

ut emptor diebus triginta proximis fundum metiatur
et domino renuntiet, quanto modus agri minor sit, 4*
quo 1,1 post diem trigensimum renuntiassei, nihil ei pro-
futurum: sed Bi ita pactum esset, ut emptor in die-
bus proximis fundum metiatur et de modo agri re-
nuntiet, etsi 11 in diebus triginta ren miti asset mino- 520, 1
rem modum agri esse, quamvis multis post annis

di exemerant Hal. (2) emptio adstipulatio F (3
"‘\S (A et) ut ITal. (5) empliota F fm
vemsset F (7) putat F (s, usui dct(. (a> ,
■Vu. (10) rs F (tl) venditorem F (i-q ;n

(Ttllna amphoras contrahatur aut itu. Mo. {1 3) emptor

p-‘tHre potest} F eu?n B} euru petere posse Mo. (H) iunge
33, 6, 0 (15) vendebit F (ic) quod cfdli. (17} eteij

b 1 JiO.

XVIII 3

266

DE CONTRAHENDA

S20, 2 posse enm qno miror is modus agri fuisset repetere.

1 In lege fundi aquam accessuram dixit: quaere-
batur, aa etiam iter aquae accessisset, respondit sibi
videri id actum esse, et ideo iter quoque venditorem

2 tradere oportere. Qui agrum vendebat, dixit fundi
5 iugera decem et octo esse, et quod eius admensum

erit, ad singula iugera certum pretium stipulatus
erat: viginti inventa sunt: pro yiginti deberi pecu-
H niam respondit. Fundi venditor frumenta manu
sata receperat: in eo fundo ex stipula seges erat-f
enata: quaesitum est, an pacto contineretur, respon-
dit maxime, referre, quid est actum: ceterum secun-
dum verba non 1 esse actum3, quod ex stipula nasce-
retur, non magis quam si quid3 ex sacco saccarii
io cecidisset aut ex co quod avibus ex aere19 cecidisset

4 natum esset, Cum fundum quis vendiderat et
omnem fructum receperat, et arundinem caeduam et

5 silvam * in fructu esse respondit. Dolia, quae in
fundo domini essent, accessura dixit: etiam ea, quae
servus qui fundum coluerat emisset peculiaria, emp-

6 tori cessura respondit. Rota quoque, per quam
aqua traheretur, nihilo minus aedificii est quam si-
tula,

15 41 Iulianus libro tertio ad Urscium Ferocem Cum \

ab eo, qni fundum alii obligatum habebat, quidam '
sic emptum rogasset, ut esset is sibi emptus, si eum
liberassct, dummodo ante kalendas Iulias liberaret,
quaesitum est, an utiliter agere possit ex empto in
hoc, ut venditor enm liberaret, respondit: videamus,
quid inter ementem4 et vendentem actum sit. nam
si id actum est, ut omni modo intra kalendas Iulias
20 venditor fuudnm liberaret, ex empto erit actio, ut
liberet, nec sub condicione emptio facta intellegeturj
veluti si hoc modo emptor interrogaverit: ‘erit milii
'fundus emptus ita, ut eum iDtra kalendas Iulias
‘liberes’, vel ‘ita, ut cum intra kalendas a Titio redi-
mas’, si vero sub condicione facta emptio est, non
. t poterit agi, ut condicio impleatur. Mensam ar-
‘ \ gento coopertam mihi ignoranti pro solida vendidisti

; imprudens: nulla est emptio pecuniaque co nomine
2f. data condicetur,

42 Marcianus libro primo institutionum Domini
neque per se neque per procuratorcB suos possunt
saltem criminosos scitos vendere, ut cum bestiis
pugnarent, ct ita divi fratres rescripserunt.

.. 43 Florentinus libro octavo institutionum Ea

\ se quae commendandi causa in venditionibus dicuntur,
si palam appareant6, venditorem non obligant, veluti
si dicat servum speciosum, domum bene, aedificatam :
at si dixerit hominem litteratum vel artificem, nrae-

1 stare debet: nam hoc ipso pluris vendit. Quae-
dam etiam pollicitationes venditorem non obligant,
si ita in promptu res sit, ut eam emptor non igno-
raverit, veluti si quis hominem luminibus effossis emat
et de sanitate stipuletur: nam de cetera parte cor-

8b poris potius7 stipulatus videtur quam de eo. in quo

2 se ipse decipiebat. Dolum malum a se abesse
praestare venditor debet, qui non tantum in eo est,

| qui fallendi causa obscure loquitur, sed etiam qui '
v insidiose obscure8 dissimulat.

44 Marcianus libro tertio regularum Si duos
quis servos emerit pariter uno pretio, quorum alter
ante venditionem mortuus est, neque in vivo constat
emptio.

621, i 45 In em libro quarto regularum Habeo libro pos-
teriorum scribit, si vestimenta interpola quis pro
novis emerit, Trebatio placere ita emptori praestan-

dum quod interest, si iguorans interpola emerit, quam li\
sententiam et Pomponius probat, in qua et luliauus ’
est, qui ait, si quidem ignorabat venditor, ipsius rei
nomine teneri, si sciebat-, etiam damni quod ex eo 5
confingit: quemadmodum si vas9 aurichalcum pro
auro vendidisset ignorans, tenetur, ut aurum quod
vendidi: praestet.

46 Idem libro singulari de delatoribus Non licet
ex officio, quod administrat quis, emere quid vel per
se vel per aliam personam: alioquin non tantum rem
amittit, sed et in quadruplum convenitur secundum
constitutionem Severi et Antonini: et hoc ad 10 pro-
curatorem quoque Caesaris pertinet. 11 sed hoc ita se io
habet, uisi specialiter quibusdam hoc concessum 12 est.

47 Ulpianus libro vicensimo nono ad Sabinum
Si «quae ductus debeatur praedio, ct ius aquae transit
ad emptorem, etiamsi nihil dictum sic, sicut et
ipsae fistulae, per quas aqua ducitur,

48 Paulus libro quinio ad Sabinum licet extra is
aedes sint:

49 ULPIANUS libro vicensimo nono ad Sabinum
et quamquam ius aquae non sequatur, quod amissum
est, attamen fistulae et canales dum sibi sequun-
tur13, quasi pars aedium ad emptorem perveniunt, et
ita Pomponius libro decimo putat.

50 Idem libro undecimo ad edictum Labeo seri
bit, si mihi bibliothecam ita vendideris, si decuriones 2t
Campani locum mihi vendidissent, in quo eain pone-
rem, et per me stet, quo minus id a Campanis im-
petrem. non esse dubitandum, quin praescriptis ver-
bis agi possit, ego etiam ex vendito agi posse puto
quasi impleta condicione, cum per emptorem stet,
quo minus impleatur.

51 Paulus libro vicensimo primo ad edictum Li-
tora, quae fundo vendito ccniuueta sunt, in modum 25-
non computantur, quia nullius sunt, sed iure gen-
tium omnibus vacant: uec viae publicae aut loca
religiosa vel sacra, itaque, ut proficiant venditori, ca-
veri’ solet, ut viae, item litora et loca publica in mo-
dum cedant.

52 Idem libro quinq uagcnsivw quarto ad edictum
Senatus censuit, ne quis domum villamve. dirueret,
quo plus sibi adquireretur 11 neve quis negotiandi causa 36
eorum quid emeret15 venderetve: poena in eum, qui
adversus senatus consultum fecisset, constituta est,
ut duplum eius quanti emisset in aerarium inferre
cogeretur, in eum vero, qui vendidisset, ut irrita
fieret venditio 16. plane si mihi pretium solveris, cum
tu duplum aerario debeas, repetes a me : quod a
mea parte irrita faeta est venditio, nec solum huic
senatus consulto locus erit, si quis suam villam vel
domum, sed et si alienam vendiderit.

53 Gaius libro vicensimo octavo ad edictum pro- 35
vinciale 17 Ut res emptoris fiat, nihil interest, utrum
solutum sit pretium an eo nomine fideiussor datus
sit. quod autem de fideiussore diximus, plenius ac-
ceptum est, qualibet ratione si venditori de pretio
satisfactum est, veluti expromissore aut pignore dato,

13 proinde sit, ac si pretium solutum esset.

54 Paulus libro primo ad edictum aedilium cum- 512,1
lium Res bona fide vendita propter minimam cau-
sam inempta fieri non debet.

55 Idem libro secundo ad edictum aedilium curu-
lium Nuda ct imaginaria venditio pro non facta est
et ideo nec alienatio eius rei intellegitur.

56 Idem libro quinquagensimo ad edictum Si quis 5
sub hoc pacto vendiderit ancillam, ne prostituatur et.

(!) non S, otn. F (2) actum] satum Mo. (3) ex eo quod
in*. Caiharinaexis (4) et harundinem et silvam caeduam
Cxsiacixts (5) ementum F (t) appareat Fa (7) potuis F'
(8) obscure dei. Brenkmann contra B (9) vas det. Mo.
cum B vol. VII 181 (10) an F (ll) se.qi/. lust. (Faber)

(12) oensensum F'1 (13) dum ibi relinquuntur Mo.

(14) adquiretur F (it) emerit F (ic) Cum s. c., quod
factum est Hosidio Geta et L, \agellio cos auc-

tore divo Claudio cautum esset, ne quie domum villamve

dirueret qu[o plus] sibi adquireret (ut diruendo plus
adquireret quam quanti emisset SC. II c, sidi anum ipsam)
neve quis negotiandi causa eorum quid emeret ven-
deretve, poenaque in emptorem qui adversus id s. c.
fecisset constituta esset [haec ut] qui quid emisset du-
plum eius quanti emisset in aerarium inferre cogeretur
et eius qui vendidisset inrita fieret venditio. SC. Volu-
sianttm a. p. C. 56 (C. I. L. X, 15S n. 1401) (n) Pr0'

vinciales F (]8) ut ins. Eat. (19) ore detl

EMPTIONE

267

XVIII 1

522, c si contra factum esset, uti liceret ei abducere, etsi
per plures emptores mancipium cueiirrerit , ei qui
primo vendidit,2 abducendi potestas fit. . I

57 Paulus libro quinto ad Plautium .Domum emi,
cum eam et ego et venditor combustam ignoraremus. ■
Nerva Sabinus Cassius niliil venisse, quamvis area
jn maneat, pecuniamque solutam condici posse aiunt,
sed si pars domus maneret, Neratius ait 3hac quaes-
tione multum interesse, quanta pars domus ipcencno ;
consumpta5 permaneat, ut, si quidem amplior do-
mus pars exusta est, non compellatur emptoT per-
ficere emptionem, sed etiam quod forte solutum ab
eo est repetet: siu vero yel dimidia pare vel minor
quam dimidia exusta fuerit, tunc coartandus est cnip-
if, tor venditionem adimplere, aestimatione viri bom ar-
bitratu habita, ut, quod ex pretio propter incendium
decrescere fuerit inventum, ab huins praestatione

1 liberetur. 3 Sin autem venditor quidem sciebat do-
tuum esse exustam, emptor autem ignorabat, nullam |
venditionem stare, si tota domus ante venditionem
exusta sit: si vero quantacumque pars aedilicii re-
maneat, et stare venditionem et venditorem emptori

2 quod interest restituere. 3Siinili quoque modo ex
20 diverso tractari oportet, ubi emptor quidem sciebat,

venditur autem ignorabat: et bic enim oportet et
venditionem stare et omne pretium ab emptore ven-
ditori, si non depensum est, solvi vel si solutum sit,

3 non repeti. 3 Quod si uterque sciebat et emptor
et venditor demum esse exustam totam vel ex parte,
niliil actum fuisse dolo inter utramque pariem com-V
pensando et indicio0, quod ex bona fide descendit,
dolo ex utraque parte- veniente stare non concedente.

2S 58 Papinianus libro decimo quaestionum Arbo-
ribus 'quoque’1 vento deiectis vel absumptis igne dic-
tum est emptionem fundi non videri esse contractam,
si contemplatione illarum arborum, veluti oliveti, fun-
dus comparabatur, sive sciente sive ignorante vendi-
tore: 'sive autem emptor sciebat vel ignorabat vel
'uterque eorum, haec optinent, quae in superioribus
'casibus pro aedibus dicta sunt’1.

3« 59 Celsus libro octavo digestorum Cum venderes ■

fundum, non dixisti ‘ita ut optimus maximusqne’:
verum est, quod Quinto Mucio* placebat, non libe-
rum, sed qualis esset, fundum praestari oportere,
idem et in urbanis praediis dicendum est.

60 Marcellus libro sexto digestorum Compre-
hensura erat lege venditionis dolia sexaginta emptori
accessura: cum essent centum, in venditoris fore po-

35 testate responsum est quae vellet dare.

61 *1dei f libro vicensimo digestorum Existimo
posse me id quod meum est sub condicione emere,
quia forte speratur meum esse desinere.

6:1 Modestinus libro quinto regularum Qui officii
causa, in provincia agit vel militat, praedia coraoa-
rare ia eadem provincia non potest, praeterquam si
40 1 paterna eius a fisco distrahantur. Qui nesciens
loca sacra, vel religiosa vel publica pro privatis com-
paravit., licet emptio non teneat, ex empto tamen
523, i adversus venditorem experietur, ut consequatur quod
2 interfuit eius ne deciperetur. Res in aversione
empta, si non dolo venditoris factum sit, ad pericu-
lum ernptons pertinebit, etiarnsi res adsignata non sit.

b.i Iayolenus libro septimo ex Cassio Cum servo
dominus rem vendere certae personae iusserit, si alii
, ^ndidisset , quam cui iussub erat, venditio non
lunl ni ’!bcra Persona est: eum perfici
I’ vmi’ npa potu.i,;.,in ®,us persona, cui dominus
finel™ n, '10lU" Demon^ratione fundi facta
fines nominari supervacuum est: si nominentur,

etiam ipsum venditorem nominare oportet, si forte 523, 6
alium agrum confinem possidet,

64 Idem libro secundo epistularum Fundus ille
est mihi et Titio emptus: quaero, utrum in partem
an in totum venditio consistat an nihil actum sit.
respondi personam Titii supervacuo accipiendam puto io
ideoque totius fundi emptionem ad me pertinere.

65 Idem libro undecimo epistularum Convenit
mihi tecum, ut certum numerum tegularum mihi dares
certo pretio quod ut 12 faceres : utrum emptio sit an
locatio? respondit, si ex meo fundo tegulas tibi fac-
tas ut darem convenit, emptionem puto esse, non
conductionem : totiens enim conductio alicuius rei
est, quotiens materia, iu qua u aliquid praestatur, in 1J
eodem statu eiusdem manet: “quotiens vero et immu-
tatur et alienatur, emptio magis quam locatio intei-
legi debet.

66 Pomponius libro trigensimo primo ad Quin -
tum Mucium In vendendo fundo quaedam etiam si
non dicantur l5, praestanda sunt, veluti ne fundus
evincatur aut usus fructus eius, quaedam ita demum,
si dicta sint, veluti viam iter actum aquae ductura
praestatu iri : idem et in servitutibus urbanorum prae- ao

1 diorum. Si eum 10 servitus venditis praediis debe-
retur nec commemoraverit venditor, sed sciens esse
reticuerit et ob id per ignorantiam rei emptor non
utendo per ‘statutum tempus’ eam servitutem amiserit,
quidam recte putant venditorem teneri ex empto ob

2 dolum. Quintus Mucius scribit, 17qui seribsit ‘ruta
‘caesa quaeque aedium fundive non sunt', bis idem
scriptum: nam ruta caesa ea sunt quae neque ae- 25
dium neque fundi sunt.

67 Idem libro trigensimo nono ad Quintum Mu-
cium Alienatio cum fit, eum sua causa dominium
ad alium transferimus, quae esset futura, si apud
nos ea res mansisset, idque toto inre civili ita se
habet, ‘praeterquam si aliquid nominarim sit con-
stitutum' 7.

68 Proculus libro sexto epistularum Si, cum
fundum venderes, in lege dixisses18, quod mercedis 3S
nomine a conductore exegisses, id emptori accessu-
rum esse, existimo te in exigendo non solum bonam
fidem, sed etiam diligentiam praestare debere, 19 id est
non solum ut a te dolus malus absit, sed etiam ut

1 culpa. Fere aliqui20 solent haec verba adicere:

‘doliis malus a venditore aberit’, qui et.iara si adiec-
2. tum non est, abesse debet. Nec videtur abesse,
si per eum factum est aut fiet, quo minus fuudum
emptor possideat, erit ergo ex empto actio, ‘non’ ut 35
venditor vacuam possessionem tradat, ‘cum multis
‘modis accidere poterit, nc tradere possit, sed ut, si
‘quid dolo malo fecit aut facit, dolus malus eius aesti-
‘m are turi21,

69 Idem libro u^^ffrc^7uoqi^stMfarumRut.iliaPolla!^,
emit lacum Sabatenem Angularium et eirea eum la-
cum pedes decem: quaero, mimquid et23 decem pedes,
qui tunc accesserunt, sub aqua sint, quia lacus'-4 cre- 4«
vit, an proximi pedes decem ab aqua Rutiliae Pollae 524, 1
i uris sint. Proculus respondit: ego existimo eatenus
lacum 25, quem emit Rutilia Polla, venisse, quatenus

tune fuit, et circa eum decem pedes qui tuuc fue-
runt, nec ob eam rem, quod lacus postea crevit, la-
tius eum possidere debet quam emit.

,70. Licinni us Rcfinvs libro octavo regularum
Liberi hominis emptionem contrahi posse plerique 5
existimaverunt, si modo inter ignorantes id fiat, quod
idem placet etiam, si venditor sciat, emptor autem
ignoret, quod si emptor sciens liberum esse emerit,
nulla emptio contrahitur.

(1) concurrerit F* (2) ,{c S , vendit F fir,

§ 1...3 luet (Faber) (4) hanc F (5) iit, ^uant
_ {6) ,'udlcLum f. cum £ (t) lust. (Fabe,

P b 68 Pr- (10) vendendi™.

L (>1) JTuicAte (12) quod ut] quua tu det,

' <|uo . 60 ulem B: quotiens alienatu!

venditu, eat; quotiens noa alienatur quidem, sed iu:

mutatur, operis locatio est ,'nj. Kr. (15) uon eun-
dieantur F' (16) euoi] qua Mo. ;l") si ins. Mo.
(18) aixisses F (10) pr. fin. glossa (Eiselc) <V') ali-
qui] nequiquam Mo. (21; ‘ 4 Justf (Pernice)

(22) pali F (23) num quia ii Mo. (24) locus F
(25) locum F

XVIII i. 2

268

DE CONTRAHENDA EMPTIONE

$24,8 71 PapiriVs Iusrus libro primo constitutionum

Imperatores Antoninus et Verus Angusti Sestio Vero
in haec verba rescripserunt: ‘quibus mensuris aut
io ‘pretiis negotiatores vina compararent, , in contrahen-
tium potestate esse: neque enim quisquam cogitur
'vendere, si aut pretium aut mensura displiceat, prae- |
‘sertim Bi nihil contra consuetudinem regionis fiat’.

72 Pafixialws libro decimo quaestionum Pacta
conventa, qnae postea facta detrahunt aliquid emp- ■
tioni, contineri contractui videntur: quae vero adi- ;

is ciunt, credimus1 * * * non inesse,. quod loeum habet in
his. quae adminicula sunt emptionis, velnti ne cautio :
duplae praestetur aut ut cum fidejussore cautio dii- '
piae praestetur, sed quo casu agente emptore non
valet paetum, idem vires habebit iure exceptionis
agente venditore, an idem dici possit aucto postea
vel deminuto pretio, non immerito quaesituro est,
quoniam emptionis substantia constitit ex pretio.
Paulus notat: si omnibus a integris manentibus de
3«» augendo vel deminuendo pretio rursum convenit, re-
cessum a priore contractu et nova emptio interees-
I sisse videtur. Pauixiaxus: Lege venditionis illa
facta ‘si quid sacri aut religiosi aut publici est, eius
‘nihil venit', si res non in usu publico, sed in patri-
monio fisci erit, venditio eius valebit, nec venditori
proderit exceptio, quae non habuit locum.

73 Idem libro tertio responsorum “Aede sacra
25 terrae motu diruta locus aedificii non est profanus

1 et ideo venire* non potest. Intra maceriam sepul-
clirorum hortis vel cc-tcris culturis loca pura servata,
si nihil venditor noininatim excepit, ad emptorem
pertinent.

74 Idem lioro primo definitionum Clavibus tra-
ditis ita mercium in horreis concitarum possessio tra-
dita videtur, si claves apud horrea traditae sint: quo
facto coufestim emptor dominium et possessionem
adipiscitur, etsi non aperuerit horrea; quod si ven-
ditoris merces non luerunt, usucapio confcstim in-
choabitur.

75 IIermoq i:y jasus libro secundo iuris epitoma-
rum Qui fundum vendidit, ut eum certa mercede
conductum ipse habeat vel, si 5 vendat, non alii, sed
sibi distrahat vel simile aliquid paciscatur: ad com-
plendum id quod pepigerunt ex vendito agere poterit.

55 7 Q Paulus libro sexto responsorum Dolia in hor-

reis defosBa ei non sint nommatim in venditione ex-
1 cepta, horreorum venditioni cessisse videri. Eum,
qui in locum emptoris sueeessit, isdem defensionibus
uti posse, quibus venditor eius1* uti potuisset, sed et
longae possessionis praescriptione, si ntriusque pos-
sessio impleat tempora constitutionibus statuta,

40 77 Iavolexus lilrro quarto ex posterioribus La -

525, i rf.oxis In lege fundi vendimdi lapidicinae7 in eo
fundo ubique esseut exceptae erant, et post multum
temporis in eo fundo repertae erant lapidicinae. eas
quoque venditoris esse Tubero respondit: Labeo re-
ferre quid actum sit: si non appareat, non videri
eas lapidicinas esse exceptas: neminem enim nec
vendere nec excipere quod non Bit, et lapidicinas
i nullas esse, nisi quae apparent et caedantur: aliter
interpretantibus totum fundum lapidicinarum fore, si
forte toto eo sub terra esset lapis, hoc probo,

78 Labeo libro quarto posteriorum a I AVOLEXO
epitomatorum Fistulas emptori accessuras in lege
dictum erat: quaerebatur, an castellum, ex quo fis-
tulis aqua duceretur, accederet, respondi apparere
id actum esse, ut id quoque accederet, licet scriptura
i.i 1 non continetur. Fundum ab eo emisti, cuius filii \
postea tutelam administras, nec vacuam 8 accepisti !
possessionem, dixi tradere te tibi possessionem hoc
modo posse, ut pupillus et familia cius decedat de I

2 fundo, tunc demum tu ingrediaris possessionem. Qui 5«
fundum ea lege emerat, ut soluta pecunia traderetur ~ ’,J
ei possessio, duobus heredibus relictis decessit, si
unus omnem pecuniam solverit, partem familiae hereis-
eundae iudicio servabit: nec, si partem solvat, ex 15
empto cum venditore aget, quoniam ita contrac-

3 tum aes alienum dividi non potuit Frumenta quae
in herbis erant cum vendidisses, dixisti te, si quid vi
aut tempestate factum esset, praestaturum : ea. fru-
menta nives corruperunt: si immoderatae fuerunt et
contra consuetudinem tempestatis”, agi tecurn ex
empto poterit.

79 Iavolf.xvs libro quinto ex posterioribus La-
beoxis Fundi partem dimidium ea lege vendidisti. 3.1
Ut emptor alteram10 partem, quan: retinebas, annis
decem certa pecunia in annos singulus conductam
lisbeat. Labeo et Trebatius negant posse ex ven-
dito agi, ut id quod convenerit fiat, egp contra puto,
si modo11 ideo vilius fundum vendidisti, ut haec tibi
conductio praestaretur: nam hoc ipsum pretium fundi
videretur ts, quod eo pacto1’ venditus fuerat: euque
iure utimur.

80 Labeo libro quinto posteriorum a Iavolf.xo sa
epitomatorum Cum manu sata in venditione fundi
excipiuntur, nou quae in perpetuo sata suut excipi
viderentur14, sed 15 quae singulis annis seri solent,
ita ut fructus eorum tollatur: nam aliter interpre-
tantibus vites et arbores omnes exceptae videbuntur.

1 Huius rei emptionem posse fieri dixi; ‘quae ex
‘meis aedibus in tuas aedes proiecta sunt, ut ea mihi

2 ‘ita habere liceat’, deque ea re ex empto agi. Silva aa
caedua in quinquennium venierat; quaerebatur, eum
glans decidisset, ut-rius esset, scio Servium respon-
disse, primum sequendum esse quod appareret actum
esse: quod si in obscuro esset, quaecumque glans ex
his arboribus qnae caesae non essent cecidisset, ven-
ditoris esse10, eam autem, quae in arboribus fuisset

3 eo tempore cum haec 17 caederentur, emptoris. Nemo
potest videri eam rem vendidisse, de cuius dominio
id agitur, ne ad emptorem transeat, sed hoc aut lo- 35
eatio est aut aliud 18 genus contractus.

81 SCAEVOLA libro septimo digestorum Titius cum
mutuos acciperet tot 'aureos’ sub usuris, dedit pignori
sive hypothecae praedia et fidejussorem Lucium, cui
promisit intra triennium proximum se eum liberatu-
rum : quod si id non fecerit die supra scripta et sol-
verit debitum lideinssor creditori, iussit praedia empta
esse 19, quae creditoribus obligaverat, quaero, cum «
non10 sit liberatus Liieins lideinssor a Titio, an, si
solverit creditori, empta haberet supra scripta prae- 524*, 1
dia. respondit-, si non ut in causam obligationis, sed

ut empta habeat, sub condicione emptio facta est et
1 contractam esse obligationem. Lucius Titius pro-
misit de fundo suo centum milia modiorum frumenti
annua praestare praediis Gaii Seri: postea Lucius
Titius vendidit fundum additis verbis his: ‘quo iure
‘quaque condicione ea praedia Lucii Titii hodie sunt, s
‘ita veneunt itaque habebuntur': quaero, an emptor
Gaio Seio ad praestationem frumenti sit obnoxius,
respondit emptorem Gaio Seio secundum ea quae
proponerentur obligatum non esse.

h21

DE IN DIEM ADDICTIONE.

1 Paulus libro quinto ad Sabinum In diem ad- 1,1
dictio ita fit: ‘ille fundus centum esto tibi emptus,

‘nisi si quis intra kalendas Januarias proximus me-
liorem condicionem fecerit, quo res a domino abeat -

2 Ulpianus libro vieensimo octavo ad Sabinum-

(1) hoc t'ns. F'\ (2) ominus F (3) pr. = Vat, 5 j Hal. (15) sed em. F (10) esset F (n) hae

(4) veniri Faf. \ (6) fundo eis. F', emptor ins, Kr. , dett. (jg) alius F (19) ei ins. Best (20) non S-'

te) evus vel ei F- (?) ladicinae F (h) nequaquam i cim II, nm. F

F (») tempestates Salmasius (10) alteri F (11) mo (21) Sab. 1„ *g, 9. *Jt0.„,s • AV 19- Pap 20. — Pas. 1 9.

F (12) videtur Eat. (13) paco F (11) videmur |

DE IN DIEM ADDICTIONE

269

XVIII 2

52fi, is Quotiens fundus in diem addicitur, utram pura emptio ,
est, sed sub condicione resolvitur, an vero eonaicio*

15 d a lis sit magis emptio, quaestionis est. et imhr vide-
tur verius interesse, quid actum «it: nam si qiudem [
hoc actum est, ut meliore allata condicione 1 disce- 1
datur, erit pura emptio, quae sub coDdicone. resol-
vitur: sin autem lioc actum est, ut perficiatur emptio,
nisi melior condicio offeratur, erit emptio, condicio-

1 n alis. 4 Utii igitur secundum quod distinximus pura

venditio est, lulianus scribit3 hunc, cui res in diem
2o addicta est, et usucapere posse et fructus et acces-
siones lucrari et periculum ad eum pertinere, si res
interierit,

3 Paulus libro quinto ad Sabinum quoniam post
interitum rei iam ncc adferri possit melior condicio.

4 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum
Ubi autem condicionalis venditio est, negat Pompo-
nius usucapere eum posse nee fructus ad eum per-
is 1 tinere. Idem lulianus libro quinto decimo quae-
rit. si res in diem addicte interciderit vel ancilla de-
cesserit, an partus vel fructus eius nomine adiectio
admitti possit, et negat admittendam adiectionem,
quia alterius rei quam eius quae distracta est non

2 solet adiectio admitti. Idem lulianus eodem libro
scribit, si ex duobus servis viginti venditis et in diem I
addictis alter decesserit, deinde unius nomine qui
snperest emptor extiterit, qui supra viginti promit-

3i teret, an discedatur a priore contractui et ait (lis- ;
similem esse hanc speciem partus specie et ideo hic
discedi a priore emptione <et ad secundam perveniri'4.

3 Sed et Marcellus libro quinto digestorum scribit4
pure vendito et in diem addicto fundo si melior con-
dicio allata sit, rem pignori esse desinere, si emptor
eum fundum pignori dedisset: 18 ex quo colligitur, quod
emptoT medio tempore dominus est6: alioquin ncc

4 pignus teneret. Idem lulianus libro quadragensimo 7
35 octavo digestorum scripsit 8 eum, qui emit fundum in

diem, interdicto quod vi aut clam uti posse: nam
hoc interdictum ei competit, cuius interent, opus non
esse factum, fundo autem, inquit, in diem addicto
et commodum et incommodum omne ad emptorem
pertinet, antequam venditio transferatur, et ideo, si
quid tunc vi aut clam factum est, quamvis melior
condicio allata fuerit., ipse utile interdictum habebit:
527, i sed eam actionem sicut fructus, inquit, quos percepit

5 venditi indicio praestatunim. Cum igitur tunc
recedatur ab emptione (ubi pure contrahitur) vel tunc
non impleatur (ubi sub condicione fit) eum melior
condicio sit allata: si falsus emptor subiectus sit,
eleganter scribit Sabinus priori rem esse emptam,
quia non videtur melior condicio allate esse non

i existente vero emptore, sed et si exislat alius emp-
tor, meliorem tamen condicionem non adferat, aeque
dicendum erit perinde. haberi, ac si non existeret.

(i Medior autem condicio adferri videtur, si pretio
-it additum, sed et si nihil pretio addatur, solutio
tamen offeratur facibor pretii vel maturior, molior
condicio adferri videtur, praeterea si locus opportu-
nior solvendo pretio dicatur, aeque melior condicio
allata videtur: e-t ita Pomponius libro nono ex Sa-
io bmo scribit, idem ait, et si persona idoncor accedat
u emlltloncm> neque videri meliorem condicionem
.illatam . proinde si quis accedat eiusdem pretii i
emptor, sed qui levioribus emat condicionibus vel '
qui satisdationem nullam exigat, melior condicio allata !
videbitur, ergo. idem erit- probandum et si viliore10
pretio emere sit paratus, ea tamen remittat, quae
venditori gravia erant in priore emptione.

5 iosfPONjns libro nono ad Sabinum Quidquid ■

enim ad utilitate
condicione

tmtatem venditoris pertinet, pro
haben debet.

6 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum 527, n
Item quod dictum est fructus interea captos empto-
rem priorem sequi, totiens verum est, quotienB nul-
lus emptor existit, qui meliorem condicionem adferat,

vel falsus exsistit: sia15 vero exstitit emptor poste-
rior, fructus refundere priorem debere constat, sed eo
venditori, et ita lulianus libro quudragepsimo oc-
1 tavo digestorum scripsit. Si quis extiterit, qui
meliorem condicionem adferat, deinde prior emptor
adversus eum licitatus sit et penes eum emptio 11
remanserit, dubitari poterit, utrum fructus inse ha-
beat, quasi nulla meliore condicione allata, an vero
venditoris sint, licet eadem sit persona, quae melio-
rem condicionem attulit, quod ratio facere videtur:
intererit tamen, quid acti sit: et ita Pomponius scribit, m

7 Paulus libro quinto ad Sabinum Licet autem
venditori meliore allata condicione addicere poste-
riori, nisi prior paratus sit plus adicere’3.

8 I-LF.M libro trigemimo tertio ad edictum Ne-

casse. autem habebit venditor meliore condicione allata
priorem emptorem certiorem facere, ut, si quid alius
adieit14, ipse quoque adicere possit. 30

9 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum

Sabinus scribit licere veuditori meliorem condicionem
oblatam abieere sequique primam quasi meliorem, et
ita utimur. 19 quid tamen, si hoc erat nominatim ac-
tum, ut liceret resilire emptori meliore condicione
allata? dicendum erit dissolutam priorem emptionem,
etiamsi venditor sequentem non admittat, 35

10 Iuli anus libro tertio decimo digestorum Sed
si proponatur a creditore pignus in diem addictum 15,
non potest videri bona fide negotium agi, aisi ad-
iectio recipiatur, quid ergo est, si inops emptor et
impediendae tantummodo venditionis causa intervenit?
potest creditor sine periculo priori emptori addicere.

11 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum 40
Quod autem Sabinus scribit fundum iri diem addici 528, 1
non posse rursus, qui semel fuerat in diem addic-
tus, ratione eiusmodi defendit, quia prioris, inquit,
emptoris statim fit, scilicet quasi non videatur me-
lior condicio allata, si non secure secundo emptori
fundus addicitur, sed alia licitatio prospicitur, sed
lulianus libro quinto decimo digestorum scripsit in-
teresse multum, quid inter contrahentes actum sit, 5
nec impedire quicquam vel hoc agi, ut saepius fun-
dus collocetur, dum vel prima vel secunda vel tertia

1 adiectione res a venditore discedat. Item quod
Sabinus ait, si tribus vendentibus duo posteriori ad-
dixerint, unus non admiserit adiectionem, huius par-
tem priori, duorum posteriori emptam, ita demum
verum est, s? variis pretiis pactos suas distraxerunt,

12 Pomponius libro nono ad Sabinum etsi di3- 10
pares partes vendentium luerint1*.

13 Ulpianus libro vicensimo octavo ad Sabinum
Quod si uuo pretio vendideriut, dicendum est totam
priori emptam manere, quemadmodum si quis mihi
totum fundum ad diem addixisset, postea vero pretio
adiecto dimidium alii addixerit. Celsus quoque libro
octavo digestorum refert Mucium Brutum Labeonem
quod Sabinum existimare17: ipse quoque Celsus idem 15
probat et adieit mirari se a nemine animadversum,
quod si prior emptor ita contraxit, ut uisi totum,
fundum emptum nollet habere, non liabere eum eam
partem emptam, quam unus ex sociis posteriori emp-

1 tori addicere noluit. Verum est autem vel unum
ex venditoribus posse meliorem auferre condicionem:
emere enim cum tota re etiam nostram partem pos-
sumus.

. 1-1 Paulus libro quinto ad Salinum Si venditor 20
simulaverit meliorem allatam condicionem, cum mino-
ris vel etiam tautidein alii venderet, utrique emptori

(?) llb emptione ine. S (2) h„uje. IS, 3, 1, ig 1( 3

f) cf- Ih b 2 M (Q secunda pervenire F: ‘> lust.

(Tjcngo) (5) cf. 20, 6, 3 (G) esst itor, esset F,m

„ , (5) cf. 20, t, 3

(7) octogensimo Fl (g) cf. 43', 24, 11 § 10
(10) viliori F (11) Bim F

F*

F (is) addicere F (14) addicit F (is> fiduciam
I in d. addictam fui. {Lenet) (ic) l. 12 collocari debuit
post i, 13 verb. quod si uno pretio vendiderint (Ma.)
: (17) existimaret. F (is) § 3 fin. lusi. ( Beselcr ) (19) seqq.

(0) esre ■ ,nj .......Hale

(12) empto j tusi. ( Bescler t

31

XVIII 2. 3

270

DE IN DIEM ADDICTIONE

525, 21/22 1 in solidum erit obligatus. Sed si emptor alium
non idoneum subiecit eique fundus addictus est, non
video, inquit, quemadmodum priori sit emptus, cum
alia venditio et vera postea subsecuta sit. sed verum
est venditorem deceptum ex vendito actionem habere
25 cum priore emptore, quanti sua intersit id non
esse factum, per quam actionem et fructus, quos
prior emptor perceperit' et quo deterior res culpa
vel dolo malo eius facta sit, recipiet venditor, et ita

2 Labeoni et Nervae placet. Sed si nenter subiecit
emptorem, maiore autem pretio addictum est prae-
dium ei qui solvendo non est, abitum est a priore
emptione, quia ea melior intellegitur quam venditor

3 comprobavit, cui licuit non addicere. Sed et si
30 pupillus postea sine tutoris auctoritate pluris emerit,

consentiente venditore abibitur a priore emptione,
idem et de servo alieno: aliter atque si servo suo
vel filio, quem in potestate habet, vel domino rei per
errorem id addixerit, quia non est emptio his casi-
bus. qnod si alieno servo, quem putaverit liberum
esse, addixerit, contra se habebit et erit hie similis

4 egenti. Ernptorem, qui meliorem condicionem at-
35 tulerit, praeter corpus nihil sequitur quod venierit.

5 Non tamen ideo, si tau tandem pretium alius det,
hoc ipso, quod fructus eum non sequantur, qui secu-
turi essent priorem emptorem, melior condicio vide-
tur allata, quia non id agitur ititer emptorem et ven-
ditorem,

15 Poiiromvs libro nono ad Sabinum Si prae-
dio in diem addicto ante diem venditor mortuus sit,
sive post diem heres ei exsistat sive omnino non ex-

<0 sistat, priori praedium emptum estj quia melior con-
dicio allata, quae domino placeat, intellegi non po-
529,1 test, cum is qui vendat non exsistat: quod si intra
diem adiectiouis* heres existat, melior condicio ei
1 adferri potest. Si fundus in diem addictus fue-
rit3 pluris, ut quaedam ci accedant, quae 11011 acces-
serint priori emptori, si nou minoris sint hae res,
quam quo pluris postea fundus venierit, prior ven-
ditio valet, quasi melior condicio allata non sit: si
e minoris sint4, idemque aestimandum est, si dies lon-
gior pretii solvendi data fuerit, ut quaeratur, quan-
tum cx usura eius temporis capi potuerit5.

1 6 Ulpianus libro trigensimo secundo ad edictum
Imperator Severus rescripsit: ‘Sicut fruetus in diem
‘addictae domus, cum melior condicio fuerit allata,
‘venditori restitui ueeesse est, ita rursus quae prior
‘emptor medio tempore necessario probaverit erogata,

io ‘de reditu retineri vel, si non sufficiat, solvi aequum
‘est.’ et credo sensisse principem de empti venditi
actione.

17 Iulianus libro quinto decimo digestorum Cum
duo servi duobus separatim denis in diem addicti
sint et exstiterit qui pro utroque triginta det, refert,
unius pretio decem an singulorum quina adiciat: se-
cundatu superiorem adiectionem is servus inemptus6

16 erit, cuius pretio adicctio facta fuerit, secundum pos-
teriorem adiectionem uterque ad posteriorem empto-
rem pertinebit: quod si incertum sit, ad utrius pre-
tium addiderit, a priore emptione non videtur esse
discessum.

_ 18 Africanus libro tertio quaestionum Cum in
diem duobus _ sociis fundus sit addictus, uno ex his
pretium adiciente etiam pro ipsius parte a priore
20 venditione discedi rectius existimatur.

19 Iayolenus libro secundo ex Plautio Fundo
in diem addicto si postea pretium adiectum est et
venditor alio fundo applicito eum ipsum fundi pos-
teriori emptori addixit et id sine dolo malo fecit,
priori emptori obligatus non erit: nam quamvis non
id tantum, quod in diem addictum erat, Bed aliud

quoque cum eo venierit, tamen, si venditor dolo ca- 55C,
ret, prioris emptoris causa absoluta est: id enim
solum intuendum est, an priori7 venditori bona fide
facta sit adiectio.

20 Papinianus libro tertio responsorum Prior
emptor post meliorem condicionem oblatam ob pecu-
niam in exordio venditori de pretio solutam contra
secundum emptorem citra delegationem iure stipula-
tionis interpositam agere non potest.

ni8 30

DE LEGE COMMISSORIA.

1 9 Ulpianus libro meensimo octavo ad Sabinum
Si fundus commissoria lege venierit, magis est, ut
sub condicione resolvi emptio quam sub condicione
contrahi videatur. 10

2 Pomponius libro trigensimo quinto ad Sabinum
Cum venditor fundi in lege ita caverit: ‘si ad diem 35
pecunia soluta nou sit, ut fundus inemptus sit’, ita
accipitur inemptus esse fundus, si venditor inemptum
eum esse velit, quia id venditoris causa caveretur:
nam si aliter acciperetur, exusta villa in potestate
emptoris futurum, ut nou dando 11 pecuniam inemptum
faceret fundum, qui eius periculo fuisset.

3 Ulpianus libro trigensimo ad edictum Nam 530,
legem commissoriam, quae in venditionibus adicilur,

si volet venditor exercebit, non etiam invitus.

4 Idem libro trigensimo secundo ad edictum Si
fundus lege commissoria venierit, ‘hoc est ut, nisi
intra certum diem pretium sit exsolutum, inemptus
fieret’ li, videamus, quemadmodum venditor agat tam 5
de fundo quam de his, quae ex fundo percepta sint,
itemque si deterior fundus effectus sit facto empto-
ris. et quidem finita est emptio: sed iam decisa
quaestio est ex vendito actionem competere, ut re-
scriptis imperatoris Antonini et divi Severi deelara-

1 tur. Sed quod ait Neratius13 habet rationem, ut
interdum fructus emptor lucretur, cum pretium quod
numeravit perdidit14: ,5igitur sententia Neratii tunc
habet locum, quae est humana, quando emptor ali- 10

2 quam partem pretii dedit. Eleganter Papiniauus
libro tertio responsorum scribit statim atque com-
missa lex est statuere venditorem debere, utrum com-
missoriam velit exercere an potius pretium petere,
nec posse, si commissoriam elegit, postea variare16.

3 In commissoriam etiam hoc solet convenire, ut,
si venditor eundem fundum venderet, quanto minoris
vendiderit, id a priore emptore exigat: erit itaque is

4 adversus eum ex vendito actio. Marcellus libro
vicensimo dubitat, commissoria utrum tunc locum
habet, si interpellatus nou solvat, au vero si non
optulerit. et magis arbitror offerre eum debere, si
vult se legis commissoriae potestate 6olvere: quoa si
non habet cui offerat, posse esse securum,

5 Nf.ra tius libro quinto membra narum Lege fun do
vendito dict.a, ut, si intra certum tempus pretium so- 23
lutum non sit, res inempta sit, de fructibus, quos
interim emptor percepisset, hoc agi intellegendum est,
ut emptor interim eos sibi suo quoque 17 iure perci-
peret: sed si fundus revenisset, Aristo existimabat
venditori de his indicium in emptorem dandum esse,
quia nihil penes eum residere oporteret ex re, in qua
fidem fefellisset.

6 Scaevola libro secundo responsorum De lege zs
commissoria interrogatus ita respondit, si per emp-
torem factum sit, quo minus legi pareretur, et ea
lege uti venditor velit, fundos inemptos fore et id,
quod arrae vel alio nomine datum esset, apud veu-

1 ditorem remansurum. Idem respondit, si ex lege

(l) percepit Fl (2) addictionis Sal. (3) fuerit)
venierit Mo. (1) non valet ins. Mo. (5) poterit F2S
(6) servus sinemptus F (7) priori dei. Mo.

(8) Sab. 1...5; Pap. 6. 7; App. s. — Bas. 19, 3 (9) iunge

18, 2, 2 pr. (10) iunge 18, 1, 3 (11) sic S, dandam F

(12) ‘ * glossa ( Eiselc ) (13) l. fi (14) perdit iRo-

(15) § 1 fin. lust. (Faber) (16) Pap. 1. IU resp. Qui
die transacto legem commissoriam exercere noluit [vo-
luit proposuit Holhceg\ postea variare non potest Vat. 4
(17) quosque Sal.

DE LEGE COMMISSORIA

271

XVIII 3. 4

fi30, 25 inempti sint fundi, nec id, quod accessurum dictum
2 est, emptori deberi. Post diem lege commissoria
a<i comprehensum venditor partem reliquae pecuniae ac-
cepit. respondit, si post statutum diem reliquae pe-
cuniae' venditor* legera dictam non exercuisset et 1
partem reliqui debiti accepisset, videri recessum a ■
commissoria.

7 H F.JiMOG f.nianus libro secundo turis epitomarum \
. Post diem commissoriae legi praestitutum si venditor

pretium petat, legi commissoriae renuntiatum vidc-
35 tnr, nec variare et ad lianc3 redire potest.

8 Scakvo/.a libro septimo digestorum Mulier fun-
dus Gaio Scio vendidit et acceptis arrae nomine cer-
tis pecuniis statuta sunt tempora solutioni reliquae
pecuniae: quibus si non paruisset emptor, pactus
est, ut arram perderet et inemptae villae essent, die
statuto emptor testatus est se pecuniam omnem reli-
tu quam paratum fuisse exsolvere (et sacculum cum pe-
cunia signatorum signis obsignavit), defuisse autem

531,1 venditricem, posteriore autem die nomine fisci testato
conventum emptorem4, ne ante mulieri pecuniam ex-
solveret, quam fisco satisfaceret, quaesitum est, an
fundi non sint in ea causa, ut a venditrice vindicari
debeant ex conventione venditoris5, respondit secun-
dum ea quae proponerentur non commisisse in legem
venditionis emptorem.

. potest earum re

riim persecutionem actiou esque tribuere: enimve.ro
25 "bl cori’ora est vel debita exegit, plenius ad

eum videri pervenisse, sed et si rerum venditarum
nnte hereditatem venditam pretia fnerit consecutu?,
palam est ad cum pretia rerum pervenisse, illud te-
nendum est cum eJentu viden pervenisse, non prima
ra.ione. idcirco quod legatorum nomine quis prae-
stitit, non videtur ad eum pervenisse: sed et si quid
aeris a hem est vel cuius alterius oneris heredii
so pervenisse mento negabitur, sed et rerum ante ‘ ven-’
ditionem donatarum pretia praestari aequitatis ratio
i exigit. Non tantum autem quod £d venditorem

£, IV6

DE HEREDITATE VEL ACTIONE VENDITA.

1 Pomponius libro nono ad Sabinum Si heredi-
tas venierit cius, qui vivit aut nullus sit, nihil esse
acl.i, quia in Tcrum natura non sit quod venierit.

2 Ui.PiASVx Hhro quadragensimo nono ad Sabi-
io num Venditor hereditatis 6atisdare de evictione non

debet, cum id inter ementem et vendentem agatur,
ut neque, amplius neque minus iuris emptor habeat
quam apud heredem futurum esset: plane de facto

1 suo venditor satisdare cogendus est,. Iu heredi-
tate vendita utrum ea quantitas spectatur, quae fuit
mortis tempore, an ca. quae fuit cum aditur heredi-
las, an ea quae fuit cum hereditas venumdatur, vi-
dendum erit, et verius est lioc esse servandum quod

15 actum est: plerumque autem hoc agi videtur, ut quod
ex hereditate pervenit in id tempus quo venditio fit,

2 id videatur venisse7. Illud potest, quaeri, si etiam
impuberi sit substitutus is qui vendidit, hereditatem
testatoris, an etiam id, quod ex impuberis hereditate
ad eum qui vendidit hereditatem pervenit, ex empto’
actioni locum faciat, et magis est, ne veniat, quia
alia hereditas est.: licet enim unum testamentum sit,

20 alia tamen atque alia hereditas est. plane si hoc ac-
tum sit,, dicendum erit etiam impuberis hereditatem
in venditionem venire^ maxime si iam delata impu-

3 beris hereditate, venierit hereditas. Pervenisse ad 1
venditorem hereditatis quomodo videatur, quaeritur,
et ego puto, antequam . quidem corpora rerum he.rc-
ditai larum nactus venditor fuerit, hactenus videri ad
euin pei venisse, quatenus mandare potest earum re- ■

hereditatis pervenit, sed et quod ad heredem eius ex 531,31
hereditate pervenit, emptori restituendum est. et non
solum quod iam pervenit, sed et quod quandoque

5 pervenerit, restituendum est. Sed et si tjuirf dolo
malo eorum factum est, quo minus ad eos perveinat,
et hoc emptori praestandum est: fecisse autem dolo
malo quo minus perveniat videtur, sive alienavit ah- 35
quid, vel etiam accepto quem liberavit, vel id cg:t
dolo malo, nc de hereditate adqiiircretur» vel ne
possessionem adipisceretur quam posset adipisci, sed
et, si non dolo malo, sed .ala culpa, admiserit aliquid,
utique tenebitur* '6: deperdita autem ct deminuta sine

6 dolo malo venditoris non praestabuntur, illud
quaesitum est, au venditor hereditatis oh debitum a 532, t
filio suo qui in potestate eius esset servove ei, cuius
hereditatem vendidisset, praestare debeat emptori, ct
visum est, quidquid dumtaxat de pecnlio filii servive

aut in suam rem versum inveniatur, praestare eum

7 debere. Solet quaeri, an et, si quid lucri occa-
sione hereditatis venditor senserit, emptori restituere
id debeat, et est apud Julianum haec quaestio trac- 5
tata libro sexto digestorum et ait, quod non debitum
exegerit, retinere heredem et quod non debitura sol-
verit, non reputare: nam hoc servari, ut heres emp-
tori non praestet quod non debitura exegerit, neque
ab eo consequatur quod nou debitura praestiterit, si
autem condemnatus praestiterit, hoc solum heredi
sufficit esse eum condemnatum sine dolo malo suo,
etiamsi maxime creditor non fuerit is cui condenn- io

8 natus est heres: quae sententia mihi placet. Nou
solum autem hereditarias actiones, sed etiam eas
obligationes quas ipse lieres constituit dicendum erit
praestari emptori debere: itaque et si fideiussorem
acceperit ab hereditario debitore, ipsam 10 actionem
quam habet lieres praestare emptori debebit: sed et
si novaverit vel in indicium deduxerit actionem, prae-
stare debebit hanc ipsam actionem quam nactus est.

9 Sicuti lucrum omne11 ad emptorem hereditatis ts
respicit, ita damnum quoque debet ad eundem respi-

10 eere. Denique si rem hereditariam heres vendi-
derit ac per hoc fuerit condemnatus, non habet coit
tra emptorem actionem, quia non ideo condemnatur,
quod lieres esset12, sed quod vendiderit, sed si pre-
tium rei distractae emptori hereditatis dedit, videa-
mus, an locus sit ex vendito actioni: et putem esse.

11 Sive ipse venditor dederit aliquid pro hereditate
sive procuratur eius sive alius quis pro eo, dura ne- 20
gotium eius gerit, locus erit ex vendito actioni, dum-
modo aliquid absit venditori hereditatis: ceterum si
nihil absit venditori, consequens erit dicere non com-

12 petere ei actionem. Apud Julianum scriptura est,
ei venditor hereditatis exceperit servum sine peculio
et eius nomine cum eo fuerit aet.nm de peculio et i:i
rem verso, id dumtaxat eum consequi, quod praesti-
terit eius peculii nomine quod emptorem sequi de- 25
beat, aut quod in rem defuncti versum est: Ilis enim
casibus aes alienum emptoris solvit, ex ceteris causis

13 suo nomine condemnetur13, Quid ergo si ser-
vum cum peculio exceperit venditor hereditatis con-
ventusque de pecnlio praestitit? Marcellus libro sexto
digestorum non repetere 14 cum scripsit, si modo hoc
actum est, ut, quod superfuisset ex peculio, hoc ha-
beret: at si contra actum est, recte, repetere eurn
posse ait: si vero nihil expressim inter eos convenit.. .10
sed tantummodo peculii mentio facta est, cessare ex

1.4 vendito® actionem constat. Si venditor heredita-
tis aedes sibi exceperit, quarum nomine damni infecti
promissum fuerat, intereat, quid acti sit: nam si ita
excepit, ut damni quoque infecti stipulationis onus
sustineret, nihil ab emptore consequeretur: si vero
id actum erit, ut emptor hoc aes alienum exsolveret,
ad illum onus stipulationis pertinebit: si non appare-

1 reliquae pecumae dcl. Und (,) Ter.ditore 2=

(3) bacJ’ (4) emptorum F (5) venditionis Hat

(0) Sab. 1.5. 9. U. 12. 14...20; Kd. *7. *8. »10. «13; Pap

6. 21. „23; Ap.p. 24. 25. - Bas. 19, 4. - Cf. Cod. 4 3<

(7) venisset F (s) fuit ex stipulatu ( Lene i) (9) ftd-

quireret Mo. (10) hauc tus. F2 (11) omnem F

(12) heres s esset F (13) condemnatur detl. (14) sic
S, petere F fis) *» Tust. (de Medio)

XVIII 4

272

DE 1IERED. VEL ACT. VKND.

532, 35 bit, qnid acti sit, verisimile erit id actum, iit eius
quidem damni nomine, quod ante venditionem datum
fuerit, onus ad emptorem, alterius temporis ad here- .
15 dem pertineat. Si Titius Maevi hereditatem Seio
vendiderit et a Seio heres institutus eam hereditatem
Attio 1 vendiderit, an ex priore venditione hereditatis
cum Attio agi possit? et ait Iuliantis: quod venditor
hereditatis petere a quolibet extraneo herede potuis-
40 set, id. ab hereditatis emptore consequatur: et certe
si Seio alius heres exstitisset, quidquid venditor Mae-
533,1 viariae hereditatis nomine praestitisset, id ex vendito’
actione consequi ab eo potuisset: nam et bi duplam 1
hominis a Seio stipulatus fuissem et ei heres exsti- ;
tissem eamque hereditatem Titio vendidissem, evicto
15 homine rem a Titio servarem3. Si quid publici ;
vectigalis nomine praestiterit venditor hereditatis, con- \
sequens erit dicere agnoscere emptorem et4 hoc de-
6 here: namque hereditaria onera etiam haec sunt, et
si forte tributorum nomine aliquid dependat, idem

17 erit dicendum. Quod si funere facto heres ven-
didisset hereditatem, au impensam funeris ah emp-
tore consequatur? et. ait Labeo emptorem impensam
funeris praestare debere, quia et ea, inquit, impensa
hereditaria esset5: cuius sententiam et iavolenus pu-

18 tat veram et ego arbitror. Cum quis debitori
suo lierce exstitit, confusione creditor esse desinit:

io sed si vendidit hereditatem, aequissimum videtur emp-
torem hereditatis vicem heredis optinere et idcirco
teneri venditori hereditatis, Bive cum moritur testator
debuit (quamvis post mortem debere desiit adita a
venditore hereditate) sive quid in diem debeatur sive
sub coudieioue et postea condicio exstitisset, ita ta-
men, si eius debiti adversus heredem actio esse po-
terat, ne forte etiam ex his causis, ex quibus cura
is 19 herede actio non est, cum emptore agatur. Iit
si servitutes amisit heres institutus adita hereditate,
ex vendito poterit experiri adversus emptorem, ut
20 servitutes ei restituantur. Sed et si quid vendi-
tor nondum praestiterit, sed quoquo nomine obliga-
tus sit propter hereditatem, nihilo minus agere po-
test cum emptore.

3 Pomponius libro vinensimo septimo ad Sabinum
20 Si venditor hereditatis exactam pecuniam sine dolo

malo et culpa perdidisset, non placet eum emptori
teneri.

4 Ulpianus libro Irigr.nsivio secundo ad edictum
Si nomen sit distractum, Celsus libro nono digesto-
rum scribit locupletem esse debitorem6 non debere
praestare, debitorem autem esse praestare, 'nisi
aliud convenit’7,

5 Paulus libro trigmrimo tertio ad edictum et ;
25 quidem sine exceptione quoque, Tiisi in contrarium ■
actum sit’ 7, sed si certae summae debitor dictus sit, i
in eam summam tenetur venditor: si incertae et8 nihil
debeat, quanti intersit emptoris.

6 Idem libro quinto quaestionum Emptori nomi-
nis etiam pignoris persecutio praestari debet eius quo-
que, quod postea venditor accepit: nam beneficium
venditoris prodest emptori.

io 7 Idem libro quarto decimo ad Plautium Cum
hereditatem aliquis vendidit, esse debet hereditas, ut
sit emptio»: nec enim idea emitur, ut in venatioue
et, similibus, sed res: quae si non est, nou 10 contra-
hitur emptio et ideo pretium condicetur.

8 Iavolenus Ulmo senendo ex Plautio Quod si
nulla hereditas ad venditorem pertinuit., quantum
emptori praestare debuit”, ita distingui oportebit,
as ut, si est quidem aliqua hereditas, sed ad vendito-
rem non pertinet, ipsa aestimetur,’ si nulla est, de
qua actum videatur, pretium dumtaxat- et si quid in

eam rem impensum est emptor a venditore conse- 533 ^
quatur . ,

9 Paulus libro trigesimo tertio ad edictum et. si
quid emptoris interest.

10 Iavolenus libro secundo ex Plautio Quod si
in venditione hereditatis id actum est, si quid iuris esset m
venditoris, venire 12 nec postea quicquam praestitu
iri: quamvis ad venditorem hereditas non pertinuerit,
nihil tamen eo13 praestabitur, quia id actura esse
manifestum est, ut quemadmodum emolumentum 14 534,1
negotiationis, ita periculum ad emptorem pertineret,

1 1 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum
Nam Itoc mudo admittitur esse venditionem ‘si quft
sit hereditas, est tibi empta-, et quasi spes heredi-
tatis: ipsum ccira incertum rei veneat, ut in retibus15, s

12 Ctaius libro decimo ad edictum provinciale lloc
autem sio intellegendum est, nisi sciens ad se nou
pertinere ita vendiderit: nam tunc ex dolo tenebitur.

1 3 Paulus libro quarto decimo ad Plautium Quod
si sit hereditas et si nou ita convenit, ut quidquid
iuris haberet venditor emptor haberet, tunc heredem

se esse praestare debet: illo vero adieeto liberatur 1*
venditor, si ad eum hereditas non pertineat,

14 Idem Ubrc trigesimo tertio ad edictum Qui
filii familias nomina vendidit, actiones quoque quas
1 cum patre habet praestare debet. Si hereditas
venierit, venditor rea hereditarias tradere debet:
quanta autem hereditas est, nihil interest,

15 Gaius libro decimo ad edictum provinciale nisi

de substantia eius adfirmaverit. 13

16 Paulus libro trigesimo tertio ad edictum Si
quasi heres vendideris hereditatem, cum tibi ex se-
natus consulto *’* Trebelli ano restituta esset hereditas,
quanti emptoris intersit teneberis.

17 Ulpianus libro quadragesimo tertio ad edic-
tum Nomina eorum, qui sub condicione vel iu diem 2«
debent, et emere et vendere solemus: ea enim res est,
quae emi 17 et venire potest.

18 Julianus libro quinto decimo digestorum Si
ex pluribus heredibus unus, antequam ceteri adirent
hereditatem, pecuniam, quae sub poena debebatur a
testatore, omnem solverit ct hereditatem vendiderit
nec a coheredibus suis propter egestatem eorum quie- 25
quam servare poterit, cum emptore hereditatis vel ex
stipulatu vel ex vendito recte experietur: omnem
enim pecuniam hereditario nemine datam eo mani-
festius est, quod in iudicio familiae erciscundae de-
ducitur per quod nihil amplius unusquisque a co-
heredibus suis consequi potest, quam quod tamquam
heres impenderit.

19 Ide. it libro vicesimo quinto digestorum Mul-
tum interest, sub condicione aliqua obligatio 19 veneat Si
an, cum ipsa obligatio sub condicione sit70, pure ve-
neat,. priore casu deficiente condicione nullam esse
venditionem, posteriore 21 statim venditione consistere:
nam si Titius tibi decem sub condicione debeat et,
ego abs te nomen eius emam, confestim ex empto
vendito agere potero, ut22 acceptum ei facias.

20 A Fit [canus libro septimo quaestionum Si he-
reditatem mihi Lucii Titii vendideris ac post debi- 3*
tori eiusdem heres existas, actione ex empto tenebe-

1 ris. Quod simplicius etiam in illa propositione
procedit, cum quis ipse23 creditori suo heres exstitit
et hereditatem vendidit.

21 Paulus libro sexto decimo quaestionum Ven-
ditor ex” hereditate interposita 24 stipulatione rem he-
reditariam persecutus 20 alii vendidit: quaeritur, quid

ex stipulatione praestare debeat: nam bis utique nou 535,1
committitur stipulatio, ut et rem et pretium debeat,
et quidem si, posteaqnam rem vendidit- heres, in ter-

it) sempronio ini. F' (2) fuit ex stipulatu ( Lcnel)
(3) servare F (4) ei F (5) esse F (fi) vendi-
torem ini. Mo. (7) * ’ Iu.it. (Misele) (s) et bis F (») ut

eemptio F (10) non S, om. F (ll) debeat edd.

(12) vere F (13) nomine ins. delt. (u) eo molu-

mentum F (15) ut qnasi spes hereditatis et ipsum

incertum rei veneat ut in reti (retiis E1) Mo. (tc) con-
sulti F (17) emire F (is) ducitur F (io) pur»
secundum B tns. (20) si F (21) posteriorem E
(22) ut] vel F (23) ipsi Mo. (24) ex] de Degenkolb
(25) interpositata F (20) persecuturus F

de rescindenda venditione 273

XV11I 4. 5

535,2 cessit stipulatio, credimus pretium in stipulationem |
venisse: quod si antecessit stipulatio, deinde rem
n actus est, tunc rem debebit, si ergo hominem ven-
diderit et is decesserit, an pretium eiusdem debeat .

6 con enim deberet Stichi promissor, si eum vendidis-
set. mortuo eo, si nulla mora processisset sed ubi
hereditatem vendidi et. postea rem ex ea vendidi, po-
test videri, ut negotium eius agam quam hereditatis.
sed2 hoc in re singulari non potest credi: nam si
eundem hominem tibi vendidero et necdum tradito
eo alii quoque vendidero prctiuinque accepero, mor-
tuo eo videamus ne nihil tibi debeam ex empto, quo-
niam3 moram in tradendo non feci (pretium enim
io hominis venditi uon ex re, sed3 propter negotiatio-
nem percipitur) et sic sit, quasi alii non vendidissem:
tibi enim rem debebam, non actionem, at cum here-
ditas venit, tacite hoc agi videtur, ut, si quid tam-
quam heres feci, id praestem emptori, quasi illius
negotium agam: quemadmodum fundi venditor fruc-
tus praestet bonae, fidei ratione5, quamvis, si neg-
lexisset ut alienum, nihil ei imputare possit3, ‘nisi
is si culpa eius argueretur*1, quid si rem quam vendidi '
alio possidente petii et litis aestimationem accepi,
utrum pretium illi debeo an rem? utique rem, non
enim actiones ei, sed rem praestare debeo: et si vi
deiectus vel propter furti actionem duplum abstu-
lero5, nihil hoc ad emptorem pertinebit, nam2 si
sine culpa desiit detinere venditor, actiones suas prae-
stare debebit, non rem, et sic aestimationem quoque:
nam et aream tradere debet exusto aedificio,
ac 22 Scaevola, libro secundo responsorum Here-
ditatis venditae pretium pro parte accepit: reliquum
emptore10 nou solvente quaesitum est, an corpora
hereditaria pignoris nomine teneantur, respondi nihil
proponi, cur uon11 teneantur,

23 Heiuiogemaxus libro secundo turis epitoma-
rum Venditor actionis, quam adversus principalem
renui habet, omne ius, quod ex ea causa e.i competit

25 tam adversus ipsum reum quam adversus intercesso-
res huius debiti, cedere debet12, ‘nisi aliud actum est*1. •
1 Nominis venditor quidquid vel compensatione vel
exactione fuerit consecutus, integrum emptori resti-
tuere compellatur,

24 Labeo libro quarto posteriorum a Iaygleko
epitomatorum Hereditatem Cornelii vendidisti: deinde
Attius, cui a te herede Cornelius legaverat, prius-

3o quam legatum ab emptore perciperet, te fecit here-
dem: rcctc puto ex vendito13 te acturum, ut tibi
praestetur, quia ideo eo minus hereditas venierit, ut
id legatum praestaret emptor, nec qnicquam intersit,
utrum Attio, qui te heredem fecerit, pecunia debita
sit, an 11 legatario.

25 Idem libro secundo pithanon Si excepto fundo
hereditario veniit hereditas, deinde eius fundi nomine
venditor aliquid adquisiit, debet id praestare emptori

35 hereditatis. Paulus : immo semper quaeritur iD ea
re, quid actura fuerit: si autem id non apparebit, ■
praestare eam rem debebit emptori venditor, nam id
ipsum ex ea hereditate ad eum pervenisse videbitur
non secus ac ai eum fundum in hereditate vendenda
non excepisset.

S36, i

Y 11

DE RESCINDENDA V EN DITIONE ET QUANDO
LICET AH EMPTIONE DISCEDERE.

1 '6 Pomponius libro quinto decimo ad Sabinum
t celsus filius putabat, si vendidisset mihi filius fami-
lias rem peculiarem, etiam, si conveniat ut abeatur
ab ea venditione, inter patrem et filium et me con- I

venire debere, ne, si cnm patre solo pactus sim, filius
non possit liberari et quaeratur, utrumne nihil aga-
tur ex11 ea pactione, an vero ego quidem liberer,
filius maneat obligatus, sicuti, si pupillus sine tutoris
auctoritate paciscatur, ipse quidem liberatur, nou
etiam qui eum eo pactus est. nara 15 quod Aristo
dixit 19 posse ita pacisci, ut unus maneat obligatus,
uon est verum, quia pro una parte contrahentium
abiri pacto ab emptione non possit: et ideo si ab
una parte renovatus sit contractus, dicitur non va-
lere eiusmodi pactionem, ‘sed dicendum est patre,
paciscente et liberato adversario filium quoque obiter
Uberari.* 10

2 Idem libro vicensimo quarto ad Sabinum Si
quam rem a te emi, eandem rursus a te pluris mi-
norisve emero, discessimus a priore emptione (potest
enim, dum res integra est, conventione nostra infecta
fieri emptio) atque ita consistit posterior21 emptio,
quasi nulla praecesserit, sed non poterimus eadem
ratione uti post pretium solutum emptione repetita,
eum post pretium solutum infectam emptionem fa-
cere non possumus.

3 1' aulus libro trigensimo tertio ad edictum Emptio
et venditio sicut consensu contrahitur, ita contrario
consensu resolvitur, antequam fuerit res secuta: ideo-
que quaesitum est, si emptor fideiussorem acceperit
vel venditor stipulatus fuerit, an nuda voluntate re-
solvatur obligatio. Iulianus scripsit ex empto quidem
agi non posse, quia bonae fidei iudicio exceptiones
pacti insunt: an autem fidejussori utilis sit exceptio,
videndum: et puto liberato reo et fideiussorem libe-
rari. item venditorem ex stipulatu agentem excep-
tione summoveri oportet, idemque iuris esse, si emp-
tor quoque rem in stipulationem deduxerit.

4 libro octavo digestorum Juliani Paulus votat
Si emptio contracta sit togae puta aut lancis et
pactus sit venditor, ne alterutrius emptio maneat,
puto resolvi obligationem huius rei nomine dumtaxat.

5 Iulianus libro quinto decimo digestorum Cum
emptor venditori vel emptori venditor acceptum fa-
ciat, voluntas utriusque ostenditur id agentiSj ut a
negotio discedatur et perinde habeatur, ac si con-
venisset inter eos, ut neuter ab altero quicquam pe-
teret, sed ut evidentius appareat, acceptilatio 22 iu
hac causa non sua natura, sed potestate conventio-

1 nis vnlct. Emptio nuda conventione dissolvitur,

2 si res secuta uon fuerit. Mortuo autem homine
perinde habenda est venditio23 ac si traditus fuisset,
utpofce eum venditor liberetur et emptori homo pereat:
quare 'nisi iusta conventio intervenerit*24, actiones
ex empto et vendito manebunt.

6 Paulus libro secundo ad edictum Si convenit,
ut res quae venit, si intra certum tempus displicuis-
set, redderetur, ex empto actio est, ut Sabinus pu-
tat, aut proxima empti iu factum datur.

T Idem libro quinto quaestionum Si id quod pure
emi sub condicione rursus emam, nihil agitur poste-
1 riore emptione. Si pupilli persona intervenit, qui
ante sine tutoris auctoritate, deinde tutore auctore
emit, quamvis venditor iam ei obligatus fuit, tamen
quia pupillus non tenebatur, renovata venditio offi-
cit, ut invicem obligati sint: quod 6i ante tutoria
auctoritas intervenerit, deinde sine tutore auctore
emit, nihil actura est posteriore emptione, idem po-
test quaeri, si sine tutoris auctoritate pactus fuerit,
ut discedatur ab emptione: an proinde25 sit, atque si
ab ioit.io sine tutoris auctoritate emisset, ut scilicet
ipse non teneatur, sed agente eo retentiones compe-
tant. sed nec illud sine ratione dicetur, quoniam ini-
tio recte emptio sit contracta, vix bonae fidei cor,-

(l) praecessisset edd. (2) quam hereditatis sed] cuiu
hereditas esset Mo. (3) quoniam] quando Mo. (4) s
f, ^ t/®ti0Iieim F, (6). imputari posset Srcnkman
(t) luat. { Eiscle ) (s) abstinere F (v) nam! tamen Mt

(10; emptorem F (11) nou F cum S, dei Kr (12) vid,
tcir Kr. (13) « elidito F (14) alii ina Vier

(!5) Sub. Ed. 6; Pap. T. 8; App. 9. 10. — Paa
IU, 6. — Cf. Cod. 4, 44. 45 (ig) iunge 23, 4, T (n) e»
dii. Mo. (is) nam] iam Mo. (io) dixis F (20) * * luat
(Faber) (21) posteriorem F (22) accedat: itaque

seeeptiialio ina. Mo. (2:1) ven F (24) ‘* luat. 1
(ITiaWe) (2s) perinde F%

536,8

10

15

20

25

30

35

40

537, f

3

XVIII 5. 6

DE RESCINDENDA VENDITIONE

274

637,10 venire eo1 pacto stari, quod alteri3 * captiosum sit., et
maxime, si iusto errore sit deceptus.

8 Scakvola libro secundo responsorum Titius
Seii procurator defuncto Seio ab eo scriptus heres,
cum ignoraret, fundum vendente servo hereditario,
quasi procurator subscripsit: quaesitum est, an cognito
eo, priusquam emptio perficeretur, a venditione dis-
cedere pussit. respondit Titium, si non ipse vendi-

15 dit. non idciro actionibus civilibus teneri, quod servo
vendente subscripserat, sed servi nomine praetoria
actione teneri.

9 libro quarto digestorum Fundus qui Lucii
Titii3 erat, ob vectigale rei publicae veniit: sed eum
Lucius Titius debitor professus esset paratum se esse
vectigal exsolvere solidum, cura minore venisset fun-
dus, quam debita sumina esset, praeses provinciae
rescidit"1 venditionem cumque restitui iussit Lucio

70 Titio: quaesitum est, an post sententiam praesidis,
antequam restitueretur, in bonis Lnciii Titii fundus
emptus esset, respondit non prius, quam emptori
pretium esset illatum vel, si pretium nondum esset
ab emptore solutum, iu vectigal satisfactum esset.

10 Idem libro septimo digestorum Seius a Lucio
Titio emit fundum lege dicta, ut, si ad diem pecu-
niam non solvisset, res inempta fieret. Seius parte

st pretii praesenti die soluta, defuncto venditore, filiis
cius pupillaris aetatis et ipse tutor eum aliis datus,
neque contutoribus pretium secundum legem nume-
ravit nec rationibus tutelae rettulit: quaesitum est, 1
an irrita emptio facta esset, respondit secundum ea
1 quae proponerentur inemptam 5 videri. Emptor
praediorum cum suspicaretur Numcriam et Sempro-
niam controversiam moturas, pactus est cum vendi-
tore, ut ex pretio aliqua summa apud se maneret,

»o donec emptori fideiussor daretur a venditore: postea
venditor eam legem inseruit, ut, ei ex6 die pecunia
omnis soluta non esset et venditor ea praedia venisse
nollet, invendita essent: interca de adversariis alte-
ram mulierem venditor superavit, cum altera trans-
egit’, ita ut sine ulla quaestione emptor praedia pos-
sideret: quaesitum est, cum neque fideiussor datus
est nec omnis pecunia secundum legem suis diebus
75 soluta sit, an praedia invendita sint,, respondit, si
convenisset, ut non prius pecunia solveretur quam
fideiussor venditi causa daretur nec id factum esset,
eum per emptorem non staret quo minus fieret, non
posse posteriorem legis partem exerceri.

538,1 VI8

DE PERICULO ET COMMODO REI VENDITAE.

1 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum
Si vinum venditum acuerit vel quid aliud vitii susti-
nuerit, emptoris erit damnum, quemadmodum si vinum
s esset effusum vel vasis contusis vel qua alia ex causa,
sed si venditor se periculo subiecit, iu id tempus
periculum sustinebit, quoad se subiecit: quod si non
designavit tempus, eatenus periculum sustinere debet,
quoad degustetur vinum, ‘videlicet quasi tunc plenis-
'sime veneat, cura fuerit degustatum, aut igitur con-
venit,. quoad periculum vini sustineat, et eatenus sus-
‘tinebit, aut non convenit et usque ad degustationem
‘sustinebit.’® sed si nondum sunt degustata, signata
io tamen ab emptore vasa vel dolia, consequenter dice-
mus adhuc periculum esse venditoris, Visi si aliud
1 convenit’®. Sed et custodiam ad diem mensurae
venditor praestare debet: priusquam enim admetiatur
vinum, prope quasi nondum venit, post mensuram
factam venditoris desinit esse periculum: et ante
mensuram periculo liberatur, si non ad mensuram

vendidit, sed forte amphoras vel etiam singula dolia. 531,

2 Si dolium signatum sit ab emptore, Trebatius ait ,j
traditum id videri: Labeo contra, quod et verum est:
magis enim ne sumrautetur10, signari solere quam

3 ut traditum'1 videatur. Licet autem venditori vel
effundere vinum, si diem atl metiendum praestituit
nec intra diem admensum est. 12 effundere autem non
statim poterit, priusquam testando 13 denuntiet emp.
tori, ut aut tollat vinum aut sciat futurum, ut vinum
effunderetur, si tamen, eum posset effundere, non
effudit, laudandus est potius: eapropter mercedem m
quoque doliorum 14 potest exigere, sed ita _ demum.

si interfuit eius inania esse vasa in quibus vinum fuit
(voluti si locaturus ea fuisset) vel si neeesse habuit
alia conducere dolia, commodius est autem conduci
vasa nec reddi vinum, nisi quanti conduxerit ab_ emp-
tore reddatur, aut vendere vinum bona fide: id est
quantum sine ipsius incommodo fieri potest operatu
dare, ut quam minime detrimento sit ea res emptori. 25

4 Si doliare vinum emeris nec de tradendo eo quic-
qnam convenerit, id videri actum, ut ante evacuaren-
tur quam ad vindemiam opera eorum fntura sit ne-
cessaria: quod si non sint evacuata, faciendum, quod
veteres putaverunt, per corbem 15 venditorem mensu-
ram facere et effundere: veteres enim hoc propter
mensuram suaserunt, si, quanta mensura esset, 11011
appareat, videlicet ut appareret, quantum emptori
perierit.

2 (i A IUS libro secundo cotlidimuirum rerum Hoc sc
ita verum est, si is est venditor, cui sine nova vin-
demia non sint ista vasa necessaria: si vero merca-
tor est, qui emere vina et vendere solet, is dies spec-
tandus est. quo ex commodo venditoris tolli possint.

1 Custodiam autem ante admetiendi diem qualem
praestare venditorem oporteat, utrum plenam, ut et
diligentiam praestet, an vero dolum dumtaxat, videa-
mus, et puto eam diligentiam venditorem exhibere 35
debere, ut fatale damnum vel vis magna sit excu-
satum.

3 Paulus libro quinto ad Sabinum Custodiam
autem venditor talem praestare 16 debet, quam prae-
stant hi quibus res commodata est, Iit11 diligentiam
praestet exactiorem, quam in suis rebus adhiberet’1 **.

4 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum Si 539, 1
quis vina vendiderit ct intra diem certum degustanda
dixerit, deinde per venditorem steterit, quo minus
degustarentur, utrum praeteritum dumtaxat periculum
acoris et mucoris venditor praestare debet, an vero
etiam die praeterito (ut. si forte corrupta sint postea-
quam dies degustandi praeteriit, periculum ad vendi- J
torem pertineat), an vero inagis emptio. sit soluta
(quasi sub eondicione venierint, ‘hoc est si ante diem
illum fuissent degustata’ ,9)? et intererit, quid actum

sit: ego autem arbitror, ei hoc in occulto sit, debere
dici emptionem manere, periculum autem ad vendi-
torem respicere etiam ultra diem degustando prae-

1 finitum, quia per ipsum factum est. Si aversione
vinum venit, custodia tantum praestanda est. ex hoc
apparet, si non ita vinum venit, ut degustaretur, ne- l»
que acorem neque mucorem venditorem praestare de-
bere, sed omne periculum ad emptorem pertinere:
difficile, autem est,, ut quisquam sic emat, ut ne de-
gustet. quare si dies degustationi adiectus non erit,
quandoque degustare emptor poterit et quoad degus-
taverit, periculum acoris et mucoris ad venditorem
pertinebit: dies enim degustationi praestitutus melio-

2 rem condicionem emptoris20 facit. Vino antem per
aversionem vendito finis custodiae est avehendi tera- 15
pus. quod ita erit accipiendum, si adieetum tempus
est: ceterum si non sit adieetum21, videndum, ne in-

(l) eos F (2) aliter F (3) til F (4) rescindit

F (5) inemptum Mo. (6) ea Schulting (7) trans-

egist F

(8) Sab. 1. *2. »..*!*. 15. 16; Ed. 17. 18; Fap. 19. 20. — Bas.

63, 7 et 19, 6. — Cf. Cod. 4, 48 (#) ” luit. ? (Eisete)

(10) commutetur Bynbershoelc (11) tradere tum F»

(12) 5 3 fin. lust? ( Kr .) (13) testato 5 (14) dolioreni

F (15) cor add. F* (m) praestarem F (n) cl

ihi. F1 (is) *’ lust. ( Seckel ) (19) <> glossa (Eisde)

(20) emptoris] F cum B, eius Mo. ( similiter Cuiacius)

(21) sic S, ad edictum F

DE PERICULO ET COMMODO

XVIII 6

m

3<) Li finitam custodiam dod debeat venditor, 'et est verius
'secundum ea quae supra ostendimus, aut interesse,
'quid de tempore actum sit, aut denuntiare ei, ut
'tollat viuum’1: certe antequam ad vindemiam fuerint
dolia necessaria, debet avehi vinum.

2(i 5 Paulus libro quinto ad Sabinum . Si per emp-

torem steterit, quo minus ad diem vinum tolleret,
postea, nisi quod dolo nialo venditoris interceptum
esset, non debet ab eo praestari, 'si verbi gratia arn-
'phorae centum cs eo vino, quod in cella esset, ve-
nierint, si admensum1 est, donec. admetiatur, omne
'periculum venditoris est, nisi id per emptorem
liat/1 , . .

2; g Pomponius libro nono ad Sabinam Si vina eme-
rim 8 exceptis acidis et mucidis et milii expediat acida
quoque accipere, Proculus ait, quaruvis id emptoris
causa exceptum sit, tamen acida et mucida non ve-
nisse: nam quae invitus emptor accipere nou cogere-
tur. iniquum esse uon permitti venditori4 vel alii ea ,
vendere.

7 Paulus libro quinto ad Sabinum Id, quod post
a?, emptionem fundo accessit per alluvionem vel perit,

ad emptoris commodum incominodumquc pertinet:
nara et si totus ager post emptionem iiumine occu-
patus esset, periculum esset empturis: sic igitur et
1 commodum eius esse debet. Quod venditur, in
modum agri cedere debet, 'nisi si id actum est, ne
cederet’8, at quod non venit, 'in modum cedendum8,
si id ipsum actum est, ut cederet’, veluti viae publi-
cae, limites, luci qui fundum tangunt: 'cum vero neu-
-30 'trum dictum est’5, cedere non debet, et ideo nomina-
rim caveri solet, ut luci, viae publicae, quae in fundo
sint, totae in modum7 cedant.

8 iDftil libro trigesimo tertio ad edictam Neces- :
sario sciendum est, quando perfecta sit emptio: tunc
enim sciemus, cuius periculum sit: nam perfecta
emptione periculum ad emptorem respiciet, et si id
quod venierit appareat quid quale quantum sit, sit

io et pretium, et pure venit, perfecta est emptio: quod
si sub condicione res venierit, si quidem defecerit8
condicio, nulla est emptio, sicuti nec stipulatio: quod
540, i si exstiterit, Proculus et Octaveuus emptoris esse
periculum aiunt: idem Pomponius libro nono probat,
quod si pendente condicione emptor vel venditor de-
cesserit, constat, si exstiterit condicio, heredes quo-
que obligatos esse quasi iara contracta emptione iu
praeteritum, quod si pendente condicione res tradita
sit, emptor non poterit eam usucapere pro emptore,
t et quod pretii solutum est repetetur et fructus inedii
temporis venditoris sunt (sicuti stipulationes ct legata
condicionalia peremuutur), si pendente condicione res
esstineta fuerit: sane si exstet res. licet, deterior

1 effecta, potest dici esse damnum emptoris. Si ita
venierit: .‘est ille servus emptus, sive navis cx Asia ,
‘venerit sive non veneni/, lulianus putat statim per- ;
feetam esse venditionem, quoniam certum sit eam

2 contractam. Cum usum fructum mihi vendis, inter- !
io est, utrum ius utendi fruendi, quod solum tuum sit, »

vendas, an vero iu ipsum corpus, quod tuum sit, \
usum nuctum milii vendas: nam priore casu etiamsi
statim morieris, nihil milii beres tuus debebit, heredi
autem meo debebitur, si tu vivis: posteriore casu ■
heredi meo nihil debebitur, heres tuus debebit.

9 Gaws libro decimo ad edictum provinciale Si
is post inspectum praedium, antequam emptio contra-
heretur, arbores vento deiectae 9 sunt, an hae 10 quo-
que emptori tradi debeant, quaeritur: et responsum
est uon deberi, quia, eas uon emerit, cum aute nuam
fundum ement, desierint, fundi esse, sed si ignoravit
emptor deiectas esse arbores, venditor autem scit
nec admonuit, quanti emptoris interfuerit rem aesti-
mandam esse, si modo venit.

10 Ulpianus libro octavo disputationum Si in 540, i*
venditione condicionali hoc ipsum convenisset, ut res 20
periculo emptoris servaretur, puto pactum valere.

11 In libro septimo digestorum 1 uliani Scass vola
notat: Fundi nomine emptor agere, non potest, cum,
priusquam mensura fieret, inundatione aquarum aut
chasmate aliove quo casu pars fundi interierit.

12 (11) Alfenus Vajius libro secundo digestorum
Si vendita insula combusta esset, 'cum incendium sine 25
culpa fieri non possit’, quid iuris sit t . respondit, 'quia
‘sine patris familias culpa fieri potest neque, si ser-
iorum neglegentia fac.tum esset, continuo dominus ia
'culpa erit, quam ob rem’ 11 si veuditor eam diligentiam
adhibuisset in insula custodienda, quam debent ho-
mines frugi et diligentes praestare18, si quid acci-
disset, nihil ad eum pertinebit.

13 (12) Paulus libro ier lio Alfeni epitomarum'3
Lectos emptos aedilis, cum in via publica positi cs- au
sent, coucidit: si traditi14 essent emptori aut per eum
stetisset quo minus traderentur, emptoris periculum
esse placet

14 (13) Julianus libro tertio ad Urseium Fero-
cem eumque cum aedili, si id non iure fecisset, ha-
biturum actionem legis Aquiliae: aut certe cum ven-
ditore ex empto agendum esse, ut is actiones suas,
quas cum aedile habuisset, ei praestaret.

15 (14) Paulus libro tertio epitomatorum Alfeni 13 35
Quod si neque traditi essent neque emptor in inora
fuisset quo minus traderentur, venditoris periculum

1 erit. Materia empta si furto perisset, postquam
tradita esset, emptoris esse periculo respondit, si
minus venditoris: videri autem trahes traditas, quas
emptor signasset.

10 (15) G-aius libro secundo coUidiunarum rerum
Si vina quae in doliis erunt venierint eaque, ante- 541, 1
quam ab emptore tollerentur, sua natura corrupta
fuerint, si quidem de bonitate eorum adfirmavit ven-
ditor, tenebitur emptori: quod si nihil adfirmavit,
emptoris erit periculum, quia sive non degustavit sive
degustando male probavit, de se queri debet, plane
si, cum intellegeret venditor non duraturam bonita-
tem eorum usque ad in 18 eum diem quo tolli debe- 5
rent, non admonuit emptorem, tenebitur ei, quanti
eius interossei admonitum fuisse.

17 (16) Iay olenus libro septimo ex Cassio Servi
emptor si eum conductum rogavit18, donec pretium
solveret, nihil per cum servum adquirere poterit,
quoniam uon videtur traditus is, cuius possessio per
locationem retinetur a venditore, periculum eius servi
ad emptorem pertinet, quod tamen sine dolo vendi- 10
toris intervenerit.

18 (17) Pomponius libro trigesimo primo ad Quin-
tum Mucium Illud sciendum est, cum moram emp-
tor adhibere coepit, iam non culpam, sed dolum ma-
lum tantum praestandum a venditure, quod si per
venditorem et emptorem mora fuerit. Labeo 17 quidem
scnbit emptori potius nocere quam venditori moram
adhibitam, sed videndum est, ne posterior mora dam- is
nosa ei sit. quid enim si interpellavero venditorem

et non dederit id quod emeram, deinde postea offe-
rente illo ego non acceperim? sane huc casu nocere
mihi deberet, sed si per emptorem mora fuisset,
deinde, cum omnia in integro essent, venditor moram
adhibuerit, cum posset se exsolvere, aequum est pos-
teriorem moram venditori nocere.

19 (18) Papinianus libro tertio responsorum Ha- 20
litationum oneribus morte libertorum finitis emptor
domus ob eam causam venditori uon tenebitur, si
nihil aliud convenit, quam ut habitationes secundum
defuncti voluntatem super pretium libertis praesta-

1 rentur. ‘"Aute pretium solutum dominii quaestione
mota pretium emptor solvere18 non cogetur, nisi fide-

li) Iasi. ( Eiscle ) (2) non itis. Mo. (3) emeris I

I’\ (4) vel consumere ins. Mo. (5) ‘ ’ iujf.? (Qradcn-

mfz) (6) cedendum] cedet dumtaxat Mo. (;) do- ’
rnum F (8) deterit F (9) sic S, vento Addictae \

F (10) haec F (11) lusi, (pernice) (12) prae-
stari F' (13) digestorum »1.9. F* (U) tradita F
(15) in dei. dett. (16) progravit F (17) cf. 19, 1, 61 pr.
(te) 5 1 = Kol. 12 (19) solvere] restituere Vat.

XVIII 6. 7

276

DE PERICULO ET COMMODO

MI, 24 illusores idonei a1 venditore cius evictionis offe-
rantur3.

25 20 09) HE&MOGEMAyus libro secundo iuris epi-

tomarum Venditori si emptor in pretio solvendo ino- .
ram fecerit, nsuras dumtaxat praestabit, non omne j
omnino, quod venditor mora non facta consequi po-
tuit, velnti si negotiator fuit et pretio soluto ex mer-
cibus plus quam ex usuris quaerere, potuit.

VTP.

ia DE SERVIS EXPORTANDIS: VEL SI ITA MANCI-
PIUM VENIERIT* UT MANUMITTATUR
VEL CONTRA.

1 TJlpiafus Iduro trigesimo secundo ad edictum
Si” fuerit distractus servus, ne aliquo loci moretur,
qui vendidit in ea condicione est. ut possit logein re- :
mittere, ipse Romae retinere, quod ct Papinianus
libro tertio respondit: propter domini enim, inquit,
s". securitatem custoditur lex, ne periculum subeat6. 1
542, l 2 Mauciakvs lihro secundo publicorum Expur-
tandus si venierit ab Italia, in provincia morari po-
test, 'nisi specialiter prohibitura fuerit’7

3 Paulus libro quinquagesimo ad edictum Si
quis hac lege veniit, ut intra certum tempus manu-
mittatur: si non sit manumissus, liber fit, si tamen

s is qui vendidit in eadem voluntate perseveret: here-
dis voluntatem non esse exquirendam.

4 Marcellus libro vicesimo quarto digestorum
Si minor viginti annis servum tibi in hoc vendiderit
et ‘tradiderit’, ut eum manumitteres, nullius momenti
est ‘traditio’, quamquam ea mente ‘tradiderit?, ut, cum
viginti annos ipse esplesset, manumitteres: non enim
multum facit, quod distulit libertatis praestationem:

io lex quippe consilio eius quasi parum firmo restitit.

5 Paplviaxvs libro decimo quaestionum Cui pacto
venditoris pomerio cuiuslibet civitatis interdictum est,
Urbe etiam interdictum esse videtur, quod quidem
alias tum priiicipiliii mandatis praeciperetur, etiam
naturalem habet intellectum, r,e scilicet qui careret
minoribus, friiatur* maioribus.

is 6 Tdf.U lihro vicensimo septimo quaestionum Si
venditor ab emptore caverit, ne serva manumittere-
tur neve prostituatur, et aliquo facto contra quam
fuerat exceptum evincatur ant libera indicetur, et ex
stipulatu poena petatur, doli exceptionem quidam ob-
staturam putant, Sabinus non obstaturam, sed ratio j
faciet, ut iure non teneat stipulatio, si ne manumit-
teretur exceptum est: nam incredibile est de actu
vo m a immittentis ac non potius de efiectu beneficii co-
gitatum, ceterum si ne prostituatur exceptum est,
nulla ratio occurrit, cur poena peti et exigi 9 non
debeat, eum et ancillam lv contumelia adfocerit et
venditoris affectionem, forte simul et" verecundiam
laeserit: etenim alias remota quoque stipulatione pla-
cuit ex vendito esse actionem, si quid emptor contra
quam lege venditionis cautum est fecisset aut non
1 fecisset. Nobis aliquando placebat non alias ex
» vendito propter poenam 15 homini irrogatam agi posse, 1
quam si pecuniae ratione venditoris interesset, velnti
quod15 poenam promisisset: ceterum viro bono non
convenire credere venditoris iuteresse, qnod animo

(l) idonea A’ (2) nisi .. . offerantur] tametsi maxime
iideiussores evictionis offerantur, c.urn ignorans possidere
coeperit, nam usucapio frustra complebitur anticipata
lite nec oportet evictionis securitatem praestari, cum
in ipso contractus liiuiue dominii periculum immineat
Vat.

(3) Sab. 1. 2; Ed. 3. 4; Pup. 5.. .9; App. 10. — Eas.
19, 7. — Cf. Coii. 4, 55. 57 (-1) veneat ind. F (6) sic

ins. Mo. (0) Pnp. 1. III resp. Mulier servam ea lege
vendidit, ut, si redisset in eam civitatem, unde placuit
exportari, manus iniectio esset... Qune vendidit si

saevientis statisf actum non fuisset, sed in contrarium
me vocat Sabini sententia, qui utiliter agi ideo arbi-
tratus est, quoniam hoc minoris homo venisse vi-
deatur.

7 Idem lihro decimo quaestionum Servus ea lege
veniit, ne in Italia esset: quod si aliter factum eseet,, 35
convenit citra stipulationem, nt poenam praestaret
emptor, vix est, ut eo nomine vindictae ratione ven-
ditor agere possit, acturus utiliter, si nou servata
lege in poenam quam alii promisit inciderit,, huic
consequens erit, ut hactenus agere possit, quatenus
alii praestare cogitur: quidquid enim excedit, poena,
non rei persecutio est. quod si, ne poenae causa
exportaretur, convenit, etiam affectionis ratione recte
agetur, neo videntur haec inter se contraria esse, 35
cum beneficio adlici hominem intersit hominis: enim-
vero poenae non iurogatae indignatio solam duritiam
continet.

8 Idem libro vicesimo septimo quaestionum Quae-
situm est, si quia proprium servum vendidisset et nt
manumitteretur intra certum tempus praecepisset ac
postea mutasset voluntatem et emptor nihilo minus
manumisisset, an aliquam eo nomine actionem habe- 40
ret. dixi ex vendito actionem manumisso servo vel
mutata venditoris voluntate evanuisse.

9 Paulus libro quinto quaestionum Titius ser-
vum vendidit ea lege, nt, si Romae moratus esset,
manus inicerc liceret: emptor alii eadem lege vendidit,
servus fugit a secundo emptore et Romae moratur:
quaero, an sit mar.us iniectio ct cui. respondi: in
fugitivo 14 nou est dubitandum nihil contra legem 543
factum videri, quia ncc domino auferre se potest nec

qui 16 in fuga est ibi inoratur, quod si ex voluntate
secundi emptoris contra legem moratus sit, potior
habendus est qui anetor fuit legis, et posterior magis
admonendi emptoris ct liberandi se 16 eandem legem
repetierit 17 nec poterit aliquo modo auferre 18 legem
sui venditoris cuius condicio exstitit: nam et si poe- 5
nam promisisset, tenetur, licet ipse quoque stipulatus
esset: sed in poena promissa duae actiones sunt,
manus autem iniectio in servum competit, quod si
prior ita vendidit, ut prostituta libera esset, poste-
rior, ut manus inicerc liceret, potior est libertas quam
manus iniectio. plane si prior lex manus habeat iu-
iectioncm, posterior libertatem, favorabilius 111 dicetur
liberam fore, quoniam utraque condicio pro mancipio 10
additur et sicut manus iniectio, ita libertas eximit
eam iniuriam20.

10 Scaevola libro seplimo digestorum Cum ven-
deret Pamphilam et Stichum, venditioni inseruit pac-
tum conventum, uti ne eadem mancipia Pamphila et
Stichus, quos minorato pretio vendidit, alterius servi-
tutem quam Scii paterentur post mortemque eius m
libertate morarentur: quaesitum est, an haec manci-
pia, de quibus inter emptorem et venditorem con- 15
venit, post mortem emptoris iure ipso liberata sint,21,
respondit secundum constitutionem divi Hadriani super
hoc prolatam Pamphilam et Stichum, de quibus quae-
reretur, si manumissi non sint, liheros non esse.
Claudius: Divus Marcus !S cx lege dicta libertatis in
vendendo quamvis non manumissos fore liberos in
semenstribus constituit, licet in mortis tempus emp-
toris distulit venditor libertatem.

manum iniecerit non liberatae, mancipium retinere po-
terit ac manumittere: adimi quippe libertatem ct pu-
blice venditionem ita fieri placuit propter pericula ven-
ditorum, qui vel metuentes servis suis offensam vel
duritiam possunt paenitendo remittere Vat. 6 (7) <> Iust.

(Eiselc) (s) fruetur F'1 (9) exi F (mi ancilla

F (il) sitmuie F (12) poena F (13) sic ‘S
quia Taur., qu»« F (l i) fugitimo F (15) nec qui I
: nec ubi Mo. (le) eansa ins. Kuebler (l~) repetiit
Mo. (is) anferre F (19) faboruilius F (20) in-
inria Brenkmann (2!) sin F (22) cf. Cod. 4, 57, J

DE ACTIONIBUS EM1TI VENDITI

277

XIX 1

LIBER NOETJS DECIMUS.

i’.

DE ACTIONIBUS EMPTI VENDITI".

1 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum Si
5 res vendita non tradatur, in id quod interest agitur,

hoc est quod rem habere interest emptoris; hoc au-
tem interdum pretium egreditur, si pluris interest,
1 quam res valet vel empta est. Venditor ei, cum
sciret deberi, servitutem cehtvit, nou evadet ex empto
actionem, si modo eam rem emptor ignoravit; omnia
enim qnae contra bonam lidera fiunt veniunt in empti
actionem, sed scire venditorem et celare sic accipi-
mus, non suium si non admonuit, sed et si negavit
io servitutem istam deberi, eum esset ab eo quaesitum,
sed et si proponas eum ita dixisse; ‘nulla quidem
‘servitus debetur, verum ne. emergat inopinata servi-
mus. non teneor', puto eum ex empto teneri, quia3
servitus debebatur et scisset. sed4 si id egit, ne
cognosceret emptor aliquam servitutem deberi, 'opiuor
eum ex empto teneri, et generaliter dixerim, si im-
probato more versatus sit in celanda servitute, de-
is berc eum teneri, non si securitati suae prospectum
voluit, ‘haec ita vera sunt, si emptor ignoravit servi-
'tutes, quia nou videtur esse celatus qui scit aeque
‘certiorari debuit qui non ignoravit.' 8

2 Paulus libro quinto ad Sabinum Si in emp-
tione modus dictus est et non praestatur, ex empto
1 est actio. Vacua possessio emptori tradita non
intellegitur, si alius in ea legatorum fide.ive. commis-
sorum servaudorum causa in possessione* est aut

an creditores bona possideant, idem dicendum est, si
venter in possessione, sit: nam et ad hoc. pertinet
vacui appellatio.

3 Pomponius libro nono ad Sabinum Ratio'1 pos-
sessionis. quae a venditore fieri debeat, talis est, ut,
si quis eam possessionem iure avocaverit, tradita pos-

1 sessio non intellegatur. Si emptor vacuam pos-
sessionem t.radi stipulatus sit et ex stipulatu agat;

25 fructus non venient in cara actionem, quia et qui
fundum dari stipularetur, vacuam quoque possessio-
nem tradi oportere* stipulari intellegitur nec tamen
fructuum praestatio ea stipulatione continetur, neque
rursus plus debet esse in’ stipulatione, sed ex empto

2 snperesse ad fructuum praestationem. Si iter ac-
tum viam aquae ductum per tuum fundum emero,
vacuae possessionis traditio nulla est: itaque cavere

sn 3 debes per te non fieri , quo minus utar. Si per
venditorem vini mora fuerit, quo mimis traderet, con-
demnari eum oportet, utro tempore pluris vinum fuit,
vel quo venit vel quo lis in condemnationem deduci-
tur, item quo loco pluris fuit, vel quo venit vel ubi
4 agatur. Quod si per emptorem mora fuisset, aesti-
mari oportet pretium quod sit cum agatur, et quo
loco minoris sit. mora autem videtur esse, si nulla
difficultas venditorem impediat, quo minus’ traderet,
35 praesertim si omni tempore paratus fuit tradere, item
non oportet, eius loci pretia spectari, in quo agatur
sed eius, ubi vina tradi oportet: nam quod a Brun-
disio vinum venit, etsi venditio alibi facta sit, Brun-
ilisi tradi oportet.

64o,i 4 Paulus libro quinto ad Sabinum 10Si servum

(1) Sab. 1...*6. fi. ..11. 13. 15. 17. 21. ..31. *«; Ed-*11 *H »16 !

*«. *2<1. 32. ..40 : Pap. 41. „43. 45...«: App. si si j
Ha.1. 19, s. — Cf. Cod. 4, 43 (2) sic ind. F°, ct ven-

diti F et ind, A* (3) qnial si qua Mo. (4) sed 1
et Hnl. (5) " Iust. ( Grcidcnuitz ) (r,) jn p„s«ts-

Sione dei. Mo. (7) traditio Oviarius (s) oportere :

mihi ignoranti, sciens furem vel noxium esse, vendi- 545, i
deris, quamvis duplam promiseris, teneris mihi ex
empto, quanti mea intererit scisse, quia ex stipulatu
eo nomine agere teeum non possum, antequam mihi
1 quili abesset. Si modus agri minor inveniatur^
pro munero iugerum auctor obligatus est. quia, ubi s
modus minor invenitur, non potest aestimari bonitas
loci qui non exstat, sed non solum si modus agri
totius minor est, agi cum venditore potest, sed etiam
de partibus eius, 'ut puta si dicturo est vineae iugera
Tot esse vel oliveti et minus inveniatur; ideoque his
'casibus pro bonitate loci liet aestimatio'11.

6 Ipkm libro tertio ad Sabinum Si beres tcata-
mento quid vendere damnatus sit et vendiderit, de i»
reiiquis, quae per consequentias emptionis propria
sunt, vel ex empto vel ex testamento agi cum eo

1 poterit. Sed si falso existimans se damnatum ven-
dere vendiderit, dicendum est agi cum eo ex empto
non posse, ‘quoniam doli mali exceptione actor sum-
moveri potest'5, quemadmodum, si falso existimans se
damnatum dare promisisset ‘2, agentem doli mali ex-
ceptione suir.moveret. Pomponius etiam 'incerti'18
condicere eum posse ait, ut liberetur.

6 PonroNiUs libro nono ad Sabinum Tenetur ex is
empto venditor, etiamsi ignoraverit14 minorem fundi
t modum esse. Si vendidi tibi insulam certa pecu-
nia et ut aliam insulam meam reficeres, agam ex
vendito, ut reficias; si autem hoc solum, ut reficeres
eam convenisset, non intellegitur emptio et venditio

2 facta, ut et Neratius scripsit15. Sed si arcam tibi
vendidi certo pretio et 'tradidi', ita ut insula aedi-
ficata partem dimidiam mihi ‘retiradas' 10, verum est et 20
ut aedifices agere me posse ex vendito et ut, aedi-
ficatam mihi 'retradas' 17 : quamdiu enim aliquid ex re
vendita apud te superesset, ex vendito inc habere

5 actionem constat. Si locum sepulchri emeris et
propius eum locum, antequam mortuus ibi inferatur,
aedificatum a venditore fuerit, poteris ad eum reverti. •*

4 Si vas aliquod mihi vendideris et dixeris certam
mensuram capere vel certum pondus habere, ex empt.o
teeum agam, si minus praestes, sed si vas milii ven- 2»
dideris ita, ut adfirmares integrum, si id integrum
non sit, etiam id, quod eo nomine perdiderim, prae-
stabis milii: si vero non id actum sit, ut integrum
praestes, clolutn malum dumtaxat praestare te debere.

Labeo contra putat et illud solum observandum, ut,

'nisi in contrarium id actum sit'“, omnimodo integrum
praestari debeat: et est verum, quod et in locatis
doliis praestandum Sabinum respondisse Minieius re- so

5 fert. Si tibi iter vendidero, ita demum auctorem
me laudare poteris, si tuus fuerit fundus, cui adqui-
rere servitutem volueris: iniquum est enim me teneri,
si propter hoc adquirere servitutem non potueris,

6 quia dominus vicini fundi non fueris. Sed si fun-
dum tibi vendidero et ei fundo iter accessurum dixero,
omnimodo tenebor itineris nomine, quia utri usque rei

7 quasi unus venditor obligatus eum. Si filius fa-
milias rem vendiderit mihi et tradiderit, sic ut pater 35

8 familias tenebitur. Si dolo malo aliquid fecit ven-
ditor in re vendita, ex empto eo nomine actio emp-
tori competit: nam et dolum malum co indicio aesti-

dcl. Dcgenkolb (9) ista lux Mo. (id) iunge 40, 7, 10
(11) " Iust.? (Eisele) (12) promisset F (13) ' ' Iust.
( Trampedach ) (14) sic S cum B, amoverit F

(15) 19. s, e (ifi) remancipes Qraden vite (17) de-
trudes F (le; iunge 11, s, 3

32

XIX 1

DE ACTIONIBUS

278

545, 3s mari oportet, ut id, quod praestalurum se esse pol-
9 licitus sit venditor emptori, praestari oporteat. Si
venditor sciens obligatum aut alienum vendidisset et
adiectum sit ‘neve eo nomine, quid praestaret , aesti-
mari oportet dolum malum eius, ‘quem seniper ab-
ii esse, oportet in iudicio empti, qued bonae fidei sit.

7 IdEM libro decimo ad Sabinum Fundum milii
eum venderes deducto usu fructu, dixisti eum usum
fructum Titii esse, cum is apud te remansurus esset,
si coeperis eum usum fructum vindicare, reverti ad-
versus te non potero, donec Titius vivat nec in ea
causa esse coeperit, ut, etiamsi cius usus fructus
esset, amissurus euin fuerit-: 'nam tunc, id est si ca-
rpite deminutus vel mortuus fuerit Titius, reverti po-
tero ad te venditorem’1, idemque iuris est, si dicas
enm usum fructum Titii esse, cum sit Sei.

546, i 8 Paulus libro quinto ad Sabinum Si tibi libe-
rum praedium ‘tradidero’, cum serviens ‘tradere’ debe-
rem, etiam condictio ‘incerti’ competit mihi, ut patia-
1 ris eam servitutem, quam debuit3, imponi. Quod
si servum praedium in ‘traditione’ fecero, quod libe-
rum tibi ‘tradere’ debui, tu ex empto habebis actio-
nem remittendae1 eius servitutis gratia, quam pati
» non debeas.

9 Po-VEOffiUs libro vicesimo* ad Sabinum Si is,
qui lapides ex fundo emerit, tollere eos nolit, ex ven-
dito agi cum eo potest, ut eos tollat.

10 Ulpiauus libro quadragesimo sexto ad Sabi-
num “Non est novum, ut duae obligationes in eius-
dem persona de. eadem re concurrant: cum enim is

io qui venditorem obligatum habebat ei qui eundem
venditorem obligatum habebat heres exstiterit, con- ■
stat duas esse actiones in eiusdem persona concur-
rentes, propriam et hereditariam, et debere heredem
institutum, si velit separarim duarum actionum com-
modo uti, ante aditara hereditatem proprium vendi-
torem convenire, deinde adita hereditate hereditarium :
quod si prius adierit hereditatem, unam quidem ac- -
tionem movere potest, sed ita, ut per eam utriusque
is contractus sentiat commodum, ex contrario quoque
si venditor venditori heres exstiterit, palam est duas
evictiones eum praestare debere.

11 Idem libro trigesimo secundo ad edictum Ex ;

1 empto actione is qui emit utitur. Et in primis
sciendum est in hoc iudicio id demum deduci, quod
praestari convenit: cum enim sit bonae fidei iudi-
cium, nihil magis bonae fidei congniit quam id prac-

20 stari, quod inter contrahentes actum est. ‘quod si
'nihil convenit, time ea praestabuntur, quae natura-

2 'liter insunt huius iudieii potestate.’7 Et in primis
ipsam rem praestare venditorem oportet, id est tra-
dere: quae res, si quidem dominus fuit venditor, fa-
cit et emptorem dominum, si non fuit, tautum evic-
tionis nomine venditorem obligat, si modo pretium
est numeratum aut eo nomine, satisfactum, emptor

25 3 autem nummos venditoris facere cogitur, Ited-
hibitionem quoque contineri empti iudicio et Labeo

4 et Sabinus putant et nos probamus. Animalium
quoque venditor cavere debet ea sana praestari, et
qui iumenta vendidit8 solet ita promittere ‘esse bi-

5 bere, ut oportet’. Si quis virginem se emere pu-
tasset, cum mulier venisset, et sciens errare’3 eum '
venditor passus sit, redhibitionem quidem ex hac .
causa non esse, verum tamen ex empto competere

30 actionem ad resolvendam emptionem, et 10 pretio re-
C stituto mulier reddatur. Is qui vina emit an-ae
nomine certam summam dedit: postea convenerat, ut
emptio irrita fieret. Iulianus ex empto agi posse ait,
ut arra restituatur, utilemque esse actionem ex empto
etiam ad distrahendam, inquit, emptionem, ego illud
quaero: si anulus datus sit arrae nomine et secuta j

emptione pretioque numerato et tradita re anulus non 54f>, 33
reddatur, qua actioue agendum est, utrum condica-
tur, quasi ob causam datus sit et causa11 finita sit, 35
an 'vero ex empto agendum sit. ct iulianus diceret
ex empto agi posse: certe etiam condici poterit, quia

I iam sine causa apud venditorem est anulus. 'Ven-
ditorem, etiamsi ignorans vendiderit, fugitivum 11011

8 esse praestare emptori oportere 12 Neratius ait. idem
Neratius, etiamsi alienum servum vendideris, furtis
noxisque solutum praestare te debere ab omnibus
receptum ait et ex empto actionem esse, ut, habere io
licere emptori caveatur, sed et ut tradatur ei pos-

9 sessio. Idem ait non tradentem quanti intersit-
condemnari: satis autem non dantem, quanti pluri-

10 muni auctorem periclitari oportet. Jdem Nera-
tius ait propter omnia haec satis esse quod plurimum

est praestari, id est ut sequentibus actionibus deducto 547, t

II eo quod praestitum est lis aestimetur, idem recte
ait, si quid horum uon praestetur, cum cetera facta

12 sint, nullo deducto condemnationem faciendam. Idem
libro secundo responsorum ait emptorem noxali indi-
cio condemnatum ex empto actione id tantum con-
sequi, quanti minimo defungi potuit: idemque putat
et si ex stipulatu aget: et sive defendat noxali i udi- 5
cio, sive non, quia manifestum 13 fuit anxium servum
fuisse, nihilo minus vel ex stipulatu vel ex empto

13 age.re posse. Idem Neratius ait venditorem in re
tradenda debere praestare emptori, ut iti lite de pos-
sessione potior sit: sed Iulianus libro quinto decimo
digestorum probat nec videri traditum, si superior in
possessione emptor futurus non sit: erit igitur ex

14 empto actio, ‘nisi hoc praesteturi u. Cassius ait 10
eum, qui ex duplae stipulatione litis aestimationem
consecutus est. aliarum rerum nemiue, de quibus ia

15 venditionibus caveri solet, nihil consequi posse. Iu-
liauus deficiente dupla, ex empto agendum puta-
vit. denique libro decimo15 apud Miuieium ait, si
quis servum ea condicione veudiderit, ut intra tri-
ginta dies duplam promitteret, postea ne quid prae-
staretur, et emptor hoc fieri intra dictu non deside-
raverit, ita demum non teneri venditorem, si ignorans is
alienum vendidit: tunc enim in hoc fieri 1S, ut per
ipsum et per heredem eius emptorem habere liceret:
qui autem alienum sciens vendidit, dolo, inquit, noti

16 caret, et ideo empti iudicio tenebitur. Senten-
tiam Iuliaui verissimam esse arbitror in pignoribus
quoque: nam si i ure creditoris vendiderit, deinde
hace fuerint11 evicta, non tenetur nec ad pretium
restituendum ex empto actione creditor: Itoc enim
multis constitutionibus effectum est. dolum plane veu- 20
ditor praestabit, denique etiam repromittit de dolo:
sed et si non repromiserit, sciens tamen sibi uon
obligatam 18 vel non esse eius qui sibi obligavit ven-
diderit, tenebitur ex empto, quia dolum eum prae-

17 stare debere ostendimus. Si quis rem vendiderit
et ei accessurum quid 19 dixerit, omnia quidem, quae
diximus in re distracta, in hoc quoque sequenda
sint20, ut tamen evictionis nomiue non in duplum
teneatur, sed in hoc tantum obligetur, ut emptori a
habere liceat, ct non solum per se, sed per omnes.

18 Qui autem habere licere vendidit, videamus quid
debeat praestare, et multum interesse arbitror, utrum
hoc polliceatur per se veuientesque a se personas
non fieri, quo minus habere liceat, an vero per omnes,
nam si per se, non videtur id praestare, ne alius
evincat; proinde si evicta res erit, sive stipulatio
interposita est, ex stipulatu non tenebitur, sive non J»
est interposita, ex empto non tenebitur, sed Inlia-
nus libro quinto decimo digestorum scribit, etiamsi
aperte venditor pronuntiet per se heredemque suum
non fieri21, quo minus habere liceat, posse defendi

fl) s cqq. lusi. (Segre) (2) ‘ ’ lust. ( Eisele ) (3) de-
bui Mo. (4) remittenda i*1 (5) vicesimo secundo?

(Kr., cf. 19, 5, 16 pr.) (6) iunge 46, 1, 5 (7) lust.

i Longo ) (s) vendit Mo. (9) errore F (10) ut

deil. (11) ex causausa F (12) oporte F (13) nima-

festum F (14) ‘ ’ glossa (Eisele) (15) quinto P-
Gotho fretius (lC) fieri] teneri Cuiacius (17) fuerit

F (13) obligata Mo. (19) qui F (20) sunt edd-
(21) non teneri F

empti venditi

279

XIX l

.s-17,32 ex empto eum in hoc quidem non teneri, quod emp-
turis intcrest, verum tamen nt pretium reddat teneri,
ibidem ait idem esse dicendum et si aperte ic ven-
ditione comprehendatur nihil evictionis nomine prae-
35 statum iri: pretium quidem deberi re evicta, utili-
tatem non deberi: neque enim bonae fidei contrac-
tus hac patitur conventione’, ut emptor rem amit-
teret2 et pretium venditor retineret, nisi forte, in-
quit, sic quis omnes istas supra scriptas conventio-
nes recipiet, quemadmodum recipitur, ut venditor
nummos accipiat, quamvis meo: ad emptorem non
pertineat, veluti cum futurum jactum retis a pisca-
tore emimus aut indaginem plagis positis a venatore,

4n vel pantheram 3 ab auctipe: nam etiamsi nihil capit,
nihilo minus emptor pretium praestare ncccsse habe-
bit.: sed in supra scriptis conventionibus contra erit
i dicendum, ‘nisi forte sciens alienum vendit: tunc enim
secundum supra n nobis relatam Iuliani sententiam 5
dicendum est ex empto eum tenori, quia dolo facit.

12 Cklsvs libro vicesimo septimo digitatorum Si iac-
tum retis emero et inctare retem piscator noluit, incer-
lum cius rei aestimandum est: si quod extraxit piscium

t reddere mihi noluit, id aestimari debet quod extraxit.

1 3 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum \
Tuliiinns libro quinto decimo inter eum, qui sciens |
quid aut ignorans vendidit, differentiam facit in con-
demnatione ex empto: ait enim, qui pecus morbosum
aut tignum vitiosum vendidit, si quidem ignorans fe-
rit, id tantum exempto actione praestat, nmm, quanto ■

ic minoris essem empturus, si id ita esse scissem: si j
vero sciens reticuit et emptorem decepit, omnia de-
trimenta, quae ex ea emptione emptor traxerit, prae-
stntunun ei: r,sive igitur aedes vitio tigni corruerunt,
aedium aestimationem, sive pecora contagione mor- I
Uusi pecoris perierunt, quod interfuit idonea7 venisse
1 erit praestandum8. iLera qui furem vendidit aut !
fugitivum, si quidem sciens, praestare debebit, quanti
empturis interfuit non decipi: si vero ignorans ven-
is di. ierit, circa fugitivum quidem tenetur, quanti mino-
ris” empturus esset, «i eum esse fugitivum scisset.,
circa furem non tenetur: differentiae ratio est, quod
fugitivum quidem habere non licet et quasi evictionis
nomine tenetur venditur, furem autem habere possu-
'1 mus. Quod autem diximus ‘quanti emptoris inter-
ant non decipi', multa continet, et10 si alios see.um
sollicitavit, ut fugerent, vel res quasdam abstulit.

3 Quid tamen si ignoravit quidem furem esse, ad-
la severavit autem bonae frugi et fidum et caro vendi-
dit? videamus, an ex empto teneatur, et putem te-
neri. atqui ignoravit: sed non debuit facile quae
ignorabat adseverare. inter hunc igitur et qui scit11
praemonere debuit, furem esse, hic non debuit facilis
■1 esse ad temerariam indicationem. Si venditor
dolo fecerit, nt rem pluris venderet., puta de artificio
mentitus est aut de. peculio, empti cum indicio te-
2!‘ neri, ut praestaret emptori, quanto pluris servum
emisset13, si ita peculiatus esset vel eo artificio in-
f> structus. Per contrarium quoque idem Julianus
scribit, cum Terentius Victor decessisset relicto lie-
nale fratre eno et. res quasdam ex hereditate et in-
strumenta et mancipia Bellicus quidam subtraxisset,
quibus subtractis facile, quasi minima valeret here-
ditas, ut sibi ea venderetur persuasit: an venditi in-
dicio teneri possit? et ait Iuli anus competere actio-
si' nem ex vendito in tantum, quanto pluris hereditas
' valeret, si hae res subtractae, r.ou fuissent. Idem
Inii anus dolum solere a venditore, praestari etiam in
Uniusmodi specie ostendit: si, cum venditor sciret
fundum pluribus municipiis legata M debere, in tabula
quidem conscripserit uni municipio deberi, verum
postea legem consignaverit, si qua tributorum aut ,

(;) hanc p. conventionem dett. (2) amittet F (,i) pnn- 1
l.u>rai) Alciatus (4) seqq. Iust. (Favypaloni) (.■>) 15

(0) pr. fin. Just. (Kiccobono) (7) idone F (s) erit prae- ,
fiamluin dei. itio. {9) emptor ins. Kr. (10) ut Hal,
(11) talia fere interciderunt : et tacuit non inultum inter- |

vectigalis indietionisve quid 15 nomine aut ad viae 5-1$
collationem praestare oportet, id emptorem dare fa-
cere praestareque oportere, ex empto eum teneri, 35
quasi decepisset emptorem: quae sententia vera est.

7 Sed cum ia facto proponeretur tutores hoc idem
fecisse, qui rem pupillarem vendebant, quaestionis
esse ait, an tutorum dolum pupillus praestare debeat.
et si quidem ipsi tutores vendiderunt, ex empto eos
teneri nequaquam dubium est: sed si pupillus aucto-
ribus cis vendidit, in tantum tenetur, in quantum
locupletior ex eo factus est, 'tutoribus in residuum
‘perpetuo condemnandis, qnia nec transfertur in pn- 40
‘piilum post pubertatem hoc, quod dolo tutorum fae- si‘J

8 ‘tum est’10. Offerri pretium ab17 emptore debet,
cum ex empto agitur, et ideo etsi pretii partem offe-
rat, nondum est ex empto actio: venditor enim quasi
pignus retinere potest18 eam rem quam vendidit.

9 Unde quaeritur, si pars sit pretii soluta et res
tradita postea evicta sit, utrum eius rei ccnsequctur
pretium integrum ex empto agens an vero quod nu- 6
meravit? et puto magis id quod numeravit propter

10 doli exceptionem.'" Si fructibus iam maturis ager
distractus sit, etiam fructus emptori cedere, ‘r.isi aliud

11 convenit’ '6, exploratum est. Si in locatis ager fuit,
pensiones utique ei cedent qui locaverat: idem et in
praediis urbanis, ‘nisi si quid nominatira convenisse

12 proponatur’ 111 Sed etsi quid praeterea 111 rei ven-
ditae nocitum est, actio emptori.20 praestanda est,
damni forte infecti vel aquae pluviae, arcendae vel i&

13 Aquiliae vel interdicti quod vi aut clam. Item
si quid ex operis servorum vel vecturis inmentornm
vel navium quaesitum esL, emptori praestabitur, etsi
quid peculio eorum accessit, non tamen si quid ex

14 re venditoris. Si Titius fundum, in quo nona-
ginta iugera erant, vendiderit et in lego emptionis
dicturo est in fundo Centura esse iugera et antequam
modus manifestetur, decem iugera alluvione adcrc-
verint, placet, mihi Nenit.ii sententia existimantis, ut, m
si quidem sciens vendidit, ex empto actio competat
adversus eum, quamvis decem iugera adereverint,
quia dolo fecit ncc rlolus purgatur: si vero ignorans

15 vendidit, ex empto actionem non competere. Si
fundum mihi alienum vendideris et hic ex causa lu-
crativa meus factus sit, nihilo mirius ex empto mihi
10 adversus te actio competit. J11 his autem, quae
eum re empta21 praestari solent, non solum dolum,
sed et culpam praestandam arbitror: nam et Celsus 20
libro. octavo digestorum scripsit, cum convenit, ut
venditor praeteritam mercedem exigat et emptori prae-
stet, non solum dolum, sed et culpam eum praestare

17 debere. Idem Celsus libro eodem scribit: fundi,
quem cura Titio communem habebas, partem tuam
vendidisti et, antequam ‘traderes’, coactus es 42 com-
muni dividundo indicium accipere., si socio fundus
sit adimtica.tus, quantum ob eam rem a Titio23 con- re-
secutus es, id tantum emptori praestabis, quod si
tibi fundus totus adiudicatus est, totum, inquit, eum
emptori trades, sed ita, ut ille solvat, quod ob eam
rem Titio condemnatus es. sed ob eam quidem par-
tem, quam vendidisti, pro evictione cavere debes, ob
alteram autem tantum de dolo malo repromittere:
aequum est enim eandem esse condicionem emptoris,
quae fulnra esset., si cum ipso actuin esset communi
dividundo. . sed si certis regionibus fundum inter tc 30
et Titium index divisit, sine dubio partem, quae ad-

18 indicata est, emptori tradere debes. Si quid
servo distracto venditor donavit ante traditionem, hoc
quoque restitui debet: hereditates quoque per ser-
vum adqnisit.ae.et legata omnia, nec distinguendum,
cuius respectu .ista sint relicta, item quod ex operis
servus praestitit venditori, emptori restituendum est,

est: nam qui scit (7V/b.) (12) temeraro F (13) servus

esset Kr. (7.1) vectigalia Cuiacius (15) quid] cuius Mo.
(it) Iust. [Ilis e ■e) (17) emptoris herede vel ab ipso /or-

tasse ins. secundum B (is) potes I (19) postea Huschke
(20) emptoris F (21) emptae F (22) est F (23) tio F

32»

XIX 1

280

DE ACTIONIBUS

349. 35 nisi ideo dies traditionis ei pacto prorogatus est. ut 16 Pomponius libro trigesimo primo ad Quintum 550, K
10 ad venditorem operae pertinerent. Ei vendito Afuciuvi non magiB qu.im pulli aut cetera auiioa~

actio venditori competit ad ea consequenda, quae ei lia, quae in fundo sunt.

20 ab emptore praestari oportet. Veniunt autem in 17 Ulpianus Ituro trigesimo secundo ad edictum

hoc judicium infra scripta, in primis pretium, quanti Fundi nihil est, nisi quod terra se tenet: aedium 551, i

res veuit. item usurae pretii post diem traditionis: autem multa esse, quae aedibus adiixa non sunt,

nam cum re emptor frnatur aequissimum est eum i ignorari non oportet, ut puta seras elaves claustra:

550,1 21 usuras pretii pendere. Possessionem autem tra- multa etiam defossa esse neque tamen fundi aut vil-

ditam accipere debemus et si precaria sit possessio: lae haberi, ut puta vasa vinaria torcularia, quoniam

huc enim solum spectare debemus, an habeat facul- haec instrumenti magis sunt, etiamsi aedificio cohae-

22 tatem fructus1 percipiendi. Praeterea ex ven- 1 reut. Sed et vinum ct fructus perceptos villae

dito agendo consequetur etiam sumptus, qui facti 2 non esse constat. Fundo vendito vel legato ster- 5

sunt in re distracta, utputa si quid in aedificia dis- culinum et stramenta emptoris et14 legatarii sunt,

tracta erogatum est: scribit enim Labeo et Treba- ! ligna autem venditoris vel heredis, quia non sunt
tins esse ex vendito hoc nomine actionem, idem et fundi, tametsi ad eam rem comparata sunt, in ster-

5 si in aegri servi curationem impensura est ante tra- culitio autem distinctio Trebatii probanda est, ut, si

ditionem 'aut si quid in disciplinas, quas5 verisimile quidem stercorandi agri causa comparatum sit, emp-

'erat etiam emptorem velle impendi’3. hoc amplius La- torem sequatur, si vendendi, venditorem, 'nisi si aliud

beo ait et si quid in funus mortui servi impensum actum est’13: nec iuterest, in stabulo iaceat au acer-

sit, ex vendito consequi oportere, si modo sine culpa 3 vus sit. Quae tabulae pictae pro tectorio inelu-

23 venditoris mortem obierit. Item si convenerit, duntur itemque crustae marmoreae aedium sunt, io

cum res veniret, ut locuples ab emptore reus detur, 4 Reticuli circa columnas, plutei circa parietes, itera

21 ex vendito agi posse, ut id Eat. Si inter emp- 5 cilicia vela aedium non sunt. Itera quod insulae

lu torem praediorum et venditorem convenisset, ut, si causa paratum est, si nondum perfectum est,, quam-

ea praedia emptor heresve eius pluris vendidisset, vis positum in aedificio sit, non tamen videtur ae-
cius partem dimidiam venditori praestaret et heres 6 dium esse. Si ruta et caesa excipiantur in veu-

emptoris pluris ea praedia vendidisset, venditorem ditione, ea placuit esse ruta, quae eruta sunt, ut

ex vendito agendo partem eius, quo pluris vendidis- harena creta et similia: caesa ea esse, ut arbores

25 set, consecuturum. Si procurator vendiderit et caesas et carbones et his similia. Gallus autem Aqui- is

caverit emptori, quaeritur, an domino vel adversus lius, cuius Mela refert opiuionenij recte aiL frustra

dominum actio dari debeat, et Papinianus libro ter- in lege venditionis de rutis et caesis contineri H, quia,

t.io responsorum putat cura domino ex erupto agi si non specialiter venierunt, ad exhibendum de his

it posse utili actione ad exemplum institoriae actionis, agi potest neque enim ” magis de materia caesa aut
si modo rem vendendam mandavit: ‘ergo5 et per cou- de caementis aut de harena cavendum est venditori
trarium dicendum est utilem ex empto actionem do- 7 quam de ceteris quae sunt pretiosiora. Labeo

20 mino competere. Ibidem Papinianus respondisse generaliter scribit, ea, quae perpetui usus causa in

se refert, si convenerit, ut ad diem pretio non so- aedificiis sunt, aedificii esse, quae vero ad praesens,
luto venditori duplum praestaretur, in fraudem ‘con- non esse aedificii: 18 ut puta fistulae17 temporis quidem ai
stitutionum’ videri adiectum, quod usuram 'legitimam’ causa positae non sunt aedium, verum tamen si per-

excedit: diversamque causam commissoriae esse ait, 8 petuo fuerint positae, aedium snut. Castella plum-
eum6 ea specie, inquit, non facnus illicitum contra- bea, putea1*, opercula puteorum, epitonia fistulis ad-

2ii hatur, sed lex contractui non improbata dicatur7, plumbata (aut quae terra continentur, quamvis non

27 Si quis colludente procuratore meo ab eo eme- 9 sint adfixa) aedium esse constat. Item constat

rit, an possit agere ex empto? et puto hacteuu3, ut sigilla, columnas quoque et personas, ex quorum1*

28 aut stetur eruptioni aut discedatur. Sed et si . 10 rostris aqua salire solet, villae esse. Ea, quae

quis minorem viginti quiuque annis circumvenerit, et ex aedificio detracta sunt ut reponantur, aedificii

huic hactenus dabimus actionem cx empto, ut dixi- sunt: at quae parata sunt ut imponantur, non sunt 35

'■ 29 mus in superiore casu. Si quis a pupillo sine 11 aedificii. Pali, qui viueae causa parati sunt,

tutoris auctoritate emerit, ex uno latere constat con- antequam collocentur, fundi non sunt, sed qui ex-

traetus: nam qui emit, obligatus est pupillo, pupil- empti sunt hac30 mente ut collocentur, fundi sunt.

3 30 Ium sibi non obligat. Si venditor habitationem 18 Iayolenus libro septimo ex Cassio Grana-
exceperit, ut inquilino Liceat habitare, vel colono ut ria, quae ex tabulis fieri solent, ita aedium sunt, si

perlrui liceat ad certum tempus, magis esse Servius stipites eorum in terra defossi sunt: quod 6i supra

putabat ex vendito esse actionem: denique Tubero 1 terram eunt, rutis et caesis cedunt. Tegulae,

ait, si iste colonus damnum dederit, emptorem ex quae nondum aediliciis impositae Bunt, quamvis te-

empto agentem cogere posse venditorem, ut* ex lo- gendi gratia allatae sunt, in rutis et eaesis liaben- st

cato cum colono experiatur, ut quidquid fuerit con- tur: aliud iuris est in his, quae detractae sunt ut

31 secutus, emptori reddat. Aedibus distractis vel reponerentur: aedibus enim accedunt,

legatis ea esse aedium solemus dicere, quae quasi 19 Gaius ad edictum praetoris titulo de publi-
ao pars aedium vel propter aedes habentur, ut puta canis Veteres in emptione venditio neque appellatio-

putealia, _ itibus promiscue utebantur.

14 Pomponius libro trigesimo primo ad Quintum 20 Idem libro vicesimo primo 51 ad edictum pro-

Mucium (id est quo puteum9 operitur), i unciale Idem est et in locatione et conductione. 35

15 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum 21 Paulus libro trigesimo tertio ad edictum Si

lines10 et labra, salientes, fistulae quoque, quae sa- sterilis ancilla sit, cuius partus venit, vel maior an-

lientibus iunguntnr, quamvis longe excurraut extra nis quinquaginta, cum id emptor ignoraverit, ex empto

30 aedificium, aedium sunt: item canales: pisces nutern 1 tenetur venditor. Si praedii venditor non dicat

qui sunt in piscina non sunt aedium uec tundi, do tributo sciens, tenetur ex empto: quod si igno-

<l) fuctus F (2) quae Mo, (3) <r luet. ( Pernice ) improbabilis dicatur (s) is ins. Fa (b) puteus F*?

(!) § 25 fin. Iust. (Costa) (5) eretgo F (0) in ins, (10) lenes Cuiacins, cf. 8, 5, n § 1 (ii) pupilli F (12) vel
Vat. (nat. 7) (7) Vai. 11: Tap. 1. III resp. Convenit Mo. (13) *’ Jnst. ( Kr .) (11) caveri Mo. (15) enim

ad diem pretio non soluto venditori alterum tantum dcl. Mo. (te) § 7 fin. glossa ( Eisele ) (17) utputa*

praestari, quod usurarum centesimam excedit, in £rau- F (is) putea dei. Mo. (19) quarum edd.: aut add.

dem iuris videtur additum, diversa causa est com- Ieonesve post personas (Mo.) (20) haec F (2i) primo

missoriae legis, cum in ea specie non fenus inlieitum om. F1

exerceatur, sed lex contractui (contractus cod.) non I

EMPTI VENDITI

XIX 1

281

551, ,19 rans non praedixerit, quod forte hereditarium prue-
’ *! 2 dium erat, non tenetur. 'Quamvis supra diximus5,
ctirn in corpore consentiamus, de qualitate autem
552,1 dissentiamus, emptionem esse, tamen venditor teneri
debet, quanti iuterest non esse deceptum, etsi ven-
ditor quoque nesciet: veluti si mensas quasi citreas

3 emat, quae non sunt. Cum per venditorem ste-
terit, quo minus rem tradat, omnis utilitas emptoris
in aestimationem venii, quae modo circa ipsam rem
consistit: neque enim si potuit ex vino puta aegu-

r tiari et lucrum facere, id aestimandum est, non ma-
gis quam si triticum emerit et ob eam rem, quod
non sit traditum, familia eius fame laboraverit: nara |
pretium tritici, non servorum fame necatorum con- j
sequitur, nec maior fit obligatio, quod tardius agi- ■
tur, quamvis crescat, si vinum hodie pluris sit, me- i
rito, quia sive datum esset, haberem emptor, sive '
non, quoniam3 saltem hodie dandum est quod iam '

4 olim dari oportuit. Si tibi fundum vendidero, ut !

1« eum conductum certa summa haberem, ex vendito \

eo nomine milii actio est, quasi in partem pretii ea

5 res sit. Sed et si ita fundum tibi vendidero, ut j
□ulli alii eum quam mihi venderes, actio eo nomine '
tv ex vendito est, si alii vendideris. Qui demum
vendebat, excepit sibi habitationem, donec viveret,
aut in singulos annos decem: emptor primo anno
maluit decem praestare, secundo anno habitationem
praestare. Trebatius ait mutandae voluntatis potes- |

16 tutem eum habere singulisque. aunis alterutrum prae- ;
s Lare posse et quamdiu paratus sit alterutrum prae-
stare, petitionem non esse.

22 Iuli anus libro septimo digestorum Si in qua-
litate tundi venditor mentitus sit, non in modo eius,
tamen tenetur emptori: pone, enim dixisse eum quin-
quaginta iugera esse vineae et quinquaginta prati et
in prato plus inveniri, esse tamen omnia centum
iugera.

an 23 Idem libro tertio decimo digestorum Si quis
servum, quem cum peculio vendiderat, manumiserit,
non solum peculii nomine, quod servus habuit tem-
pore quo manumittebatur, sed et eorum, quae postea
adquirit, tenetur et praeterea cavere debet, quidquid
ex hereditate liberti ad eum pervenerit, restitutu iri4.
Marcelliis notat: illa praestare venditor ex empto ;
debet, quae haberet emptor, si homo manumissus

25 non esset: uon continebuntur igitur, quae, si manu- ■
missus non fuit, adquisiturus non esset.

24 Iu liantis libro quinio decimo dirjestorum Si
servus, in quo usus fructus tuus erat, fundum eme-
tit et antequam pecunia numeraretur, capite minu-
tus fueris, quamvis pretium solveris, actionem ex
empto non habebis propter talem capitis deminutio-
nem, sed indebiti actionem adversus venditorem ha-
bebis. ante capitis autem minutionem nihil iuterest,

io tu solvas an servus ex eo peculio quod ad te, perti-
net.: nam utroque casu actionem ex empto habebis.

1 5 Servum tuum imprudens a fure bona Iule emi: is
* ex pecnlio quod ad te pertinebat hominem paravit,

qui milii traditus est. posse te eum hominem mihi
condicere Sabinus dixit, sed si quid milii abesset ex f
negotio quod is gessisset, invicem me teeum acturum

35 ('e peculio. Cassius veram opinionem Sabini rei, tulit

2 bn qua ego quoque sum’". Servo vendente homi-
nem fideiussor venditionis omnia praestare debet, in
quae obligaretur, si pro libero fideiussisset: nam et
in dominum actio sic datur, ut emptor eadem con-
sequatur, quae libero vendente consequi debuisset,
sed ultra peculii taxationem dominus non condem-
natur.

25 Idem libro quinquagesimo quarto digestorum

<’) § I fere luet. (Pernice) (2) IS, 1, 9 § 2 (Ulp.)1

<3) quoniam dd. Mo. (t) restituiri F (5) § 1

= 12, 1, 31 5 1 (Paul) (6) < * luet: (Lenel) (7) pen-
dentem F (s) sic i, is. Mo. (9) fuerit edd. (10) po-
tent edd. (11) Iust. (H. Erneger) (12) quia non)

quando Mo.: sed videntur nonnulla intercidisse veluti

Qui pendentem vindemiam emit, si uvam legere pro- 552, «
hibeatur a venditore, adversus eum petentem7 pre-
tium exceptione uti poterit ‘si ea pecunia, qua de
‘agitur, non pro ea re petitur, quae venit neque tra-
£dila est’, ceterum post traditionem sive lectam uvam
calcare sive mustum evehere prohibeatur, ad exhi- 553, 1
bendum vel iniuriarum agere poterit, quemadmodum
si aliam quamlibet rem suam tollere prohibeatur.

26 Alfenus Vabus libro secundo digestorum Si
quis, cura fundum venderet, dolia centum, quae in
fundo esse adfirmabat, accessura dixisset, quamvis
ibi nullum dolium fuisset, tamen dolia emptori debebit, t

27 Paulus libro tertio epitomarum Alfeni Quid-
quid venditor accessurum dixerit, id integrum ac sa-
num tradi oportet: veluti si fundo dolia accessura
dixisset, non quassa, sed integra dare debet.

28 Iu LT anus libro tertio ad Urseium Ferocem
Praedia mihi vendidisti et convenit, ut aliquid face- 10
rem: quod si uon fecissem, poenam promisi, respon-
dit: venditor antequam poenam ex stipulatu petat, ex
vendito agere potest: si 9 consecutus fuerit, quantum
poenae nomine stipulatus esset, agentem ex stipulatu
doli mali exceptio suramovebit: si ex stipulatu poe-
nam consecutus fueris0, ipso iure ex vendito agere
non poteris 10 ‘nisi in id, quod pluris eius interfuerit
id fieri’".

29 Idf.m libro quarto ex Minurio Cui res sub is
condicione legata erat, is eam imprudens ab herede
emit: actione ex empto poterit consequi emptor pre-
tium, quia non 11 ex causa legati rem habet.

30 Africanus libro octavo quaestionum Servus,
quem de me eum peculio emisti, priusquam tibi tra-
deretur, furtum mihi fecit, quamvis ea13 res quam
subripuit interierit, nihilo minus retentionem eo no- 20
mine ex peculio me habiturum ait, ‘id est ipso iure
ob id factura minutum esse peculium’14, eo scilicet,
quod debitor meus ex causa condictionis sit factus,
nam licet, si iam traditus furtum mihi fecisset, aut
omnino condictionem eo nomine de peculio non ha-
berem aut eateuus haberem, quatenus ex re furtiva
auctum peculium fuisset, tamen in proposito ct re-
tentionem me habiturum et, si omne peculium penes

te sit, vel quasi plus debito solverim posse me con- 25
dicere, secundum quae dicendum: si nummos, quos
servus iste mihi subripuerat, tu ignorans furtivos
esse. quasi peculiares ademeris et consumpseris, con-
dictio eo nomine mihi adversus te competet, quasi
1 res mea ad te sine causa pervenerit. Si sciens
alienam rem ignoranti mihi vendideris, etiam prius-
quam evincatur utiliter me ex empto acturum puta-
vit in id, quanti mea intersit meam esse factam : quam- 30
vis enim alioquin verum sit venditorem hactenus te-
neri, ut rem emptori habere liceat, non etiam ut eius
faciat, quia tamen dolum malum abesse praestare de-
beat, teneri eum, qui sciens alienam, non suam igno-
ranti vendidit: id est’5 maxime, si manumissuro vel
pignori daturo vendiderit.

31. Neratws libro tertio membranarum Si ea res,
quam ex empto praestare debebam, vi mihi adempta »5
fuerit: quamvis eam custodire debuerim , tamen pro-
pius10 est, ut nihil amplias quam actiones persequen-
dae eius praestari a me17 emptori oporteat, quia
custodia adversus vim parum proficit, actiones au-
tem eas uon solum arbitrio, sed etiam periculo tuo
tibi praestare debebo, ut omne lucrum ac dispen-

1 dium te. sequatur. "Et non solum quod ipse per
euin adquisii praestare debeo, sed et id, quod emptor

2 iam tunc sibi tradito servo adquisiturus fuisset. Uter- 10
que nostrum eandem rem emit a non domino, cum
emptio ve.uditioque sine dolo malo fieret, traditaque "

ex causa emptioni», sed (Er., similiter Ferrini) (13) eas
F (H) ‘ 1 glossa (Eisele) (15) id est S, idesest F,
et Mo. (m) proprius F (17) am F (18) talia
fere perierunt: Mora in tradendo servo vendito facta
omne lucrum, quod non ex re mea per eum servuui
adquisii, emptorem sequitur (Er.) (18) utrique ins. Mo.

XIX 1

2P.2

DE ACTIONIBUS

553,41 est: sire, ab eodem emimus _sive_ ab _ alio atque alio,
is ex nobis tuendus est, qui prior ius ^eius 1 adpre-
liendit, 'hoc est, cui priirmui tradita, est’2. si alter ex
nobis a domino emisset, is omnimodo tuendus est. _
551, i 32 Ulpianus libro undecimo ad edictum Si quis
ti me oleum quod emisset adhibitis iniquis ponderi-
bus accepisset, ut in modo mc falleret, vel emptor
circumscriptus sit a venditore ponderibus minoribus,
Pomponius ait posse dici1 venditorem sibi dare opor-
tere quod plus est petere: quod habet rationem:
s ergo ct emptor cx empto habebit actionem, qua con-
tentus esse possit,

33 Idem libro vicesimo tertio ad edictum Et si
imo pretio plures res emptae sint4, de singulis ex
empto et vendito agi potest.

34 Idem libro decimo octavo ad edictum Si fundo j
venditu in qualitate iugerum captio est, ex empto !
erit actio.

to 35 Idem libro septuagesimo ad edictum Si quis
fundum emerit, quasi per eum fundum eundi agendi
ius nou esset, et interdicto de. itinere actuque victus
sit, ex empto habebit actionem : licet enim stipulatio .
de evictione non committatur, quia non est de iurc !
servitutis in rem actione pronuntiatum, tamen dicen-
dum est cx empto actionem competere.

36 Paulus libro septimo ad Plautium Venditor

tr, ilomus antequam eam tradat, damni infecti stipula-
tionem interponere debet, quia, antequam vacuam
possessionem tradat, custodiam et diligentiam prae-
stare debet et pars est custodiae diligentiaeque hanc
interponere stipulationem: et ideo si id neglexerit,
tenebitur emptori.

37 Idem libro quarto decimo ad Plautium Sicut
aequum est bonae fidei emptori alterius dolum non
nocere, ita non e6t aequum eidem personae vendi-
toris sui dolum prodesse.*

20 38 Celsus libro octavo digestorum Si venditor

hominis dixit peculium eum habere, decem nec quem-
quam6 adempturum, et1 ei plus habet, totum prae-
stet, 'nisi lioc actum 8 est, ut dumtaxat decc-m prae-
staret'a, si minus est, praestet esse decem et talem

1 servum esse, ut tantum peculii habeat. Si per ■
emptorem steterit, quo minus ei mancipium tradere-
tur, pro cibariis per arbitrium indemnitatem posse

25 servari Sextus Aelius, Drusus dixerunt, quorum et

2 mihi iustissima videtur esse sententia. Firmus a
Proculo quaesiit, si de plumbeo castello fistulae sub
terram missae aquam ducerent in aenum lateribus
circumstructum, an hae aedium essent an ut ruta
Caesa vincta fixaque quae 10 aedium non essent, ille
rescripsit referre, quid acti esset, quid ergo si nihil
de ea re neque emptor neque venditor cogitaverunt,
ut plerumque in eiusmodi rebus evenisse solet, nonne

3i' propius est,_ ut inserta et inclusa aedificio partem
cius esse existimemus!

_ 39 Modestinus libro quinto responsorum Quaero,
si quis ita fundum vendiderit, ut id11 venum datum
esse videatur, quod intra terminos ipse possedit, sciens
tamen aliquam partem certam se non possidere ‘non
certioraverit emptorem’ ,2, au ex empto indicio tenea-
tur, eum haec generalis adiectio ad ea, quae specia-

S5 liter novit qui vendidit nec excepit, pertinere non
debeat, ne alioquin emptor capiatur13, qui fortasse, si
hoc cognovisset, vel empturus non esset vel minoris
empturus esset, 'si certioratus de loco certo fuisset’ 14 :
cum hoc et apud veteres sit relatum in eius persona,
qui sic exceperat: ‘servitutes si quae debentur, debe-
buntur’: etenim imis auctores responderunt, si cer-
tus venditor quibusdam personis certas servitutes de-
bere non admonuisset emptorem, ex empto eum te-

neri debere, quando hacc generalis exceptio non ad 334 ,,
ea pertinere debeat, quae, venditor novit quaeque
specialiter excipere et putuit ct debuit, 'sed ad ea, 555 ,
'quae ignoravit ct de quibus emptorem certiorare ne- 1
'quivit’ ’2. Herennius Modestinus respondit, si quid cir-
cumveniendi emptoris causa venditor in specie, de
qua quaeritur fecit, ex empto actione conveniri posse.

40 Posidonius libro trigesimo primo ad (Quintum
Mucium Quintus Mucius scribit: dominus fundi de 5
praedio arbores stantes vendiderat et pro his rebus18
pecuniam accepit ct tradere nolebat: emptor quaere-
bat, quid se facere oporteret, et verebatur, ne hae
arbores eius non viderentur factae. Pomponius: ar-
borum, quae in fundo continentur, uon est separa-
tum corpus a fundo et ideo ut dominus suas specia-
liter arbores vindicare emptor non poterit: sed ex
empto habet actionem.

41 Papinianus libro tertio responsorum In ven- 10
ditione super annua pensitatione pro aquae ductu
infra16 domum Romae constitutum 17 nihil comme-
moratum est. deceptus ob cara rem ex empto actio-
nem habebit: itaque, si conveniatur ob pretium ex
venditu, ratio improvisi oneris habetur.

42 Paulus libro secundo quaestionum Si duo-
rum fundorum venditor separatim de modo cuiusque is.
pronuntiaverit et ita utrumque uno pretio 'tradiderit’,

et alteri aliquid desit18, quamvis in altero exsuperet,
forte si dixit unum centoni iugera, alterum ducenta
habere, non prodent ei, quod in altero ducenta de-
cem inveniuntur, si in altero decem desint, et de his
ita apud Labeonem relatum est. sed an exceptio
doli mali venditori profutura sit, potest dubitari, uti-
que. si exiguus modus silvae desit et plus in vincis
habeat, quam repromissum est. au non facit dolo, v>
qui itire perpetuo utitur? nec enim hic quod amplius
in modo invenitur, quam alioquin dictum est, ad
compendium venditoris, sed ad emptoris pertinet: et
tunc tenetur venditor, cum minor modus invenitur,
videamus tamen, ne nulla querella sit emptoris in eo-
dem fundo, si plus inveniat in vinea quam 19 in prato,
cum universus modus constat*’0, similis quaestio esse
potest ei, quae in duobus fundis agitata est, et si quis is-
duos statuliberos uno pretio vendat et dicat unum
decem dare iussum, qui quindecim dare debebat21:
nam et hic tenebitur ex empto actione, quamvis
emptor a duobus viginti accepturus sit. 52 sed rectius
est in omnibus supra scriptis casibus lucrum cum
damno compensari et si quid deest^ emptori sive pro
modo sive pro qualitate loci, hoc ei resarciri.

43 Idem libro quinto quaestionum Titius cum 30
decederet, Sciae Stichum Pamphilum Arescusam per
fideicommissum reliquit21 eiusque fidei commisit, ut
omnes ad libertatem post annum perduceret, cum
legataria fideicommissum ad se pertinere noluisset
nec tamen heredem a sua petitione liberassct, heres
eadem mancipia Sempronio vendidit nulla commemo-
ratione fideicommissa, e libertatis facta: emptor cum
pluribus annis mancipia supra scripta sibi servissent, 35
Arescusam manumisit, et cum ceteri quoque servi
cognita voluntate defuncti fideicommissam libertatem
petissent et heredem ad praetorem perduxissent, iussu
praetoris ab herede sunt manumissi. Areseusa quo-
que nolle 6e emptorem patronum habere responderat,
eum emptor pretium a venditore empti indicio Ares-
cusae quoque nomine repeteret, lectum est respon-
sum Domitii54 Ulpiani, quo continebatur Arescusam
pertinere ad rescriptum sacraram constitutionum, si 4*
nollet emptorem patronum habere: emptorem tamen
nihil posse post manumissionem a venditore conse- Sot>,}
qui. ego cum meminissem et Iulianum in ea seuten-

(!) ius eius] iuste Mo. ( similiter Faber) (2) “ glossa
(Eiscte) (3) dici dei. Mo, (4) et quaedam earum

vel omnes evictae sint ius. S (5) itmge 50, 11, nt pr.

(r.) quiequam dett. (7) et] esse Mo. (8) autem F
(2) " lustJ ( Kr .) (10) quae dei. dett. (u) uti

F“ (12) " luet, (Qrademeitz) (13) capiatur F

(14) ' ’ luet. ( Qradcnwitz ), 1 Ici. Mo. (15) rebus) ar-

boribus Mo, (16) intra Mo. (17) constituto Mo.
(ts) desiit F (19) quam) vel Mo., minus Kr. (20) con-
stet F12 (21) alterum item decem, qui qumque dare

debebat ins. Mo. (22) seqq. luet. [Cuiaeiu. i) (23l relin-

quit F (24) sic S, domini F

EMPTI VENDITI

283

XIX i

656, 2 tia esse, ut existimaret post manumissionem quoque
empti actionem durare, quaero, quae sententia vera
est. illud etiam in eadem cognitione nomine empto-
ris desiderabatur, ut sumptus, quos in unum ex his
quem erudierat fecerat, ci restituerentur1, idem11 * *
5 quaero, Arescusa, quae recusavit emptorem patro-
num habere, cuius sit liberta constituta? an possit
vel legatariam quae non liberavit vel heredem patro-
num habere? nam ceteri duo ab herede manumissi
sunt, respondi: semper probavi Iuliani sententiam
putantis manumissione non'1 * amittitur eo modo, de
sumptibus vero, quos in erudiendum hominem emp-
tor fecit, videndum est: nam empti indicium ad eam
1« quoque speciem sufficere existimo: non enim pretium
continet tantum, sed omne quod Interest, emptoris
servum non evinci. 'plane si in tantum pretium ex-
cedisse proponas, ut non sit cogitatum a venditore
de tanta summa (veluti si ponas agitatorem postea
factum vel pantomimum evictum esse eum, qui mi-
nimo veniit pretio), iniquum videtur in magnam quan-
titatem obligari venditorem,

41 AfbzcaXVS libro octavo quaestionum (cum et
is forte idem mediocrium facultatium sit; 'et non ultra
duplum periculum subire eum oportet55)

45 Paulus libro quinto quaestionum idque et
Irdianum agitasse Africanus refert: quod iustum est:
sicut minuitur praestatio, si servus deterior apud
1 emptorem effectus sit, cum evincitur. Illud expe-
ditius videbatur, si mihi alienam aream vendideris et
in eam ego aedificavero atque ita eam dominus evin-
uo cit: nam quia possim® petentem dominum, nisi im-
pensam aedificiorum solvat, doli mali exceptione sum-
movere, magis est, ut ea res ad periculum venditoris
non pertineat, quod et in servo dicendum est, si iu
servitutem, non in libertatem evinceretur, ut dominus
mercedes et impensas praestare debeat, quod si emp-
tor non possideat aedificium vel servum, ex empto
habebit actionem, in omnibus tamen his casibus, si
sciens quis alienum vendiderit, omnimodo teneri de-
as '2 bet. Supcrest tertia deliberatio, cuius debet esse
liberta Arescusa, quae recusat emptorem, et non
sine ratione dicetur eius debere effici libertam, a quo
vendita est, 'id est heredis’ quia et ipse ex empto
actione tenetur: ‘sed hoc ita, si non Arescusa elege-
rit emptoris patronatum: tunc etenim et illius renta-
biet liberta et ille ex empto actionem non habet, quia
‘nihil eius interest, cum eam libertam habet’7.

30 46 Imcit libro vicesimo quarto quaestionum Si

quis alienam rem vendiderit et medio tempore heres
domino rei exstiterit, cogetur implere venditionem.

47 Tt>eu libro sexto responsorum Lucius Titius
accepta pecunia ad materias vendendas sub poena
certa, ita ut, si non integras repraestaverit 8 * intra
statuta, tempora, poena conveniatur0, partim datis
materiis decessit: cum igitur testator in poenam com-
as miserit neque heres eius reliquam materiam exhi-
buerit, an et in poenam et in usuras conveniri pos-
sit, praesertim cum emptor mutuatus pecuniam usuras
gravissimas expendit? Paulus respondit ex contractu,
de quo quaeritur, etiam heredem venditoris in poe-
a*J!n. conveniri posse, in actione quoque ex empto
officio indicis post moram intercedentem usurarum
pretii rationem haberi oportere.

44 48 Scaevola, libro secundo responsorum Titius

heres Sempronii fundum Septieio vendidit ita; ‘fun-
dus Sempronianus, quidquid Sempronii iuris fuit,

‘erit tibi emptus tot nummis' vacuamque possessio- 557,
nem tradidit neque fines eius demonstravit: quaeri-
tur, an empti indicio cogendus _ sit ostendere ex in-
strumentis hereditariis, quid iuris defunctus habuerit
et fines ostendere, respondi id ex ea scriptura prae-
standum, quod sensisse intelleguntur: quod si non
appareat, debere venditorem et instrumenta fundi et
fines ostendere: hoc etenim contractui bonae 10 fidei f>
consonat.

49 IIf.rmog f.K/anus libro secundo iuris epitoma-
rum Qui per collusionem imaginarium colonum cir-
cumveniendi emptoris causa subposuit, ex empto te-
netur nec defenditur, si, quo facilius excogitata fraus
occultetur, colonum et quinquennii pensiones in fidem
1 suam recipiat11. Pretii , sorte licet post moram
solut.a, usurae peti non possunt, cum hae non sint io
in obligatione, sed officio indicis praestentur.

50 Labeo libro quarto posteriorum a favoleno
epitomatorum Bona fides nou patitur, ut, cum emp-
tor alicuius legis beneficio pecuniam rei venditae 11 de-
bere desisset, antequam res ei tradatur, veuditor tra-
dere compelletur13 et re sua careret1', possessione
autem tradita futurum est, ut rem 15 venditor aeque
amitteret, utpotecum petenti eam rem10 petitor ei ne- is
que vendidisset neque tradidisset.

51 Idem libro quinto posteriorum a Tavaleno epi-
tomatorum 17 Si et per emptorem et venditorem mora
fuisset, quo minus vinum praeberetur 18 et tradere-
tur, perinde esse ait, quasi si per emptorem solum
stetisset: non enim potest videri mora per vendito-
rem emptori facta esse ipso inoram faciente emptore.

1 Quod si fundum emisti ea lege, uti des pecuniam
kalendis luliis, et si ipsis calendis per venditorem 2»
esset factura, quo minus pecunia ei solveretur, deinde
per te staret quo minus solveres, uti posse adversus

te lege sua venditorem dixi, quia in vendendo hoc
ageretur, ut, quandoque per emptorem factura sit,
quo minus pecuniam solvat, logis poenam patiatur,
hoc ‘ita’ veram puto, ‘nisi si quid in ea re venditor
‘dolo fecit’. 10

52 Scaevola libro septimo digestorum Creditor 25
fundum sibi obligatum, cuius chirographa tributo-
rum a debitore retro solutorum apud se deposita
habebat, vendidit Maevio ea lege, ut, si quid tribu-
torum nomine debitum esset, emptor solveret: idem
fundus ob causam eorum tributorum, quae iam so-
luta erant, a conductore saltus, iu quo idc-m fun-
dus20 est, venit eumque idem Maevius emit et pre-
tium solvit: quaesitum est, an empti indicio vel ali- 30
qua21 actione emptor a venditore consequi possit, ut
solutionum supra scriptarum chirographa ei dentur,
respondit posse emptorem empti indicio consequi, iil.in-

1. stramenta de quibus quaereretur exhibeantur. Prae-
dium aestimatum in dotem a patre filiae snae nomine
datum obligatum creditori deprehenditur: quaesitum
est, an filius, qui hereditatem patris retinet, cum ab
ea se filia abstinuisset dote contenta, actione ex
empto teneatur, ut a creditore lueret et marito libe- 35

2 rura praestaret, respondit teneri. Inter vendito-
rem et emptorem militiae ita convenit, ut salarium,
quod debeatur ‘ab illa persona’22, emptori cederet: quae- 55S, 2
situm est, emptor militiae quam quantitatem a quo
exigere debet et quid ex eiusmodi pacto venditor
emptori praestare debeat, respondit venditorem actio-
nes extraordinarias eo nomine quas haberet prae-
li stare debere. Ante domum mari iunctam23 rao-

(1) restituentur F (2) item Kr. (3) amitti empti |

ae louein, etsi actio ex stipulatu propter evictionem j

V” ™nuia snppl. (Kr.) (4) se99. IusL (Firritd)

lust ■ (Qiphanius) (0) possint i' (7) Iust. 1

{JUselc) (8) repraesentaverit Cuiaeivs (9) com- ■

mittatur Mo. (10) bona F (n) Pap. 1. III resp.

venditor si per contusionem imaginarium colonum

emptoris decipiendi causa subposuit, ex empto tene- :

bitur, nec idcirco recte defenditur, ai. quo facilius ex-

cogitatam fraudem relineret, colonum et quinque an-

norum mercedes in fidem suam recipiat, aiioquin ei
bona fide Jocavit, suspectus non erit Vat. 13 (12) rei

venditae dd. Kr. (13) compellatur dett. (14) ca-

rere dett. (15) et pecuniam in 3. Mo. ad B (tc) emp-
tor exceptionem rei venditae et traditae opponere pos-
sit nec perinde sit, quasi eam rem suppi, Mo. (17) pr.
citat 18, G, 18 (IS) probaretur Faber (iy) <> Iust,
[Bvcmcr) (20) fundum F (21) alia qua (Kr.)

(Vi) < > lusi ( Marchi ) (23) iniunctain F2

XIX I. 2

284

DE ACTIONIBUS EMPTI VENDITI

558, » libus iactis ripam constituit 1 et uti ab eo possessa
domus fuit, Qaio Seio vendidit: quaero, an ripa, quae
6 ab auctore domui* coniuncta erat, ad emptorem
quoque iure emptionis pertineat, respondit eodem iure
lore venditam domum, quo fuisset priusquam veniret.

53 Labeo libro primo pithanon Si mereedera in-
sulae accessuram esse emptori dictum est, quanti
insula locata est, tantum emptori praestetur. Paulus :
immo si insulani totam uno nomine locaveris et am-
plioris conductor locaverit et in vendenda iusula mer-

U' eedem emptori cessuram esse dixeris, id accedet,

1 quod tibi totius insulae conductor debebit. Si
eum fundum vendidisti, in quo sepulcrum liabnisti,
nec nominatini tibi sepulcrum excepisti3, parum
habes eo nomine cautum. Paulus: minime, si modo

2 ia sepulcrum iter publicum transit. Si habita-
toribus habitatio lege venditionis recepta est, omni-
bus in ea habitantibus praeter dominum reete re-
cepta habitatio est. Paulus: immo si cui in ea in-
is sula, quam vendideris, gratis habitationem dederis et-

sic receperis: ‘habitatoribus aut3 quam quisque diem
conductura habet’, parum caveris (nominatim enim
de his recipi oportuit) itaque cos habitatores emptor
iusuiae habitatione impune prohibebit.

54 Idem libro secundo pithanon Si servus quem
vendideras iufisu tuo aliquid fecit et ex eo crus fre-
git, ita demum ea res tuo periculo non est, si id

io imperasti, quod solebat ante venditionem facere, et
si id imperasti, quod etiam non vendito servo im-
peraturus eras. Paulus: minime: nam si periculo-
sam rem ante venditionem facere solituB est, culpa
tua id factum esse videbitur: puta enim eum fuisse6
servum, qui per catadromum descendere aut in cloa-
cam demitti 6 solitus esset, idem itiris erit, si eam
rem imperare solitus fueris, quam prudens et dili-
gens pater familias imperaturus ei servo non fuerit.

26 quid si hoc exceptum fuerit? 7tamen potest ei servo
novam rem imperare1, quam imperaturus non fuisset,
si non“ venisset: veluti si ei imperasti, ut ad emp-
torem iret, qui peregre esset: nam certe ea res tuo
periculo esse non debet, itaque tota ea res ad do-
lum malum dumtaxat et culpam venditoris dirigenda
1 est. Si dolia octoginta accedere fundo, quae in-
fossa essent, dictum erit, et plura erunt quam ad

so euin numerum, dabit emptori 10 ex omnibus quae vult,
dum integra det: si sola octoginta sunt, qualiacum-
qiie emptorem sequentur nec pro non integris quic-
quarn ei venditor praestabit.

55 POMPOMUS libro decimo epistularum Si ser-
vus, qui emeretur vel promitteretur, in hostium po-
testate sit, Oetaveuus magis putabat valere emptio-
nem et stipulationem, quia inter ementem et venden-
tem esset commercium: potius enim difficultatem in

36 praestando eo inesse, quam in natura11, 'etiamsi offi-
'cio indicis sustinenda esset eius praestatio, donec
'praestari possit' l2.

559, t n 13

LOCATI CONDUCTL

1 Paulus libro tricesimo quarto ad edictum Lo-
catio et conductio eum naturalis sit et omnium gen-
tium, non verbis, sed consensu contrahitur, sicut
emptio et venditio.

6 2 Gaius libro secundo rerum cottidianarum “Lo-

catio et conductio proxima est emptioni et venditioni
isdemque iuris regulis constitit: nam ut emptio et
venditio ita contrahitur, si de pretio convenerit, sic

1 1) pirum constitut F (2) domini F (3) excepistii 1

F (4) ad Euschke (s) fuisses F (6) dimitti F ;

(7) aliquando ins. Kr, (6) quid si... imperare] quod
si hoc exceptum fuerit, etiam potest ei servo novam
rem imperare, item potest ei eam rem imperare Mo,
(9) non om, FS (ld) emptor F (11) quam in natura]
quam eum non esse in rerum natura Mo. (12) " lust.
(Faber)

et locatio et conductio contrahi intellegitur, si de 559 .
1 mercede convenerit. Adeo autem familiaritatem ’
aliquam habere videntur emptio et venditio, item lo-
catio et conductio, ut in quibusdam quaeri soleat,
utrum emptio et venditio sit an locatio et conductio, in
ut ecce si cum aurifice mihi convenerit, ut is ex auro
suo anulos mihi faceret certi ponderis certaeque for-
mae et acceperit 16 verbi gratia trecenta, utrum emptio
et venditio sit an locatio et conductio? sed ptacet 16
unum esse negotium et magis emptionem et vendi-
tionem esse, quod si ego aurum dedero mercede pro
opera constituta, dubium non est, quin locatio et
conductio sit.

3 Pompomus libro nono ad Sabinum Cum fun- is
dus locetur et aestimatum instrumentum colonus ac-
cipiat, Proculus ait id agi, ut instrumentum emptum
habeat colonus, sicuti fieret, cum quid aestimatum
in dotem daretur.

4 11 Idem libro sexto decimo ad Sabinum Locatio
precariive rogatio ita facta, quoad is, qui eam locas-
set dedissetve, vellet, morte eius qui locavit13 tol-
litur.

5 10 Ulpiafus libro vicesimo octavo ad edictum Si v
tibi habitationem locavero, mox pensionem remittam,
ex locato et conducto agendum erit.

6 GajUS libro decimo ad edictum provinciale Is
qui rem conduxerit non cogitur restituere id quod
rei nomine furti actione consecutus est.

7 Paulus20 libro trigesimo secundo aci edictum Si
tibi alienam insulam locavero quinquaginta tuque 25
eandem sexaginta Titio locaveris et Titius a domino
prohibitus fuerit habitaje, agentem te ex conducto
sexaginta consequi debere placet, quia ipse Titio
tenearis in sexaginta.

8 Tuyphoxixus libro nemo disjmtationum Nos
videamus, nc non sexaginta praestanda nec quinqua-
ginta sint, sed quanti interest perfrui conductione,
tantundemque consequatur medius, quantum prae- 30
stare debeat ei, qui a se conduxit, quoniam emolu-
mentum conductionis ad comparationem uberioris mer-
cedis computatum maiorem efficit- condemnationem,
et tamen primus locator reputationem habebit quin-
quaginta, quae ab illo perciperet-, Bi dominus insulae
habitare novissimum conductorem non vetuisset: quo
iure utimur.

9 Ulpiam/S libro trigesimo secundo ad edictum 35
Si quis demum bona fide emptam vel fundum loca-
verit mihi isque sit evictus sine dolo malo culpaqu?
eius, Pomponius ait nihilo minus eum teneri ex con-
ducto ei qui conduxit, ut ei praestetur frni quod
conduxit licere, 'plane, si dominus non patitur et lo-
cator paratus sit aliam habitationem non minus com-
'moilam praestare, aequissimum esse ait- absolvi loca-

1 'toremd31 Hic subinngi potest, quod Marcellus libro 40
sexto digestorum scripsit: si fructuarius locaverit
fundum in quinquennium et decesserit, heredem eius
non teneri, ut frui praestet, non magis quam insula
exusta teneretur locator conductori, sed an cx lo-
cato teneatur conductor, ut pro rata temporis quo &MM
fruitns est- pensionem praestet, Marcellus quaerit,
quemadmodum praestaret, si fructuarii servi operas
conduxisset vel habitationem? et magis admittit te-
neri cum : et est aequissimum, idem quaerit, si sumptus
fecit in fundum quasi quinquennio f ruituras, au re-
cipiat? et ait non recepturum, quia hoc evenire
posse prospicere debuit, quid tamen si non quasi s
fructuarius ei locavit, sed si quasi fundi dominus?
videlicet tenebitur: decepit enim conductorem: et iU

(13) Sab. *1. *2. 3. ..7. 9. *lfl. 11. 13. 15. *1S. 17, *18. is. 29.
22. 24... 27 . 29...*34. 35. 3G. 3S. *67. *59; F.tl. *14. *21. *37- 3».
4D, *4I...52; Pap. *8. *12. *23. 53. ..56; App. *28, S8. 60.. .62. —
Bas. 20, l. — Cf. Inst. 3, 21; Cod. 4, 65 (14] )>r. «=

/nat. 3, 24 pr. (15) acciperet Schulting cum Inst ■ 3, 24, 4
(16) ef. Qai. 3, 147 {17) iunge 44, 7, 8 (is) dedttve

ilia, Hal. (19) iunge 19, 5, 17 pr. (2(1) sic VB

Vipioni esse putat Lcuel (21) ' ’ lust. ( Pernice )

LOCATI CONDUCTI

285

XIX 2

560, e imperator Antoninus cum divo Severo rescripsit, in ■
exustis quoque aedibus eius temporis, quo aedificium

2 stetit, mercedem praestandam rescripserunt.. Iu-
li anus libro quinto decimo digestorum dicit, si quis
fundum locaverit, ut etiam si quid vi maiori acci-

3 disset, hoc ei praestaretur, pacto standum esse. Si
ns colonis praediorum lege locationis, ut innocentem

ignem habeant, denuntiatum sit, si quidem fortuitus
casus incendii causam intulerit, non praestabit peri-
culum locator: si vero culpa locatoris, quam prae-

4 stare neeesse est, damnum fecerit, tenebitur. Im-
perator Antoninus cum patre, cum grex esset ab-
actus quem quis conduxerat, ita rescripsit: ‘Si ca-
pras latrones cit.ra tuam fraudem abegisse probari
‘potest, iudicio locuti casum praestare non cogeris

is ‘atque temporis quod insecutum est mercedes ut in-

5 ‘debitas reciperabis/ Celsus etiam imperitiam cul-
pae Jiduumerandam libro octavo digestorum scripsit:
si quis vitulos pascendos vel sarciendum quid po-
liendumve conduxit, culpam cura praestare debere et
quod imperitia peccavit, culpam esse: quippe ut arti-
o fex, inquit, conduxit. Si alienam domum mihi
locaveris eaque mihi legata 'vel donata’ 1 sit, non teneri

20 me tibi ex locato ob pensionem: sed de tempore
praeterito videamus, si quid ante legati diem pen-
sionis debetur: et puto solvendum:

10 Iulianus 8 Ultro ad Furorem ct ego ex i
conducto recte agam vel in hoc, ut me liberes.

11 Ulpianus 'libro trigesimo secundo ad edictum
25 Videamus, an et servorum culpam et quoscumque

induxerit praestare conductor debeat? et quatenus
praestat, utrum ut servos noxae dedat an vero suo
nomine teneatur? et adversus eos quos induxerit
utrum praestabit tantum actiones, an quasi ob pro-
priam culpam tenebitur? milii ita placet, ut culpam
etiam eorum quos induxit praestet suo nomine, etsi
nihil convenit, 'si tamen culpam in inducendis ad-
'mittit, quod tales habuerit vel sues3 vel hospites’4: :
3o ct ita Pomponius libro sexagesimo tertio ad edictum '■

1 probat. Si hoc in locatione convenit ‘ignem ne ■
‘habeto’ et habuit, tenebitur etiam si fortuitus casus !
admisit incendium, quia non debuit ignem habere. .
aliud est enim ignem innocentem liabcrc5: permittit

2 enim habere, sed innoxium, ignem. Item prospi- I
eere debet conductor, ne aliquo vel ius rei vel cor-
ii pus deterius faciat vel fieri patiatur, Qui vinum [
de Campania transportandum conduxisset, deinde

35 mota a quodam controversia signatum suo et alterius
sigillo in apothecam deposuisset, ex locuto tenetur,
ut locatori possessionem vini sine controversia red- ,
4 dat6, hiisi culpa conductor careret’7. luter con- :
ductorem et locatorem convenerat, ne in villa urbana
faenum componeretur: composuit: deinde servus igne
illato succendit", ait I.abeo teneri conductorem ex
locato, quia ipse causam praebuit inferendo contra
conductionem ’.

1 12 IlF.RitOB EA7AAT7.S libro secundo iuris epitoma-

rum Sed et si quilibet extraneus ignem iniccerit,
damni locati iudicio 10 habebitur ratio.

13 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum
Itera quaeritur, si cisiarius, 'id est earaearius’, 11 dum
ceteros transire contendit, cisium evertit ct servum
* quassavit ve) occidit, puto cx locato esse in eum
actionem: temperare er.im debuit: sed et utilis Aqui-
1 line 12 dabitur. Si navicularius onus Minturnas ve-
hendum conduxerit ct, cum flumen Minturnense navis
ea subire non posset, in aliam navem merces trans-
tulerit eaque navis in ostio fluminis perierit, tonetur16
Primus navicularius? Labeo, si culpa caret, non te-
nori ait; ceterum si vel invito domino fecit vel quo ■

** Inst. (i li Marso) (2) sic F'-B, idem F', ubi a
roc. Iulianus i. 9 ;■ -j lex incipit (3} servos thit.

(4) ' ' /usi. (Pernice) (r>) permittere in*. Kr. (6) red-
det .F (7) “ (Ei*elc) (9) sic dei i. cum B, se

occidit F (9) conventionem Faber (10) locati iudicio
dclt., locatio F$ (ii) ■ ’ glossa (Eisclc) (12) aquilia

non debuit tempore aut si minus idoneae navi, tunc 561, 10

2 ex locato agendum. Si magister navis sine gu-
bernatore in flumen navem immiserit u et tempestate
orta temperare non potuerit et navem perdiderit,
vectores habebunt adversus eum cx locato actionem.

3 Si quis servrnn docendum conduxerit eumque duxe-
rit peregre et aut ab hostibus captus sit aut perierit,
ex locato esse actionem placuit, si modo non sic

4 conduxit, ut et peregre duceret. _ Item Iulianus
libro octagesimo sexto digestorum scripsit15, si sutor ts
puero parum bene facienti forma calcei tam vehe-
menter cervicem percusserit, ut ei oc.ulus effundere-
tur, ex locato esse actionem putri eius: quamvis
enim10 magistris levis castigatio 17 concessa sit, ta-
men hunc modum non tenuisse: 'sed ct de Aquilia
supra 15 diximus’ injuriorum autem actionem compe-
tere Iulianus negat, quia non iniuriae faciendae causa

5 hoc fecerit, sed praecipiendi. Si gemma inclu-
denda aut insculpenda data sit eaque fracta sit, si 20
quidem vitio materiae factum sit, nou erit ex_ locato
actio, si imperitia facientis, erit, 'huic sententiae ad-
dendum est, nisi periculum quoque in se artifex re-
ceperat 12 : tunc enim etsi vitio materiae id evenit.

6 'erit ex locato actio.’7 Si fullo vestimenta polienda
acceperit eaque mures roserint, ex locato tenetur,
quia debuit ab hac re cavere, et si pallium fullo
permutaverit et alii alterius dederit, ex locato actione 20

7 tenebitur, etiamsi ignavus fecerit. Kxereitu ve-
uiente migravit conductor, deio de hospitio milites
fenestras ct cetera sustulerunt, si domino non de-
nuntiavit et migravit, cx locato tenebitur: Labeo au-
tem, si resistere potuit et non resistit, “‘‘teneri ait,
quae sententia vera est, sed et‘i! si denuntiare nou

8 potuit, non puto eum22 teneri. 8i quis mensu-
ras23 conduxerit easque magistratus frangi _ iusserit,

si quidem iniquae fuerunt, Sabinus distinguit, utrum 50
scit conductor an non : si scit, esse ex locato actio-
nem, si minus, non. quod si aequae sunt, ita domum
cum teneri, si culpa eius id fecit aedilis, et ita La-

9 beo et Mela scribunt. Duo rei locationis in so-

10 lidum esse possunt. Si lege operis locandi com-
prehensum esset, ut, si ad diem effectum non esset,
relocare, id liceret, non alias prior conductor ex lo-
cato tenebitur, quam si eadem lege relocat.um esset:
nec anf.e relocari id potest, quum dies efficiendi prae- ss

11 terisset24. Qui impleto tempore conductionis re-
mansit in conductione, non solum reconduxisse vide-
bitur, sed etiam pignora videntur durare obligata,
sed hoc ita verum est, si non alius pro eo in priore
conductione res obligaverat: huius enim novus con-
sensus erit necessarius, eadem causa erit et ai rei
publicae praedia locata fuerint, quod autem dixi-
mus25 taciturnitate ntriusque partis colonum recon-
duxisse videri, ita accipiendum est, ut in ipso anno. <0
quo tacuerunt, videantur eandem locationem reno-
vasse, nou etiam in sequentibus annis, etsi lustrum
forte ab initio fuerat conductioni praestitutum, sed 562, 1
et si secundo quoque anno post finii, uni lustrum nihil
fuerit contrarium actum, eandem videri locationem

in illo auno permansisse: hoc enim ipso, quo20 ta-
cuerunt, consensisse videmur, et hoc deinceps in
unoquoque anno observandum est. in urbanis nutem
praediis alio ime utimur, ut, prout quisque habita-
verit, ita et obligetur, 'nisi 111 scriptis certum tempus 5
‘conductioni comprehensum est’27.

14 28 Idkm libro septuagesimo primo ad edictum
Qui afl certum tempus conducit, finito quoque tem-
pore colonus est: intellegitur enim dominus, cum pa-
titur colonum iu fundo esse, ex integro locare, 'ct
'liuiusmodi contractus neque verba neque scripturam

D A'1 (13} tcncturne ilfo. (u) emiserit F2 fis) cf.

9j 2, 5 5 3 (iC) eius ius, F1 (17) ofUigatio F (15) " lust,
(de Medio) (ia) receperit F* (2ft) restitit Kr.: item
ms. Mo. (21) et dcl. liat. (22) cum F (23) men-
sura F (21) praeterisse F (25) dixns F (ac) quod
Cliti. (27) ‘ ’ lust. (Faber) (i>s) iunge 43, 2/1, 4 § 4 5 pr.

XIX 2

LOCATI

286

562,8/9 'utique desiderunt, sed nudo consensu convalescunt?
io et ideo si interim dominus furere coeperit vel deces-
serit, fieri nou posse Marcellus ait, ut locatio redin-
tegro tnr, et est lioe verum.

1 5 Idem libro trigesimo secundo ad edictum Ex

1 conducto actio conductori datur. Competit autem
ex iiis causis fere: ut puta si re quam conduxit
hui 5 ei non liceat (forte quia possessio ei aut totius
agri aut partis non praestatur, aut villa uon refici-
tur vel stabulum vel ubi greges cius stare oporteat)

m vel si quid in loge conduetionis convenit, si hoc non

2 praestatur, ex conducto agetur. Si vis tempes-
tatis calamitosae contigerit, an locator conductori
aliquid praestare debeat, videamus. Servius omnem
vim, cui resisti non potest, dominum colono prae-
stare uebere ait, ut puta fluminum graculorum stur-
norum et si quid simile acciderit, aut si incursus
hostium fiat: si qua tamen vitia ex ipsa re oriantur,
haec damno coloni esse, veluti si vinum coacuerit,

20 si raucis aut herbis segetes corruptae sint, sed et
si labes facta sit omnem que fructum tulerit, dam-
num coloni non esse, ne supra damnum seminis
amissi mercedes agri praestare cogatur®, sed et si
uredo4 fructum oleae corruperit aut solis fervore
nou adsueto id acciderit, damnum domini futurum:
si vero nihil extra consuetudinem acciderit, damnum
coloni esse, idem que dicendum, si exercitus praeter-
iens per lasciviam aliquid abstulit, sed et si ager
25 terrae5 motu ita corruerit, ut nusquam sit, damno
domini esse : oportere enim agrum praestari conduc-
ti tori, ut frui possit. Cum quidam incendium fundi
allegaret et remissionem desideraret, ita ei rescriptum
est: ‘Si praedium coluisti, propter casum incendii
•1 ‘repentini non immerito subveniendum tibi est.' Pa-
pinianus libro quarto responsorum ait, si uno anno
remissionem quis eolono dederit ob sterilitatem, deinde
ac sequentibus annis contigit uberitas*, nihil obessc do-
mino remissionem, sed integram pensionem etiam eius
anni quo remisit exigeudam. hoc idem et in vecti-
galis damno respondit, sed et si verbo donationis
dominus ob sterilitatem anni remiserit, idem erit di-
cendum, quasi non sit donatio, sed transactio, quid
tamen, si novissimus erat annus sterilis, in quo ei
remiserit? verius dicetur et si superiores uberes fue-
runt, et scit locator, non debere eum ad eoraputatio-
3-r 5 nem vocari. Curn quidam de- fructuum exigui-
tate quereretur, non esse rationem eius habendam
rescripto divi Antonini continetur, item alio rescripto
ita continetur: ‘Novam rem desideras, ut propter ve-

6 ‘tustatem vinearum remissio tibi detur.' Itera eum
quidam nave amissa vecturam, quam pro mutua ac-
ceperat, repeteretur7, rescriptum est ab Antonino Au-
gnsto nou immerito procuratorem Caesaris ab eo
vecturam repetere, eum munere vehendi functus non

56;i, i sil: quod in omnibus personis similiter observandum

7 est. Ubicumque tamcu remissionis ratio habetur
ex causis supra relatis, non id quod sua interest con-
ductor consequitur, sed mercedis exonerationem pro
rata: supra denique damnum seminis ad colonum per-

8 tinere declaratur. Plane si forte dominus frui
nou patiatur, vel cum ipse locasset vel cum alius

8 alienum vel quasi procurator vel quasi suum , quod
interest praestabitur: et ita Proculus in procuratore

9 respondit, interdum ad hoc ex locato agetur®,
ut quis locatione liberetur, Iulianus libro quinto de-
cimo digestorum scripsit, ut puta Titio fundum lo-
cavi is que pupillo herede instituto decessit et, cum
tutor constituisset abstinere pupillum hereditate, ego
fundum pluris Lcavi: deinde pupillus restitutus est
in bona paterna, ex conducto nihil amplius eum

to consecuturum, quum ut locatione liberetur: mihi enim
iusta causa fuit locandi,

i 16 Iulianus libro quinto decimo digestorum cum si’,3,
eo tempore in pupillum actiones nullae darentur.

17 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum
Tutelae tamen cum tutore indicio, inquit, aget, si
abstinere non debuit:

18 Iulianus libro quinio decimo digestorum in ir>
quo inerit etiam hoc, quod ex conductione fundi lu-
crum facere potuit.

19 Ulpi A sus libro trigesimo secundo, ad edictum
Sed addes hoc luliani sententiae, _ ut, si collusi ego
cum tutore, ex conducto tenear in id quod pupilli

1 interfuit. Si quis dolia vitiosa ignarus locaverit,
deinde vinum effluxerit, tenebitur in id quod interest sfi
'nec ignorantia eius erit excusata: et ita Cassius scrip-
sit. aliter atque si saltum padeuum locasti, in quo
herba mala nascebatur: hic enim si pecora vel de-
mortua sunt vel etiam deteriora facta, quod interest
praestabitur, si scisti, si ignorasti'4, pensionem nuu

2 petes, et ita Servio Labeoni Sabino placuit. Illud
nobis videndum est, si quis fundum locaverit, quae
soleat instrumenti nomine, conductori praestare, quae-
que si nou praestet, ex locato tenetur, et est epi- 25
stula Ner at ii ad Aristonem dolia utique eolouo esse
praestanda et praelum et trapetum instructa funibus,

si minus, dominum instruere ea debere: sed et prae-
lum vitiatum dominum reficere debere, quod si culpa
coloni quid eorum corruptum sit, ex locato eum te-
neri. fiscos autem, quibus ad premendam oleam uti-
mur, colonum sibi pararo debere Neratius scripsit:
quod si regulis olea prematur, et praelum et sueu- 30
lara et regulas et tympanum et cocleas 10 qllibns rele-
vatur praelum dominum parare oportere, item ae-
num11, in quo olea calda aqua lavatur, ut cetera
vasa olearia dominum praestare oportere, sieuti dolia
vinaria, quae ad praesentem usum colonum picare
oportebit. Tinec omnia sic sunt accipienda, nisi si

3 ‘quid aliud specialiter actum sit.’ 12 Si dominus ex-
ceperit iu locatione, ut frumenti certum modum certo
pretio acciperet, et dominus 13 nolit frumentum acci- 35
pere neque pecuniam ex mcrcede deducere, potest,
quidem totam summam ex locato petere, sed utique
consequens est existimare officio iudicis hoc conve-
nire, haberi rationem, quanto conductoris intererat
in frumento potius quam iu pecunia solvere pensio-
nis exceptam portionem, simili modo et si ex con-

4 ducto agatur, idem erit dicendum. Si inquilinus
ostium vel quaedam alia aedificio adiecerit, quae
actio locum habeat? et est verius quod Labeo scrip- «
sit competere ex conducto actionem , ut ei tollere
liceat, sic tamen, ut damni infecti caveat, ne in ali- 561
quo dum aufert deteriorem causam aedium faciat.

5 sed ut pristinam faciem 14 aedibus reddat. Si in-
quilinus arcam aeratam in aedes contulerit et aedium
aditum coangustaverit dominus, verius est ex con-
ducto eum teneri et ad exhibendum actione, sive scit
sive ignoraverit: officio enim iudicis continetur, ut.
cogat eum aditum 15 et facultatem inquilino praestare 5

6 ad arcam tollendam sumptibus scilicet locatoris. Si
quis, cum in annum habitationem conduxisset, pen-
sionem totius anni dederit, deinde insula post sex
menses ruerit vel incendio consumpta sit, pensionem
residui temporis rectissime Mela scripsit ex conducto
actione repetiturum, nou quasi indebitum condictu-
rum: non enim per errorem dedit plus, sed ut sibi
in causam conductionis proficeret, aliter atque si i«
quis, cum decem conduxisset, quindecim solverit: hic
enim si per errorem solvit, dum putat se quindecim
conduxisse, actionem ex conducto nou habebit, sed
solam condictionem, nam inter eum, qui per erro-
rem solvit, et eum, qui pensionem integram proroga-

7 vit, multum interest. Si quis mulierem vehendam
navi conduxisset, deinde in nave infans natus fuis-

(l) 4 5 Iust. (Sciolo j a, cf. 43, 26, 6 pr.) (2) fui F (to) prodeas F (ll) aeneum F (12) ‘ ’ Tust.

(3) cogetur F (4) veredo F (5) teprae F (g) uber- { Fisele ) (13) dominus] dein Mo. (14) faciam F

tasF2 (7) vecturam . . . repeteretur non scripsit Ulpianus (15) ampliare secundum B itis.

(Pernice) (8) agi Mo. (9) scitis ignorasti F ,

CONDUCTI

287

XIX 2

661, u set, probandum est pro infante nihil deberi, cnm ne- j

15 que vectura cius magna sit neque bis omnibus uta-
8 tur, quae ad navigantium usum parantur. Ex
conducto actionem etiam ad heredem transire palam
P est. Cum quidam exceptor operas suas_ locasset,
deinde is qui eas conduxerat decessisset, imperator
Antoninus eum divo Severo rescripsit ad libellum
exceptoris in haec verita: ‘Cum per te non stetisse
‘proponas, quo minus locatas operas Antonio Aqui-

25 ‘lae 1 solveres, si eodem anno mercedes ab alio non
10 ‘accepisti, fidem contractus impleri aequum e,6t.’ Pa-
pinianus quoque libro quarto responsorum scripsit2
diem functo legato Caesaris salarium comitibus resi-
dui temporis praestandum, modo si non postea co-
mites eum aliis cudcm tempore fuerunt.

20 Paulus libro trigesimo quarto ad edictum. Sic-
ut emptio ita et locatio sub condicione fieri potest:

1 2 sed donationis causa contrahi non potest. In-

?5 tertium locator non obligatur, conductor obligatur,
veluti eum emptor fundum conducit, donec pretium
ei3 solvat.

21 Iavqlf.XUs libro undecimo epistularum Cum
venderem fundum, convenit, ut, donec pecunia munis
persolveretur, certa mercedc emptor fundum conduc-
tum haberet: an soluta pecunia merces accepta fieri
debeat.': respondit: bona fides exigit, ut quod con-
venit fiat: sed non amplius praestat is venditori,

se quam pro portione eius temporis, quo pecunia nume-
rata non esset.

2il Paulus libro trigesimo quarto ad edictum
Item si pretio non soluto inempta res facta sit, luite,

1 ex locato erit actio. Qu oticus autem faciendum

2 aliquid datur, locatio est. Cum insulam aedifi-
candam loco, ut sua impensa conductor omnia fa-
ciat. proprietatem quidem eorum ad me transfert et
tamen locatio est: locat enim artifex operam suam, ■

35 3 id est faciendi necessitatem. Quemadmodum in
emendo et vendendo naturaliter concessum est quod
pluris sit minoris emere, quod minoris sit pluris ven-
dere et ita invicem se circumscribere, ita in locatio-
nibus quoque et conductionibus iuris est:

211 Hermogeni anus libro secundo iuris epitoma-
rum et ideo praetextu minoris pensionis, locatione
facta, si liulms dolus adversarii probari possit, re-
scindi locatio non potest.

24 Paulus libro trigesimo quarto ad edictum Si
tf'5, 1 in lege locationis comprehensum sit, ut arbitratu do-
mini opus adprobetnr, perinde habetur, ac si viri
boni arbitrium comprehensum fuisset, idemque ser-
vatur, si alterius cuiuslibet arbitrium comprehensum
sit: nam fides bona exigit, ut arbitrium tale, prae-
stetur, quale viro bono convenit, idque arbitrium ad
qualitatem operis, non ad prorogandum tempus, quod

* lege finitum sit, pertinet, 'nisi id ipsum lege compre-
hensum sit'4, quibus eonsequens est, ut irrita sit ad-
probatio dolo conductoris facta, nt ex locato agi
possit. Si colonus locaverit fundum, res poste-
rioris conductoris domino non obligantur: sed fruc- !
tus in causa pignoris manent, quemadmodum essent, !

2 si primus colonus eos percepisset. Si domus vel
fundus in quinquennium pensionibus locatus sit, po-
test dominus, si deseruerit habitationem vel fitudi

w culturam colonus vel inquilinus, 6 cum eis statira .

3 agere. Sed et de bis, quae praesenti die prae-
stare debuerunt, vellit6 opus aliquod efficerent, pro-

4 pagationes facerent, agere similitei potest. Colo- «
nus, si ei frui non liceat, totius quinquennii nomine ’
statnn recte aget, etsi reliquis annis dominus fundi
frui patiatur: nec enim semper liberabitur dominus
eo quod secundo ve! tertio anno patietur fundo Uni,
nam et7 qui expulsus a conductione in aliam se oo-

>5 Ioniam contulit, non suffecturus dualius neque ipse

(l) Sic B, aquiliae F (2) 1, 22, 4 (3) eius Mo.

14) Iust. (Eiscle) (e) idem B: toliua quinquennii

nomine »ns. Afo. (6) ut ins. Hoffmann (7) et dei. Mo.

(B) iunge 50, 16, 189 (9) permissa Kr. (in) 0 luat. {Lenct)

pensionum nomine obligatus erit et quantum per sin- 565, je
gulos annos compendii facturus erat, eonsequetnr:
sera est enim patientia frueudi, quae offertur eo tem-
pore, quo frui colonus aliis rebus illigatus non po-
test, quod si paucis diebus prohibuit, deinde pacni-
tentinr.i agit omniaque colono in integro sunt, nihil
ex obligatione paucorum dierum mora' minuet, item
utiliter ex conducto agit is, cui secundum conven-
tionem non praestantur quae convenerant, sive pro- 20
hibeatur frui a domino vel ab extraneo quem dotni-
5 nus prohibere potest. 8 Qui in plurcs annos fun-
dum locaverat, testamento suo damnavit heredem, ut
conductorem liberaret, si non patiatur heres eum re-
liquo tempore frui, est ex conducto actio: quod si
patiatur nec mercedes remittat, ex testamento tenetur.

25 Gaius libro decimo ttd edictum provinciale Si 2*
merces promissa9 sit 'generaliter* 10 alieno arbitrio, loca-
tio et conductio contrahi non videtur: 11 sin autem
quanti Titius aestimaverit, sub hac condicione stare
locationem, ut, si quidem ipse qui nominatus est
inercedem definierit, omnimodo secundum eius aesti-
mationem et merecdem persolvi oporteat et conduc-
tionem ad effectum pervenire: sin autem ille vel no-
luerit vel non potuerit mercedem definire, tunc pro 30
nihilo esse conductionem quasi nulla merende statuta.

1 Qui fundum fruendum vel habitationem alicui lo-
cavit, si aliqua ex causa fundum vel aedes vendat,
curare debet, ut apud emptorem quoque eadem pac-
tione et colono frui ct inquilino habitare liceat: alio -

2 quin prohibitus is aget cum eo ex conducto. Si
vicino aedificante obscurentur lumina cenaculi, teneri
locatorem inquilino: certe quin liceat colono vel in-
quilino relinquere conductionem, nulla dubitatio est. 3»
de mercedibus quoque si cnm eo agatur, reputationis
ratio habenda est. eadem intellegemus, si ostia fe-
nestrasve nimium corruptas locator non restituat.

3 Conductor omnia secundum legem condnctionis
facere debet.13 et ante omnia colonus curare debet,
nt opera rustica suo quoque tempore faciat, ne in-
tempestiva cultura deteriorem fundum faceret, prae-
terea viliarura curam agere debet, ut eas incorruptas

4 habeat. Culpae autem ipsius et illud ad numera- 4»
tur, si propter inimicitias eius vicinus arbores exci-

5 derit. Ipse quoque 12 si exciderit, non solum ex
locato tenetur, sed etiam leg'e Aquilia et ex lege duo-
decim tabularum arborum furtim caesarum et inter-
dicto quod vi alit, clam: sed utique indicis, quj ex
locato indicat, officio continetur, ut ceteras actiones

6 locator omittat. Vis maior, quam Graeci d-r.av 566. 1
fl/cr 13 appellant non debet conductori damnosa osse,

si pius, quam tolerabile est, laesi fuerint fructus:
alioquin modicum damnum aequo animo ferre debet
colonus, cui immodicum lucrum non aufertur, appa-
ret autem de eo nos colono dicere, qui ad pecuniam
numeratam conduxit: alioquin partiarius colonus quasi s
societatis iure et damnum et lucrum eum domino

7 fundi partitur. Qui columnam transportandam
conduxit, si ea, dum tollitur aut portatur aut repo-
nitur, fracta sit, ita id periculum praestat, si qua
ipsius eommqne, quomm opera uteretur, culpa acci-
derit. culpa autem abest, si omnia facta sunt, quae
diligentissimus quisque observaturus fuisset, idem sci-
licet intellegemus et si dolia vel tignum transportan-
dum aliquis conduxerit: idemque etiam ad ceteras 10

tes t) ansferri potest, .Si fullo aut sarcinator ves-
timenta perdiderit coque nomine domino satisfecerit,
necesse est domino vindicationem 14 eorurn et condic-
tionem cedere.

■ ^ j ^LPlAtrus libro secundo disputationum In ope-
ris duobus simul locatis convenit priori conductori
ante satisfieri.

27 A lfknus libro secundo digestorum Habita- 15

(11) seqq. Jusi., cf. Cod. 4, 38, 15 §1.2 (12) quoque

dcl. Mo. (13) id caelestem (14) vindi-

catione F C5) § S _ Tnst. 3, 2i, 5 t».

33*

XIX 2

288

UJCATI

666, is tores non, 6i paulo minus commode aliqua parte

eaenaculi uterentur, statim deductionem ex mercede
facere oportet1: ea enim condicione habitatorem esse,
ut, si quid transversarium incidisset, quaraobrem do-
minum aliquid demoliri oporteret, aliquam partem
parvulam incommodi sustineret: "non ita tamen, ut
'eam partem eaenaculi dominus aperuisset, in quam
2fl 1 'magnam partem usus habitator haberet*1 *. Iterum
interrogatus est, si quis timoris eausa cinigrasset,
deberet mcrcedem necne, respondit, si causa fuisset,
cur periculum timeret, quamvis periculum vere non
fuisset, 'tamen* non debere merccdem: 'sed si causa
timoris iusta non fuisset, nihilo minus debere* s.

28 Labeo libro quarto posteriorum epitomatorum
2t a* lavolcno Quod si domi habitatione- conductor

1 aeque usus fuisset, praes tatarum 5 etiam eius do-
mus merccdem, quae vitium fecisset, deberi putat.

2 Idem iuris esse, si potestatem conducendi habe-
bat, uti6 pretium conductionis praestaret, sed’ si
locator conductori potestatem conducendae, domus
non fecisset et is in qua habitaret conduxisset, tari- |
tum ei praestandum putat, quantum sine dolo malo
praestitisset, ceterum si gratuitam habitationem lia-

ni buisset, pro portione temporis ex locatione domus
deducendum esse.

29 Altekus libro septimo digestorum In lege lo-
cationis scriptum erat: ‘redemptor silvam nc caedito
‘neve cingito nere deurito neve quem cingere caedere
‘urere sinito’, quaerebatur, utrum redemptor, si quem
quid earum rerum facere vidisset, prohibere deberet
an etiam ita silvam custodire, ne. quis id facere pos-

.15 sit. respondi verbum sinere utramque habere signi-
ficationem, sed locatorem potius id videri voluisse,
ut redempior non solum , si quem easu vidisset sil-
vam caedere, prohiberet, sed uti curaret et daret
operam, ne quis caederet.

667, i 30 Idem libro tertio digestorum a Paulo epito-

matorum Qui insulam* triginta conduxerat, singula
caenaeula ita conduxit8, ut quadraginta ex omnibus
collige.rentur : dominus insulae, quia aedificia vitium
facere diceret, demolierat eam: quaesitum est, quanti
lis aestimari deberet, si is qui totam conduxerat ex
5 condueto ageret, respondit, si vitiatum aedificium
necessario demolitus esset, pro portione, quanti do-
minus praediorum loeasset l#j quod eius temporis ha-
bitatores habitare non potuissent, rationem duci et
tanti litem aestimari: sin autem non fuisset noeesse
demoliri, sed quia melius aedificare vellet, id fecisset,
quanti conductoris interessot 1 ‘, habitatores ne migra-

1 renfc, tanti condemnari oportere. Aedilis in muni-
cipio balneas conduxerat, ut eo anno municipes gra-

10 tis lavarentur: post tres menses inceudio facto re-
spondit posse agi cum balneatore ex conducto, ut
pro portione temporis, quo lavationem non praesti-

2 tisset, pecuniae contributio fieret. Qui mulas ad
certum pondus oneris locaret la, cum maiore onere
conductor eas rupisset, consulebat de actione, re-
spondit vel lege Aquilia vel ex locato recte eum agere,
sed lege Aquilia tactum cum eo agi posse, qui 13 tum
mulas agitasset, ex locato etiam si alius eas rupisset,

is 3 cura conductore recte agi. Qui aedem faciendam
locaverat, in lege dixerat: ‘quoad ki opus lapidis opus
‘erit, pro lapide et mauupretio dominus redemptori
‘in pedes singulos septem14 dabit’: quaesitum est,
utrum factum opus an etiam inperfectum metiri opor-
■1 teret. Tespondit etiam imperfectum. Colonus vil-
lam hac lege acceperat, ut incorruptam redderet prae-
ter vim et vetustatem: coloni servus villam incendit
non fortuito casu, non videri eam vim exceptam 15
2o respondit nec id pactum esse, ut, si aliquis domesti-

: cu8 eam incendisset t no praestaret, sed extrariam 567,
vim utrosque 11 excipere voluisse.

31 Idem libro quinto digestorum a Paulo epito-
matorum In navem Saufeii IS cum complures frumen-
tum confuderant, Saufeius uni ex his frumentum red-
diderat de communi et navis perierat: quaesitum est,
au ceteri pro sua parte frumenti cum nauta agere
possunt oneris aversi actione, respondit rerum loca- 25
tarum duo genera esse, ut aut idem redderetur (sic-
uti cum vestimenta fulloni curanda locarentur) aut
eiusdem generis redderetur (velati cum argentum pu-
sulatum fabro daretur, ut vasa fierent, aut aurum,
ut anuli): cx superiore causa rem domini manere, ex
posteriore in creditum iri. idem iuris esse iu depo-
sito; nara si quis pecuniam numeratam ita deposuiR-
set, ut neque elusam neque obsignatam traderet, sed
adnumeraret, nihil aliud eum debere apud quem de- 3«
posita esset nisi tunumdem pecuniae solveret1*, se-
cundum quae videri triticum factum Saufeii et recte
datum, quod si separatim10 tabulis aut heronibus aut

in alia 21 cupa clusum uniuscuiusque triticum fuisset,
ita ut internosci posset quid cuiusque esset, non po-
tuisse nos88 permutationem facere, sed tum posse
eum cuius fuisset triticum quod nauta solvisset vin-
dicate. et ideo se improbare, actiones oneris aversi: 31
quia sive eius generis essent merces, quae nautae
traderentur, ui continuo eius fierent et mercator in 50S,
creditum iut. non videretur onus esse aversum, quippe
quod nautae fuisset: sive eadem res, quae tradita
esset, reddi deberet14, furti esse actionem locutori ei
ideo supervacuum esse indicium orieris aversi. Red
si ita datum esset, ut in simili re soivi possit, cun-
ductorem culpam dumtaxat debere (nam in re, quae
utrimque eausa contraheretur, culpam deberi) neque 5
omnimodo culpam esse, quod uni reddidisset ex fru-
mento, quoniam alicui primum reddere eum neeesse
fuisset, tametsi meliorem eius condicionem faceret
quam ceterorum.

32 lnLT.isrTB libro quarto ex Minie io Qui fun-
dum colendum iu plures annos locaverat, decessit et
eum fundum legavit. Cassius negavit posse cogi co-
lonum, ut eum fundum coleret, quia nihil heredis i»
int.ercRset. quod si colonus vellet colere et ab eo,
cui legatus esset fundus, prohiberetur, cum herede
actionem colonum habere: et hoc detrimentum ad
heredem 13 pertinerer sicuti si quis rem. quam vendi-
disset nec dum tradidisset, alii legasset, heres eius
emptori et legatario esset obligatus.

33 Africanus libro octavo quaestionum Si fun-
dus quem mihi locaveris publicatus sit, teneri te ib
actione ex condueto, ut mihi frui liceat, quamvis
per te non stet-, quo minus id praestes: quemad-
modum, inquit, si insulam aedificandam loeasses ct
sohiin corruisset, nihilo minus teneberis, nam et si
vendideris mihi fundum isque priusquam vacuus tra-
deretur publicatus fuerit-, tenearis ex empto: quod
hactenus verum erit, ut pretium restituas, non ut
etiam id praestes, si quid pluris mea intersit eum
vacuum mihi tradi, similiter igitur et circu conduc- 20
tioucm servandum puto, ut merccdem quam praesti-
terim restituas, eius scilicet temporis, quo fruitus
non fuerim, nec ultra actione ex condueto praestare
cogeris, nam et si colonus tuus fundo frui a te aut
ab eo 23 prohibetur, quem tu prohibere ne id faciat
possiB, tantum ei praestabis, quanti eius interfuerit
frui, in quo etiam lucrum eius continebitur: sin vero
ab co interpellabitur, quem tu prohibere propter vim
maiorem aut potentiam eius non poteris, nihil ani- it
piius ei quam merccdem remittere aut reddere de-
bebis,

(l) fuit oportere (Bremer) (2) ” luat. ( Pernice )

(3) “ luat. ( Bremer ) (4) a om. F (5) praesta-

turuin] partis Mo. ad B (6) ut ei Mo. : sed

in iu quoque quae antecedunt vilium latet (?) et

F 8 (8) imula F (9) locavit dett. (10) et im.

Mo. (11) intereaee F (12) locarat edd. (13) quin

F (14) septem) sciitertios septenos j\fa. (15) viro
vix ceptain F (16) sex F (n) utique Mo. (12) aufeii
F (19) solveret dei. Kr. (20) separatum Kr.

(n) atque alia iris. Kr. (22) nos] nautam Faber

(23) traditae F (24) debere F (23) herede F
(26) a te ut habeo F

CONDUCTI

289

XIX 2

5(58,2: 84 Gaj es libro decimo ad edictum provinciale

pcrimle ac latronum incursu id acciderit.

35 Africam* libro octavo quaestionum Et haec
3« distinctio convenit illi, quae a Servio' introducta et

ab omnibus fere probata est, ut, si aversione insu-
lam locatam dominus reficiendo, ne ea conductor
fvui possit, effecerit, animadvertatur, necessario necne ■
id opus demolitus est: quid enim interest, utrum
locator insulae propter vetustatem cogatur eam re-
ficere an locator fundi cogatur ferre iniuriani eius,
quem prohibere non possit; intellegendum est autem
nos hac distinctione uti de eo, qui et suum prae-
is dium fruendmn locaverit et bona fide negotium con-
traxerit, non de eo, qui alienum praedium per frau-
dem locaverit nec resistere domino possit, quominus
1 is1 * 3 colomim frui prohibeat. Cum fundum com-
munem habuimus ,et inter nos convenit, ut alternis
annis certo pretio eum conductum haberemus, tu,
cum tuus annus exiturus esset, consulto fractum in-
sequentis anni corrupisti, agam tecum duabus actio-
nibus, una ex conducto, altera ex locato: locati
i« enim iudicio mea pars propria, conducti autem ac-
tio3 tua dumtaxat propria in indicium venient,
deinde ita notat: nonne quod ad meam partem atti-
nebit, communi dividundo praestabitur a te mihi
damnum 'i recte quidem notat, sed tamen etiam Servi4 * * * * *
sententiam veram esse puto, ‘cura eo scilicet, ut, cum
alterutra actione rem servaverim, altera perornatur h
569,i quod ipsum simplicius ita quaeremus, si proponatur
inter duos, qui singulos proprios fundos haberent,
convenisse, ut alter alterius ita conductum haberent,
ut fructus mercedis numine pensaretur.

36 Florentinus libro septimo institutionum Opus
quod aversione locatum est donec adprubetur, con-
ductoris periculum0 est: quod vero ita conductum

a sit. ut in pedes mensurasve praestetur, eateuus con-
ductoris periculo est, quatenus admensum non sit:
et in utraque causa nociturum locatori, si per eum
steterit, quo minus opus adprabetur vel admetiatur. '
si tamen vi maiore opus prius interciderit quam ad- ■
probaretur, locatoris periculo est, nisi si aliud actum '
sit: non enim amplius praestari locatori oporteat, ,
quam quod sua cura atque opera consecutus esset,
io 37 Iavolknvs libro octavo ex Cassio Si, prius-
quam locatori opus probaretur, vi aliqua consump-
tum est, detrimentum ad locatorem ita pertinet, si
tale opus fuit, ut probari deberet.

38 Paulus libro singultiri regularum Qui operas
suas locavit, totius temporis merccdcm accipere de-
bet, si per eum non stetit, quo minus operas prae- .

i? t stet. Advocati quoque, si per eos non steterit, quo
minus causam agant, honoraria reddere non debent.

39 " Ulpianus libro secando ad edictum Non solet
locatio dominium mutare.

40 Gaius libro quinto ad edictum provinciale Qui
mercedem occipit pro custodia alicuius rei, is huius
periculum custodiae praestat."

so 41 Ulpianus libro quinto ad edictum Sed de
damno ab alio dato agi cum eo non posse Julianus
■iit": qua euira custodia consequi putuit,, ne damnum
iniuria ab alio dari possit? sed Marcellus interdum
esse10 posse ait, sive custodiri potuit, ue damnum
daretur, sive ipse, custos damnum dedit: quae sca-
tentia Marcelli probanda est.

42 Paulus libro tertio decimo ad edictum Si
25 locatum tibi servum subripias, utrumque iudieinm
adversus te est exercendum, locati actionis et hirti.

43 u Idem libro vicesimo primo ad edictum Si vul- 369, 2 4
neraveris servum tibi locatum, eiusdem vulneris no-
mine legis Aquiliae et cx locato actio est, sc.d alter-
utra contentus actor esse debet, idque officio iudieis
continetur, apud quem ex locato agetur.

44 Ulpianus lilmo septimo 13 ad edictum Locare

servitutem nemo potest. .

45 Paulus libro vicesimo secundo ad edictum Si 30
domum tibi locavero ct servi mei tibi damnum dede-
rint vel furtum fecerint, non teneor tibi cx conducto,

1 sed noxali actione. Si hominem tibi locavero, ut
habeas in taberna, et is furtum fecerit, dubitari po-
test, utrum ex conducto actio sufficiat, quasi longe
sit a bona fide actum, ut quid patiaris detrimenti 13
per eam rem quam conduxisti, an adhuc dicendum
sit extra causam conductionis esse furti crimen et 35
in pTopriam persecutionem cadere, hoc delictum : quod
magis est. 14

46 15 Ulpianus libro sexagesimo nono ad edictum
Si quis conduxerit nummo uno, conductio nulla est,
quia et hoc donationis instar inducit.

47 Marcellus libro sexto digestorum Cum ap-
parebit emptorem conductoremve 10 pluribus venden-
tem vel locantem singulorum in solidum intuitum
personam, 17ita demum ad praestationem partis singuli jo
sunt compellendi, si constabit esse omnes solvendo:
quamquam fortasse iustius sit etiam, si solvendo
omnes erunt, electionem conveDieudi quem velit non
auferendam actori, si actioucs suas adversus ceteros
praestare non recuset.

48 Idem libro octavo digestorum Si cui locave-
rim faciendum quod ego conduxeram, constabit ha 570, i
1 here me ex locato actionem. 19 Qui servum con-
ductum vel aliam rem non immobilem non restituit,
quanti in litem furatum fuerit damnabitur.

49 Modestinus libro sexto excusationum Ot in/-

rpon ui yrv6u not f xovodroose npiv ixrioai rtl rrjf
y.rjSr/iorias iiiath»ra.i Kalaapoe yesiallai xm/.vovrai '
y.cir r te ii7coxcvyrdi/n «? toCto rtpoait.Dr, rr, /uu&wtut 5
rcDj' Tov KaiaapoS ywplmv, mf nao a: Toujaas xohx^e-
1 Tcu' tovto ixclevOrr 6 avTOxpdtmp JpoS. A' a r e
taura Si xtii ol yetuICfivTei erurpundl fj xovpttTup/a:
r-toir y./xisii.i :/ f yut ytio ttovotliu xal ;rapd tov rattvioi
yriuila t0.

50 Idem libro decimo pandectarum Si ignorans

quis militi quasi pagano locaverit, exigere illum posse
probandum est: non enim contemnit disciplinam, qui
ignoravit militem. ia

51 Iavolknvs libro undecimo epistularum Ea
lege fundum locavi, ut, si non ex lege coleretur, re-
locare cum mihi liceret et quo minoris locassem, hoc
milii praestaretur, nec convenit, ut, si pluris locas-
sem, hoc tibi praestaretur, et cum nemo fundum
colebat, pluris tamen locavi: quaero, an hoc ipsum
praestare debeam, respondit: in huiusmodi obliga-
tionibus id maxime spectare debemus, quod inter is
utramque partem convenit: videtur autem in hac specie

id silentio Convenisse,, ne quid praestaretur, si am-
pliore pecunia fundus esset locatus, ‘id est ut haec
conventio20 pro locatore tantummodo interponeretur’31.

1 Locavi opus faciendum ita, ut pro opere redemp-
tori certam mercedem in dies singulos darem: opus
vitiosum factum est: an ex locato agere possim? re-
spondit: si ita opus locasti, ut bonitas cius tibi a 20
conductore adpmbaretur, tametsi convenit, ut in sin-
gulas operas certa pecunia daretur, praestari tamen
Ubi a conductore debet, si id opus vitiosum factum

(1) l. an pr. (2) iis F (3) actio cici. Grachnwiiz

(1) Nervae 7? A (5) 4 * Iust. ( Eiselc ) (c) periculo itelt.

(7) iunge 13, 6, 9 (8) iunge 4, 0, 5 pr. (9) 13, 6, 19

(10) esse dei. Kr. (11) iunge 6, 1, 14. 27 § 2. 16 pr.

(12) decimo suppi. Lenti (13) detrimento F (u) iunge

13,6, 22 (15) =41, 2, 10 § 2 (10) emploribua con-

ductoribusve Mo., emptorum conductorumve Lene.l

(17) seqq. Iust.? {Faber) (1H) iunge 21, 2, fil et Mare. ,

apud Ulp. 45, i, 3S ii 20 (l 9) id est : Qui tutores vel [

curatores facti sunt, priusquam officii sui rationem
reddiderint, prohibentur conductores fisci fieri, et si
quia id dissimulans ad conductionem praediorum Cae-
saris accesserit, punitur propter falsum: constituit id
imperator Severus. Secundum haec qui tutelas vel
curas gerunt etiam ab aerario praedia conducere pro-
hibiti sunt (20) conventione F (21) glossa
(Fisele)

XIX 2

LOCATI CONDUCTI

m

670,21 est: non enim quiequam inlerest, utrum uno pretio
opus an in singulas operas collocatur'*, isi modo uni-
versitas consummationis ad conductorem _ pertinuit,
poterit itaque es locato cum co agi, qui vitiosum
opus fecerit, nisi si ideo in operas singulas merces
25 constituta erit, ut arbitrio domini opus efficeretur:
tum enim nihil conductor praestare domino de boni-
tate operis videtur.

52 Pomponius libro trigesimo primo ad Quintum
Mucium Si decem tibi locem fundum, tu autem
existimes quinque te conducere, nihil agitur: sed et
si ego minoris me locare sensero, tu pluris te con-
ducere, utique non pluris erit conductio, quam quanti

so ego putavi.

53 Papinianus libro undecimo responsorum Qui
fidejussor exstitit apud mancipem pro colono publi-
corum praediorum, quae manceps3 ei colono loca-
vit, rei publicae non tenetur: sed fructus in eadem
causa pignoris manent.

54 Paulus libro quinto responsorum Quaero, an
$5 fideiussor conductionis etiam in usuras non illatarum

pensionum nomine teneatur nec prosint ci constitu-
tiones quibus cavetur eos, qui pro aliis pecuniam
exsolvunt, sortis solummodo damnum agnoscere opor-
tere. Paulus respondit, si in omnem causam con-
ductionis etiam fideiussor se obligavit, eum quoque
exemplo coloni tardius illatarum per moram coloni
pensionum praestare debere usuras: usurae enim in
bonae fidei iudiciis etsi non tairi 1 (II) ex obligatione
40 pruficiscantur, quam ex officio iudicis applicentur,
tamen, cum fideiussor in omnem causam se appli-
cuit, aequum videtur ipsum quoque agnoscere onus
671,1 usurarum, ac si ita fideiussisset: ‘in quantum illum
‘condemnari ex bona fide oportebit, tantum fide tua
‘esso iubes?' vel ita: ‘indemnem me5 praestabis?’

1 Inter locatorem fundi et conductorem convenit,
ne intra tempora locationis Seius conductor de fundo
invitus repelleretur ct, si pulsatus0 esset, poenam
decem praestet Titius locator Seio conductori: vel

s Seius conductor Titio, si intra tempora locationis
discedere vellet, aeque decem Titio locatori praestare
vellet7: quod invicem dc se stipulati sunt, quaero,
cura Seius conductor biennii continui pensionem non
solveret, an sine metu poenae expelli possit. Paulus
respondit, quamvis nihil expressum sit in stipulatione
poenali dc solutione pensionum, tamen verisimile esse
ita convenisse de non expellendo colono intra tem-
pora praefinita, si pensionibus paruerit et ut oportet
io coleret: et ideo, si poenam petere coeperit is qui
pensionibus satis non fecit, profuturam locatori doli

2 exeeptiouem. Paulus respondit servum, qui aesti-
matus colouae adseriptus est, ad periculum colonae
pertinebit® et ideo aestimationem huius defuncti ab
herede colonae praestari oportere.

55 Idem libro secundo sententiarum Dominus hor-
is reorum effractis et compilatis horreis non tenetur,
nisi custodiam eorum recepit: servi tamen eius cum
quo contractum est propter aedificiorum notitiam in

1 quaestionem peti possunt. In conducto fundo si
conductor sua opera aliquid necessario vel utiliter
auxerit vel aedificaverit vel instituerit, eum id non
convenisset, ad recipienda ea quae impendit ex con-

2 ducto cum domino fundi experiri potest. Qui
contra legem conductionis fundum ante tempus sine

30 iusta ac probabili causa deseruerit, ad solvendas9
totius temporis pensiones ex conducto conveniri po-
test, 'quatenus locatori in id quod eius interest in-
demnitas servetur1 10.

56 * 1 Idem 15 libro singulari de officio praefecti 57 j
vinilum Cum domini horreorum insularumque deside-
rant diu non apparentibus 'nec eras temporis pensio-
nes exsolventibus’ conductoribus aperire et ea13 quae

ibi sunt describere, 'a publicis personis quorum in- 25
terest’ audiendi sunt, 'tempus autem in huiusmodi re.
biennii debet observari’ u.

57 Iavolenvs libro nono 13 ex posterioribus Laheo-
■ nis Qui domum habebat, aream iniunctam ei domni

vicino proximo locaverat: 13 vicinus cum aedificaret
in suo, terram in eam aream amplius10 quam funda-
menta caementicia locatoris erant congessit, et ea
terra adsiduis pluviis inundata, ita parieti 17 eius qui 572,
locaverat umore praestituto madefacto, aedificia cor-
ruerunt. Labeo ex locato tantummodo actionem esse
ait, quia non ipsa congestio, sed umor19 ex ea con-
gestione postea damno fuerit, damni autem iiiinriae
actio ob ea ipsa sit, per quae, non extrinsecus alia
causa oblata, damno quis adfectus est: hoc probo.

68 Labeo libro quarto posteriorum a Iavole.no epi,- 5
tornatorum Insulam uno pretio totam locasti et eam
vendidisti ita, ut emptori mercedes 13 inquilinorum ac-
cederent. quamvis eam conductor maiore pretio lo-
caret, tamen id emptori accedit, quod tibi conductor

1 debeat. In operis locatione non20 erat dictum,
ante quam diem effici deberet: deinde, si ita factum
non esset, quanti locatoris interfuisset, tantam pe-
cuniam conductor promiserat, eatenus eam obliga- 10
tionem contrahi puto, quatenus vir bonus de spatio
temporis aestimasset, quia id actum apparet esse, ut
eo spatio absolveretur, sine quo fieri non possit.

2 Quidam in municipio balineum praestandum an-
nuis viginti nummis conduxerat et ad refectionem
furnacis fistularum similiumquc rerum centum nummi
ut praestarentur ei, convenerat: conductor centum
nummos petebat, ita ei deberi dico, si in earum re-
rum refectionem eam21 pecuniam impendi satisdaret, is

59 I AVOLEMUS Ultro quinio Labeonis posteriorum
Marcius domum faciendam a Flacco conduxerat: deinde
operis parte effecta terrae motn concussum erat aedi-
ficium. Massurius Sabinus, si vi naturali, voluti terrae
motu22 hoc acciderit, Flacci esse periculum.

60 Labeo posteriorum 23 libro quinto a Tavoleno
epitomatorum Cum in plures annos donms locata 20
est, praestare locator debet, ut non solum habitare
conductor ex calendis illis cuiusque anni, sed etiam
locare habitatori si velit suo tempore possit, itaque

si ea domus ex kalendis Iannariis fulta24 inkalendis
Iuniis25 permansisset, ita ut nec habitare quisquam
nec ostendere alicui posset, nihil locatori conducto-
rem praestaturum, adeo ut nec cogi quidem posset
ex kalendis Iuliis refecta domu habitare, 'nisi si pa-
tratus fuisset locator commodam domum ei ad habi- 25

1 ‘tandum dare.’26. Ileredem coloni, quamvis colonus
non est, nihilo minus domino possidere existimo.

2 Vestimenta, tua fullo perdidit et habes unde petas
nec repetere vis: agis nihilo minus ex locato eum
fullone, 27 sed indicem aestimaturum, au possis adver-
sus furem magis agere et ab eo tuas res consequi
fullonis videlicet snmptibus: sed si hoc tibi impossi-
bile esse perspexerit, tunc fullonem quidem tibi con-
demnabit, tuas 28 autem actiones te ci praestare com- 3®

3 pellet. Lege, dicta domus facienda locata erat ita,
ut probatio aut improbatio locatoris aut heredis eius
esset: redemptor ex voluntate locatoris quaedam iri
opere permutaverat, respondi opus quidem cx lege
dicta non videri factum, sed quoniam ex voluntate
locatoris permutatum esset, redemptorem absolvi de-

(I) locatur dett. (2) seqq. luat. {Eisele)! (3) quaem-
ceps P (4) tamen F (5) indenineme F (r>) pul-
sus Hal. (7) Titio 1. p. vellet dei. Mo. (8) per-
tinere dett. (9) solvenda F (10) ‘ ’ lust. ( Eisele )

(II) ante l. 66 secundum B talia fere ins. : Si creditor de-
bitori fundum pignori datum locaverit, ipse contra eum
locati agere poterit neque tamen debitor adversus credi-
torem conducti (12) idem FB: Ulpiano h. I. tribuit BF

(13) et ea] ea et Mo. (14) ' ’ lust. ( Eisele ) (15) quarto

Bluhme (16) amplius] iuxta Mo. (17) pariete Mo.
(l8) umore F (19) merces F (20) non sec. B, ou
F (21) earem rerum in effectionem se eam F

(22) veluti t. motu (metu JV) qd. Kr. (23) posteriorem
F (24) furta F (25) in kalendas Iulias Mo. contra
B (26) ' ’ lust. ( Eisele ) (27) 5 2 fin. luat. ( Oraden -

u>itz) (2S) suas F

DE AESTIMATORIA

291

XIX 2—5

5 7 2, 34 4 bere. Mandavi tibi, ut excuteres, quanti villam
aedificare1 velles: renuntiasti mihi ducentorum im -
35 pensam2 excutere: certa mercede opus tibi locavi,
573,t postea comperi3 non posse minoris trecentorum e,am
villam constare: data autem tibi erant centum, ex
quibus cura partem impendisses, vetui te opus fa-
cere. dixi, si opus facere perseveraveris, ex locato
tecum4 agere, ut pecuniae milii reliquum restituas.

5 Messem inspiciente b colono, cum alienam esse
non ignorares, sustulisti6, condicere’ tibi frumen-
ti tum dominum posse Labeo ait, et ut id faciat, colo-
(! num ex conducto cum domino acturum. Loca-
tor borrei propositum habuit se aurum argentum
margaritam6 non recipere suo periculo: deinde cum
sciret lias res inferri, passus est. proinde cum futu-
rum tibi obligatum dixi, ac si3 propositum fuit, re-
7 missum videtur. Servum meum mulionem con-
duxisti : neglegentia eius mulus tuus perit, si ipse se
loeasset, ex peculio dumtaxat e.t in rem versum ;c
damnum tibi praestaturum dico11: sin autem ipse
io eum locassem, non ultra me tibi praestaturum, quam
dolum malum et culpam meam abesse: quod si sine
definitione personae l- mulionem a mc conduxisti et
ego eum tibi dedissem, cuius neglegentia iumentum
perierit, illam quoque culpam me tibi praestaturum
aio, quod eum elegissem, qui eiusmodi damno te ad-
3 ficeret. Vehiculum conduxisti, ut onus tuum por-
taret et seeum13 iter faceret; id cum pontem trans-
15 iret, redemptor eius pontis portorium ab eo exige-
bat: quaerebatur, an etiam pro ipsa sola reda por-
torium daturus fuerit, puto, si14 mulio non ignora-
vit ea se transiturum, cum vehiculum locaret, mulio-
9 nem praestare debere. Rerum custodiam, quam
horrearius conductoribus praestare deberet, locatorem
totorum horreorum horreario praestare non debere
puto, 'nisi si in locando aliter convenerit*

61 Scaevola libro septimo digestorum Colouus,

20 cum lege locationis non esset comprehensura, ut vi-
neas poneret, nihilo minus io fundo 10 vincas insti-
tuit 17 et propter earum fructum denis amplius 'aureis* i
annuis ager locari coeperat, quaesitum est, si domi- 1
;ms istum colonum fundi 18 electum pensionum debi-
tarum nomine conveniat, an sumptus utiliter factos
;n vincis instituendis reputare possit 'opposita doli
mali exceptione* 19. respondit vel expensas eonseciit.u-
I rum vel nihil amplius praestaturum. Navem cou-
25 duxit, ut de provincia Cyrenensi Aquileiam navigaret
olei metretis tribus milibus impositis et frumenti
modiis octo milibus certa mercede: sed evenit, ut
onerata navis in ipsa provincia noveni mensibus reti-
neretur et onus impositura commisso tolleretur, quae-
situm est, an vecturas quas convenit a conductore
secundum locationem exigere 20 navis possit, respondit I
secundum ea quae proponerentur posse.

30 62 Labeo libro primo pilhnnorum Si rivum, quem

laciendum conduxeras et feceras, antequam eum pro-
bares, labes corrumpit, tuum periculum est. Paulus:
itiiino si soli vitio id accidit, locatoris erit periculum,
si operis vitio accidit, tuum erit detrimentum.

574,: ]]pi

DE AESTIMATORIA «*.

1. Tjlpiaxus libro trigesimo secundo ad edictum
Actio de aestimato proponitur tollendae dubitationis ,

gratia: fuit enim magis dubitatum, cum res aesti-
mata vendenda datur, utram ex vendito em actio
propter aestimationem, an ex locato, quasi rem ven-
dendam locasse videor, an ex conducto, quasi operas
conduxissem, an mandati, melius itaque visum est.
hanc actionem 23 proponi: 'quotiens enim de nomine
'contractus alicuius ambigeretur, conveniret tamen
'aliquam actionem dari, dandam aestimatoriam prae-
scriptis verbis actionem: est enim negotium civile
'gestura et quidem bona fide*24, quare omnia et hic lo-
cum habent, quae in bonae fidei indiciis diximus.
1 Aestimatio autem perieuJum facit eius qui susce-
pit: aut igitur ipsam rem debebit incorruptam red-
dere aut aestimationem de qua convenit.

2 Paulus libro trigesimo™ ad edictum Haec actio
utilis est et si merces intervenit.

IIII26

DE RERUM PERMUTATIONE.

1 PAULUS libro trigesimo secundo 27 ad edictum
“Sicut aliud est vendere, aliud emere, alius emptor,
alius venditor, ita pretium aliud, aiiud merx, at in
permutatione discerni non potest, uter emptor vel
uter venditor sit, multumque differunt praestationes,
emptor enim, nisi nummos accipientis fecerit, tene-
tur ex vendito, venditori sufficit ob evictionem se
obligare possessionem tradere et purgari dolo inaio,
itaque, si evicta res non sit, nihil debet: in permu-
tatione vero si utrum que *® pretium est, utriusque rem
fieri oportet, si merx, neutrius, sed eum debeat et
res et pretium esse, non potest permutatio emptio
veuditio esse, quoniam noti potest36 inveniri, quid
eorum mera et quid pretium sit, nec ratio patitur,
ut una eademque res et veneat et pretium sit erap-

1 t.ionis. Unde si ca res, quam acceperim vel de-
derim. postea evincatur, in factum dandam actionem

2 respondetur. Item emptio ac venditio nuda con-
sentientium voluntale contrahitur, permutatio31 autem
ex re tradita initium obligationi praebet: 32&lIoquin si
res nondum tradita sit, nudo eouseusu constitui obli-
gationem dicemus, quod in his dumtaxat receptura
est, quae nomen suum habent, ut in emptione veudi-

3 t-ione, 33 conductione, mandato. Ideoque Pedius ait
alienam rem dantem nullam contrahere perrautatio-

4 nem. Igitur ex altera parte traditione facta si
alter rem nolit tradere, non iu hoc agemus ut res
tradita nobis reddatur, sed in id quod iuterest34 nostra
illam reni accepisse, de qua convenit: 'sed ut res
'contra nobis reddatur, condictioni loeus est quasi re
'non secut.a*33.

2 Idf.u libro quinto ad Plautium Aristo ait, quo-
niam permutatio vicina esset emptioni, sanum quo-
que hirtis noxisque solutum et non esse fugitivum
servum praestandum, qui cx36 causa daretur.

y 31

DE PRAESCRIPTIS VERBIS ET IN FACTUM
ACTIONIBUS.

1 P. a vi hiaxus libro octavo quaestionum Nonnum-
quam evenit, ut cessantibus iudiciis proditis et vul-
garibus actionibus, cum proprium nomen invenire

<1) aedi facere F (2) te ins. Mc. (3) comperiri F i
(4) me ins. Mo. {5) inspiciente JJ. inspicientem F, iu- .
sciente Cuiacius, in epicis cessante Mo. (0) suslilisti
F (7) te ins. F (g) margitam F (a) propo-
situm no a habuisset, quoniam quod ins. Mo. (10) verso :
me Mo. (n) dicio F (12) psonae F (13) se- '
cum] seorsum Mo. (t4) portorium in.?. F1 (15) '* lust
LEiseic) (16) fundum F> (n) instituti F (18) fundo
detf- (VJ> duai.? (Pernice) (20) magister ins. Mo.

(21) Sab. — Bas. 19, 9 (22) actione add. ind. F (23) ac-
tione F (24) IuU. {Gro.dtnv.-itz) (25) quurto suppi. Lenel

(26) Sab. 1 ; Ed. 2, - Bos. 20, 3. — Cf. Cod. 4, 64

(27) tertio IS, 1, 1 recte (28) pr. in. — IS, 1 13 1

(29) utrimque F2 (30) permutatio e. V. e. q. n. po-
test suppi, Mo. ea: BX, o?n. F (31) permutatione F
(32) 3 2 /in. lust. (Peroni) (33) locatione itis. Mo.

(34) tradita n. r. s. in id q. iDtcrest add. Mo. sec. B,
om. F (35) ' > lust. ( Saymann ) (30) ea ins,

Mal.

(37) Pap. *1. *&. *G. *7. 8.. .9; Ed. *2. 10.. .12; Sab. *3. *i.
13...2G. (27?). — Bas. 20,4. — Cf. Cod. i, 64

574,4

S

10

16

20

23

30

35

575, 1

XIX 5

292

DE PRAESCRIPTIS

575, 6 non possumus, facile descendemus' ad eas, quae in
factum appellantur, sed ne res exemplis egeat, paii-
1 cis agam. Domino mercium in magistrum navis,
si sit incertum, utrum navem conduxerit an merces
vehendas locaverit, 'civilem'5 actionem in lactum esse
1 dandam Labeo scribit. Item si quis pretii ex-
plorandi gratia rem tradat, neque depositum neque
commodatum erit, sed non exhibita fide in factum
'civilis * subicittir actio

u» 2 Cjclsus libro octavo digestorum (nam cum de-
ficiant vulgaria atque usitata actionum uomina., prae-
scriptis verbis agendum est)

3 IuLiANUS libro quarto decimo digestorum in
quam nccessc est confugere, quotiens contractus exis-
tunt, quorum appellationes nullae iure civili prodi-
tae sunt.

4 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Natura

it enim rerum conditum est, ut plura sint negotia quam

vocabula.

5 Paulus libro quinto quaestionum Naturalis
meus filius servit tibi et tuus filius mihi: convenit
inter nos, ut et tu meum manumitteres et ego tuum :
ego manumisi, tu non manumisisti: qua actione mihi
teneris, quaesitum est. in hac quaestione totius ob
rem dati tractatus inspici potest, 'qui in his competit

20 ‘specicbus: aut er.im dc tibi ut des, aut do ut facias,
‘aut facio ut des, aut facio ut facias: in quibus quae-

1 ‘ritur, quae obligatio nascatur.’8 Et si quidem pe-
cuniam dem, ut rem accipiam, emptio et venditio
est: sin autem rem do, ut rem accipiam, quia non
placet permutationem rerum emptionem esse, dubium
non est nasci civilem obligationem, in qua actione id
veniet, non ut reddas quod acceperis, sed ut dam-
neris mihi, quanti interest mea illud de quo convenit

as accipere; Vel si meum recipere velim, repetatur quod
‘datum est, quasi ob rem datura re non secuta’3, sed
si scyphos tibi dedi, ut Stichum mihi dares, periculo
meo Stichus erit ae tu dumtaxat culpam praestare

2 debes, 'esplioit.ua est articulus ille do ut des.’ 3 At 1
cum do ut facias*, si tale sit factum, quod locari
solet, puta ut tabulam pingas, pecunia data locatio
erit, sicut superiore casu emptio: si rem do5, non
erit locatio, sed nascetur ‘vel’ civilis actio in hoc quod

io mea interest 'vel ad repetendum condictio’5, quod si
tale est factum, quod Jocari non possit, puta ut ser-
vum manumittas, sive certum tempus adiectum est,
intra quod manumittatur idque, cum potuisset manu-
mitti, vivo servo transierit, sive finitum3 non fuit et
tantum temporis consumptum sit, ut potuerit debue-
ritque manumitti, condici ei potest vel praescriptis
verbis agi: quod his quae diximus convenit, sed si

85 dedi tibi servum, ut servum tuum manumitteres, et
manumisisti et is quem dedi evictus est, si seiens
dedi, de dolo in me, dandam actionem lulianus scri-

3 bit*, si ignorans, in factum 'civilem’0. Quod si
faciam ut des et posteaqnam feci, cessas dare, nulla

4 erit civilis actio, et ideo de dolo dabitur. Sed si
facio ut facias, haec species tractatus plures recipit,
uatn si pacti sumus, ut tu a meo debitore Cartha-
gine exigas, ego a tuo Romae, vel ut tu in meo, ego

40 in tuo solo aedificem, et ego 10 aedificavi et tu cessas,
in priorem speciem mandatum quodammodo inter-
venisse videtur, sine quo exigi pecunia alieno nomine
non potest: quamvis eniin et impendia sequantur,
S76, i tamen mutuum officium praestamus ct potest man-
datum ex paeto etiam naturam suam excedere (pos-
sum enim tibi mandare, ut et custodiam mihi prae-
stes et non plus impendas in exigendo quam decem);
et si eandem quantitatem impenderemus, nulla dubi-
tatio est. sin autem alter fcc.it, 11 ut et hic manda-
tum intervenisse videatur, quasi refundamus invicem

impcnBas: neque enim de re tua tibi mando, 'sed 576 e
'tutius erit et in insulis fabricandis et in debitoribus ’
‘exigendis praescriptis verbis dari actionem, quae actio
‘similis erit mandati actioni,, quemadmodum in snpe-
5 'rioribus casibus locationi et emptioui. Si ergo
'haec sunt, ubi dc faeiemlo ab utroque, convenit’13, et
in proposita quaestione idem diti potest et necessa-
rio sequitur, ut cius fiat condemnatio, quanti interest
mea servum habere quem manumisi, an deducendum ;o
erit, quod libertum babeo? sed hoc non potest
aestimari.

6 13 Ner atius libro primo responsorum Insulam
hoc modo, ut aliam insulam reficeres, vendidi, re-
spondit nullam esse venditionem, sed civili intentione
incerti agendum est'4.

7 Papinianus libro secundo quaestionum Si tibi
decem dedero, ut Stichum manumittas, et cessaveris,
confcstim agam praescriptis verbis, ut solvas quaiifi
mea interest: aut, si nihil interest, condicam tibi, ut is
decem reddas.

8 liucM libro vicesimo septimo quaestionum Si
dominus servum, cum furto 15 argueretur, quaestionis
habendae causa aestimatum dedisset neque de eo
compertum fuisset ct is non redderetur, eo nomine
civiliter agi posse, ‘licet aliquo easu servum reten-
turus esset:, qui traditum accepisset, potest enim re-
tinere servum, sive dominus pro eo pecuniam ele- jo
gisset sive in admisso deprehensus fuisset: tunc enim

et datam aestimationem reddi a domino oportere’5",
sed quaesitum est, qua actione pecunia l0. si eam do-
minus elegisset, peti posset, dixi, tametsi quod inter
eos ageretur verbis quoque stipulationis conclusum
non fuisset, si tamen lex contractus non lateret,
praescriptis verbis incerti et hic agi posse, nec videri
nudum pactum intervenisse, quotiens certa lege dari
probaretur.

9 Iiikm libro undecimo responsorum Ob eam cau- 2s
sara accepto liberatus, ut nomen Titii debitoris dele-

I garet, si fidem contractus nnn impleat, incerti actione
tenebitur, itaque indicis officio non vetus obligatio
restaurabitur, sed promissa praestabitur aut condem-
natio sequetur.

10 I avoles vs Ulmo tertio decimo epistularum Par-
tis tertiae usum fructum legavit: heredis bona ab eius se
creditoribus distracta sunt et pecuniam, quae ex
aestimatione partis tertiae fiebat, mulier accepit fruendi
causa et per ignorantiam stipulatio praetermissa est.
quaero, an ah herede mulieris pecuina, quae fruendi
causa data est, repeti possitj et qua actione, re-
spondi in factum actionem dari debere.

1 1 Pomponius libro trigesimo nono ad Quintum
Mucium Quia actionum non plenus numerus esset, is
ideo ‘plerumque’ 13 actiones in factura desiderantur, sed
et eas actiones, quae legibus proditae sunt, si lex
justa nc necessaria sit, supplet praetor in eo quod
legi deest: quod facit, in lege Aquilia reddendo ac-
tiones in factura accommodatas legi 18 Aquiliae, id-
que utilitas eius legis exigit.

12 Proculus libro undecimo epistularum 8i vir
uxori suae fundos vendidit et in venditione compre- 40
liensum est convenisse inter eos, si ca nupta ei esse
desisset ** ut eos fundos, si ipse vellet, fodent pretio 577, i
mulier transcriberet viro: in factum existimo indicium
esse reddendum idque et in aliis personis observandum.

13 Ulpianus libro trigesimo ad Sabinum Si tibi
rem vendendam certo pretio dedissem, ut, quo pluris
vendidisses, tibi haberes, placet neque mandati ne-
que pro socio esse actionem, sed in factura quasi 5
alio negotio gesto, quia et mandata gratuita esse de-
bent, et societas non videtur contracta in eo, qui te.
non admisit socium distractionis, sed sibi certum

(j) descendamus dett. (2) ‘ ’ luat. (Pokrowslty)

(3) ‘’ Just. ( Qradc.nwitz ) (4) faciat F (5) do om.

F (e) ‘ ’ luat. ( Haijmann ) (7) definitum Kr.

(8) cf. 2, 14, 7 § 2 (e) (Cuiacins) (io) exegi

vel tm Hanchkc (u) talia fc.rc insere: quod se aedi-

ficaturum recepit, alter non fecit, item aedificare coge-
tur qui non fecit (Mo .) (12) Just. ( Oradenunt e)

(13) citat Pomp. 19, 1, 6 § l (1 4) est dcl. F 5 (15) furti

dett. (ili) pecuniam F (17) ‘ ’ Iu.it. (Kr.) (is) lcp*

F (10) dedisset F (20) ‘’ Just. (Pernice)

VERBIS

293

XIX 6

571 7 1 pretium excepit. Iui i anus libro '«Edecimo digcs- 1
’ torum scribit, si tibi arcae meae dominium dedero,
nt insilia aedificata partem milii reddas, neque emp-
tionem esse, quia pretii loco partem rei. meae rcci-
r, io, neque mandatum, quia non est gratuitum, neque
io societatem , quia ucmo societatem contrahendo ici
suae dominus esse desinit. 6cd si puerum docendum
vel pecus pascendum tibi dedero vel puerum nutrien-
dum ita, ut. si pust certos annos venisset, pretium
inter nos communicaretur, abhorrere haec ab arca
eo quod hic dominus esse non desinit qui prius fuit:
competit igitur pro socio actio, sed si forte puerum
dominii tus fecero, idem se quod in area dicturum,
j3 quia dominium desinit ad primum dominum perti-
nere. quid ergo est? in factum putat actionem Si-
lianus dandam, ‘id est praescriptis verbis' ’. ergo si
quis arcae dominium non transui: erit, sed passus sit
te sic aedificare, ut communicaretur vel ipsa vel pre-
tium, erit societas, idcmqne et si partis areae domi- ■
nium transtulerit*, partis non. et eadem lege aedi- ■
ficare passus sit.

14 Idem libro quadragesimo primo ad Sabinum .
2n Qui servandarum mercium suarum causa alienas mer- 1 (II)
ces in mare proiccit, nulla tenetur actione: sed si
sine causa id fecisset, in factum, ‘si dolo, de dolo

1 tenetur’3. Sed et si servum quis alienum spolia-
verit isque frigore mortuus sit, de vestimentis quidem
furti agi poterit, de servo vero in factum agendum

2 ‘criminati poena adversus cura servata'4. Sed et si
calicem argenteum quis alienum in profundum ab-
jecerit damni dandi causa, non lucri faciendi, Pom-

-£ ponius libro septimo2'2 decimo ad Sabinum scripsit ne- :
que furti neque damni iniuriae actionem esse, in ■

3 factum tamen agendum. Si glans es arbore tua
in meum fundum cadat eamque ego immisso pecore ,
depascam : Aristo scribit non sibi occurrere legitimam ;
actionem, qua experiri possim nam neque ex lege |
duodecim tabularum de pastu pecoris (quia non in
tuo pascitur) neque de pauperie neque" de5 damni

i ui uri ac agi posse: in factum itaque, erit agendum,
ac 15 cIdem libro quadragesimo secundo ad Sabinum
Palent. , qui noverunt servos fugitivos alicubi celari,
indicare eos dominis ubi celentur: quae res non facit
eos fures, solent etiam mercedem huius rei accipere
et sic indicare, nec videtur illicitum esse hoc quod
datur, quare qui accepit, quia ob causam accepit
nec improbam causam, non timet condictionem, quod
si solutum quidem nihil est, sed pactio intercessit ob
£5 indicium , hoc est ut, si indicasset adpreheususque
esset fugitivus, certum aliquid daretur, videamus, an
possit agere, et quidem conventio ista non est. nuda,
ut quis dicat ex pacto actionem non oriri, sed habet
in se negotium aliquod: ergo civilis actio oriri po-
test, ‘id est praescriptis verbis’ '. ‘nisi si quis et in hac
specie de dolo actionem competere dicat, ubi dolus
aliquis arguatur’ 1

«0 18 Povpoxsus libro vicesimo secundo ad Sabinum

Permisisti mihi cretam eximere de agro tuo ita, ut
eum locum, unde, exemissem, replerem: exemi nec
repleo: quaesitum est, quam habeas actionem, ‘sed8
‘certum est civilem actionem incerti competere.’5 si
autem vendidisti cretam, ex vendito ages quod si
post exemptionem cretae replevero nec patieris me
cretam tollere tu", agam ad exhibendum, quia mea
478, i 1 facta est, cum voluntate tua exempta sit. Per-
misisti mihi, ut sererem in fundo tuo et fructus tol-
lerem: sevi nec pateris me fructus tollere, nullam !
luris civilis actionem esse Aristo ait: an in factum
dari debeat, deliberari posse: sed erit de dolo.

17 Ulpianus libro vicesimo octavo ad edictum

(I) * ’ iwsf. ( Gradcnwitz ) (2) trantulerit F (3) ‘ ’ Iu st

(Eisele) (4) ” Iust. (Lenel) (5) de dei. (6) innqe
47, 2, 48 § 1. 50, 14, 1 (t) Iust. (Pernice) (s) sedi

et Mo. (9) ” Iust. (Baymann) (10) Bgest p

(II) tolleretur F, tollere tum S (12) possit F (13) iunge

^ 5 (14) § 1 fin. Iust. (Segre et Gradcnwitz)

Si gratuitam tibi habitationem dede.ro, an commodati 579, 8
agere possim 12 ? et Vivianus ait posse: sed est tu-

1 tins praescriptis verbis agere13. Si margarita tibi
aestimata dedero, ut ant eadem mihi adierres aut
pretium eorum, deinde haec perierint ante venditio-
nem, cuius periculum sit? et ait Labeo, quod et
Pomponius scripsit, si quidem ego te venditor rogavi,
meum esse periculum: si tu me, tuum: Mtti neuter
nostrum, sed dumtaxat consensimus, teneri te hac-
tenus, ut dolum et culpam mihi praestes, actio au- io
tem ex hac causa utique erit praescriptis verbis.

2 Papinianus libro octavo quaestionum scripsit: si
‘rem tibi inspiciendam dedi et dicas te perdidisse, ita
‘demum mihi praescriptis verbis actio competit, si
‘ignorem ubi sit: nam si mihi liqueat apud te esse,

‘furti agere possum vel condicere vel ad exhibendum
‘agere’. 15 secundum haec, si eui inspiciendum dedi sive
ipsius causa sive utriusque, et dolum et culpam mihi
praestandam esse dico propter utilitatem, periculum is
non: si vero mei dumtaxat causa datum est, dolum

3 solum, quia prope depositum hoc accedit. lnSi,
cum unum bovem haberem et vicinus unum, pla-
cuerit inter nos, ut per denos dies ego ei et ille
milii bovem commodaremus, ut opus faceret, et apud
alterum bos periit, commodati non competit actio,
quia non fuit gratuitum commodatum, verum prae-

4 scriptis verbis agendum est. Si, cum mihi vesti- ;o
menta venderes, rogavero, ut. ea apud me relinquas,
ut peritioribus ostenderem, mox haec perierint vi
ignis aut alia maiore, periculum me minime praesta-
turum: ex quo apparet utique custodiam ad me per-

5 tinere. Si quis 17 sponsionis causa anulos acce-
perit nec reddit, ts victori, ‘praescriptis verbis actio in
eum competit’10: nec enim recipienda est Sabini opi-
nio, qui condici et furti agi ex hac causa putat:
quemadmodum enim rei nomine, cuius neque posses- se
sionem neque dominium victor habuit, aget furti?
plane si inhonesta causa sponsionis fuit, sui atiuli
dumtaxat repetitio erit.

18 Idem libro trigesimo ad edictum Si apud te
pecuniam deposuerim, ut dares Titio, si fugitivum
meum reduxisset, nec dederis, quia non reduxit: si
pecuniam mihi non reddas, melius est praescriptis
verbis agere: non enim ambo pecuniam ego et fugi-
tivarius deposuimus, ut quasi apud sequestrem sit so
depositum.

19 Idem libro trigesimo primo ad edictum Ro-
gasti me, ut tibi nummos mut.uos darem: ego cum
uou haberem, dedi tibi rem vendendam, nt pretio
utereris, si non vendidisti aut vendidisti quidem, pe-
cuniam autem non accepisti mutuam, tutius est ita
agere, ut Labeo, ait, praescriptis verbis, quasi nego-

1 tio quodam inter nos gesto proprii contractus. Si ss
praedium pro. te. obligavero, dei ude placuerit inter
nos, ut milii fidei ossorem praestares, ncc facias, me-
lius esse dico praescriptis verbis agi, nisi merces
intervenit: nam si intervenit, ex locato esse actionem.

20 Idem libro trigesimo secundo ad edictum Apud
Labeonem quaeritur, si tibi equos venales experien-
dos dedero, ut, si in triduo displicuissent, redderes,
tuque desultor in his cucurreris et viceris, deinde to
emere nolueris, au sit adversus te, ex vendito actio.

et puto verius esse praescriptis verbis agendum : nain
inter nos hoc actum, ut experimentum gratuitum
1 acciperes, Don nt etiam certares. Item apud Me-
lam quaeritur, si mulas20. tibi dedero ut. experiaris et, 57!), i
si placuissent, emeres, si displicuissent, ut in dies
singulos aliquid praestares, deinde mulae a grassa-
toribus fuerint ablatae intra dies experimenti, quid
esset praestandum, utrum pretium et merces21 an

(15) Iust. : pro his Ulpianus dederit verba Papiniani
quae extant 47, 2, 79 (Gradcnwitz) (lf.) $ 3 = Inst.
3| 24, 2 (17) qui p (ig) victi ins. secundum B

(19) Iust. (Gradenwitz) (20) mulam F* (21) et
merces dei. Mo. (22) octavo Lenel (23) possis Kisele

34

XIX 5 XX 1

294

DE PRAESCRIPTIS VERBIS

679,3 merces tantum, et ait Mela interesse, utrum emptio
iam erat contracta an futura, ut, si1 facta, pretium
5 petatur, si futura, merces petatur: sed non exprimit
de actionibus, puto autem, si quidem perfecta fuit
emptio, competere ex vendito actionem, si vero non-
dum perfecta esset, actionem talem qualem adversus
2 desultorem dari. Si, cum emere argentum velles,
vascularius ad te detulerit et reliquerit et, cum dis-
plicuisset tibi, servo tuo referendum dedisti et sine
dolu malo et culpa tua perierit, vascularii esse ,
detrimentum, quia eius quoque causa sit missum, j
io certe culpam eorum, quibus custodiendum perferen-
dunive dederis, praestare te oportere Labeo ait,
'et puto praescriptis verbis actionem in hoc com-
petere’ a.

2 1 3 Idem libro srcundo disputationum Quotiens
deficit actio vel exceptio, utilis actio vel exceptio
est.

22 Gaius libro decimo ad edictum provinciale Si
15 tibi polienda sarcicndave* vestimenta dederim, si qui-
dem «ratis hanc operam te suscipiente, mandati est
obligatio, si vero tnercede data aut constituta, loca-
tionis cuiiductionisque negutimn geritur, quod si ne-
que gratis hanc operam susceperis neque protinus
aut data aut constituta sit merces, sed eo animo ne-
gotium gestum fuerit, ut postea tantum mercedis no-
mine daretur, quantum inter nos statutura sit, place.t
quasi de novo negotio in factum dandum esse iudi-

30 cium, 'id est praescriptis verbis’1.

23 Alfenus libro tertio digestorum a Paulo epi-
tomatorum Duo secundum Tiberim cum ambularent,
alter eorum ei, qui secura ambulabat, rogatus anu-
lum ostendit, ut respiceret: illi excidit auulus et in
Tiberim devolutus est. respondit posse agi cum eo
in factum actione.

25 24 Africanus libro octavo quaestionum Titiii3

Sempronio triginta dedit pactique sunt, ut ex reditu
eius pecuniae tributum, quod Titius pendere deberet,
Sempronius praestaret computatis usuris semissibus,
quankiqiie minus tributorum nomine praestitum foret,
quam earum usurarum quantitas esset, ut id Titio
restitueret, quod amplius praestitum esset, id ex sorte
decederet, aut, si et sortem et usuras summa tribu- .
*o torum excessisset, id quod amplius esset Titius Sem- |

prouio praestaret: neque de ea re ulla stipulatio 579, ^
interposita est. Titius consulebat, id quod amplius
ex usuris Sempronius redegisset, quam tributorum
nomine praestitisset, qua actione ab eo consequi pos-
sit. respondit pecuniae quidem creditae usurae nisi
in stipulationem deductas nou deberi: verum in pro-
posito videDdum, ne non tam faencrata pecunia in-
tellegi debeat, quam quasi mandatum inter eos con-
tractum, nisi quod ultra semissem consecuturus esset: 3»
sed ne ipsius quidem sortis petitionem pecuniae cre-
ditae fuisse, quando, si Sempronius eam pecuniam
sine dolo malo vel amisisset vel vacuam5 habuisset,
dicendum nihil eum eo uomine praestare debuisse,

: quare0 tutius esse 'praescriptis verbis’1 * in factum ac-
tionem dari, praesertim cum illud quoque convenis-
' set, ut quod amplius praestitum esset., quam es usu-
ris redigeretur, sorti decederet: quod ipsum ius et ii
; eaiisam pecuniae creditae excedat.

2 ii MARCwms libro tertio regularum Si operas
fabriles quis7 servi vice mutua dedisset, ut totidem
reciperet, posse eum praescriptis verbis agere, sicuti
si paenulas dedisset, ut tunicas acciperet: nec esse
hoc contrarium, quod, si per errorem operae inde-
bitae datae sunt, ipsae repeti nou possunt, nam aliud 580, l
dando, ut aliud reddatur, obligari iure gentium pos-
sumus: quod autem indebitum datur, aut ipsum re-
peti debet aut tantundem ex eodem genere, quorum
neutro modo operae repeti possunt.

26 Pomponius libro vicesimo primo ad Sabinum

\ Si tibi scj'phOB dedi, ut eosdem milii redderes8, eom- a
; tnodati actio est: si, Ut pondus argenti redderes quam
' tum in illis esset, tantidem ponderis petitio est 'per
'actionem praescriptis verbis’ tam boni tamen argenti,
quam illi scyphi fuerunt: sed si ut vel hos scyphos
vel ut eiusdem ponderis argentum dares, convenit,
ediccndum est, 10*si quidem tua est electio, Ecyphos
*statim tuos fieri et te mihi dare posse aut scyphos
*aut argentum utrum malis: quod si mihi permissum
*est eligere, scyphos tuos non iieri, antequam dixero io
*me eos habere nolle.

27 111 *Quod kalendis [Ianuariis?] dari solet medicis
*et scaenicis, non est merces: itaque si quid in hisce
*ministeriis aliter fiat quam convenit, non ex locato,

*sed in factum actio dabitur.

«i.i LIBER VICESIMUS.

isi

DE PIGNORIBUS ET HYPOTHECIS ET QUAL1YSB,
EA CONTRAHANTUR ET DE PACTIS EORUM,

s 1 Papixiamjs libro undecimo responsorum Con-
ventio generalis in pignore dando bonorum vel postea
quaesitorum recepta est: in speciem autem alienae
rei collata conventione **, si non fuit ei qui pignuB
dabat debita, postea debitori dominio quaesito diffi-
cilius creditori, qui non ignoravit alienum, utilis actio

1 dabitur, sed facilior erit possidenti retentio. Servo
pignori dato peculium cius creditor citra convcntio-

10 nem specialiter super eo conceptam frustra distrahit,
nec interest, quando servus domino peculium adqui-

2 sierat. Cum praedium pignori daretur, nomina-

tirn, ut fructus quoque pignori essent, convenit, eos
'consumptos’13 bona fide emptor utili ServiaDa resti-

tuere non cogetur: pignoris etenim causam nec usu- 5S 1, E2
capione peremi placuit, quoniam quaestio piguoris
ab intentione dominii separatur: quod in fructibus

3 dissimile est, qui numquam debitoris fuerunt. Pacto
placuit, ut ad diem usuris nou solutis fructus hvpo- 15
thecarum usuris compensarentur fini 'legitimae usu-
rae’. quamvis exordio minores in stipulatum vene-
rint u, non esse tamen irritam couventionem placuit,
cum ad diem minore faeucre non soluto ‘legitimae’
maiores usurae stipulanti recte promitti potuerunt.

4 Cum praedium uxor viro donasset idque prae-
dium vir pignori dedisset, post divortium mulier pos-
sessionem praedii sui reciperavit et idem praedium
ob debitum 15 viri pignori dedit, in ea dumtaxat pe- 29
cunia recte pignus a muliere contractum apparuit,
quam offerre viro debuit meliore praedio facto, sci-
licet si maiores sumptus quam fructus fuissent, quos

(l) sit i?i3. Mo. (2) 0 lust. (Graden-wits) (3) iunge
10, 2, 49 (4) aareientave F (5) v aquam F (c) quae

F (7) qui F (8) reddesJ1 (9) idem ius. Fi 2 3

(10) l. 26 fin, et l. 27 omissa in F suppleta sunt secun-
dum B

(11) Pap. 1. *•>., 3; Sab. 4. *5. *9; Ed. 6...8. 10; Sab. 11.
13. 15. 16; Ed. *12. *U. 17...*27 ; Pap. 28—33; App. 34, 35. —
\ Bas. 25, 2. — Cf. Cod. 8, 14. 17. 35 (12) conventione

j F (13) '’ lust. ( Kremlow ) (11) venierint F

| (16) praedium ob idem debitum Mo.

DE PIGNORIBUS ET HYPOTHECIS

295

XX i

681,22 vir ex praedio percepit: etenim in ea quantitate pro-
prium mulier negotium gessisse, non alienum susce-
pisse videtur.

2 Idem libro tertio responsorum Fideiussor, qui
25 pignora vel hypothecas suscepit atque ita pecunias

solvit, si mandati agat vel cum eo agatur, exemplo
creditoris etiam culpam aestimari oportet, ceterum
iudioio, quod de pignore dato proponitur, conveniri
non potest. 1

3 Idem libro vicesimo quaestionum Si superatus
sit debitor, qui rem suam vindicabat, quod suam
non probaret, aeque servanda erit creditori actio

so Serviana probanti res2 in bonis eo tempore, quo pig-
nus contrahebatur, illius fuisse 3. sed et4 si victus sit
debitor vindicans hereditatem, index actionis Servia-
nae neglecta de hereditate dicta sententia pignoris
causam inspicere debebit, atquin aliud in legatis et
libertatibus dictum est, cum secundum cum, qui legi-
timam hereditatem vindicabat, sententia dicta est.
sed creditor non bene legatariis per omnia compara-
tur, cum legata quidem aliter valere non possunt,
t82,i quam si testamentum ratum esse constaret: enim-
vero fieri potest, ut et pignus recte sit acceptum nec
1 tamen ab eo lis bene instituta3. Per iniuriam
victus apud indicium rem quam petierat postea pig-
nori obligavit: nen plus habere creditor potest, quam
habet qui pignus dedit, ergo sumiuovebitur rei indi-
catae exceptione, tametsi maxime nullam propriam
5 qui vicit actionem e.xcercere possit: non enim quid
ille non habuit5, sed quid in ca re quae pignori data
est debitor habuerit, considerandum est.

4 ” Gajus libro singulari de formula hypothecaria
Contrahitur hypotheca per pactum conventum, eum
quis paciscatur, ut res eius propter aliquam obliga-
tionem sint hypothecae nomine obligatae: nec ad

»o rem pertinet, quibus iit verbis, siauti est et in his
obligationibus quae consensu contrahuntor, et ideo
et sine scriptura si convenit ut hypotheca7 git 'et
probari poterit”11, res obligata erit de qna conveniunt,
fiunt enim de his scripturae, ut quod actum est per
eas facilius probari poterit,8: et sine his autem valet
quod actum est, ‘si habeat probationem”11: sicut et
nuptiae sunt, dicet testationes in scriptis habitae non
sunt.’ s.

is 5 Marcianus lihro singulari ad formulam hypo-
thecariam lies hypothecae dari posse sciendum est
pro quacumque obligatione, sive mutua pecunia da-
tur sive dos, sive emptio vel venditio contrahatur vel
etiam locatio et conductio vel mandatum , et sive
pura est obligatio vel in diem vel sub condicione, et
sive in praesenti contractu sive etiam praecedat: sed
et futurae obligationis nomine dari possunt: sed et
20 non 10 solvendae eranis pecuniae causa, verum etiam
de parte, eius: et vel pro civili obligatione vel hono-
raria vel tantum naturali, sed et 11 in condicionali
obligatione non alias obligantur, nisi condicio exsti-

1 terit. Inter pignus autem et hypothecam tantum

2 nominis souus differt. Dare autem quis hypothe-
cam potest sive pro sua obligatione sive pro aliena.

6 Ulpianus libro septuagesimo tertio ad edictum
25 Obligatione generali rorum, quas quis habuit habit.u-

rusve sit, ea non continebuntur, quae verisimile est
quemqnam specialiter obligaturum non fuisse, ut puta
supellex, item vestis relinquenda est debitori, et ex
mancipiis quae in eo usu habebit, ut certum sit eum
pignori daturum non fuisse, proinde de ministeriis
eius perquam ci necessariis vel quae ad affectionem
eius pertineant

7 Paulus libro sexagesimo octavo ad edictum vel

so quae iu usum12 cottidianum habentur Serviana non
competit.

(!) iunge 3, s, 51 (2) rem B (3) comma enimvero.. .in-

stituta post illius fuiflHe ins. Kr. (4) o.t bis F (5) habeat
Mo. (e) = 22, 4, 4 (7) hypotheeae l. gem. (t) * > luat,
(Eisele) (B) possit l. gem. (9) lieet testatio sine scriptis
habita est l. gem.: ' ’ lust. (Grupe) (10) solum ins. Bal.

8 Ulpianus libro septuagesimo tertio ad. edictum 582,31
Denique concubinam filios naturales alumnos con-
stitit generali obligatione non contineri et si qua alia

sunt huiusmodi ministeria.

9 Gajus libro nono ad edictum provinciale Sed

et quod ad eas res, quas eo tempore, quo pacisce- 35
1 batur in bonis 13 habuit, idem observari debet. Quod
emptionem venditionemqne recipit, etiam pigneratio-
nem recipere potest.

10 Ulpianus libro septuagesimo tertio ad, edictum
14 Si debitor res suas duobus simul pignori obligaverit
ita, ut 15 utrique in solidum obligatae essent, singuli
in solidum adversus extraneos Serviana utentur: inter
ipsos autem si quaestio moveatur, possidentis melio- 40
rem esse condicionem 16 : dabitur enim possidenti haec
exceptio: ‘si non convenit, ut eadem res mihi quo-
que pignori esset’, si autem id actum fuerit, ut pro
partibus res obligarentur, utilem actionem ‘competere’ 5S3, 1
et inter ipsos et adversus extranees, per quam dimi-
diam partis possessionem 17 adprehcndant singuli.

11 Marcianus libro singulari ad formulam hypo-
thecariam Si is qui bona rei publicae iure admi-
nistrat mutuam pecuniam pro ea accipiat, potest rem

1 eius obligare. Si drtixgrpue facta sit et in fun- 5
dum aut in aedes aliquis inducatur, eo usque retinet
possessionem pignoris loco, donec illi pecunia solva-
tur, cum in usuras fructus percipiat aut locando aut
ipse percipiendo habitaudoque: itaque si amiserit pos-

2 sessionem, solet in factum actione uti lf. Usus fruc-
tus an possit pignori liypothecaeve dari, quaesitum
est, ‘sive dominus proprietatis convenerit sive ille qui
solum usum fructum habet’21, et scribit Papinianus 10
libro undecimo responsorum tuendum eueditorem et

si velit cum creditore proprietarius agere ‘non esse
ei ius uti frui invito se’, tali exceptione eum prae-
tor tuebitur: ‘si non inter creditorem et eum ad
‘quem usus fructus pertinet convenerit, ut usus fruc-
tus pignori sit’: nam et cura emptorem usus fructus
tuetor praetor, cur non et creditorem tuebitur? ‘ea-

3 dem ratione et debitori obicietur exceptio’25. lura
praediorum urbanorum pignori dari non possunt: ‘igi- ir»
tur neo convenire possunt17, ut hypothecae sinf.

12 Paulus libro sexagesimo octavo ad edictum
Sed au viae itineris actus aquae ductus pignoris con-
ventio locum habeat videndum esse Pomponius ait,
ut talis pactio fiat, ut, quamdiu pecunia soluta non
sit, eis servitutibus creditor utatur (scilicet si vici-
num fundum habeat) et, si intra diem certum pecu-
nia soluta non sit, vendere eas vicino liceat: quae sen- 29
tentia propter utilitatem contrahentium admittenda est.

13 M. 1 RCIANUS libro singultiri ad formulam hypo-
thecariam Grege pignori obligato quae postea nas-
cuntur tenentur: sed et si prioribus capitibus dece-
dentibus totus grex fuerit renovatus, pignori tene-

1 bitor. Statuliber quoque dari hypothecae poterit,

2 lieet condicione exsistente evanescat pignus. Cum
piguori rem pigneratam accipi posse placuerit, qua- 25
tenus utraque pecunia debetur, pignus secundo credi-
tori tenetur et tam exceptio quam actio utilis ci
danda est: quod si dominus solverit pecuniam , pig-
nus quoque peremitur. sed potest dubitari, nnmqnid
creditori nummorum solutorum nomine utilis actio
danda sit an non: quid enim, si res soluta fuerit, V

et verum est, quod Pomponius libro septimo ad
edictum scribit, si quidem pecuniam debet is, cuius
nomen pignori datum est, exacta ea creditorem20 se- 3«
cum pensatorum: si vero corpus is debuerit et sol-
vent, pignoris loco futurum apud secundum credi-

3 torem. Et in superficiariis legitime consistere cre-
ditor potest adversus quemlibet possessorem, sive
tantum paetum conventum de hypotheca intervenerit,

(ll) et dei. Bal. (12) ipsum F (13) dod ins. IVesfphal
(14) cf. 43, 33, 1 § 1 (15) ut om. F (ifi) JuJiamiB ait

suppi. Kr. (17) dimidias partes possessionis .ter. cum i. I § 1
(1R) iunge 1 3, 7, 33 (19) conveniri (det. possunt) Alo.:
{Peroni) (20) secundum tu.i. Buschke (21 ) * * Zust.

34*

XX 1

296

DE PIGNORIBUS

5 83, 33 sire etiam possessio tradita fuerit, deinde auiissa sit. 1
4 Etiamsi creditor iudicatum debitorem fecerit, hy-
potheca manet obligata, quia suas condiciones halet
se hypothecaria actio, id est si soluta est pecunia aut
satisfactum est, quibus cessantibus tenet, et si cum
defensore in personam egero, licet is mihi satisdederit et
damnatus sit, aeque hypotheca manet obligata, multo
magis ergo si in personam actum sit sive cum reollj sive
cum fidejussore sive cum utrisque pro parte, licet dam-
nati sint, hypotheca manet obligata nec per hoc vide-
tur satisfactum creditori, quod habet iudirati actionem.
40 5 Si sub condicione debiti nomine obligata sit hy-
potheca, dicendum est acte condicionem non recto
agi, cum nihil interim debeatur: ‘sed si sub condi-
‘clone debiti condicio venerit, rursus agere poterit'2,
sed si praesens sit debitum, hypotheca vero sub con-
dicione, et agatur ante condicionem hypothecaria,
verum quidem est pecuniam solutam non esse, sed
auferri hypothecam iniquum est: ideoque arbitrio
584, 1 indicis cautiones interponendae sunt ‘si condicio ex-
stiterit nec pecunia solvatur, restitui hypothecam, si
6 ‘in rerum natura sit’. Propter usuras quoque si
obligata sit hypotheca, usurae solvi debent: idem et
in poena dicemus.

14 Ulpianus libro septuagesimo tertio ad edictum
6 Quaesitum est, si nondum dies pensionis venit, an et

medio tempore persequi pignora permittendum sit.
et puto dandam pignoris persecutionem, quia interest

1 mea: et ita Celsus scribit. Ex quibus casibus
naturalis obligatio consistit, pignus perseverare con-
stitit.

15 Gaius libro singulari de formida hypothecaria
Et quae nondum sunt, futura tamen sunt, hypothe-
cae dari possunt, ut Ductus pendentes, partus an-

10 ciliae, fetus pecorum et ea quae3 * * nascuntur sint hy-
pothecae obligata: idque servandum est, sive dominus
fundi convenerit ‘aut de usu fructu aut de his quae
nascuntur'1 sive is, qui usum fructum habet, sicut
? lulianus scribit. Quod dicitur creditorem probare
debere, cum conveniebat, rem in bonis debitoris fuisse,
ad eam conventionem pertinet, quae specialiter facta
est, non ad illam, quae cottidie inseri solet cantioni-
bus, ut specialiter rebus hypothecae nemine dalia
15 cetera etiam bona 'teneantur debitoris, quae nunc
habet et quae postea adquisierit, perinde atque si

2 specialiter hae res fuissent obligatae. Qui res
suas iam obligaverint et alii secundo obligant credi-
tori, ut effugiant periculum, quod solent pati qui sae-
pius casrleiu res obligant, praedicere solent alii nulli
rem obligatam esse quam forte Lucio Titio, ut in id
quod excedit priorem obligationem res sit obligata,

20 ut sit pignori hypothecae ve id quod pluris est°: aut
solidum, cum primo debito liberata res fuerit, de
quo videndum est, utrum hoc ita se habeat, si et.*
conveniat, an et si simpliciter convenerit de eo quod
excedit ut sit hypothecae? ct solida res inesse eon-
veutioni videtur, cum a primo creditore fuerit libe-
rata, an adhuc pars? sed illud magis est, quod prius
diximus.

16 Marcianus libro singulari ad foi-tuulam hypo-
25 theeariam Si fundus hypothecae datus sit, deinde

1 alluvione, maior factus est, totus obligabitur. Si
uesciente domino res eius hypothecae data sit, deinde
postea dominus ratum habuerit, dicendum est hoc
ipsum7, quod ratum habet, voluisse eum retro re- ■
currere ratihabitionem ad illud tempus, quo convenit, f
voluntas autem fere eorum demum servabitur, qui et

2 pignori dare possunt. Si res hypothecae data
80 postea mutata fuerit, aeque hypothecaria actio com-
petit, veluti de domo data hypothecae et horto facta : 1
item si de loco convenit et domus facta sit: item de

3 loco dato, deinde vincis in eo positis. In vindi- 581»,
catione pignoris quaeritur, an rem, de qua actum

est, possideat is cum quo actum est. nam si non
possideat nec dolo fecerit quo minus possideat, ab-
solvi debet: si vero possideat ct aut pecuniam solvat
aut rem restituat, aeque absolvendus est: si ve.ro
neutrum horum faciat, condemnatio sequetur, sed si as
velit restituere nec possit (forte quod res abest et
longe est vel in provinciis), solet cautionibus res ex-
plicari: nam si caveret" se restituturum, absolvitur,
sin vero dolo 'quidem' desiit possidere, ‘summa autem
‘ope nisus non possit rem ipsam restituere'0, tanti con-
demnabitur, quanti actor in litem iuraverit, sicut in
ceteris in rem actionibus: nam si tanti condemnatus
esset, quantum deberetur, quid proderat in rem actio
cum et in personam agendo idem consequeretur? 40

4 Interdum etiam do fructibus arbitrari debet index,

Ut, ex quo lis inchoata sit, ex eo tempore ctiarn fruc-
tibus condemnet, quid enim si minoris sit praedium,
quam debetur? nam de antecedentibus fructibus nihil
potest pronuntiare, ‘nisi exstent et 10 res uon sufiicit'

0 Creditor hypothecam sibi per sententiam adiudi-
catam quemadmodum habiturus sit, quaeritur: nam 585, i
dominium eius vindicare non potest, sed hypotheca-
ria agere potest, et si exceptio obicictur a possessore
rei12 iudieatae, replicet: ‘si secundum me indicatum

6 non est’. Si pluris condemnatus sit debitor non
restituendo pignus, quam computatio sortis et usu-
rarum faciebat, an, si tantum solverit, quantum de-
bebat, exoneretur hypotheca? quod ego ‘quantum *
‘quidem ad suptilitatem legis et auctoritatem senten-
‘tiae' 13 non probo: semel enim causa transire videtur
ad condemnationem et inde pecunia deberi: ‘sed hu-
‘manius est uon amplius eum , quam quod re vera

7 ‘debet, dando hypothecam liberare' 13. Aliena res uti-
liter potest obligari sub condicione, si debitoris facta

8 fuerit. Si duo pariter de hypotheca paciscantur,
iu quautum quisque obligatam hypothecam habeat,
utrum pro quantitate debiti an pro partibus dimidiis, :<}
quaeritur. et magis est, ut pro quantitate debiti pig-
nus habeant obligatum, sed uterque, si cum posses-
sore agat, quemadmodum u? utrum de parte quisque
an de toto, quasi utrique in solidum res obligata, sit?
quod erit dicendum, si eodem die pignus ntrique da-
tum est separatim: sed si simul iiii et illi, si hoc
actum est, uterque recte in solidum aget, si minus,

9 unusquisque pro parte. Potest ita fieri pignoris 15
datio hypothecaeve, ut, si intra certum tempus non
sit soluta pecunia, iurc emptoris possideat rem ‘insto
‘pretio tunc aestimandam'10: hoc enim ea.su videtur
quodammodo condicionalis esse venditio, et ita divus
Severius et Antoninus rescripserunt.

17 Ulpianus libro quinto decimo ad edirtiim Vig-

noris persecutio in rem parit actionem creditori. _ w

18 Paulus libro nono decimo ad edictum Si ab
eo, qui Publiciana uti potuit, quia dominium non ha-
buit, pignori accepi, sic tuetur me per Servianam
praetor, quemadmodum debitorem per Publicianam,

19 Ulpianus libro vicesimo primo ad- edictum
Qui pignori plores res accepit, non cogitur unam 25
liberare nisi accepto universo quautum debetur.

20 l6lDFJ[ libro sexagesimo tertio ad edictum Cum
convenit, ut is, qui ad refectionem aedificii credidit,
de pensionibus iure pignoris ipse creditum recipiat,
etiam actiones utiles adversus inquilinos accipiet cau-
tionis exemplo, quam debitor creditori pignori dedit.

2 i Tdeii libro septuagesimo tertio ad. edictum Si »
inter colonum et procuratorem meum convenerit de
pignore vel ratam habente mc conventionem vel man-
dante, quasi inter mc et colonum meum convenisse

1 videatur17. Si debitor servum, quem a non domino

(i) iunge 13, 7, 17 (l°) cum conreo Kr. (2) c> lusi.

(Enneccerus) (3) et ea quae] sinmlatque Me. (4) ”

glossa (Afo.) (5) ut sit... est glossa {Kr.) (s) ita Mo.

(i) ipso Mo. (8) caverit Huschke (9) ‘ ' luat,

t zsi): § 3 fln. inde a sin vero lusi.? { Gradcnicit :)

(10) et dei. .F2 (n) lust. (Lenel) (12) re V

(13) ‘ ' lust. (Faber) (14) aget ins. Mo. (15) aesti-
mandum F; ‘ ' lust. (Faber) (16) iirnge 42, 5, 24 § 1
(17) videtur Mo.

ET HYPOTHECIS

297

XX 1

&65, 33 bona fide emerat et pigneravit, teneat, Scrvianac 1
locus est et, si adversus eum agat creditor, doli
replicatione exceptionem eiiuet: i-.t ita Iuli natis ais,
S5 2 et habet rationem. Quidquid pignori commodi sive
incommodi fortuito aeeessit, id ad debitorem pertinet.

3 Si res pignerata non restituatur, lis adversus pos-
sessorem erit aestimanda, sed utique aliter adversus
ipsum debitorem, aliter adversus quemvis possesso-
rem: nam adversus debitorem non pluris quam quanti
debet, quia non pluris interest, adversus ceteros pos-
sessores etiam pluris, et2 quod ntn piius debito con-
secutus creditor fuerit, restituere debet debitori pig-
neraticia actione.

5SG, l 22 Movxsnms libro septimo differentiarum Si
Titio, qui rem meam ignorante me creditori suo pig-
nori obligaverit, beres exstitero, ex postfacto pignus
'directo quidem’ non convalescit, 'sed utilis pignerati-
cia dabitur creditori'-1.

23 fnmi libro tertio regularum Creditor praedia
s sibi obligata ex causa pignoris locare recte poterit.

I Pignoris obligatio etiam inter absentes3 recte ex
contractu obligatur.

24 Idf.m libro quinto regularum In quorum fini-
bus emere quis prohibetur, pignus accipere non pro-
hibetur.

25 Idem libro octavo regularum Cum vitiose vel
inutiliter contractus pignoris intercedat, retentioni
locus non est, nec si bona creditoris ad fiscum per-
tineant.

so 26 Tee libro quarto responsorum Fideiussor im-
petravit a potestate, ut et ante quam solveret pig-
nora. ipse possideat quasi satisfacturus creditoribus,
ncc satisfecit: modo heros debitoris paratus est sol-
vere creditoribus: quadro, an pignora fideiussor resti-
tuere cogendus sit. Modestinus respondit cogendum

1 case. Pater Scio emancipato filio facile per-
suasit, ut, quia mutuam quantitatem acciperet a Rep-
is ticio creditore, chirographum perscriberet sua mauu

filius eius1, quod ipse impeditus esset scribere, sub
commemoratione domns ad filium pertinentis pignori
dandae: quaerebatur, an Scius inter cetera bona
etiam hanc domum iure optimo possidere pussit, cum
patris se hereditate abstinuerit, nec metuiri8 ex hoc
soio, quod mandante patre manu sua perscripsit6
instrumentum chirographi, cum neque consensum
suum accommodaverat7 patri aut signo suo aut alia
20 scriptura. Modestinus respondit: cum sua manu pig-
nori domum suam foturam Scius scripserat, cousuu-

2 sutu ei obligationi dedisse manifestum est. Lucius
Titius praedia ct mancipia quae in praediis erant
obligavit: heredes eius praediis inter se divisis illis
mancipiis defunctis alia substituerunt: creditor post- ■
ea, praedia eum mancipiis distraxit, quaeritur, an
ipsa mancipia, quae surit modo in praediis conati- !
tuta, 'hoc tat i ii hypothecis’ emptor vindicare recto.

25 possit. Modestinus respondit, si neque pignerata sunt
ipsa mancipia, neque- ex pigneratis ancillis nata, mi- I
nitne creditoribus obligata esse.

27 Marcellus libro quinto digestorum Servum, i
quem quis pignori dederat, ex levissima offensa vinxit, .
mox solvit, ct quia debito non satisfaciebat, creditor !
minoris servum vendidit: an aliqua actio creditori in I
30 debitorem constituenda sit, quia crediti ipsius actio ■
non sufficit ad id quod decst, persequendum? quid
si eum interfecisset aut elnse, asset? 'ubi quidem inter-
'fecissct, ad exhibendum tenetur: ubi autem eluscas- .
'set, quasi damni iniuriae dabimus actionem ad quan-
‘tmn interest, quod debilitando aut vinciendo perse- 1
'curionem pignoris exinanierit.’ 8 fingamus nullam cre-
diti nomine actionem esse, quia forte causa” cecide-
rat: non existimo indignam rem animadversione et

auxilio praetoris. Ulpianus notat: ei, ut creditori 580, ss
noceret, vinxit, tenebitur, si merentem, non tenebitur.

28 Paulus libro tertio quaestionum Si legati con-
dicionalis 10 relicti filio familias pater ab herede reni
propriam eius pignori accepit et mortuo patre vel
emancipato filio condicio legati exstiterit,, incipit filio
legatum deberi et neque pater potest pignus vindi-
care neque filius, qui nunc habere coepisset actio-
nem ree ex praecedente tempore potest quicquam
iuris liabcre in pignore, sicut in fideiussore. dicitur. 40

29 In esi libro quinio responsorum Paulus re- 587, i
spondit generalem quidem conventio nem sufficere ad
obligationem pignorum: sed ea, quae ex bonis de-
functi non fuerunt, sed postea ab herede eius ex alia

i causa adquisita sunt, vindicari non posse a credi-
1 tore testatoris. Si mancipia in causam pignoris
ceciderunt, ca quoque, quae ex his nnta sunt, eodem 5
iure habenda sunt. ”qnod tamen diximus etiam mi-
gmata teneri, sive specialiter dc his convenerit sive
non, ita procedit, si dominium eorum ad eum per-
1 venit qui obligavit vel heredem eius: ceterum si1*
apud alium dominum pepererint, non erunt obligata.

2 Domus pignori data exusta est eamque aream
emit Lucius Titius et exstruxit: quaesitum est de
iure pignoris. Paulus respondit pignoris persecutio-
nem perseverare et ideo ius soli superficiem secutam 1«
videri, ‘id est cura iure pignoris’11: sed bona fide14 *
possessores non alitor cogendos creditoribus aedificium
restituero, quam sumptus in exstructione erogat os;

3 'quatenus pretiosior res facta est’ ‘5, reciperent. Si
sciente et couseutiente domino servus, ut omnia bona
domini pignori obligata essent, conveuit, ipsum quo-
que qui cavit obligatum esse pignoris iure.

30 Idem libro sexto responsorum Periculum pig- u
noram nominis venditi ad emptorem pertinere, 15si
tamen probetur eas res obligatas fuisse.

31 Scaevola libro primo responsorum Lex vec-
tigali fundo dicta erat, ut, si pest17 certum temporis
vectigal solutum non esset, is fundus ad dominum
redeat: postea is fundus a possessore piguori datus
est: quaesitum est, an recte pignori datus est. re-
1 spondit, si pecunia intercessit, pignus esse. Item »
quaesiit, si, cum in exsolutione vectigalis tam debi-
tor quam creditor cessassent et propterea pronuntia-
tum esset fundum secundum legent domini esse, cuius
potior causa esset, respondit, si ut proponeretur vec-
tigali non soluto iure suo dominus usus esset, etiam
pignoris ius evanuisse.

32 Idf.m libro quinio responsorum Debitor pac-
tus est,, ut quaecumque in praedia piguori data in- as
ducta invecta importata ibi nata pa rata ve essent,
pignori essent: coram praediorum pars sine colonis
luit eaque actori suo colenda debitor ita’8 tradidit
obsignatis et servis culturae necessariis: quaeritur,
an ct. Rticlius vilicus et ceteri servi ad culturam missi
et Stichi vicarii obligati essent, respondit eos dum-
taxat, qui hoc animo a domino inducti essent, ut ibi
perpetuo essent, non temporis causa accommodaren-
tur **, obligatos.

o3 1 HYPiiOxmus libro octavo disputa tiotiuin Is 30
qui promisit tibi aut Titio soiutum quidem Titio re-
petere non potest, sed pignus ei datum et ante solu-
tionem recipit.

. 34 Scaevola hhro vicesimo septimo digestorum
Gum tabernam debitor creditori piguori dederit, qnae-
siuim est, utrum eo facto nihil egerit, an tabernae
appellatione merces, quae in ea erant, obligasse vi-
deatur20? et si eas merces per tempora distraxerit ct
alias comparaverit easque m eam tabernam intulerit as
et decesserit, an oinnia qnae ibi deprehenduntur cre-
ditor hypothecaria actione petere possit, cum ct mer-

(l) fuit Salviano (Lenel) (2) set i?2 (3) eonristit

quoniam absens ins. Mo. (4) filius ' Seius Best

(5) metuere dett. (6) perscripserit F 2 (7) accom-

modaverit F* (fi) <’ Iust. (Bonfmdr) (»’ oau=am

* l10) nomine i»s. Bal. (n) § 1 fm It, st. (Czyhlarz)

(12) si om. F fi3) ” lust. (Kuebier) (ii) bonae
fidei F* (15) < > lust. (Pernice) (tc) seqq. Jasi.
(Kr.) (17) per JlTo. (18) ita] interea Mo. (16) com-

modarentur Mo. (20) videantur F (21) c’ lusi,
(di Marso) (■>>) “ lust. (Fehr)

XX 1. 2

DE PIGNORIbUS ET HTFO^hbcIS

298

587,36 cium species mutatae sint et res aliae illatae? re-
spoDdit: ca, quae mortis tempore debitoris iu taberna
1 inventa sunt, pignori obligata esse videntur. Idem
quaesiit, cum epistula talis emissa sit: LViw tioaptrus
l7i agat oov Srjvagia n^rra-xdoia 7ia-gtxAXeu6t os y i d ' -
40 ‘fio. imTtjT, ii.V inolhjxr/V ?i :ap' iuov J.aSfZv ‘ cltiae yag
1 Sn xni e Taftigi a y.ai ot ftovl.ol ftov ovoerl

lxa7t''/oi'7ni fj ooi‘ xtxi ibo rvoyr u 07' ! d.vttgwnig tp. I-
‘orevoas’ 1 : an pignus contractum sit an vero ea epi-
stula nullius momenti sit, cum sine die et consule sit.
respondit, eum convenisse de pigDoribus videtur, non
idcirco obligationem pignorum cessare, quod dies et
588, i 2 consules additi vel tabulae signatae non sint. Ore- i
ditor pigriori accepit a debitore quidquid in bonis
habet habiturusve esset: quaesitum est, an corpora
pecuniae, quam idem debitor ab alio mutuam acce-
pit., eum in bonis eius facta sint, obligata creditori
pignoris(l) 2 esse coeperint, respondit coepisse.

35 Lauro libro primo pithanon a Paulo epitoma-
6 torum Si insula, quam tibi ex pacto convento licuit
vendere, combusta est, deinde a debitore3 suo resti-
tuta, idem in nova insula inris habes.

n4 * *

IN QUIBUS CAUSIS PIGNUS VEL HYPOTHECA
TACITE CONTRAHITUR s.

io 1 Papinianus libro decimo responsorum Sena-
tus consulto8 quod sub Marco imperatore factum :
eBt7 pignus insulae creditori datum, qui pecuniam ob ■
restitutionem aedificii exstruendi mutuam dedit, ad j
eum quoque pertinebit, qui redemptori domino man- '
dante nummos ministravit8.

2 Marcianis libro singulari ad formulam hypo-
16 thecuriam Pomponius libro quadragesimo variarum

lectionum scribit: non solum pro peusiouibus, sed et
si deteriorem habitationem fecerit culpa sua inquili-
nus, quo nomine ex locato cum eo erit actio, invecta
et illata pignori erunt obligata.

3 Ulpiauus libro septuagesimo tertio ad edictum
Si horreum fuit conductum vel devorsorium vel area,
tacitam conventionem de invectis illatis etiam in his

20 locum habere putat Neratius: quod verius est.

4 Neratius libro primo membranarum Eo iure
utimur, ut quao in praedia urbana inducta illata sunt
pignori esse credantur, quasi id tacite convenerit: in
l rusticis praediis contra observatur. Stabula quae
non sunt in continentibus aedificiis quorum praedio-
rum ea numero habenda sint, dubitari potest, et

25 quidem urbanorum sine dubio non sunt, cum a ce-
teris aedificiis separata sint: quod ad causam tamen
talis taciti pignoris pertinet, non multum ab urbanis
praediis differunt.

5 Marcianus libro singulari ad formulam hypo-
thecariam Pomponius libro tertio decimo variarum
lectionum scribit, si gratuitam habitationem conduc-
tor mihi praestiterit, invecta a me domino insulae

1 pigDori non esse. Item: illud, inquit, videndum9
30 est voluntate domini induci pignus ita posse, ut in

2 partem debiti sit obligatum. Si quis fideiubeat,
cum res illius a debitore pro quo fideiussit pignori
data sit, bellissime intellegitur hoc ipso, quod fide-
iubeat, quodammodo mandare res suas esse obliga-
tas. sane si postea sint eius res hypothecae datae,
non erunt obligatae.

6 Ulpianus libro septuagesimo tertio ad edictum
is Licet in praediis urbanis tacite solet conventum ac-

cipi. ut perinde teneantur invecta et inlata, ae si 588,»
specialiter convenisset, certe libertati huiusmedi pig-
nus non officit idque et Pomponius probat: ait enim
manumissioni non officere ob habitationem obligatum.

7 Pomponius libro tertio decimo ex variis lectio-
nibus Id praediis rusticis fructus qui ibi nascuntur
tacite intelleguntur pignori esse domino fundi locali,

1 etiamsi nominatim id non convenerit. Videndum «
est, ne non omnia illata vel inducta, sed ea sola,
qnae, ut ibi sint, illata fuerint, pignori sint: quod
magis est.

g Paulus libro secundo sententiarum Cum debi- 588, x
tor gratuita pecunia utatur, potest creditor de fruc-
tibus rei sibi pigneratae ad modum Tegitimum' usuras
retinere.

9 Idem libro singulari de officio praefecti vigi-
lum EbI differentia obligatorum propter pensionem
et eorum, quae, ex conventione manifestari 10 pignoris
nomine tenentur, quod manumittere mancipia obii- *
gata pignori uon possumus, inhabitantes autem manu-
mittimus, scilicet antequam pensionis nomine per-
eludamur11: tunc enim pignoris nomine retenta man-
cipia non liberabimus: et derisus Nerva iuris eon-
sultUH, qui per fenestram monstraverat ls servos deten-
tos ob pensionem liberari posse.

10 Scaevola libro sexto digestorum Tutoris heres
cum herede pupilli transactione facta, cum ex ea io
maiorem partem solvisset, in residuam quantitatem
pignus obligavit: quaesitum est, an in veterem con-
tractum iure res obligata esset, respondit secundum

ea quae proponerentur obligatam esse.

m!s

QUAE RES PIGNORI VEL HYPO'IS®CAE DATAE

OBLIGARI NON POSSUNT. ts

1 Marcianus libro singulari i ad formulam hypo-
thecariam Pupillus sine tutoris auctoritate hypothe-

1 eam dare non potest. 14 Si filius familias pro alio
rem peculiarem obligaverit vel servus, dicendum est?
eam non teneri, licet liberam peculii eui administra-
tionem habeant,: sicut nec donare eis conceditur:
non enim usquequaque habent liberam administra- ia
tionem. facti tamen est quaestio, si quaeratur, quo-
usque eis permissum videatur peculium administrare.

2 Eam rem, quam quis emere non potest, quia com-
mercium eius non est, iure pignoris _ accipere_ nqn
potest, ut divus Pius Claudio Saturnino rescripsit,
quid ergo, si praedium quis litigiosum pignori acce-
perit, an exceptione summovendus sit? et Oetavenus
putabat etiam in pignoribus locum habere exceptio-
nem: quod ait Scaevola libro tertio variarum 11 quaes- 25
tionnm procedere, ut in rebus mobilibus exceptio
locum habeat.

2 Gajus libro singulari de formula hypothecaria
Si alius pro muliere quae intercessit dederit hypo-
thecam, aut pro filio familias cui contra senatus con-
sultum creditum est, an his succurritur, quaeritur,
et in eo quidem, qui pro muliere obligavit rem suam,
facilius dicetur succurri ei, sicuti fideiussori huius
mulieris eadem datur exceptio, sed et in eo, qui pro so
filio familias rem suam obligavit, eadem dicenda erunt,
quae tractantur et in fidciussore eius.

3 Paulus libro tertio quaestionum Aristo Nera-
tio Prisco scripsit: etiamsi ita contractum sit, ut
antecedens dimitteretur, non aliter10 in ius pignoris
succedet, nisi convenerit, ut sibi eadem res esset

(l) id est: Mutuatus 6 te denarios quingentos rogavi te,

ne fidejussorem a me, sed pignus acciperes (probe enim

nosti tabernam servosque meos nulli nisi tibi obligatos
esse) et ut honesti viri fidem secutus es (2) pignoris
dei. Mo. (3) aere vel de ins. Mo.

(4) Sab. 2. *4. 5; Ed. *3. 6. 7; Pap. *i. s. 9; App. io. —

Bas. 25, 3. — Cf. Cod. 8, 15 (5) tacite contr. pignus

v. h, ind. F (6) consultum F (7) cf. 42, 5, 24 § 1

(8) administravit F2 (9) evidens Mo. (10) mani-
festa Pb (11) praecludantur dett., percludantur

Catkarinaeus (12) monstraverat] monstrando pu-

taverat Kr.

(13) Sali. 1.2; Pap. 3. 4. 5. — Bas. 25, 4. — Cf. Coi.
8, 17 (14) iunge 13, 7, 19 (15) variorum F (16) &Jter

ins. Mo.

QUAE RES PIGNORI

299

XX 3. 4

689,34 obligata: neque enim in ius primi succedere debet,

35 qui ipse nihil convenit de pignore: quo casu emp-
toris causa melior efficietur, denique si antiquior
creditor de pignore vendendo cum debitore pactum
interposuit, posterior autem creditor de distrahendo
omisit non per oblivionem, sed eum hoc. ageretur, ne
posset vendere, videamus, an dici possit huc usque
transire ad eura ius prioris, ut distrahere pignus huic
590,1 iiecat. quod admittendum existimo: saepe enim quod
quis ex sua persona non habet, hoc per extraneum
habere 1 potest.

4 Idem libro quinto responsorum Titius cum mu-
tuam pecuniam accipere vellet a Maevio, cavit ei et
quasdam res hypothecae nomine dare destinavit:
s deinde postquam quasdam ex his rebus vendidisset,
accepit pecuniam: quaesitum est, an. ct prius re35
venditae creditori teuereutur. respondit,, cum in po-
testate fuerit debitoris post cautionem interpositam
pecuniam non accipere, eo tempore pignoris obliga-
tionem contractam videri, quo pecunia. numerata est,
et ideo inspiciendum, quas res in bonis debitor nu-
meratae pecuniae tempore habuerit,
io 5 Idem libro quinto sententiarum Creditor, qui
sciens filium familias a parcute pignori accepit, rele-
gatur 3.

IV4

QUI POTIORES IN PIGNORE vTKj HYPOTHECA
HABEANTUR ET DE HJS QUI IN PRIORUM CRE-
35 D1TORUM LOCUM SUCCEDUNT.

1 Papinianus libro octavo quaestionum Qui do-
tem pro muliere promisit, pignus 'sive hypothecam'8 dc
restituenda sibi dote accepit: subsecuta deinde pro
parte numeratione maritus eandem rem pignori alii
dedit: mox residuae quantitatis numeratio impleta
est: quaerebatur de pignore, cum ex causa promis-
so sionis ad universae quantitatis exsolutionem qui do-
tem promisit compellitur, non utique solutionum ob-
servanda sunt tempora, sed dies contractae obliga-
tionis. nec probe dici in potestate cius esse, ne pe-
cuniam residuam redderet, ut minus dotata mulier ,
1 esse videatur. Alia causa est eius, qui pignus j
aeeepit ad eam summam, quam intra diem certum ,
nnmerassct, ac forte prius, quam numeraret, alii res ,
pignori data est.

35 2 Idem libro tertio responsorum Qui generaliter .

bona debitoris pignori accepit eo potior est, cui post-
ea praedium cx his bonis5 datur, quamvis ex cete-
ris pecuniam suam redigere possit, quod si ea con- '
ventio prioris fuit , ut ita demum cetera boria pig-
nori haberentur, si pecunia de his, quae.8 generaliter '
accepit, servari non potuisset, deliciente secunda con- ;
ventione secundus creditor in pignore postea dato '
30 non tam potior quam solus invenietur.

3 Idem libro vndeci.mo responsorum 7 Creditor
acceptis pignoribus (quae secunda conventione secun-
dus creditor accepit) novatione postea facta pignora
prioribus addidit, superioris temporis ordinem ma-
nere primo creditori placuit tamquam in suum locum 1

1 succedenti. Cum ex causa mandati praedium Titio,

35 cui negotium fuerat gestura, deberetur, priusquam ei

possessio traderetur, id pignori dedit: post traditam
possessionem idem praedium alii de-nuo pignori dedit,
prioris causam esse potiorem apparuit., si* non credi-
tor secundus pretium ei qui negotium gesserat sol-
visset: °verum in ea quantitate, quam solvisset eius-
que usuris potiorem fore constaret10, nisi forte prior
591,1 ei pecuniam offerat: quod si debitor aliunde pecu-

2 liiam solvisset, priorem praeferendum. Post divi-

sionem regionibus factam inter fratres convenit, ut, o.)l, 3
si frater agri portionem pro indiviso pignori datam
a creditore suo non liberasset, ex divisione quaesitae
partis partem dimidiam. alter distraheret, pignus in-
tellegi contractum existimavi, sed priorem, secundo
non esse potiorem, quoniam secundum pignus ad 5
eam partem directum videbatur, quam ultra .pariem
suam frater non consentiente socio non potuit obli-
gareu.

4 Pomponius libro trigesimo quinto ad Sabinum
Si debitor, antequam a priore creditore pignus libe-
raret, idem illud ob pecuniam creditam alii pignori
dedisset et, antequam utrique creditori solveret debi-
tum, rein aliam priori creditori vendiderat creditum-
que pensaverit cum pretio rei venditae, dicendum est io
perinde haberi debere, ac si priori creditori pecunia
soluta esset: nec enim interesse, solverit an peusa-
verit: et ideo posterioris creditoris causa est potior.

5 Ulpianus libro tertio disputationum. Interdum
posterior potior est priori, ut puta si in rem istam 13
conservandam impensum est quod sequens credidit:
veluti si navis fuit obligata et ad armandam eam 13 15
vel reficiendam ego credidero14:

6 Idem libro septuagesimo tertio ad edictum huius
enim pecunia salvam fecit totius pignoris causam,
quod poterit quis admittere ct si in cibaria nauta-
rum fuerit creditum, sine quibus navia salva perye-

1 nire non poterat. Item si quis in merces sibi
obligatas crediderit, vel ut salvae fiaDt vel ut naulum
exsolvatur, potentior15 erit, licet posterior sit: nam 20

2 ct ipsum naulum potentius 10 est. Tantundem di-
cetur, et si merces horreorum vel areae vel vecturae. 17
iuinentoruiii debetur: nam et hic potentior15 erit.

7 Idem libro tertio disputationum “Idemque est;
si ex nummis pupilli fuerit, res comparata, quare si
duorum pupillorum nummis fuerit re3 comparata,
ambo in pignus concurrent pro his portiouibus, quae
in pretium rei fuerint expensae, quod si res 18 nou in
totum ex nummis cuiusdam comparata est, erit con- 23
cursus utrinsque creditoris, id est et antiquioris et

1 eius cuius nummis comparata est. Si tibi quae
habiturus sum obligaverim et Titio specialiter fun-
dum, si in dominium meum pervenerit, mox domi-
nium eius adquisiero, putat Marcellus concurrere
utrumque creditorem et19 in pignore: non enim mul-
tum facit, quod de suo nummos debitor dederit,
quippe cum res ex nummis pigneratis empta non sit 30
pignerata ob hoc solum, quod pecunia pignerata erat.

b I dem libro septimo disputationum Si pignus
specialiter res publica acceperit, dicendum est prae-
ferri eam fisco debere, si postea fisco debitor obli-
gatus est., quia ct privati praeferuntur.

9 Africanus libro octavo quaestionum Qui bal-
neum ex calendis™ proximis conduxerat, pactus erat, 35
ut homo Eros pignori locatori esset, donec mercedes
solverentur: idem ante calendas Iulias eundem Ero-
tem alii ob pecuniam creditam pignori dedit, con-
sultus, an adversus hunc creditorem peteutem Ero-
tem locatorem praetor tueri deberet, respondit de-
bere: licet enim eo tempore homo pignori datus esset,
quo nondum quicquam pro conductione deberetur,
quoniam tamen iam tunc in ea causa Eros esse coe-
pisset, ut invito locatore ius pignoris in eo solvi non 40

1 posset, potiorem eius causam habendam. Am-
plius etiam sub condicione creditorem tuendum puta- 5 22, t
bat adversus eura, cui postea quicquam deberi coe-
perit, si modo non ea condicio sit, quae invito debi-

2 tore impleri nou possit. Sed et si heres ob ea
legata, quae sub condicione data erant, de pignore
rei suae convenisset et postea eadem ipsa pignora

(l) habere F- cum B, petere F1: fortasse scr com-

petere (21 r0.) (2) res dd. Mo. (3) idem (jim nCR

pigneri ab his aut fiduciae dari possunt: ex quo facto
sciens creditor deportatur Paulus 5, i, 1

(4) Sab. 4. s. 7...I2; EU. *6. 13. 14. *15; Pap. »2 *3

IG.,.20; App. 21. — Bas. 25, 5. — Cf. Cod. 8, is, '19 '

(3) pignori ins. F (e) non ins. Mo. contra B (7) pr.
= h 12 § 5 A t. (3) 55 Tuet. (Fehr) (5) § 1 fin. Iust.
[Fiselc) (10) constare Mo. (11 : obiigitri F (12) ipsam
edd. (13) rem ins. F‘, dei. F'2 * (l-l) iunge l. 5 et 7 yr.

(15) potior edd. (10) potius Mo. ' (n) vectura Kr.
(IS) rei F {19) et det. atd. (20) Iuliis ins. Augustinus

XX 4

300

QUI rOTIOKliS

t‘t'2. 4 ol) pecuniam creditam pignori dedit- ac post condicio |
5 legatorum exstitit, liic quoque tuendum cum, cui prius
3 pignus datum esset, existimavit. Titia praedium
alienum Titio pignori dedit, post Maevio: dei ude do-
mina eius pignoris facta marito suo in dotem aesti- '
matum dedit, si Titio soluta sit. pecunia, non ideo
magis Maevii pignus convalescere placebat, tunc enim
priore dimisso sequentis confirmatur pignus, cnui res
in bonis debitoris inveniatur: in proposito autem
io maritus emptoris loco est: atque ideo, quia neque |
tunc cum Maevio obligaretur neque cum Titio sol- i
veretur in bonis mulieris fuerit, nullum tempus ia- ■
veniri, 17110 pignus Maevii convalescere possit, haec \
tamen ita, si bona fide in dotem aestimatum prae- i
dium maritus accepit, id est si ignoravit Maevio obii- |
gatuin esse.

10 Ulpianus libro primo responsorum Si et i ure.
ic indicatum et pignus in causa judicati ei auctoritate

eius qui rubere potuit captum est, privilegiis tempo- !
ris fore putiorem heredem eius, in cuius persona
pignus constitutum est.

11 Gaius libro singulari de formula hypothecaria ‘
Potior est iu pignore, qui prius credidit pecuniam 'et
accepit hypothecam’ quamvis cum alio ante conve-
nerat, ut, si ab co pecuniam acceperit, sit res obli-
gata, 'licet ab hoc postea accepit’1»: poterat enim, licet

20 1 ante convenit, non accipere ab eo pecuniam. Vi-
deamus, an idem dicendum sit, si sub condicione sti-
pulatione facta hypotheca data sit, qua pendente
alius credidit pure ct accepit eandem hypothecam,
tunc deinde prioris1 stipulationis exsistat condicio,
ut potior sit qui postea credidisset, sed vereor, nam
hic aliud sit diccDdum: cum enim semel condicio ex-
stitit, perinde habetur, ac si illo tempore, quo stipu-
25 latio interposita est, sine condicione facta esset, quod

2 et melius est. Si colonus convenit, ut inducta in
fandum illuta ibi cata piguori essent, et antequam
inducat, alii rem hypothecae nomine obligaverit, tunc
delude eam in fundum induxerit, potior erit, qui spe-
cialiter pure accepit, quia non ex conventione priori
obligatur, sed ex eo quod inducta res e.st, quod pos-

3 terius factum est. Si de futura re convenerit, ut
hypothecae sit, si cuti est de partu, hoc quaeritur, an

so ancilia conventionis tempore in bonis fuit debitoris:
et in fructibus, si convenit ut sint pignori, aeque i
quaeritur, an fundus vel ius utendi fruendi conven-

4 tionis tempore fuerit debitoris. Si paratus est ,
posterior creditor priori creditori solvere quod ei de- !
Detur, videndum est, an competat ei hypothecaria
actio nolente priore creditore pecuniam accipere, et
dicimus priori creditori inutilem esse actionem, cum ■
per eum fiat, ne ci pecunia solvatur,

85 12 Marcianus libro singulari ad formulam hypo-

thecariam Creditor qui prior hypothecam accepit
sive possideat3 eam et alius vindicet hypothecaria ;
actione, exceptio priori utilis est ‘si non milii ante >
pignori hypothecae ve nomine sit res obligata’: sive
alio possidente prior creditor vindicet hypothecaria
actione et ille excipiat ‘si non convenit, ut sibi res
sit obligata', hic in modum supra velatum replicabit.

40 sed si cum alio possessore creditor secundus agat,
recte aget- et adiudicari ci poterit hypotheca, ut ta-
1 men prior cum eo agendo auferat ei rem, Si
quoniam non restituebat rem pigneratam possessor
condemnatus ‘ex praefatis modis' * litis aestimationem
exsolverit, an perinde secundo creditori teneatur, ac |
si soluta sit pecunia priori creditori, quaeritur, et
593, 1 2 recte puto hoc admittendum esse. Si primus, qui
sine hypotheca credidit, post secundum, qui utrurn-
que fecit, 6ipse hypothecam accepit, sine dubio pos- '
terior in hypotheca est: unde11 si in diem de hypo-
theca convenit, dubium non est, quin potior sit, licet

(l) <J Iust. (Fchr) (1*) ‘ ’ Iust. (Kr.) (2) priori F

(3) possidet Ft (l) <> Iust. ( Eisdc. ) (5) et ins. Mo.

(6) unde dei. Kr. (7) servetur] invertatur Mo. (8) l. 3

pr. h. t. (9) cum] S cum B, f« « » • F (io) solveret |

ante diem cum alio creditore pure de eadem re con- 593,5

3 venit. Si idem bis, id est ante secundum ct post
cum crediderit, in priore pecunia potior est secundo, b

4 in posteriore tortilis est. Si tecum de hypotheca
paciscatur debitor, deinde idem cum alio tua volun-
tate, secundus putior erit: pecunia autem soluta se-
cundo an rursus teneatur tibi, recte quaeritur, erit
autem facti quaestio agitanda, quid inter eos actum
sit, utrum, ut discedetur _ ab hypotheca in totum,
prior concessit creditur alii obligari hypothecam, an
ut ordo servetur"' et prior creditor secundo loCO eon-

5 sti tuatur. Papinianus libro undecimo respondit8, 10
si prior creditor postea novatione facta eadem pig-
nora cum1 aliis accepit, iu suum locum cum suc-
cedere: sed si secundus uou offerat pecuniam, posse
priorem vendere, ut primam tantum pecuniam ex-
pensam ferat, tiuu etiam quam postea credidit, et
quod superfluum ex anteriore credito accepit, hoc

G secundo restituat. Sciendum est secundo credi-
tori rem teneri etiam invito debitore tam iu suum
debitum quam in primi creditoris et in usuras suas i&
et quas primo creditori solvit: sed tamen usurarum,
quas creditori primo solvit, usuras non consequetur :
non enim negotium alterius gessit, sed magis suum,
ct ita Papinianus libro tertio responsorum scripsit,

1 et verum est. Si simpliciter convenisset secundus
creditor de hypotheca, ab omni possessore eam au-
ferre poterit praeter priorem creditorem ct qui ab eo
S emit. A Titio mutuatus pactus est cum illo, ut 20
ei praedium suum pignori hypothecaeve esset: deinde
mutuatus est pecuniam a Maevio et pactus est cum
co, ut, si Titio desierit praedium teneri, ci teneatur:
tertius deinde aliquis dat mutuam pecuniam tibi, ut
Titio solveres10, et paciscitur tccum, ut idem prae-
dium ei piguori hypothecaeve sit fit locum eius sub-
eat11: irum hic medius tertio12 potior est, qui pac-
tus est, ut Titio soluta pecunia impleatur condicio, ‘it-
et tertius de sua neglegentia queri debeat? sed ta-
men et hic tertius creditor secundo praeferendus est.

9 Si tertius creditor pignora sua distrahi permittit
ad hoc, ut- priori pecunia soluta in aliud pignus priori
succedat, successurum eum Papinianus libro unde-
cimo responsorum scripsit, et omnino secundus cre-
ditor nihil aliud iuris habet, nisi ut solvat priori et

10 loco eius succedat. Si priori hypotheca obligata
sit, nihil vero de venditione convenerit, posterior vero se
de hypotheca vendenda convenerit, verius est prio-
rem potiorem esse: nam et in pignore placet, si prior
convenerit de pignore, licet posteriori res tradatur,
adhuc potiorem esse priorem.

13 Paulus libro quinto ad Plautium Insulam tibi
vendidi et dixi prioris armi pensionem mihi, sequen-
tium tibi accessuram pignorum que ab inquilino da-
torum ius utruinque secuturum n. Nerva Proculus, se
nisi ad utram quo pensionem pignora sufficerent, itis
omnium pignorum primum ad me perlinere, quia
nihil aperte dictum esset, an communiter ex omni-
bus pignoribus summa pro rata servetur1*: si quid
superesset, ad te. Paulus: facti quaestio est, sed
verisimile est id actum, ut primam quamque15 pen-
sionem pignorum causa sequatur10.

14 Jdem libro quarto decimo ad Plautium Si non
dominuB duobus eandem rem diversis temporibus pig- 40
neravorit, prior potior est, quamvis, si a diversis non
dominis piguus accipiamus, possessor melior sit.

15 Idem libro sexagesimo octavo ad edictum Eliam 594 1
superficies in alieno solo posita pignori dari potest,

ita tamen 2 ut prior17 causa sit domini soli, si non
solvatur ei solarium.

16 Paulus libro tertio quaestionum Claudius Felix
eundem fundum tribus obligaverat, Eutvchianac pri- <
muni18, deinde Turboni, tertio loco alii creditori:

F1 (ll) subeant F (12) tertio dei. Mo. (13) c°n"
secuturum F- (14) quia, .. servetur delet Biccobono
(15) quoque F4 (16) sequetur F (17) polior F*
(is) et ins. F1

IN PIGNORE HABEANTUR

301

XX 4. 5

694,6/6 cum Eutychiana de jure suo 'doceret, superata apud
indicem a tertio creditore non provocaverat,2: Turbo
apud alium indicem victus appellaverat: quaerebatur,
utrum tertius creditor etiam Turbonem superare de-
beret, qui primam creditricem 3, an ea remota Turbo
tertium excluderet, plane cuin tertius creditor pri-
mum de sua pecunia dimisit, in locum eius substi-
10 tuitur in ea quantitate, quam superiori exsolvit: fue-
rant igitur qui dicerent hic quoque tertium credi-
torem putiorem esse debere, milii nequaquam hoc
iustum esse videbatur, pone primam creditricem iu-
dieio convenisse tertium creditorem ct exceptione
aiiove quo modo a tertio superatam: numquid ad-
versus Turbonem, qui secundo loco crediderat, ter-
tius creditor, qui primam vicit, exceptione4 rei indi-
catae uti potest? aut contra si post primum iudi-
15 cium, in quo prima creditrix superata est, a tertio
creditore, secundus creditor tertium optinucrit, po-
terit uti exceptione rei iudicatae adversus primam
creditricem? nullo modo, ut opinor, igitur nec ter-
tius creditur successit in eius locum quem exclusit,
nec inter alios res indicata alii prodesse aut uocere
solet, sed sine praeiudieio prioris sententiae totum
ius alii creditori integrum relinquitur.

20 17 Idem libro sexto responsorum Eum qui a de-

bitore suo praedium obligatum comparavit, eatenns
tuendum, quatenus ad priorem creditorem ex pretio
pecunia pervenit.

IS Scaevola libro primo responsorum Lucius
Titius pecuniam mutuam dedit sub usuris acceptis
pignoribus, eidemque debitori Maevius sub isdem pig-
noribus pecuniam dedit: quaero, an Titius non tan-
tum sortis et earum usurarum nomine, quae acces-
je serunt antequam Maevius crederet, sed etiam earum,
quae postea accesserunt5, potior esset, respondit
Lucium Titium in omne quod ei debetur potiorem
esse.

19 Idem libro quinto responsorum Mulier in do-
tem dedit marito praedium pigriori obligatum et testa-
mento maritum et liberos ex eo natos, item ex alio
heredes instituit: creditor cum posset heredes con-
venire idoneos, ad fundum venit: quaero, an, si ei

*o iustus possessor efferat, compellendus sit ius nominis
cedere, respondi posse videri non inir.stum postulare.

20 Thyphonteus libro octavo disputationum. Quae-
rebatur, si post primum contractum tuum, antennam
aliam pecuniam tu crederes, eidem debitori Scius
credidisset quinquaginta et hyperocham huius rei,
quae tibi pignori data esset, debitor obligasset, de-

»5 hinc tu eidem debitori crederes forte quadraginta:
quod plus est in pretio rei quam primo credidisti
utrum Scio obfi quinquaginta an tibi in quadraginta
cedcrct pignoris hyperocha7, finge Seium paratum
esse offerre tibi summam primo ordine creditam, dixi
consequens esse, ut Scius potior sit in eo quod am-
plius est in pignore, et oblata ab eo sumina primo
ordine credita usurarumque eius postponatur primus
40 creditor in summam, quam postea eidem debitori
credidit.

21 Scaevola libro vicesimo septimo digestorum
Titius Sciae oh summam, qua ex tutela ei condem-

erat, obligavit pigneri omnia bona sua quae
>9a,i habebat quaeque habituras esset: postea mutuatus a
fisco pecuniam pignori ei res suas omnes obligavit:
et mtnlit Seiae partem debiti et reliquam summam
novatione facta eirlera promisit, iu qua obligatione
similiter ut supra de pignore convenit, quaesitum
est, an Seia praeferenda sit fisco et in iliis rebus,
quus litius tempore prioris obligationis habuit, item
s in lus rebus, quas post priorem obligationem adqui-
siit, donec universum debitum suum consequatur.

respondit nihil proponi, cur non sit praeferenda. 595,6
1 Negotiatori marmorum creditur® sub pignore la-
pidum, quorum pretia venditores ex pecunia credi-
toris acceperant: idem debitor conductor horreorum
Caesaris fuit, ob quorum pensiones aliquot annis non
solutas procurator exactioni praepositus ad lapidum
venditionem officium suum extendit: quaesitum est,
an iure pignoris eos creditor retinere possit, respou- io
dit secundum ea quae proponerentur 6 posse.

y io

DE DISTRACTIONE PIGNORUM ET" HYPO-
THECARUM.

1 Papinianus libro vicesimo sexto quaestionum
Creditor qui praedia pignori accepit et post alium
creditorem, qui pignorum conventionem ad bona de-
bitoris contulit, ipse quoque simile pactum bonorum 15
ob alium aut eundem contractum interposuit, ante
secundum creditorem dimissum nullo iure cetera bona
titulo pignoris vendidit, sed ob eam rem in perso-
nam actio contra cura creditori, qui pignora sua re-

'■ quirit, non competit nec utilis danda est: nec furti
< rerum mobilium gratia recte convenietur, quia pro-
priam causam ordinis errore ductus perseeutus vide-
tur, praesertim cum alter caeditor furto possessio-
nem, quae non fuit apud eum, non amiserit, ad ex- 20
hibernlum quoque frustra litem excipiet, quia neque
possidet neque dolo fecit, uL desineret possidere, se-
quitur, ut secundus creditor possessores interpellare
debeat.

2 Idem libro sec-undoresponsorumTidemesor'11 con-
ventus officio indicis adsecutus est, ut emptionis titulo
praedium credituri pignori datum susciperet: nihilo
minus alteri creditori, qui postea sub eodem pignore 25
contraxit, offerendae pecuniae, quam “fidejussori 12 de-
pendit, cum usuris medii temporis facultas erit: nam
huiusmodi venditio transferendi pignoris causa ne-
cessitate iuris fieri solet.

3 Idem libro tertio responsorum Cum prior cre-
ditor pignus iure conventionis vendidit, secundo cre-
ditori non superesse. ius offerendae pecuniae convenit.

1 Si tamen debitor non interveniente creditore pig- 30
nus vendiderit eiusque pretium priori creditori sol-
verit, emptori poterit offerri quod ad 13 alium credito-
rem de nummis eius pervenit et usurae medii tem-
poris: nihil enim interest, debitor pignus datum ven-
didit an denuo pignori obliget.

4 Idem libro undecimo responsorum Cum solven-
dae pecuniae dies pacto profertur *4, convenisse vide-
tur, ne prius vendendi pignoris potestas exerceatur.

5 Marcianus libro singulari ad formulam hypo- 35
thecariam Cum secundus creditor oblata priori pe-
cunia in locum eius successerit, venditionem ob pe-

1 cuidam solutam et creditum recte facit. Si se-
cundus creditor vel fideiussor soluta pecunia pignora
susceperint, recte eis offertur, quamvis emptionis
titulo ea tenuerunt.

6 Modestinus libro octavo regularum Cum pos-
terior creditor a priore pignus emit, non tara adqui- 506, 1
rendi dominii quam servandi pignoris sui causa in-
tellegitur pecuniam dedisse et ideo offerri ei a debi-
tore potest.

7 Marcianus libro singulari ad formulam hypo-
thecariam Si creditor pignus 'vel hypothecam’18 ven-
diderit hoc pacto, ut liceat sibi reddere pecuniam et
pignus reciperare: an, si paratus sit debitor reddere 5
pecuniam, consequi id possit? et Iulianus 15 libro un-
decimo digestorum scribit recte quidem distractum
esse pignus, ceterum agi posse eum creditore, ut, si

(1) non ins. Cuiacius (2) provocaruerat F (3) ex-
pulerat »«. F 1 (4) exceptionem F (e) postea-

cesserunt F (c) seiob F\ eio Fl (7) pignoris
hyperocha dei. Mo. (s) creditor F fu) propo-
nentur F re

(10) Sab.s. 7 ; Ed. *6. 8; Fap. *l. *2. *3. *4. D...13 ; App-
ii- — Fas. 25, 7. — Cf. Cnd. 8, 28 (il) vel ind. F
(12) ° lust. (Eisele) (13) ad bis F fu) confertur
F2 (15) cf. 13, 7, 13 pr. (16) ' ’ lust. ( Fehr )

35

p

XX 5. G

PE DISTRACTIONE PIGNORUM

302

696,7 fluas actiones habeat, eas cedat (loliiiori. lused quod
Julianus scribit in pignore, idem et circa hypothecam

1 est. Illud inspiciendum est, an liceat debitori, si
hypotheca venierit, pecunia soluta eam reeiperare.
et si quidem ita venierit, ut, si intra certum tempus

io a debitore pecunia soluta fuerit, emptio rescindatur,
intra illud tempus pecunia soluta recipit hypothe-
cam: si vero tempus praeteriit aut si non eo pacto
res venierit, non potest rescindi venditio, nisi minor
sit annis viginti quinque debitor aut pupillus aut rei
publicae causa absens vel in aliqua earum causarum

2 erit, ex quibus edicto succurritur. Quaeritur, si
pactum sit a creditore, ne liceat debitori hypothecam

is vendere vel pignus, quid iuris sit, et an pactio nulla
sit talis, quasi contra ius sit posita, ideoque veniri1
possit, et certum est nullam esse2 venditionem, ut
pactioni stetur3 *.

8 Modestinus libro quarto regularum Creditoris
arbitrio permittitur ex pignoribus sibi obligatis qui-
bus velit distractis ad suum commodum pervenire.

9 Paulus libro tertio quaestionum Quaesitum est,
20 si creditor ab emptore pignoris pretium servare non

potuisset, an debitor liberatus esset, putavi, si nulla
culpa imputari creditori possit, manere debitorem
obligatum, quia ex necessitate facta vcuditio non
1 liberat debitorem nisi pecunia percepta. Pompo-
nius autem lectionum libro secundo ita scripsit: quod
in pignoribus dandis adici solet, ut, quo minus pig-
nus venisset, reliquum debitor redderet, supervacuum
est, quia ipso iure ita se res habet etiam non ad-
iecto eo.

25 10 Idem libro sexto responsorum Etsi is, qui

lege pignoris emit, ob evictionem rei redire ad ven-
ditorem non potest, tamen non esse audiendum cre-
ditorem qui fundum vendidit, ei velit eiusdem rei ex
alia causa quaestionem movere.

11 Scaevo.’, a libro primo responsorum ‘Arbiter
dividendae hereditatis cum corpora hereditaria divi-
sisset, nomina quoque communium debitorum sepa-

jo ratim singulis in solidum adsignavit: quaesitum csfc,
an debitoribus cessantibus pro solido pignus vendere
quisque potest, respondi posse.

12 Thypiioninus libro octavo disputationum Re-
scriptum est ab imperatore libellos agente Papiniano
creditorem a debitore pignus emere posse, quia in
1 dominio manet debitoris5 *. Si aliena res pignori

s5 data fuerit ct creditor eam vendiderit, videamus, an
pretium quod percepit creditor liberet debitorem per-
sonali actione pecuniae creditae, quod vere respon-
deretur, si ea lege vendidit, ne, evictionis nomine
obligaretur, quia ex contractu et qualiquali obliga-
tione a debitore interposita, certe ex occasione eius
redactum id pretium aequius proficeret debitori, quam
creditoris lucro cederet. <sed quantum quidem ad cre-
ditorem debitor liberatur: quantum vero ad dominum
*o ‘rei, si necdum pignus evictum est, vel ad emptorem
'post evictionem ipsi1' debitor utili actione tenetur,
<ne ex aliena iaetura sibi lucrum ad qui rati' 7 nam ct si
maiores fructus forte petens a possessore creditor
abstulit, universos in quantitatem debitam accepto
597, i ferre debebit: et cum per iniuriam iudicis domino
rem, quae debitoris non fuisset, abstulisset creditor
quasi obligatam sibi, et quaereretur, an soluto debito
restitui eam oporteret debitori, Scaevola noster resti-
tuendam probavit, quod si non ita vendidit, ut cer-
tum sit omnimodo apud eum pretium remansurum,
verum obligatus est ad id restituendum, arbitror in-
tt terim quidem nihil a debitore peti posse, sed in sus-
penso haberi liberationem: verum si actione ex empto

conventus praestitisset creditor emptori, debitum per- 597 c
sequi eum a debitore posse, quia apparuit non esse ‘ ’
liberatum *.

13 Paulus libro primo decretorum Creditor, qui
iure suo pignus distrahit, ius suum cedere debet et,
si pignus possidet, tradere utique debet possessionem.

14 Scaevola libro sexto digestorum ® Arbitri 10
divirtundae hereditatis inter heredes cum corpora he-
reditaria divisissent, nomina quoque communium de-
bitorum separatim diversa10 singulis in solidum ad-
signaverunt. quaesitum est, an unusquisque eorum,
debitore sibi addicto cessante in solutione, pro solido 11
pignus sub eo nomine obligatum vendere possit, re-
spondit potuisse.

VI 15 15

QUIBUS MODIS PIGNUS TffiL FYPOTHECA
SOLVITUR13.

1 Papinianus libro undecimo responsorum Debi-
toris absentis amicus negotia gessit ct pignora citra
emptionem pecunia sua liberavit: ius pristinum do-
mino restitutnm videtur, igitur qui negotium gessit,
utilem Serviamini dari sibi" non recte desiderabit: si

1 tamen possideat, exceptione doli defenditur. Cum 20
venditor numerata sibi parte pretii praedium quod
venierat pigpori accepisset ac postea residuum pre-
tium emptori litteris ad eum missis dunasset, eoque 14
defuncto donationem 'quibusdam modis* 15 inutilem esse
constabat, iure pignoris fiscum frustra petere prae-
dium, qui successerat in locum venditoris, apparuit,
cuius pignoris solutum esse pactum prima voluntate
donationis constabat, quoniam iuutilem pecuniae do- 25
nationem lex facit, cui non est locus in pignore libe-

2 rando. Defensor absentis cautionem iudicatum
solvi praestitit: in dominum indicio postea translato
‘fideiussores* ob rem iudicatam quos defensor dedit
non tenebuntur nec pignora quae dederunt.

2 (tAius libro nono ad edictum provinciale Si
creditor Servi an a actione pignus a possessore petie-
rit et possessor litis aestimationem obtulerit et ab eo
debitor rem vindicet, hion aliter hoc facere concede- 30
tur, nisi prius ei debitum offerat*18.

3 Ulpianus libro octavo disputationum Si res
distracta fuerit sio, nisi intra certum diem meliorem
condicionem invenisset, fueritque tradita ct forte emp-
tor, antequam melior condicio offerretur, hanc rem
pignori dedisset, Marcellus libro quinto digestorum
ait17 fiuiri pignus, si melior condicio fuerit allata,
quamquam, ubi sic res distracta est, nisi emptori 35
displicuisset, pignus finiri non putet.

4 Idem libro septuagesimo tertio ad edictum Si
debitor, cuius res pignori obligatae erant, servum
quem emerat redhibuerit, an desinat Servianae locus
esse? et magis est, ne desinat, nisi ex voluntate

1 creditoris hoc factum est. Si in venditione pig-
noris consenserit creditor vel ut debitor hanc rem
permutet vel donet vel in dotem det, dicendum erit 10
pignus liberari, nisi salva causa pignoris sui consen-
sit vel venditioni vel ectcris: nam solent multi salva
causa pignoris sui consentire, sed 18 si ipse vendiderit
creditor, sic tamen venditionem fecit, ne discederet a 598, 1
pignore, nisi ei satisfiat, dicendum erit exceptionem

ei non nocere, sed et si non concesserat pignus ve-
numdari, sed ratam habuit venditionem, idem erit

2 probandum. Belle quaeritur, si forte venditio rei
specialiter obligatae non valeat, au nocere haec res
creditori debeat quod consensit, ut puta si qua ratio 5

(l) venire F* (2) nec impediendam esse ins. Mo.

contra B (3) idem B: fuerit si pactum sit, creditori

ne liceat fiduciam vendere, quid ... possit, et certum

est ntdlam esse, venditioni ut stetur (Kr.) (4) cf.

I. 14 h. t. (5) Pap. 1. III resp. Creditor a debitore

pignus recte emit Vat., ubi sequuntur alia (6) ipse

F2, ipsius Mo. (T) '* lust. ( Riccobono ) (s) iunge

13, 7, 23 (o) cf. 1. 11 h. t. (10) diversa recte cm.

1 . 11 (ll) solvendo F (ll“) pr. fin. lust. ( Fehr )

(12) Sab. 2. 3. 5. 7. s; Ed, *4. *c. 9; Pap. *l, 10...13; App.

14. 15. — Bas. 25, 8 (13) vel non add. ind. F (h) eo-
que] eo Mo. (15) “* lust. ( Savigny ) (16) '* lust.

{ Kalb ) (17) cf. 18, 2, 4 § 3 (18) et ins. F 2

QUIBUS MODIS PIGNUS

XX 0

303

598, 6 iuris venditionem impediat? dicendum est pignus
valere.

5 Masvianus libro singulari ad formulam hypo-
thecariam Solvitur hypotheca et si ab ea discedatur
aut paciscatur creditor, ne pecuniam petat: nisi si1
quis dicat paetum interpositum esse, ut a persona
non petatur, et quid si lior, actum sit, cum iurte
alius hypothecam possidebit? sed cum pactum con-
io ventam exceptionem perpetuam pariat, eadem et in

hoc casu possunt dici, ut et ab hypotheca discedatur.

1 Si paciscatur creditor, ne intra annum pecuniam
petat, intellegitur de hypotheca quoque idem paetus

2 esse. Si convenerit, ut pro hypotheca fidciussor
daretur, et datus sit, satisfactum videbitur, ut hypo-
theca liberetur, aliud est, si ius obligationis vendi-
derit creditor et pecuniam acceperit: tunc enim ma-
nent omnes obligationes integrae, quia pretii loco id

15 3 accipitur, non solutionis nomine. Satisfactum esso
creditori intellegitur etsi iusiuvanduri delatum datum
est hypothecae "non esse rem obligatam.

6 Ulptaxus libro septuagesimo tertio ad edictum
Item liberatur pignus, sive solutum est debitum sive
eo nomine satisfactum est. sed et si tempore finitum
pignus est, idem dicere debemus, vel si qua ratione
1 obligatio eius finita est. Qui paratus est solvere,

2o merito pignus videtur liberasse: qui vero nem sol-
vere, sed satisfacere paratus est, in diversa causa
est. ergo satisfecisse prodest, quia sibi imputare de-
bet creditor, qui satisfactionem admisit vice solutio-
nis: at qui non admittit satisfactionem, sed aolutio-
'l nem desiderat, culpandus non est. Iu satisdatione
autem non utimur Atilieini sententia, qui putabat, si
satisdetur alicui certae* pecuniae, recedere cum a
pignoribus debere.

25 7 O-ATUS libro singulari ad formulam hypotheca-

rium Si consensit venditioni creditor, liberatur hypo-
theca: sed in his pupilli consensus nou debet aliter
ratus haberi, quam si praesente3 *. tutore auctore con-
senserit aut etiam ipse tutor, ‘scilicet si commodum
‘aliquid vel satis ei fieri exeo index aestimaverit51.

1 Videbimus, si procurator omnium bonorum con-
sensit vel servus actor, eui et solvi potest ‘et in id

so praepositus est>5, an teneat consensus eorum, et di-
ecndurn est ‘nou posse, nisi specialiter hoc eis man-

2 datum est' 5. Sed si cum debitoris procuratore- con-
venit. ne sit res obligata, dicentium est id debitori
per doli exceptionem prodesse: cum autem cura servo
eius convenerit, per ipsam paeti exceptionem con-

3 venti6 debet. Si convenit de parte pro indiviso
alienanda, si certa res1 est quae venit, potest diei de
reliqua parte ab initio s agi oportere nec obstat9 ex-

35 -1 eeptio. Illud tenendum est, si quis communis rei
partem pro indiviso dederit hypothecae, divisione facta
eum socio non utique eam partem creditori obliga-
tam esse, quae ei obtingit qui pignori dedit, sed
utri usque pars pro indiviso pro parte dimidia mane-
bit obligata.

8 AIm;ciasvs libro singulari, ad formulam hypo-
thecariam Sicut re corporali extincta, ita ct usu
1 fructu exstincto pignus liypcthecavc perit. Crc-

40 ditor ne pignori hypothecaeve sit res, pacisci potest:
... et si h(ireili paetus fuerit, ei quoque proderit
oht, i pactura, cui restituit hereditatem ex senatus consulto
-. vrebelliano. Si procurator debitoris in rem suam 10
sit, non puto dubitari debere, quin pactum noceat
creditori, ltemque si a parte creditoris procurator in
rem suam «stiterit, paciscendo inutilem sibi faciet
hypothecariam actionem, in tantum, ut putem recte
dici et dominis litis hoc casu nocere lianc exeeptio-
5 3 nem. Si convenerit, ne pars dimidia pro indiviso
pignori 8i i, quaecumque fundi eius pars a quolibet

i 4 possessore petatur, dimidia non recte petetur. Si 609, 5
i plure* dederint pro indiviso et cum uno creditor pa-
ciscatur, dc hypothecae sit, deinde ab eo petat,
etiamsi hic cum quo pactus est solidum fundum pos-
sideat, pro indiviso 11 quia de parte convenisset, non

5 repellit cum a toto. An pacisci possint filius fa-
milias et servus, ne res pignori sit, quam peculiariter
‘hypothecam51- acceperint ‘et habent liberam admi- to
lustrationem5 l:i, videamus, an quemadmodum donare
non possunt, ita nec pacisci ne. pignori sit possint.

‘sed dicendum est, ut concedere possint, scilicet si

6 pretium pro pactione accipiant, quasi vendant.55 Si
voluntate creditoris fundus alienatus est, inverecunde
applicari sibi eum creditor desiderat, si tamen effec-
tus sit secutus venditionis: nam si nou venierit, non
est satis ad repellendum creditorem, quod valuit ve- 15

7 nire. Supervacuum est quaerere agrum specia-
liter hypothecae datum permissu creditoris venisse,
si ipso debitor rem possideat: nisi quod potest fieri,
ut debitor permissu creditoris vendiderit, deinde post-
ea bona fide redemerit ab eodem vel ab alio, ad
quem per successionem ea res pertinere, coepisset,
aut si ipse debitor emptori heres exstiterit: verum-
tamen cum pecunia soluta non sit, doli mali suspicio
inerit translata ad praesens tempus, ut possit credi- 20

8 tor replicationem doli mali obiccrc. Illud videa-
mus, si Titius debitor voluntate creditoris sui vendi-
derit Maevio vel ei, a quo Maevius emerit, ct postea
Maevius Titio heres exstiterit et creditor ab co pe-
tat, quid iuris sit. sed iniquum est auferri ei rem a
creditore, qni non successionis iure, sed alio modo
rem naetus est. potest tamen dici, cum Titii dolus
iri rc versaretur, ne creditor a possessore, pecuniam

9 recipiat, iniquissimum esse ludificari cutn. Quod 25
si is fundus a Maevio alicui obligatus possideatur11,
cui nondum satisfactum erit, tunc rursus aequum
erit excipi ‘si non voluntate creditoris veniit': licet
enim dclus malus debitoris interveniat qui nou sol-
vit, tamen secundus creditor qui pignori accepit po-
li) tior est. Tutius tamen est, si debitor a credi-
tore petat, ut. ei permittat pignus vendere, quo magis
satisfaciat, ante cautionem accipere ah eo, qui rem
empturus erit, ut pretium rei venditae usque ad sum- 30

11 inam debiti creditori solvatur. Venditionis autem
appellationem generaliter accipere debemus, ut et si
legare permisit-, valeat quod concessit: quod ita in-
tellegemus, ut, 15 si legatum repudiatum fuerit, con-

12 valescat pignus. Si debitor vendiderit rem nec
tradiderit, an non repellatur creditor, quasi adhuc
res in bonis sit debitoris, an vero, cum teneatur ex
empto, pignus exstinguatur? quod et magis est. sed
quid si pretium venditor consecutus non sit nec pa- 35

13 ratus sit emptor dare? tantuudem potest dici. Sed
si permiserit creditor vendere, debitor vero donave-
rit, u 11 exceptione 10 illam summoveat? an facti sit
magis quaestio, numqnid ideo veniri voluit, ut pretio
accepto ipsi quoque res expediat? quo ca3U non
nocebit consensus, quodsi in dotem dederit, vendi-
disse ip hoc casu recte videtur propter onera matri-
monii. in. contrarium , si concessit donaro et vendi- 40
derit debitor, repelletur creditor, nisi si quis dicat
ideo. concessisse donari, quod amicus erat creditori

M is cui donabatur. Quod si concesserit decem
vendere, ille quinque vendiderit, dicendum est non
esse repellendum creditorem: in contrarium non erit
quaerendum, quin recte vendit l1, si pluris vendiderit,

15 quam concessit creditor. Non videtur autem con- <509, 1
Sensisse creditor, si sciente eo debitor rem vendide-
rit, cum ideo passus est veniri18, quod sciebat ubique
pignus sibi, durare, sed si subscripserit forte in ta-
bulis emptionis, consensisse videtur, ‘nisi manifeste

(1) sic No. (e) certae] de parte No. ad B (3) in

bis... praesente tuentur B: fuerit- in hypothecis, .pu-

pillus ( verbis hypothecis et pupillus 'notis e-rvrcsds)

iKr.) (4) ‘5 Iust. tUuschke) (5) <> jus;. j

to) conventi] defendi Mo. (7) res F, pars B (s; ab

initio] pro indiviso Kr. (D) ne obstet Huschke

(10) pactus ins. edd. (11) pro indiviso dei. No.

(12) ‘5 Iust. (Fehr) (13) lusi. (Lcnet) (14) ftb
eo ins. No. (15) et ins. F2 (lfi) exceptio Husckke
(17) vendiderit Afo. (ia) venire F 2

XX 6 XXI i

m

QUIBUS MODIS PIGNUS

600, 3 appareat deceptum esse5 quod observari oportet et

16 si sine scriptis consenserit. Si debitori conr.es-
5 sum sit et heres eius vendiderit, potest facti quaestio

esse, quid intellexit creditor. 4scd recte venisse di-
cendum est: hae enim suptiiitates ab indicibus

17 non admittuntur. Si debitor forte concessa ven-
ditione desierit possidere et novus possessor vendi-
derit, an duret pignus, quasi personae permiserit cre-
ditor? quod et magis est: 'nani si novo possessori,
non debitori a quo hypothecam acccpitj couccssit
creditor vendere, dicendum est nocere ei exceptio-

10 IS nem’5*. Sed si intra annum aut biennium consen-
serit creditor vendere, post huc tempus vendendo
3 9 non aufert pigmis creditori. Si creditor hypo-
thecaria usus a possessore litis aestimationem con-
secutus fuerit et a debitore petat debitum, puto doli
mali exceptionem ei obstaturam.

9 Mo destinvs libro quarto responsorum Titius
Sempronio fundum pignori dedit et eundem fundum
postea Gaio Seio pignori dedit, atque ita idem Titius

15 Sempronio et Gaio Seio fundum eundem in assem
vendidit, quibus pignori ante dederat in solidum sin-
gulis. quaero, an venditione interposita ius pignoris
exstinctum .sit ae per hoc ius solum emptionis apud
ambos permanserit. Modestinus respondit dominium
ad eos de quibus quaeritur emptionis iure pertinere:
eum consensum mutuo venditioni dedisse proponantur,

1 invicem pigneraticiam actionem eos non habere. Ti-

10 tins Seio pecuniam sub pignore fundi dederat: qui
fu idus cum esset rei publicae3 ante obligatus, se-
cundus creditor pecuniam rei publicae eam solvit4: :
sed Maevius exstitit, qui dicebat ante, rem publicam
sibi fundum obligatum fuisse: inveniebatur autem
Maevius instrumento cautionis cum re publica facto .
a .Scio interfuisse et subscripsisse, quo caverat Seius
fundum nulli alii esse obligatum: quaero, an actio
aliqua in rem Maevio competere potest. Modestinus

25 respondit pignus, cui5 is ile quo quaeritur consensit,
minime eum retinere posse.

10 Paulus libro tertio quaestionum Voluntate
creditoris pignus debitor vendidit et postea placuit
inter eum et emptorem, ut a venditione discederent,
ius pignorum salvum erit creditori: nam sicut debi-
tori, ita ct creditori pristinum ius restituitur, neque
omni modo creditor pignus remittit6, sed ita demum,

»o si emptor rem retineat nec reddat venditori, et ideo
si iudicio quoque accepto venditor absolutus sit vel
quia non tradebat in id quod interest condemnatus,
salvum fore pignus creditori dicendum est: haec enim
accidere potuissent, etiamsi non voluntate creditoris

| 1 vendidisset. Creditor quoque si pignus distraxit et 600, }j

ex1 venditione recessum fuerit vel homo redhibitus,
dominium ad debitorem revertitur, klemque est in
omnibus, quibus concessum est rem alienam vendere:
non enim quia dominium transferunt, ideo ab emp- 35
tore ius recipiunt: sed in pristinam causam res redit
resoluta venditione.

11 Inr.it libro quarto responsorum Lucius Titius
cum esset uxori suae Gaiae Sciae debitor sub pig-
nore sive hypotheca praediorum'-11, eadem praedia cum
uxore sua Sciae Septimae communis filiae nomine
Sempronio marito eius futuro in dotem dedit: post-
ea defuncto Lucio Titio Srpticia filia abstinuit, se »
hereditate paterna: quaero, an mater cius 'hypothe-
cam persequi possit. Paulus respondit pignoris qui-
dem obligationem praediorum Gaiam Sciam, quae
viro pro filia contmuni in dotem eadem danti con-
sensit, cum communis filiae nomine darentur, remi- 601,1
sisse videri, obligationem autem personalem perseve-
rasse: sed adversus eam, quae patris hereditate se
abstinuit, actionem non esse dandam.

12 Idem libro quinto responsorum Paulus respon-
dit Sempronium antiquiorem creditorem consentien-
tem, cum debitor eandem rem tertio creditori obli-
garet, ius suum pignoris remisisse videri, non etiam s
tertium in locum eius successisse, et ideo medii cre-
ditoris meliorem causam effectam, idem observandum

1 est et si res publica tertio loco crediderit. Qui
pignoris iure rem persequuntur, a vindicatione rei
eos removeri solere, si qualiseumque possessor offerre
vellet: neque enim debet quaeri de iure possessoris,
cum ius petitoris removeatur soluto pignore.

13 Titypiroxzsus libro octavo disputationum Si to
deferente, creditore iuravit debitor se dare non opor-
tere, pignus liberatur, quia perinde habetur, atque si
indicio absolutus esset: nam ct si a indice quamvis per
iiliuriant absolutus sit debitor, tamen pignus liberatur.

14 L abko libro quinto posteriorum a Iavolcno
epitomatorum Cum colono tibi convenit, ut invecta
importata pignori essent, donec merces tibi soluta
aut satisfactum esset: deinde mercedis nomine fide- ts
iussorein a colono accepisti, satisfactum tibi videri
existimo et ideo illata pignori* esse desisse.

15 Scaevola libro sexta digestorum Primi cre-
ditoris, qui pignori praedia acceperat, et posterioris,
rui quidam ex isdem fundis dati9 erant, ad eandem
personam hereditas devenerat: debitor offerebat, quan-
tum a posteriore creditore mutuatus fuerat, respon-
dit cogendum accipere salvo iure pignoris prioris con- 20
tractus.

M2,l

LIBER YI0ESIMUS PRIMUS.

JIO

DE AEDILICIO EDICTO ET 11 REDHIBITIONE
ET QUANTI MINORIS.

S 1 Ulptaxus libro primo ad, edictum aedilium curu-
lium Labeo scribit edictum aedilium curulium de
venditionibus rerum esse Tam earum quae soli sint
1 quam earum quae mobiles aut se moventes5 12. Aiunt
aediles ,3: ‘Qui mancipia vendunt certiores faciant emp-
‘tores, quid morbi vitiive cuique sit, quis fugitivus
‘errove sit noxave solutus non sit: ea dem que u omnia,
‘cum ea mancipia venibunt, palam recte pronuntianto,

‘quodsi mancipium adversus ea venisset, sive adver- 602,10
‘sus quod dictum promissumve fuerit15 eum veniret,
‘fuisset, quod eius praestari oportere dicetur: ernp-
‘tori omnibusque ad quos ca res pertinet indicium
‘dabimus, ut id mancipium redhibeatur, si quid 19 an-
‘tem post venditionem traditionemque deterius emp-
‘toris opera familiae procuraturisve eius factura erit,

‘sive quid ex eo post venditionem natum adquisitum
‘fuerit, et si quid aliud in venditione ei accesserit, U
‘sive quid ex ea re fructus pervenerit ad emptorem,

‘ut ca omnia restituat, item si quas accessiones ipse
‘praestiterit, ut recipiat, item si quod mancipium

(l) ” lusi. {Kr.) (2) segq. JusU ( Grademoitz ) (2*) 4 ' Inst .
(Fehr) (3) re publica F'1 (4) eam solvit] exsolvit Hal.

(5) cui] ubi Mo., cui remittendo Kr. (c) remisit F* (7) ex]
& edd (8) pignoris F1 («) fiduciae dati Scaevola (Lenel)
fio)" Ed. 1...4. C. s. 1(1. 12.. .14. 17.. .32. 35. 37. *41. 42...*43. *59.

*C0. *61. *02. *G3; Sab. *5. *7.*9, *ll. *15. *10.*34.*3B. 40...53;
Pop. 51...SS; App. 04. 05. — Eas. 19, 10. — Cf. Cod. 4, 58
(ll) de ins. ind. F (12) 4 5 lust. (Knicp) (13) cf.
edictum eorum apud Gellium 4, 2, 1 (14) eaque Hal.

(15) fuerit dei. Mo. (16) quod F 3

DE AEDILICIO EDICTO

XXI 1

305

'25

30

602,n ‘capitalem fraudem admiserit, mortis consciscendae
‘sibi causa quid fecerit, iuve liarenam depugnandi
•causa ad bestias iutromissus fuerit, ea omnia in ven-
ditione pronuntianto: ex bis enim1 causis iudiciura
‘dabimus, hoc amplius si quis adversus ea sciens
eo ‘dolo malo vendidisse dicetur, indicium dabimus.'

2 Causa huius edicti proponendi est., ut occurratur
fallaciis vendentium et emptoribus succurratur, qui-
cumque decepti a venditoribus fuerint: dummodo
sciamus venditorem, etiamsi ignoravit ea quae aediles
praestari iubent, tamen teneri debere, nec est hoc
iniquum: potuit enim ea nota habere venditor: ne-
que enim2 interest emptoris, cur fallatur, ignorantia

3 venditoris an calliditate. Illud sciendum est edic-

4 tum hoc non pertinere ad venditiones fiscales. Si
tamen rea publica aliqua faciat venditionem, edictum

5 hoc locum habebit. In pupillaribus quoque ven-
ti ditionibus erit edicto locus. Si intellegatur vitium
morbusve mancipii (ut plerumque signis quibusdam
solent demonstrare vitia), potest dici edictum cessare:
hoc enim tantum intuendum est, ne emptor decipia-

7 tur. Sed sciendum est morbum apud Sabinum

sic definitum esse habitum cuiusque corporis centra
naturam, qui usum eius ad id facit deteriorem, cuius
causa natura nobis eius corporis sanitatem dedit: id
autem alias in toto corpore, alias in parte accidere
(namque totius corporis morbus est puta fe-

bris, partis voluti caecitas, licet horno itaque3 * natus
sit); vitinmque a morbo multum differre} ut puta si
quis balbus sit, nam hunc vitiosum magis esse quam
morbosum, ego puto aediles tollendae dubitationis

603, i gratia bis xard tov nvrov 4 idem dixisse, ne qua dn-

8 bitatio superessct. Proinde si quid tale fuerit
vitii sive morbi, quod usum ministeriumque hominis
impediat, id dabit redhibitioni locum, dummodo me-
minerimus nou utique quodlibet quam levissimum
efficere, ut morbosus vitiosusve habeatur, proinde
levis febricula aut vetus quartana, quae tamen iam

6 sperni potest, vel vulnusculum modicum nullum habet
in se delictum, quasi pronuntiatum non sit: contemni
enim haec potuerunt, exempli itaque gratia refera-

9 mus, qui morbosi vitiosique sunt. Apud Vivia-
num quaeritur, si servus inter fanaticos non semper
caput Jactaret ct aliqua profatus esset, an nihilo mi-
nus sanus videretur, et ait Vivianns nihilo minus
hunc, sanum esse: neque enim nos, inquit, minus
animi vitiis aliquos5 sanos esse intellegere debere:

io alioquin, inquit, futurum, ut in infinito hac ratione
multos sanos esse negaremus, ut puta leve-m super-
stitiosum iracundum contumacem et si qua similia
sunt animi vitia: . magis enim de corporis sanitate,
quam de animi vitiis promitti, interdum tamen, in-
quit, vitium corporale usque ad animum pervenire et
eum vitiare: veluti contingeret ffif-rr, nxci r', quia id
ei ex febribus acciderit, quid ergo est'?' si quid sit
animi vitium tale, ut id a venditore excipi oporteret
neque id venditur cum sciret pronuntiassct, ex empto

10 eum teneri. Idem Vivianus ait, quamvis aliquando
qum circa fana bacchatus sit et responsa reddiderit,
tamen, si nunc hoc non faciat, nullum vitium esse!
neque eo noniir.e, quod aliquando id fecit, actio est,
Rituti si aliquando febrem habuit; ceterum si nihilo
mimis permaneret in eo vitio, ut circa fana bacchari
soleret et quasi demens responsa daret, etiamsi per lu-
no xunara id factum est, vitium tamen esse, sed vitium ani-
mi, non corporis, id coque redhiberi uon posse, quoniam
aediles de corporalibus vitiis loquuntur: attamen ex

11 empto actionem admittit. Idem dicit etiam in his nui
praeter rnodum tinudi cupidi avariquesunt aut iracundi

Ihln vel melaucbofid"0 aedlUum CMro'

16

3 Gaius libro primo ad edictum aedilium euru- do 3, M
Uum vel protervi vel gibberosi vel curvi vel pruri- as
ginosi vel scabiosi, item muti et surdi:

q Ui.piasvs libro primo ad edictum aedilium curu-
lium ob quae vitia negat redhibitionem esse, ex

1 empto dat actionem. Sed si vitium corporis us-
que ad animum penetrat., forte si propter febrem
luquanfcur aliena, vel qui per vicos7 more insanorum
deridenda loquantur, in quos id® animi vitium ex

2 corporis vitio accidit, redhiberi posse. Itera alea-
tores et vinarios non contineri edicto quosdam rc- -io
spoiulissc Pomponius ait, quemadmodum, nec gulosos

3 nec impostores aut mendaces aut litigiosos. Idem
Pomponius ait, quamvis nou valide sapientem ser-
vum venditor praestare debeat, tamen, si ita fatuum
vel morionem vendiderit, ut in co usus nullus sit,
videri vitium. et° videmur lioc iure uti, ut vitii mor-
biqne appellatio non videatur pertinere nisi ad cor-
pora: animi autem vitium ita demum praestabit ven- :ts
ditor, si promisit, si minus, non. et ideo nomiuatim
de errone et fugitivo excipitur: hoc enim animi vi-
tium est, non corporis, unde quidam iumenta pavida

et calcitrosa morbosis non esse, adnumeranda dixe-
runt: animi enim, non corporis hoc vitium esse.

4 10 In summa si quidem animi tantum vitium est,
redhiberi non potest, nisi si dictum est hoc abesse
et non abest: ex empto tamen agi potest, si sciens

id vitium animi reticuit: si autem corporis solius 604. t
vitium est aut et corporis et animi mixtum vitium,

5 redhibitio locum habebit. Illud erit adnntaiidum,
quod de. morbo generaliter scriptum est, non de son-
tico morbo, nec mirum hoc videri Pomponius ait:
nihil enim ibi agitur de ea re, cui hic ipse morbus

6 obstet. Idem ait non omnem morbum dare lacum
redhibitioni, nt puta levis lippitudo aut levis dentis s
aurieuhieve dolor aut mediocre ulcus: non denique
febriculam quantulamlibet ad causam Imius edicti
pertinere.

5 Paulus libro undecimo ad Sabinum Et quan-
tum interest inter haec vitia quae Graeci xaxo7jfciavn
dicunt interque rtAlbos aut viaov aut AoomotUiv ,s.
tantum inter talia vitia et eum morbum, ex quo quis
minus aptus usui sit, differt.

C> Ulpianus libro primo ad edictum aedilium eu- ia
rulium Pomponius recte ait non tantum ad perpe-
tuos morbos, verum ad temporarios quoque hoc edic,-

1 tum pertinere. Trebatius ait impetiginosum mor-
bosum non esse, si eo membro, ubi impetigo esset,
aeque recte utatur: et mihi videtur vera Trebatii

2 sententia. Spadonem morbosum non esse neque vi-
tiosum verius milii videtur, sed sanum esse, sicuti illum,
qui unum testiculum habet, qui etiam generare potest, 15

7 Paulus libro undecimo ad Salinum Sin autem
quis ita spado est, ut tam necessaria pars corporis
et 13 penitus absit,, morbosus est.

B Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Si cui lingua abscisa sit, an sanus esse vi-
deatur, quaeritur, ct exstat liace quaestio apud Ofi-
liura relata apud eum in equo: ait enim hunc videri 2»
uon esse sanum.

9 Idf.m libro quadragesimo quarto ad Sabinum
Mutum morbosum esse Sabinus ait: morbum enim
esse sine, voce esse apparet, sed qui graviter loqui-
tur, morbosus non est, nec qui < iosy-ws1': plane qui
Aoijiiw s15 loquitur, hic utique morbosus est.

10 Idem libro primo ad edictum aedilium curu-
lium Idem Oiilius ait, si homini digitus sit abscisu « 25
membrive quid laceratum, quamvis consanaverit15, si
tamen ob eam rem eo minus uti possit, non videri

1 sanum esse. Catonem quoque scribere lego, cui
digitus de manu aut de pede praecisus sit, eum mor-

(1) enim dcl. Rudnrjf (2) en;m Mo. (3)

“ ^ td «*■' i(|em significantes (d) «nimi vil

o mus aliquos ilfo., levibus animi viLiig adfectos mii

W !ti cst furenti (7) vices Kr. fs) q

d 1 c (0) sed Bt/nkcrshock fio) 5 4 lust. ? (Eis <

(ll) id est: inorbi malignam speciem (12) id cst:

malum aut morbum aut aegrotationem (13) ctj

ei dett. (l4) id est: non clare (15) id cst: nun

intellegibiliter (16) consanuerit ffoto?na?iu9

w

XXI 1

306

DE AEDILICIO

604. 27 hosum esse: quod venui: est secundum supra scrip-

si tam distinctionem. Sed si quis plures diditos ha- ;
beat sive in manibus sive in pedibus, si nihil impe-
ditur numero eorum, non est in causa redhibitionis:
30 propter quod non illud spectandum est, quis numerus
sit digitorum, sed an sine impedimento vel pluribus

3 vel paucioribus uti possit. De myope quaesitum ■
est, an sanus esset: et puto eum redhiberi posse.

4 Sed et rrxrdiwTin morbosum esse constat, id est,
ubi homo neque matutino tempore videt, neque ves-
pertino, quod genus morbi Graeci vocant ri xraimna.
luscitionem eam esse quidam putant, ubi homo lu-

5 mine al< bibito nihil videt. Quaesitum est, an bal-
bj bus et blaesus ct atypus isque qni tardius loquitur

et varus ot vatius sanus sit: et opinor eos sanos esse.

11 Paulus libro undecimo ad Sabinum Cui dens
abest,, non est morbosus: magna enim pars hominum
aliquo dente caret neque ideo morbosi sunt: prae-
sertim cum sine dentibus nascimur ncc ideo minus
simi sumus donec dentes habeamus: alioquin nullus
senex sanus esset.

12 Ulpianus libro primo ad edictam aedilium cu-
rulium Qui clavum habet, morbosus est: sed et

1 polyposus. Eum, qui alterum oculum aut alteram

605, i maxillam maiorem habet, si recte iis utatur, sanum

videri Pedius scribit: ait enim inaequalitatem maxil-
larum oculorum brachiorum, si nihil ex ministerio
praestando subtrahit, extra redhibitionem esse, sed
et1 * latus vel crus brevius potest adferre impedimen-

2 tum ; ergo et hic erit redhibendus. Si quis na-
tura gutturosus sit aut oculos eminentes habeat, sa-

t 3 inis videtur. Hem sciendum est scaevam non esse
morbosum yel vitiosum, praeterquam si inbecillitate
dextrae validius sinistra utitur: sed hunc non scae-

4 vam, sed mancum esse. Is cui os oleat an sanus
sit quaesitum est: Trebatius ait non esse morbosum
os alieni olere,'-1, veluti hircosum, strabonem3: hoc
enim cx illuvie oris accidere solere, si tamen ex cor-
poris vitio id accidit, veluti quod iecur, quod pulmo
aut aliud quid similiter dolet, morbosus est,

io 13 Gaius libro primo ad edictum aedilium curu-
lium Item elodus morbosus est.

14 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Quaeritur de ea muliere, quae semper mor-
tuos parit, an morbosa sit: et ait Sabinus, si vulvae
1 vitio hoe contingit, morbosam esse. Si mulier
praegnas venierit, inter omnes convenit sanam eam
esse: maximum enim ac praecipuum munus femina-
‘2 mm est accipere4 ac tueri conceptum : Puerperam
io quoque sanam esse, si modo nihil extrinsecus acci-
dit, quod corpus eius in aliquam valetudinem immit-

3 teret. De sterili Caelius distinguere Trebatium
dicit, ut, si natura sterilis sit, sana sit, si vitio cor-

4 poris, contra. Item de eo qui urinam facit quae-
ritur. et Pedius ait non ob eam rem sanum non
esse, quod in lecto somno vinoque pressus aut etiam
pigritia surgeudi urinam faciat: sin autem vitio vesi-

20 eae collectum umorem continere non polest, non
quia urinam ili lecto facit, sed quia vitiosam vesicam
habet, redhiberi posse: 6et verius est quod Pedius. \

5 Idem ait, si uva alicuius praecisa sit, tollere ma-
gis quam praestare redhibitionem, quod morbus mi-
nuitur: ego puto, si morbus desinit, non esse redhi-
bitioni locum, sin autem vitium perseveret, redhibi-
ti tionem locum habere. Si quis digitis commictis
nacatur, non videtur sanus esse, sed ita demum, si

25 7 incommodatur ad usum manus. Hiulierem ita ar-
um, ut mulier fieri non possit, sanam non videri

5 constat. Si quis «vr/diins® habeat, an redhiberi
quasi vitiosus possit, quaeritur, et si ArnASn hae
sunt quas existimo, id est inveteratas, ct qui iarn
diseuti non possint faucium tumores, qui avriaSas

9 habet vitiosus est. Si venditor nominatim exce- 605, y
perit de aliquo morbo et de cetero sanum esse dixe-
rit, aut promiserit., standum est eo quod convenit
7 (remittentibus enim actiones suus non est regressus m
dandus), nisi sciens venditor morbum consulto reti-
cuit: tunc enim dandam esse de dolo malo replica-
to tionem. Si nominatim morbus exceptus noti sit,
talis tamen morbus sit, qui omnibus potuit apparere
(ut puta caecus homo venibat*, aut qni cicatricem
evidentem et periculosam habebat vel in capite vel
in alia parte® corporis), eius nomino non teneri Cae-
cilius10 ait, perinde ac si nominatim morbus exceptus
fuisset: ad eos enim morbus vitiaque pertinere edic-
tum aedilium probandum est, quae quis ignoravit vel
ignorare potuit.

15 Paulus libro undecimo ad Sabinum Quae bis
in mense purgatur, sana nem est, item quae non pur-
gatur, nisi per aetatem accidit.

16 Pomponius libro vicesimo tortio ad Sabinum
Quod ita sanatum est, ut in pristinum statum resti- 4)
tueretur, perinde habendum est, quasi numquam mor-
bosum esset11.

17 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Quid sit fugitivus, definit Ofilius: fugitivus G0G, t
est, qui extra domini domum fugae causa, quo sc a

1 domino colaret, mansit. Caelius autem fugitivum
esse ait eum, qni ea incnte discedat, ne ad dominum
redeat, tametsi mutato consilio ad eum revertatur:
nemo enim tali peccato, inquit, paenitentia sua no-

2 cen3 esse desinit. 12 Cassius quoque scribit fugiti-
vum esse, qui certo proposito dominum relinquat, s

3 Item apud Yivinnum relatum est fugitivum fere
ab affectu animi intellegendum esse, non utique
a fuga: nam eum qui hostem aut latronem, in-
cendium ruinamve fugeret, quamvis fugisse veram
est non tamen fugitivum esse, item ne eum quidem,
qni a praeceptore cui in disciplinam traditus erat
aufugit, esse fugitivum, si forte ideo fugit, quia im-
moderate eo utebatur, idemque probat et si ab co
fugerit cui erat commodatus, si propter eandem cau- io
sam fugerit, idem probat Vivianus et si saevius cum
eo agebat, linee, ita, si cos fugisset et ad dominum
venisset; ceterum si ad dominum non venisset, sine

4 ulla dubitatione fugitivum videri ait. Idem ait:
interrogatus Proculus de eo, qni domi latuisset in
hoc scilicet, ut fugae n actus occasionem se subtra-
heret, ait, tametsi fugere non posset videri, qui domi
mansisset, tamen cum fugitivum fuisse: siu autem iu is
hoe tantum latuisset, quoad iracundia domini 13 effer-
vesceret, fugitivum non esso, sicuti ne eum quidem,
qui cum dominum animadverteret verberibus se ad-

f icere velle, praeripuisset 14 se ad amicum, quem ad
precandum perduceret, necum quidem fugitivum esse,
qui in hoc progressus est,, ut se praecipitaret (cete-
rum etiam cum quis fugitivum diceret, qui domi in
altum locum ad praecipitandum se ascendisset), ma-
gisqua hunc mortem sibi consciscere voluisse, illml 29
enim, quod plerumque ab imprudentibus, inquit, dici
solet, eum esse fugitivum, qui nocte aliqua sine, vo-
luntate domini emansisset, non esse verum, sed ab

5 affectu animi cuiusque aestimandum. Idem Yivia-
nus ait. si a magistro puer recessit et rursus ad ma-
trem pervenit, cum quaereretur, mini fugitivus esset:
si celandi causa quo. uc ad dominum reverteretur,
fugisset, fugitivum esse: sin vero ut per matrem fa-
ciliorem deprecationem haberet delicti alienius, non 2»

G esse fugitivum. Caelius quoque scribit, si servum
emeris, qui sc in Tiberim deiecit, si moriendi dum-
taxat consilio suscepto a domino discessisset, non
esse fugitivum, sed si fugae prius consilium habuit,
deinde mutata voluntate in Tiberim se deiecit, ma-
nere fugitivum, eadem probat et de eo, qui do ponte15

(1) et dcl. Mo. (2) oa ali.iui olere dei. Mo. (3) sca-

broneni Cuiauus (4) concipere Hal. (&) ante et

diversa cuiusdam opinio resecta est (Kr.) (e) id est ;

tonsillas (7) § 9 fin. luet. (Gradenwite) (S) venie-

bat F (9) aperta ins. Mo. (io) Caelius Hal.

(11) esset dei. Mo. (12) iunge 47, 2, 66 (13) dominorum

F'1 (11) proripuisset Budaeus (15) monte Huscftkc

EDICTO

307

XXI I

606, 29 se praecipitavit, haec omnia vera sunt, quae Caelius
30 7 scribit. Idem ait, si servus tuus fugiens vieariuru
suum secura abduxit: si vicarius invitus aut impru-
dens secutus est neque occasionem ad te redeundi
mictus praetermisit, non videri fugitivum fuisse: sed
si aut olim cum fugeret intellexit quid ageretur aut
postea coguovit quid acti esset et redire ad te cum
posset noluit, contra esse, idem putat dicendum de

8 eo, quem plagiarius abduxit. Idem Caelius ait,
si servus, cum in fundo esset, exisset de villa ea

35 mente, ut profugeret et quis cum, priusquam ex fundo
tuo exisset, comprehendisset, fugitivum videri: ani-

9 muni enim fugitivum facere. Idem ait uec eum,
qui ad fugam gradum unum altcrumve promovit vel
etiam currere coepit, si dominum sequentem non po-
lo test. evadere, non esse fugitivum. Idem recte ait
libertatis cuiusdam speciem esse fugisse, hoc est po-
li testate dominica in praesenti libera tum esse. Pig-
nori datus servus debitorem quidem dominum habet,

40 sed si, poste aquam ius suum exercuit creditor, ei se
12 subtraxit, potest fugitivus videri. Apud Labeo-
nem et Caelium quaeritur, si quis in asylum con-
fugerit aut eo se conferat, quo solent venire qui sc
venales postulant, an fugitivus sit: ego puto non esse
607, i eum fugitivum, qui id facit quod publice facere licere
arbitratur, ne eum quidem, qui ad statuam Caesaris
confugit, fugitivum arbitror: non enim fugiendi animo
hoc facit, idem puto et iu eum \ qui in asylum vel
quud aliud confugit, quia non fugiendi animo hoc
facit: si tamen ante fugit et postea'(l) 2 se. contulit, non

16 ideo magis fugitivus esse desinit. Item Caelius
s scribit placere eum quoque fugitivum, qui eo se

conferat, unde eura dominus recipcrare non possit,
multuque magis illum fugitivum esse, qui eo se con-
ii ferat, umle abduci non possit. Erronem ita de-
finit Labeo pusillum fugitivum esse, et ex diverso
fugitivum magnum erronem esse, sed proprie erro-
nem sio definimus: qui non quidem fugit, sed fre-
quenter sine causa vagatur et temporibus in res nu-

10 gatorias consumptis serius domum redit. Apud
io Caelium scriptum est: liberti apud patronum habi-
tantis sie, ut sub una clave tota eius habitatio esset,
servus ca incute, ne rediret ad cum, extra habitatio-
nem libcrti luit, sed intra aedes patroni, et tota nocte
oblituit3 *: videri esse fugitivum Caelius ait. plane si
talem custodiam ea habitatio non habuit et in ea
cella libertus habitavit, cui commune et promiscuum
plurium cellarum iter est, contra placere debere Oae-

15 16 lius ait et Labeo probat. Idem Caelius ait ser-
vum in provinciam missum a domino, cum eum mor-
tuum esse et testamento se liberum relictum audisse.t
et in eodem officio permansisset tantumque pro libero
sc gerere coepisset, •‘hunc non cs.se fugitivum: nec
euirn mentiendo5 se liberum, inquit, fugitivus esse

17 coepit, quia sine fugae consilio id fecit. Quod
aiunt aediles ‘noxa solutus non sit’, sic intellegendum
est, ut non hoc debeat pronuntiari nullam eum noxam

2» commisisse, sed illud noxa solutum esse, hoc est
noxali iudicio submotura non esse: ergo si noxam
16 commisit ncGperinanet,uoxasolutus videtur. Noxas
accipere debemus privatas, hoc est eas, ‘qnaecumque
committuntur ex delictis, non publicis criminibus’0, ex
quibus agitur judiciis noxalibus: denique specialiter
cavetur infra, de capitalibus fraudibus, ex privatis au-
tem noxiis oritur damnum pecuniarium, si quis forte
25 noxae dedere noluerit, sed litis aestimationem suiierre.

19 Si quis talis sit servus, qui omnino manumitti
non possit ex constitutionibus, vel si sub pcena vin-
culorum distractus sit a domino vel ab aliqua po-
testate damnatus vel si exportandus’: Aequissimum

20 erit etiam hoc. praedici’*. Si quis adfirmaverit ali-

(l) eo Mo. ' (2) eo rns. Sal. (3) delituit Sal.

(4) eliatnsi in eo errusset vel etiam mentitus esset val

annilia victentur intercidisse (Mo.) (5) mentiendos F

(6) glossa (Mo.) {7) a domino vel ei exportandus

vel ab al. pot. damnatus Mo. (s) ' > lust. ? ( Kr .)

quid adesse servo nec adsit, vel abesse ct adsit, eut G07, 23
puta si dixerit furem non esse et fur sit, si dixerit
artificem esse et non sit: hi enim, quia quod adse-
veraveraut non praestant, adversus dictum promis- 30
sum ve facere videntur.

18 Gatvs libro primo ad edictum aedilium curu-
lium Si quid venditor de mancipio adfirmaverit id-
que non ita esse emptor queratur, aut redhibitorio
aut aestimatorio '(id est quanto minoris) n iudieioagere
potest: verbi gratia si constantem aut laboriosum aut
curracem 10 vigilacem esse, aut ex frugalitate sua pe-
culium adqnireiitein adfirmaverit, ct is ex diverso 35
levis protervus desidiosus somniculosus piger tardus
comesor inveniatur. ,shaec omnia videntur eo perti-
nere, ne id quod lulfirmaverit venditor amare ab eo
exigatur, sed eum quodam temperamento, ut si forte
constantem esse adfirmaverit, non exacta gravitas et
constantia quasi a philosopho desideretur, et si labo-
riosum et vigilacem adfirmaverit esse, non continuus
labor per dies roctesque ab eo exigatur, sed baec
omnia ex bono et aequo modice desiderentur, idem «
et in ceteris quae venditor adfirmaverit intellegemus.

1 Venditor, qui optimum cocum esse dixerit, opti- G06. l
mum in eo artificio praestare debet,: qui vero sim-
pliciter cocum esse dixerit, satisfacere, videtur, etiamsi
mediocrem cocum praestet, idem et in ceteris genr-

2 ribus artificiorum. Aeque si quis simpliciter dixe-
rit peculiatum esse servum, sufficit, si is vel mini-
mum habeat peculium.

19 Ulptanus libro primo ad edictum aedilium cu- 5
rulium Sciendum tamen est quaedam et si dixerit
praestare eum non debere, scilicet ea, quae ad nu
dam laudem servi pertinent: veluti si dixerit frugi
probum dicto audientem, ut enim Pedius scribit, mul-
tum iutcrcst, commendandi servi causa quid dixerit,

1 an vero praestaturum Repromiserit quod dixit. Plane
si dixerit aleatorem non esse, furem non esse, ad
statuam numquam confugisse, oportet eum id prae- io

2 stare. Dictum a promisso sic discernitur: dictum
accipimus, quod verbo tenus pronuntiatum est nndo-
que sermone finitur: promissum autem potest referri
et ad nudam promissionem sive pollicitationem vel
ad sponsum, secundum quod incipiet is, qui de huius
modi causa stipulanti spopondit, et ex stipulatu posse
conveniri et redhibitoriis actionibus: non 11 novum,
nam ct qui ex empto potest conveniri, idem etiam

3 redhibitoriis actionibus conveniri potest. Ea au- 15
tem sola dicta sive promissa admittenda sunt, quae-
cumque sie. dicuntur, ut praestentur, non ut iaeteu-

4 tur. Ulmi sciendum est: si quis artificem pro-
miserit vel dixerit, non utique perfectum eum praestare
debet, sed ad aliquem modum peritum, ut. neque con-
summatae12 scientiae accipias, neque rursum rj indoc-
tum esse iu artificium: sufficiet igitur talem esse,

5 quales vulgo artifices dicuntur. Deinde aiunt ae-
diles: ‘emptori amnibusque ad quos ea res pertinet 2«
‘iudicium dabimus’, pollicentur ernptori actionem et
successoribus eius 'qui iu universum ius succedunt’ ll.
emptorem accipere debemus eum qui pretio emit.

15 sed si quis permutaverit, dicendum est utrumque
emptoris et venditoris loco haberi et utnunque posse

6 ex hoe edicto experiri. Tempus autem redhibi-
tionis sex menses utiles habet: si autem mancipium
non redhibeatur, sed quanto mineris agitur, annus :>s
utilis est. sed tempus redhibitionis ex dic venditionis
curri taut, si dieturn promissumve quid est, cx eo ex
quo dictum promissumve quid est.

. 20 G-Aius libro primo ad edictum aedilium curu-
lium 8i vero ante venditionis tempus dictum inter-
cesserit, deinde post aliquot dies interposita fuerit
stipulatio, Caelius Sabinus scribit ex priore causa,

(9) tenet-UT ins. Mo. (io) aut ins. Sal. (11) nec
Mo. (12) consummas F (13) prorsus ms. JOr.

(14) ' ’ lust. (Longo) (15) § g fin. lust. (Naber) (iG) ven-
ditioni F (n) glossa (Fiscfel (18) segq. lust,
(Eisele)

XXI 1

DE AEDILICIO

308

608,29 quae statira, inquit, ut veniit id mancipium, eo no-
so mine posse agere coepit

21 ULPIANUS libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Redhibere est facere, ut rursus habent Ten-
ditor quod habuerit, et quia reddendo id fiebat, id-
1 circo redhibitio est appellata quasi redditio. Cum
redditur ab emptore mancipium venditori, dc dolo
malo promitti oportere ei * Pomponius ait ct ideo

se cautiones necessarias esse, ne forte aut pignori datus
-it servus ab emptore aut iussu eius furtum sive
i damnum cui datum sit. Idem Pomponius ait in-
terdum etiam dupliciter cautionem interponi debere,
alias in praei eri tum, alias in futurum, ut puta si
eius servi nomine qui redhibetur emptor procuratorvfi
eius iudieium accepit, vel quod cum eo ageretur vel
quod ipse eius uoniiuc ageret, cavendum autem esse
ait si quid sine dolo malo emptor condemnatus fus-
io i it aut dederit, Iris rebus rceto praestari, vel si quid
ex eo quod egerit ad eum pervenerit dolove malo vel
culpa eius factum sit., quo minus perveniret isdem
3 diebus3, reddi. Idem ait futuri temporis nemine
609,1 cautionem ei, qui sciens vendidit, fieri solere, si in
fuga est homo sine culpa, emptoris et uiliilo minus :
condemnatur venditor: tuin enim cavere oportere, ut I
emptor hominem persequatur et in sua potestate re-
dactum venditori reddat.

22 Gajus libro primo ad edictum aedilium curti -
t liuvi et neque per se neque per heredem suum fu-
turum, quo mhius eum hcinincm venditor liaheat,

23 UhPlAUlts libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Cum autem redhibitio iit, si deterius manci-
pium sive animo sive corpore ah emptore factum est,
praestabit emptor venditori, ut puta si stupratum sit
aut saevitia emptoris fugitivum esse coeperit: et ideo4,
inquit Pomponius, ut ex quacumque causa deterius

to factum sit, id arbitrio indicis aestimetur et venditori
praestetur, quod si sina indice homo redhibitus sit,
reliqua autem quae diximus nolit emptor reddere,

1 sufficiat venditori ex vendito actio. Jubent aediles
restitui et quod venditioni accessit et si quas acces-
siones ipse praestiterit, ut uterque resoluta emptione
nihil amplius consequatur, quam5 non haberet, si
'2 venditio facta non esset. Excipitur etiam ille,
qui capitalem fraudem admisit, capitalem fraudem
is admittere est tale aliquid delinquere, propter quod
capite puniendus sit: veteres enim fraudem pro poena
ponere solebant, capitalem fraudem admisisse acci-
piemus dolo malo ct per nequitiam: ceterum si quis
more, si quis casu fecerit, cessabit edictum, nude
Pomponius ait neque impuberem neque furiosum ca-

3 pitalem fraudem videri admisisse. Excipitur et !
ille, qui mortis consciscendae causa quid fecerit, i
malus servus creditus est, qui aliquid facit, quo ma- ■

2« gis se rebus Immanis extrahat, ut puta laqueum tor-
sit sive medicamentum pro veneno bibit praecipitem ve
sc tx alto miserit aliudve quid fecerit, quo facto spe-
ravit mortem perventuram, tamquam non nihil1' iu

4 alium ausurus, qui hoc adversus sc ausus est. Si
servus sit qui vendidit vel filius familias in dominum 1 3
vel patrem de peculio aedilicia actio competit: quam-
vis enim poenales videantur actiones, tamen quoniam i

25 ex confractu veniunt, dicendum est eorum quoque
nomine qui in aliena potestate sunt competere, pro-
inde ct si filia familias vel ancilla distraxit, aeque

5 dicendum est actiones aedilicias locum habere. Hae
actiones quae cx hoc edicto oriuntur etiam adversus
<> heredes omnes competunt. Et si bona fide nobis
servient (liberi forte homines vel servi alieni) qui ven-
diderunt, potest dici etiam hos hoc edicto cont.iucri.

7 Julianus ait iudieium redhibitoriae actionis utrum-
bo que, id est venditorem et emptorem, quodammodo in

8 integrum restituere debere. Quare sive emptori

servus furtum fecerit sive alii cuilibet, ob quod fur- 609
tum emptor aliquid praestiterit, non aliter hominem ’
venditori restituere iubetur, quam si indemnem eum
praestiterit, qilid ergo, inquit Iuli anus, si noluerit
venditor liomincm recipere? non esse cogendum ait
quiequam praestare, nec amplius quam pretio con-
demnabitur: et hoc detrimentum sua culpa empto-
rem passurum, qui cum posset hominem noxae de- 35
dere, maluerit litis aestimationem sufferre: et videtur
9 mihi luliani7 sententia humanior esse. Cura red-
hibetur mancipium, si quid ad emptorem pervenit vel
culpa eius non pervenit, restitui oportet, non solum
si ipse fructus percepit mercedesvc a servo vel con-
ductore servi accepit, sed etiam si a venditore fuerit
idcirco consecutus , quod tardius ei hominem resti-
tuit: sed et si a quovis aiio possessore fructus aece- 4a
pit emptor, restituere eos debebit: sed et si quid
fructuum nomine consecutus est, id praestet: item si filo,
legatum vel hereditas servo obvenerit, neque refert,
potuerit haec consequi venditor an non potuerit, si
servum non vendidisset: ponamus enim talem esse,
qui capere aliquid ex testamento non potuerat: nihil
haec res nocebit. Pedius quidem etiam illud non
putat esse spectandum, cuius confvmpkuionc testator
servum heredem scripserit vel ci legarent, quia etsi &
venditio remansisset": nihil lmec res emptori pro-
derat.: et per contrarium, iuquit, si contemplatione
venditoris institutus proponeretur, tamen diceremus
restituere emptorem non debere venditori, si nollet
eum redhibere.

24 Gajus libro primo ad edictum aedilium cu-

rulium Et generaliter dicendum est, quidquid extra
rem emptoris per eum servum adquisitum est, id
iustum videri reddi oportere. m

25 VlfiaUUS libro primo ad edic tum aedilium cu-
rulium Aediles etiam hoc, praestare emptorem vo-
lunt, si in aliquo deterior factus sit servus, sed ita
demum, si post venditionem traditiouemque factus
sit: cetermn si ante fuit, non pertinet ad hoc iudi-

1 eiuni quod ante, facium est. Sive ergo ipse de-
teriorem eum fecit sive familia cius sive procurator,

2 tenebit actio. Familiae appellatione omnes qui ts
in servitio sunt continentur, etiam liberi homines,
qui ei bona fide serviunt, vel alieni: accipe eos quo-

3 que qui ia potestate cius sunt. Ifr ocuratoris fit
mentio in lmc actione: sed Ncratius procuratorem
hic eum accipiendum ait, non quemlibet, sed cui
universa negotia aut id ipsum, propter quod deterius

4 factum sit, mandatum est. Pedius ait aequum 2t>
fuisse id dumtaxat imputari emptori ex facto procu-
ratoris ct familiae, quod non fuit passurus _ servus
nisi" venisset: quod autem passurus erat elinm, si
iioi) venisset, in eo concedi emptori servi sui noxae
deditionem et ex eo, inquit, quod procurator com-
misit, solum actionum praestandarum necessitatem

5 ei infringi. Quid ergo, si culpa, non etiam dolo
emptoris servus deterior factus sit? aeque condcm-

6 liabitur. Hoc autem, quod deterior factus est
scitus, non solum ad corpus, sed etiam ad animi 25
vitia referendum est, ut puta si imitatione conservo-
rum apud emptorem talis factus est ,0, aleator forte vel

7 vinarius vel erro evasit. Sed notandum est, quod
non permittitur emptori ex Imiusinudi causis noxae
dedere servum suum : nec enim factum servorum suo-

8 rum itemque procuratoris praestat. Item scien-
dum est haec cinnia, quae exprimuntur edicto aedi-
lium, praestare eum debere, si ante indicium accep-
tum facta sint: idcirco euim neccsse habuisse ea 30
enumerari u, ut, si quid eorum ante litem contesta-
tam 12 contigisset, praestaretur, ceterum post iudieium
acceptum tota causa13 ad hominem restituendum iu
iudicio versatur, et tam fructus veniunt quam id quo

(1) quae statim incipit, ut veniit id mancipium eo no-

mine posse agere (dei. coepit) Hoffmann (2) eum F

(3) diebus] de rebus Mo. (4) ideo) id eo pertinet
Afo. (5) haberet-, non habeat autem, quae tus. Illo.

(6) nihil non Ral. (7) iuliauus F (8) venditoris
mansisset Budacue (9) ei tus. F1 (10) talis factus
est dei. Mo. (11) enumerare Brenkmann (12) oon-
testam F (13) quod ins. Mo.

EDICTO

309

XXI 1

610, 32 deterior factus est ceteraque veniunt: iudiei enim j
statim atque iudex factus est omnium rerum officium
incumbit, quaecumque in iudicio versantur: ea autem
quae ante indicium contingunt non valde ad eum f
at 9 perlinent nisi luerint ei nominatim inwinota. Prae- .
terea in edicto'2 adicitursic: ‘ct quanta pecunia pro J
‘eo hornius soluta accessionisve nomine data erit, j
'non reddetur: euiusve pecuniae quis eo uomine ob-
10 ‘ligatus erit, non liberabitur’. Ordine fecerunt
aediles, ut ante venditori emptor ea omnia quae
supra scripta sunt praestet, sio deinde pretium con-
sequatur.

26 Ga rus libro primo ad edictum aedilium curu-
49 litem Videamus tamen, ne iniquum sit emptorem

compelli dimittere corpus et ad actionem indicati
mitti, si3 interdum nihil praestatur propter iDopiam
venditoris, poti usque res ita ordinanda sit, ut emp-
tor caveat, si intra certum tempus pecunia sibi so-
luta sit. se mancipium restituturum.

27 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Debet autem recipere pecuniam, quam dedit
pro eo homine, vel si quid accessionis nomine, dari

611,1 autem non id solum accipiemus, quod numeratur ven-
ditori, ut. puta pretium et usuras eius, sed et si quid
emptiunis causa erogatum est. hoc autem ita demum
deducitur, si ex voluntate venditoris datur: ceterum
si quid sua spoute datum esse proponatur, non im-
putabitur: neque enim debet quod quis suo arbitrio
dedit a venditore exigere, quid ergo, si forte vecti-
6 galis nomine datum est, quod emptorem forte se-
queretur? dicemus hoc quoque restituendum: indem- :
nie enim emptor debet discedere,

28 Gatus libro primo ad edictum aedilium curu- •
litem Si venditor de his quae edicto aedilium conti- 1
nentur non caveat, pollicentur adversus cum redhi- :
bendi 1 indicium intra duos menses vel quanti emp- !

io toris intersit intra sex menses.

29 Ulpianus libro primo ad. edictum aedilium cu-
rulium Illud sciendum est, si emptor venditori haec
non praestat, quae desiderantur in hac4 actione, non
posse ei venditorem condemnari: si autem emptori
1 venditur ista non praestat, condemnabitur ei. Item
emptori praestandum est, ut pecuniae, cuius nomine
obligatus erit, liberetur, sive ipsi venditori obligatus

ir> 2 sit, sive etiam alii. Condemnatio autem fit, quanti
ea res erit: ergo excedet0 pretium an non, videamus,
et quidem eoutinefc condemnatio pretium aceessiones-
que. an et usuras pretii consequatur, quasi quod
sua intersit debeat accipere, maxime cum fructus
3 quoque ipse restituat? et placet consecuturum. Si
quid tamen7 damni sensit vel si quid pro servo im-
pemljt, eonsequetur arbitrio indicis, sic tamen, non
ai ut ei horum nomine venditor condemnetur, ut ait
Ini ia uus, sed* ne alias compellatur hominem venditori
restituere, quam si eum indemnem praestet.

30 Paulus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Item si servi redhibendi nomine emptor judi-
cium accepit vel ipse eius nomine dictavit, cavendum
ex utraque parte erit,. ut, si quid sine dolo malo
condemnatus sit vel si quid ex eo quod egerit ad

ss eum pervenerit doloye malo eius factum sit quo mi-
1 uus perveniret, id reddat5. Quas impensas ne-
cessario io curandum servum post litem contestatam
emptor fecerit, imputabit: praecedentes impensas no-
minatam comprehendendas Pedius: sed cibaria servo
<lata non esse imputanda Aristo i0, nam nec ab ipso
exigi, quod in ministerio eius fuit.

31 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Quodsi nolit venditor hominem recipere,
non in maiorem summam, inquit, quam in pretium

ei condemnandum, ob haec ergo, quae propter ser- 61!,SJ
vum rlamna sensit, solam dabimus ei corporis reten-
tionem: ceterum poterit evitare praestationem vendi-
tor, si nolit hominem recipere, quo facto pretii prae-
stationem eorumque quae pretium sequuntur so,am

1 non evitabit. Si venditor pronuntiaverit vel pro-
miserit, furem non esse, tenetur ex sua promissione,
si11 furtum servus fecit: esse enim hoc casu furem 35
non tantum eum, qui extraneo, sed et eum, qui do-

2 mino suo res subtraxit, intellegendum est. . Si as-
cilla redhibeatur, et quod ex ea post venditionem
natum erit reddetur, sive unus partus sit sive plures.

3 Sed Ct si forte usus fructus proprietati adereverit,

4 indubitate hic quoque restituetur. Si peculium
quaesiit apud emptorem, quid de hoc dicemus? etsi
quidem ex re emptoris accessit, dicendum est apud
ipsum relinquendum, si aliunde crevit, venditori re- io

5 stituendum est. Si plures heredes sint emptoris,
an omnes ad redhibendum consentire debeant, videa-
mus. et ait Pomponius omnes consentire debere ad
redhibendum dareqne unum procuratorem, nc 12 forte
venditor iniuriam patiatur, dum ab alio partem reci-
pit hominis, alii in partem pretii condemnatur, quanti

6 miuoris is homo sit. Idem ait homine mortuo vel 612, j
etiam redhibito singulos pro suis portionibus recte
agere, pretium autem et accessiones pro parte reci-
pient: sed et fructus accessionis 13 et si quo deterior
homo factus est pro parte praestabitur ab ipsis, nisi
forte tale sit, quod divisionem non recipiat, ut puta
ancillae partus: in hoc enim idem servandum ost,
quod in ipsa matre vendita, quam pro parte redhi- s-

7 beri posse negavimus. Marcellus quoque scribit,
si servus communis servum emerit et sit in causa
redhibitionis, unum ex dominis pro parte sua redhi-
bere servum non posse: non magis, inquit, quam cum
emptori plures heredes exstiterunt nec omnes ad red-

8 hibeuduin consentiunt. Idem Marcellus ait non
posse alterum ex dominis consequi actione cx empto,
ut sibi pro parte venditor tradat, si pro portione
pretium dabit: ct hoc in emptoribus14 servari opor- io
tere ait: nam venditor pignoris loco quod vendidit

9 retinet, quoad emptor satisfaciat. Pomponius ait,
si unus ex heredibus vel familia eius vel procurator
culpa vel dolo fecerit rem deteriorem, aequum essa
in solidum eum teneri arbitrio indicis: hoc autem
expeditius esse, si omnes heredes unum procuratorem
ad agendum dederunt, tunc et si quo deterior servus
culpa unius heredum factus est ct15 hoc solutum 15
est1G, ceteri familiae erciscutidae indicium adversus
eum habent17, quia propter ipsum damnum sentiunt

10 impediun torque redhibere. Si venditori plures
heredes exstiterint, singulis pro portione hereditaria
poterit servus redhiberi, et si servus plurium venie-
rit18, idem erit dicendum: nam si unus a pluribus vel
plures ab uno vel plura mancipia ab uno emantur15,
verius est dicere, si quasi plures rei fuerunt vendi-
tores, singulis in solidum redhibendum: si tamen 20
partes emptae sint a singulis, recte dicetur alteri
quidem posse redhiberi, cum altero autem agi quanto
miuoris. itera si plures singuli partes ab uno emant,
tunc pro parte quisqne eorum experietur: sed si in
solidum emant, unusquisque in solidum redhibebit.

11 Si mancipium quod redhiberi oportet mortuum
erit, hoc quaeretur, numquid culpa emptoris vel fa-
miliae eius vel procuratoria homo demortuus sit: nam

ei culpa eius decessit, pro vivo habendus est, et 20 20
praestentur ea omnia, quae praestarentur, si viveret.

12 Culpam omnem accipiemus, non utique latam:
propter quod dicendum est, quamcumque occasionem
morti emptor praestitit, debere eum21: etiam si non

91 valde ad eum pertinent) ad eum non pertinent !
Ulp.? { Kr .) (2) in formula Ulp. (Aenei) (3) ei)

CUI Kr. (4) redhibendum F (5) hac om. F (6} ex-
eedat edd. (i) tamen dcl.Mo. (s) aed, nt ait Iuiianus
(*) reddatur Mo. (to) ait in 3. F'1 (11) ei)

F eum Ii: ei ipsi Rusr.hke (12) nec F (13) et fruc-

tus et accessiones dett. (14) emptoribnB] emptori*

heredibus Ulp, (Kr.: pluribus emptoribus B) (15) et)
nec Mo. (16) et h. s. est glossa (Le.net) (n) habebunt
J® (18) vemiiderit JIuschke (19) vel plura mancipia
ab uno eruantur) emant Bibbentrop (20) et] ut edd-
(21) teneri ins. edd.

36

XXI i

Dtf AEDILICIO

310

•12, 27/25 adhibuit medicum, ut sanari possit, vel malum ad-

13 hibuit, sed culpa sua. Sed hoc dicemus, si ante
indicium acceptum decessit: ceLerum si post indicium
acceptum decessisse proponatur, tunc in arbitrium

3a indicis veniet, qualiter mortuus sit: ut cuirn et Pedio
videtur, ea, quaccuraque post litis contestationem

14 contingunt, arbitrium iudicis desiderant. Quod
in procuratore diximus, idem et in tutore et curatore
dicendum erit ceterisque, qui es officio pro aliis inter-
veniunt: et ita Pedius ait, et adicit, quibus adminis-
tratio rerum ‘, culpam abesse praestare non inique

15 dominum cogi. Idem Pedius ait familiae appel-
35 latione et filios familias demonstrari: facta enim do-
mesticorum redhibitoria agentem praestare voluit.
!0 Si quis egerit quanto minoris propter servi fu-
gam, deinde agat propter morbum, quanti fieri con-
demnatio debeat '1 et quidem saepius agi posse quanto
minoris dubium non est, sed ait lulianus - id agendum
esse, ne lucrum emptor faciat et bis eiusdem rei

17 aestimationem consequatur. In factum actio com-
petit ad pretium rceiperandurn, si mancipium redhi-

■<o bituin fuerit: in qua non hoc quaeritur, an manci-
pium in causa redhibitionis fuerit, sed hoc tantum,
an sit redhibitum, nec immerito: iniquum est enim,
posteaquam venditor agnovit recipiendo mancipium
613,i esse id in causa redhibitionis, tunc quaeri, utrum
debuerit redhiberi an non debuerit: nec de tempore
quaeretur, an intra tempora redhibitus esse videatur.

18 Illud plane haec actio exigit, ut sit redhibitus:
ceterum nisi fuerit redhibitus, defieit ista actio, etiamsi
nudo consensu placuerit, ut redhibeatur, conventio
ergo de redhibendo non facit locum huic actioni, sed

5 IU ipsa redhibitio. Restitui autem debet per hanc
actionem etiam quod ei servo in venditione accessit.

20 Quia adsidua est duplae stipulatio, idcirco pla-
cuit etiam ex empto agi posse, si duplam venditor
mancipii non caveat: ea enim, quae sunt moris et
consuetudinis, in bonae fidei indiciis debent venire.

21 Qui mancipia vendunt, nationem cuiusque in ven-
ditione pronuntiare debent: plerumque enim natio3
servi aut provocat aut deterret emptorem: idcirco

io interest nostra scire nationem: 'praesumptum etenim
'est quosdam servos bonos esse, quia natione sunt
‘non infamata, quosdam malos videri, quia ea natione
'sunt, quae magis infamis est’-*, quod si dc natione ita
pronuntiatum non erit, iudicium emptori omnibusque
ad quos ea res pertinebit dabitur, per quod emptor

22 redhibet mancipium. Si quid ita venierit, ut,
nisi placuerit, intra praefinitum tempus redhibeatur,

15 ea conventio rata habetur: si autem de tempore nihil
convenerit, in factura actio intra sexaginta dies utiles
accommodatur emptori ad redhibendum , ultra non,
si vero convenerit, ut in perpetuum redhibitio fiat,

23 puto hanc conventionem valere. Item si tempus
sexaginta dierum praefinitum redhibitioni praeteriit,
causa cognita iudicium dabitur: in causae autem
cognitione hoc versabitur, si aut mora fuit per ven-

20 ditorem, aut non fuit praesens cui redderetur, aut
aliqua iusta causa intercessit, cur intra diem redhi-
bitum mancipium non est, quod ei magis displicue-

24 rat. In his autem actionibus eadem eruut ob-
servanda, quae de partu fructibus accessionibus quae-

25 que de mortuo redhibendo dicta sunt. Quod
emptioni accedit, partem esse venditionis prudentibus
visum est.

32 6 Aius libro secundo ad edictum aedilium cu-
25 ruUum Itaque sicut superius venditor de morbo vi-
tiove et ceteris quae ibi comprehensa sunt praedicere
iubetur, et praeterea in his causis non esse manci-
pium ut promittat praecipitur: ita et cum accedat
alii rei homo, eadem et praedicere et promittere com-
pellitur. quod non solum hoc casu intellegendum est,
quo nominarim adicitur accessurum fundo hominem

Stichum, sed etiam si generaliter omnia mancipia C 13
quae in fundo sint accedant venditioni.

33 UlpiaMJS libro primo ad edictum aedilium cu~ 39
rulium Proinde Pomponius ait iustam causam esse,
ut quod in venditione accessurum esse dictum est
tam integrum praestetur, quam illud praestari debuit
quod principaliter veniit: nam iure civili, ut integra
sint quae accessura dictum fuerit, ex empto actio
est, veluti si dolia accessura fundo dicta fuerint, sed
ltoc ita, si certum corpus accessurum fuerit dictum:

: nam si servus cum peculio venierit, ea mancipia 3s
quae in peculio fuerint sana esse praestare venditor
non debet, quia non dixit certum corpus accessu-
rum, sed peculium tale praestare oportere5, et quem-
[ admodum certam quantitatem peculii praestare non
debet, ita nec hoc. eandem rationem facere Pompo-
nius ait, ut etiam, si hereditas aut peculium servi
venierit, locus edicto aedilium non sit circa ea cor-
pora, quae sunt in hereditate aut in peculio, idem
probat et s: fundus cura instrumento venierit et in 43
instrumento mancipia sint, puto hanc: sententiam ve-
ram, 'nisi si aliud specialiter actum esse proponatur*8.

1 Si vendita res redhibeatur, servus quoque qui ei
rei accessit, licet nullum in eo vitium sil, redhibetur.

34 Africanus libro sexto quaestionum Cmn eius-
dem generis plures res simnl veneant, veluti comoedi
vel chorus, referre ait, in universos an in singulos
pretium constituatur, ut scilicet interdum una, inter- 45

■ dum plores venditiones contractae intellegantur: quod t>!4,
vel eo quaeri pertinere, ut, si quis eorum forte rnor-
! bosu8 vel vitiosus sit, 7 vel omnes simnl redhibean-
. 1 tur. Interdum etsi in singula capita pretium con-
stitutum sit, tamen una emptio est, ut propter unius
vitium omnes redhiberi possint vel debeant, scilicet
cum manifestum erit non nisi omnes quem emptu-
, rum vel venditurum fuisse, ut plerumque circa eo- s
mnedos vel quadrigas vel mulas pares accidere solet,
ut neutri non* nisi omnes habere expediat.

35 ULPIANUS libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Plerumque propter morbosa mancipia etiam
non morbosa redhibentur, si separari non possint
sine magno incommodo vel ad pietatis rationem offen-
sam9. quid enim, si filio retento parentes redhibere
maluerint 10 vel contra? quod et in fratribus ot in 10

: personas eoutubernio sibi coniunetas observari oportet.

36 Pouromus libro vicesimo tertio ad Sabinum
Si plura mancipia uno pretio venierint et de uno
eorum aedilicia actione utamur, ita demum pro boni-
tate eius aestimatio fiet, si confuse universis manci-
piis constitutum pretium fuerit: quod si singulorum
mancipiorum constituto pretio universa tanti venie- 15

; ruut. quantum ex consummatione singulorum fiebat,

1 tunc cuiusque mancipii pretium, seu piuris seu mino-
ris id esset, sequi debemus11.

: 37 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-

rulium Praecipiunt aediles, ne veterator pro novicio
veneat, et hoc edictum fallaciis venditorum occurrit:
ubique enim curant aediles, ne emptores a venditori-
bus circumveniantur, ut eece pleriqne solent man-
cipia, quae novicia ncn sunt, quasi novicia distra- 20
here, ad hoc12, ut pluris vendant: praesumptum est
enim ea mancipia, quae rudia sunt, simpliciora esse
et ad ministeria aptiora et dociliora et ad omne mi-
nisterium habilia: trita vero mancipia et veterana
difficile est reformare _ et ad suos13 mores formare,
quia igitur venaliciarii sciunt facile decurri ad novi-
ciorum emptionem, idcirco interpolant veteratores et
pro noviciis vendunt, quod ne fiat, hoc edicto aedi- es
les denuntiant: et ideo si quid ignorante emptore ita
venierit, redhibebitur.

38 Itjf.m libro secundo ad edictum aedilium curu-
! lium Aediles aiunt: 'Qui iumenta vendunt, palam
' ‘recte dicunto, quid in quoque eorum morbi vitiique

<1) permittitur, eorum ins. Sal. (2) cf. 21, 2, 32 § 1

(3) ratio F (4) ‘ * glossa ( Eisele ) (s) tale praestare

oportere dei. Mo. (similiter Hal.) (6) '* lust. (Ghraden-

wits) (t) vel is solus ins. Alo. (8) non dei. Sal.
(9) offensa Hal. (10) maluerim Mo. (11) debebit
F2 (12) scilicet ins. F* (13) sanos Huschke

EDICTO

311

XXI 1

6 i 4 28 ‘sit, utique optime ornata vendendi causa fuerint, ita !
’ ‘emptoribus tradentur1, si quid ita factum non erit, |
'dc ornamentis restituendis iunientisve ornamentorum .
se 'nomine redhibendis in diebus eexr.ginta, morbi autem |
‘vitiive causa inemptis faciendis in sex mensibus, vel 1
‘quo minoris eum venirent fuerint, in anno iudicium
‘dabimus, si iumenta paria simul venierint et alterum
‘in ea causa fuerit, ut redhiberi debeat, iudicium

1 ‘dabimus, quo utrumque redhibeatur.’ Loquuntur

2 aediles in hoc edicto de inmentis redhibendis. Causa
autem huius edicti eadem est, quae mancipiorum red- ■

3 hiberniorum. Et fere eadem sunt in his, quae in
35 mancipiis, quod ad morbum vitiumve att.inet: quid-
quid igitur hic'1 diximus, huc erit transferendum, et
si mortuum fuerit iumentum, pari modo redhiberi

4 poterit, quemadmodum mancipium potest. Iuraen-
torum autem appellatione au omne pecus continea-
tur, videamus, et difficile est, ut contineatur: nam
aliud significant iumenta, aliud significatur pecoris

5 appellatione. Idcirco elogium huic edicto snbiec-
tura est, cuius verba haec sunt: ‘quae de iumento-

<o ‘rum sanitate diximus, de cetero quoque pecore omni

6 ‘venditores faeiunto'. Unde dubitari desiit, an
hoc edicto boves quoque contineantur: etenim Jumen-
torum appellatione non contineri eos verius est, sed

7 pecoris appellatione continebuntur. Sed enim sunt
quaedam, quae in hominibus quidem morbum faciunt,
in iumeiitis non adeo: ut, puta si mulus castratus

615,1 est, neque morbi neque vitii quid habere videtur,
quia neque de fortitudine quid eius detrahitur neque
de utilitate, cum ad generandum numquam sit ha-
bilis. Caelius quoque scribit non omnia animalia
castrata ob id ipsum vitiosa esse, ‘nisi propter ipsam
castrationem facta sunt imbecilliora53: et ideo mulum
non esse vitiosum, idem refert Ofilium existimasse
s equum castratum sanum esse, sicuti spado quoque
sanus est, sed si emptor ignoravit, venditor scit, ex
empto esse actionem: et verum est quod Ofilius.

8 Quaesitura est, si mula talis sit, ut transiungi nen
possit, an sana sit. et ait Pomponius sanam esse:
plerasque denique carrucarias tales esse, ut non

9 possint/ transiungi. Idem ait, si nata sit eo in-
genio aut corpore, ut alterum ingum non patiatur,

10 sanam non esse. Non tantum autem ob mor-
iii bum vitiumve redhibitio locum habebit in inmentis,

verum etiam si contra dictum promissumve5, erit

11 locus redhibitioni exemplo mancipiorum. Ven-
dendi autem causa ornatum iumentum videri Caelius
ait non, si sub tempus venditionis, 'hoc est biduo
ante venditionem50 ornatum sit,, sed si in ipsa vendi-
tione ornatum sit, aut ideo7, inquit, venale cum esset
sic ornatum inspiceretur: semperque cum de orna-
mentis agitur, et in actione8 et in edicto adicctum

is est: ‘vendendi causa ornata ducta esse’: poterit enim
ramentum ornatum itineris causa duci, deinde venire.

12 Si plura iumenta venierint, non omnia erunt red-
hibenda propter unius ornamentum: nam etsi vitio-
sum sit unum iugiini, non tamen propter hoc cetera

13 iuga redhibebuntur. Si forte iugum mularum sit,
quarum altera vitiosa est, non ex pretio tantum vi-
tiosae, sed ex utriusque erit componendum9, quanti

20 minoris sit: cum enim uno pretio utraeque venierint
non est separandum pretium, sed 10 quanto minoris
cum veniret utruirque fuit, non alterum quod erat,

14 vitiosum. Cum autem iumenta paria veneunt11
edicto expressum est, ut, cum alterum in ea causa ;
sit, ut redhiben debeat, utnimque redhibeatur: in j
qua re tam emptori quam venditori consulitur, dum

iumenta non separantur, simili modo et si triga ve- 015,23
nierit, redhibenda erit tota, et si quadriga, 17 redhi-
beatur. sed si duo paria mularum sint et una mula 25
vitiosa sit vel par, solum par redhibebitur, alterum
non: si tamen nondum sint paria constituta, sed
simpliciter quattuor mulae uno pretio venierint, unius
erit mulae redhibitio, non omnium: nam et si polia
venierit, dicemus unum equuxn qui vitiosus est, non
omnem poliam redhiberi oportere, haec et Ln_ hemi-
nibus dicemus pluribus uno pretio distractis, nisi si ‘3
separari Don possint, ut puta si tragoedi vel mimi. 30

39 Paulus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium vel fratres:

40 Ulpianus libro secundo ad edictum aedilium
1 curulium hi enim non erunt separandi. Deinde
ainut aediles: ‘ne quis canem, verrem vel minorem u
aprum, lupum, ursum, pantheram, leonem’,

41 Paulus libro secundo ad edictum aedilium cu- 35
rulium et generaliter aiiudve quod noceret animal,
sive soluta sint, sive alligata ’5, ut contineri vinculis,
quo minus damnum inferant, non possint,

42 Ulpianus libro secundo ad eductum aedilium cu-
rulium ‘qua vulgo iter fiet, ita habuisse velit, ut
‘cuiquam nocere damnum ve dare possit, si _ adversus
‘ea factum erit et homo liber cx ea re perierit, ‘solidi5 io
‘ducenti ,0, si nocitum homini libero esse dicetur, quanti 616, t
‘bonum aequum indici videbitur, condemnetur, cete-
rarum rerum, quanti 17 damnum datum factumve sit,

‘dupli’.

43 Paulus libro primo ad edictum aedilium cu-
rulium Bovem qui cornu petit vitiosum esse plerique
dicunt, item mulas quae cessum dant: ea quoque
iumenta, quae sine causa turbantur et semet ipsa 5

1 eripiunt, vitiosa esse, dicuntur. Qui ad amicum
domini deprecaturus confugit, non est fugitivus: immo
etiamsi ea mente, sit, ut non impetrato auxilio domum
Don revertatur, nondum fugitivus est, quia non solum

2 consilii, sed et facti fugae nomen est. Qui per-
suasu alterius a domino recessit, fugitivus est,. licet
id non fuerit facturus citra consilium cius qui per-

3 suasit. Si servus meus bona fide tibi serviens
fugerit vel sciens se meum esse vel ignorans, fugi- u»

4 tivus est, nisi animo ad me revertendi id fecit. Mor-
tis consciscendae causa sibi facit, qui propter nequi-
tiam malosque mores flagitiurove aliquod admissum
mortem sibi consciscere voluit, non si dolorem cor-

5 poris non sustinendo id fecerit. Si quis servum
emerit et rapto eo vi bonorum raptorum actione quadru-
plum consecutus est, deinde servum redhibeat, red-
dere debebit quod accepit: sed si per eum servum 15
iniuriam passus inhtriae nomine egerit, non reddet
venditori: aliter forsitan atque si loris ab aliquo
caeso 18 aut quaestione dc eo habita emptor egerit.

6 Aliquando etiam redhiberi mancipium debebit, licet
aestimatoria, 4(1 est quanto minoris50, agamus: nara sr
adeo nullius sit pretii, ut ne expediat quidem tale
mancipium domini 10 habere, velnti si furiosum aut
lunaticum sit, licet aestimatoria actum fuerit, officio
tamen indicis continebitur, ut reddito mancipio pre- 20

7 tium recipiatur. Si quis, cum consilium inisset
fraudandorum creditorum, redhibuerit non redhibi-
turus alias, nisi vellet cos fraudare20, tenetur credito-

ribus propter mancipium venditor.21 Pignus mane-
bit obligatum, etiamsi redhibitus fuerit servus: “quem-
admodum, si eum alienasset aut usum fructum eius,
non recte redhibetur23 nisi redemptum, sic24 et pig-
9 nore liberatum redhibetur25. Si sub condicione
homo emptus sit, redhibitoria actio06 ante condicio- 25

(1) tradantur F~, traduntor Eal. (j) hic] illic edd.

(3) . 7u.it. ( Eisele } (4) poesit F (5) commissum

erit itis. Mo . (6) glossa ( Lenel ) /71 aut ideo]

Ideo ut Mo. (8) formula Dtp, (Rudorff) (g) com.

putandum Euschhe (10) aestimandam ins. Kr.

(U) veniunt F (12) quadriga ins. Mo. (13) si

oro. F' (14) vel minorem dei. Cumtius tollatis

Inst. 4, 9, t (15) ita ins. Mo. (te) solidos ducentos

Mo. (ni quantum F* (IS) eo ins. Mo. (19) domi
Mo. (20) redhibuerit... fraudare] non redhibuerit

Paulus ? (e/. 42, 8, 3 § 1; similiter Solazzi) nisi mavis de
redhibitione ex consensu facta cogitare (Er.) (21 ) fortasse

adhaesit 4, 7, s § 5 (22) et ins. Kr. (23) redhibeatur

F*, redhiberet Mo. (24) ait i*’2 (2=) redhibeatur

F2, redhibere debet Kr. (26) actio dei. Mo.

36*

r

XXI 1

312

DE AEDILICIO EDICTO

»31G, 25 nem exsistentem inutiliter agitnr, quia nondum per-
tecta emptio arbitrio iudicis imperfecta fieri non po-
test: et ideo etsi cx empto vet vendito vel redhibi-
toria ante actum fuerit, expleta condicione iterum
10 agi poterit. Iuterdum eLiamsi pura sit venditio^
propter iuris condicionem in suspenso est, veluti si
servus, iu quo alterius usus fructus, alterius proprie-
tas est, aliquid emerit: nam dum incertum est. ex
30 cuius re pretium solvat, pendet, cui sit adquisitum,
et ideo neutri eorum redhibitoria competit.

44 Jd/ly libro secundo ad edictum aedilium cum- j
lium Iustissiine aediles noluerunt hominem ei rei •
quae minoris esset accedere, ne qua fraus aut edicto
antiure' civili fieret: *ut ait Pedius, propter digni-
tatem hominum: alioquin eandem rationem fuisse ct
in ceteris rebus: ridiculum namque esse tunicae fun-
go dum accedere, ceterum hominis venditioni quidvis

adicere licet: nam ct plerumque plus in peculio est
quam in servo, et nonnumquam vicarius qui accedit
1 pluris est quam is servus qui venit. Proponitur
actio ex hoc edicto iu eum cuius maxima pars in
venditione fuerit, quia plerumque venaliciarii ita so-
cietatem coeunt, ut quidquid agunt iu commune vi-
deantur agere: aequum cuim aedilibus visum est vel i
in iiuum ex liis, cuius maior pars aut nulla parte
«u mitior esset, aedilicias actiones competere, ne, cogere-
tur emptor cum multis litigare, quamvis actio ex
empto cum singulis sit pro portione, qua socii fue-
runt: nam id genus hominum ad lucrum potius8 ved ■
»517,i 2 turpiter faciendum pronius est. Tn redhibitoria
vel aestimatoria*4 potest dubitari, an, quia5 alienum
servum veudidit, et ob evictionem et propter mor-
bum forte vtd fugam simul teneri potest: nam potest
dici nihil interesse emptoris sanum esse, fugitivum
non esse eum, qui evictus sit. sed interfuit emp-
toris sanum possedisse propter operas, neque ex post-
£ facto decrescat obligatio: etatim euim ut servus
traditus est committitur stipulatio quanti interest
emptoris.

45 Gajus libro primo ad edictum aedilium curu-
lium Redhibitoria actio duplicem habet condemna-
tionem: modo enim in duplum, medo in simplum
condemnatur venditor, nam si neque pretium neque
accessionem solvat neque eum qui eo nomine obli-
to gat.us erit liberet, dupli pretii et accessionis condem-
nari iulietur: si vero reddat pretium et accessionem
vel cum qui eo nomine obligatus est liberet, simpli :
vi d c fcur con dem na ri .

40 Pomponius libro octavo decimo ad Sabinum r
Cum mihi redhibeas, furtis noxisque solutum esse
promittere non debes, praeterquam qnod iussu tuo
fecerat aut eius cui tu eum alienaveris,
is 47 Paulus libro undecimo ad Sabinum Si homi-
nem emptum manumisisti, et redhibitoriam et quanti
minoris denegandam tibi Labeo ait, sicut duplae actio
periret: ergo et quod adversus dictum promissumve6
1 sit, actio peribit. Post mortem autem hominis
aediliciae actioues manent,

48 Pomponius libro vicesimo tertio ad Sabinum
20 si tamen sine culpa actoris familiaeve eius vel pro-

1 curatoris mortuus sic. Audiendus est is, qui de
vitio vel morbo servi quercus retinere eum velit.

2 Non nocebit emptori, si sex mensum exceptione
redhibitoria exclusus velit intra annum aestimatoria

3 agere. Ei, qui servum vinctum vendiderit, aedili-
cium edictum remitti aequum est-: multo euim ara- !
piius est id facere, quam pronuntiare iu vinculis

4 fuisse. In aediliciis actionibus exceptionem opponi
ag aequum est. si emptor sciret de fuga aut vinculis aut

5 ceteris rebus similibus, ut venditor absolvatur. Ae-
diliciae actiones et heredi et in heredem competunt,
ut tamen et facta heredum quae postea accesserint

6 et quod9 experiri potuerint, quaerantur'1. 7\un 617 „
solum dc mancipiis, sed de omni animali hae actio-
nes competunt, ita ut etiam, si usum fructum iu ho-

7 mine emerim, competere debeant. Cum redhibi-
toria actione dc sanitate agitur, permittendum est de
nuo vitio agere ct praedicere, ut, si quid aliud post- ju

8 ea apparuisset, dc eo iterum ageretur. Simpla-
riarum venditionum causa nc sit redhibitio, in usu
est.

49 Ulpianus libro octavo disputationum Etiam

iu fando vendito redhibitionem procedere nequaquam
incertum est, veluti si pestilens fundus distractus sit:
nam redhibendus erit. i0ct benignum est dicere vecti-
galis exactionem futuri temporis post redhibitionem
adversus emptorem cessare. js

50 Julianus libro quarto ex Minurio Varicosus
sanus non est.

51 Africanus libro octavo quaestionum Cum man-
cipium morbosum vel vitiosum servus emat et. red-
hibitoria vel ex empto dominus experiatur, omnimodo
scientiam servi, non domini spectandam esse ait, ut
nihil intersit, peculiari an domini nomine emerit et 40
Certum incerturuve mandante eo emerit, quia tunc ct
illud ex bona fide est servum, cura quo negotium sit
gestum, deceptura non esse, et rursus delictum eius-
dem, quod in contrahendo admiserit, domino nocere 618,1
debet, sed si servus mandatu domini hominem eme-
rit, quem dominus vitiosum esse sciret, non tenetur

1 venditor. Circa procuratoris personam, cum qui-
dem ipse scierit morbosum vitiosum esse, non dubi-
tandum, quin, quamvis ipse domino mandati vel ne-
gotiorum gestorum actione sit obstrictus, nihilo magis
co nomine agere, possit: at cum ipse ignorans esse s
vitiosum mandatu domini qui id sciret emerit et red-
hibitoria agat, ex persona domini utilem exceptionem
ei non putabat opponendam.

52 Marcianus libro quarto regularum Si furtum
domino servus fecerit, non est necesse hoc in ven-
ditione servi praedicere nec ex hac causa redhibitio
est: sed si dixerit hunc furem non esse, ex illa parte
tenebitur, quod dixit promisitve.

53 IavOLKNus libro primo ex posterioribus La- 10
l iconis Qui tertiana aut quartana febri aut podagra
vexarentur quive comiti;, km morbum haberent, ne
quidem his diebus, quibus moit-ns vacaret11, recte
sani dicentur.

54 Papinianus libro quarto responsorum Actioni
redhibitoriae non est locus, si mancipium bonis con-
dicionibus emptum fugerit, quod ante non fugerat.

55 Idem libro duodecimo responsorum Cum sex 15
menses utiles, quibus experiundi potestas fuit, red-
hibitoriae actioni praestantur, non videbitur potesta-
tem experiundi Imbuisse, qui vitium fugitivi latens
ignoravit: non idcirco tamen dissolutam ignorationem
emptoris excusari 12 oportebit.

56 Paulus libro prhno quaestionum Latinus Lar-
gus: quaero, an £ideiussori_ emptionis redhiberi man- 20
eipium possit, respondi, si in universam causam fide-
jussor sit acceptus, putat Marcellus posse ei fideius-
sori redhiberi.

57 Iuem libro quinto quaestionum Si servus man-
cipium emit et dominus redhibitoria agat, non aliter
ei venditor daturus est, quam si omnia praestiterit13
quae huic actioni continentur ct quidem solida, non
peculio tenus: nam et si ex empto dominus agat,

1 nisi pretium totum solverit, nihil consequitur. Quod 28
si servus vel filius vendiderit, redhibitoria in pecu-
lium competit, in peculio autem et causa redhibitio-
nis conl.ine.bil.nr: ncc nos moveat, quod antequam
reddatur servus non est in peculio (non enim potest
esse in peculio servus, qui adime emptoris est): sed
causa ipsius redhibitionis in peculio computatur: igi-

(l) iuri edd. (2) aut ins, Huschke (3) potius dei. (s) quod] ex quo Kr. (9) quaeratur Afo. (10) <> Iust.f
Mo. (4) <:> Tust. ( Lenel : cf. infra committitur sti- (A>.) (11) morbis vacarent see. ffal , scr. (12) ex-

pulatio) (t) qui dett. (S) commissura ins. Mo. causari F (13) praestiterint F
(7) § b a Justinianis male contractam esse putat Lenel

DE EVICTIONIBUS

3 13

XXI 1. 2

€18,29 t-ur si servus decem milibus emptus quinque milibus]
bo sit, haec quoque in peculio esse dicemus, hoc ita, si
nihil domino debeat aut ademptum peculium non est: ■
quod si plus domino debeat, eveniet, ut hominem
praestet et nihil consequatur.

58 Idem libro quinto* responsorum Quaero, an,
si servus apud emptorem fugit et in causa redhibi-
tionis esse pronuntiatus fuerit, u«m prius venditori
restitui debeat, quam rerum ablatarum a 3ervo aesti-
mationem praestiterit. Paulus respondit venditorem
35 cogendum non tantum pretium servi restituere, sed
etiam rerum ablatarum aestimationem, nisi si pro his
i paratus sit servum noxae nomine relinquere. Item
quaero, si nolit aestimationem et pretia rerum3 re-
stituere, an 6ervus retinendus1 sit et danda sit actio
de peculio vel5 de pretio redhibiti servi ex duplae
stipulatione. Paulus respondit de pretio servi repe-
tendo competere actionem etiam ex duplae stipula-
tione: de rebus per furtum ablatis iatn responsum
i<) 2 est. 0 Servum dupla emi, qui rebus ablatis fugit:
mox inventus praesentibus honestis viris interrogatus,
an et in domo venditoris fugisset, respondit fugisse:
quaero, an standum sit responso servi. Paulus re-
spondit: si et alia indicia prioris fugae non deficiunt,
tunc etiam servi responso credendum.

619,i 59 Vlptasus libro septuagesimo quarto ad edic-

tum Cum in ea causa est venditum mancipium, ut
redhiberi debeat, iniquum est venditorem pretium
1 redhibendae rei consequi. Si quis duos homines
uno pretio emerit et alter in ea causa est1, ut red-
hibeatur, deinde petatur pretium totum, exceptio erit
b obieienda: si tamen pars pretii petatur, magis dice-
tur non nocere exceptionem, nisi forte ea sit causa,
in qua propter alterius vitium utrumque mancipium .
redhibendum sit.

60 Paulus libro sexagesimo nono aci edictum '
Facta redhibitione omnia in integrum restituuntur,
perinde ac si neque emptio neque venditio inter-
cessit 6.

61 Ulpianus libro octogesimo ad edictum Quo-
t» ticms de servitute agitur, vietus tantum debet prae-
stare, quanti minoris emisset emptor, si scisset kauc
servitutem impositam.

62 Modestinus libro odavo differentiarum Ad
res donatas edictum aedilium curulium non pertinere
dicendum est: etenim quid se restituturum donator
repromittit, quando nullum pretium interveniat? quid

15 ergo si res ab eo cui donata est melior facta sit,
inunquid quanti eius qni meliorem feoit intereat do-
nator conveniatur? quod minime dicendum est, ue
eo casu liber ali tati? suae donator poenam patiatur,
itaque si qua res donetur, necesse non erit ea re-
promittere, quae in rebus venalibus aediles repro-
mitti inbent. sane de. dolo donator obligare se et
debet et solet., ne quod benigne contulerit fraudis
consilio revocet.

*f' 63 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cu-

rulium Sciendum est ad venditiones solas huc edic-
tum pertinere hion tantum mancipiorum, verum cete-
rarum quoque rerum5 a. cur autem de locationibus i
nihil edicatur, mirum videbatur: hace tamen ratio !
redditur vel quia nurnquam istorum de liac re fuerat i
lnrisdietio 10 vel quia non similiter locationes Ut ven- '
ditiones fiunt.

25 64 Pomponius libro septimo decimo epistularum '

Dabeo scribit, si uno pretio. plures servos emisti et
d eu no agere velis, iuteraesti Hiationem servorum pro-
in ce fieri debere, atque ut fieret in aestimati onera
boniuius agri, eum ob evictam partem ftmdi »<>-aUir i
1 Idem ait, si uno pretio plures servos vendidisti |

sanosque esse promisisti et pars dumtaxat eorum 61'?, »
minus sana sit, de omnibus1* 'adversus dictum pro-
2 missum' recte agi12. Ibidem ait errare et fugere »
iumontum posse, nec tamen erronem aut fugitivum
esse agi posse. . . .

65 Venuleius libro quinto actionum Animi, po-
tius quam corporis vitium est, voluti si ludos adsiduo
velit spectare aut tabulas pictas studiose intueatur,
sive etiam mendax13 aut similibus vitiis teneatur.

1 Quotiens morbus sonticus nominatur, eiun signi-
ficari Cassius ait u, qni noceat: nocere autem intellegi,
qui perpetuus est, non qui tempore finiatur: sed »
morbum sonticum eum videri, qui inciderit in homi-
nem postquam is natus sit: sontes enim nocentes

2 diei18. Servus tam veterator quam novicius dici
potest, sed veteratorem non spatio serviendi, sed
genere et causa aestimandum Caelius ait: nam qui-
cumque. ex venalicio noviciorum emptus alicui minis-
terio praepositus sit, statim eum veteratorum numero
esse: novicium autem non tirocinio animi, sed con-
dicione servitutis intellegi, nec ad rem pertinere, ■«)
Latine sciat nec ne: nam15 ob id veteratorem esse,

si liberalibus studiis eruditus sit.

II17 620, t

DE EVICTIONIBUS ET DUPLAE STIPULATIONE.

1 Ulpianus libro vicesimo octavo ad Sabinum Sive
tota res evincatur sive pars, habet regressum emptor
in venditorem, sed cum pars evincatur, si quidem
pro indiviso evincatur, regressum habet pvo quanti- s
tate evictae partis: quod si certus locus sit evictus,
non pro indiviso portio fundi, pro bonitate loci erit
regressus, quid enim, ei quod fuit in agro pretiosis-
simum, hoc evictum 18 est, aut quod fuit in agro vi-
lissimum? aestimabitur- loci qualitas, et sic erit re-
gressus.

2 Paulus libro quinto ad- Sabinum Si dupla non
promitteretur et eo nomine agetur, dupli condemnan- ia
dus est reus.

3 Idem libro decimo ad Sabinum Cum in vendi-
tione servi peculium semper exceptum esse intellegi-
tur, is bomo ex peculio summam qnandam secum
abstulerat, si propter hanc causam furti cura emp-
tore actum sit, non reverteretur emptor ad vendito-
rem cx stipulatione duplae, quia furtis noxisque so-
lutum esse praestari debet venditionis tempore, haec 1$
autem actio postea esse coeperit111.

4 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum
Illud quaeritur, an is qui mancipium vendidit debeat
fidoiussorem ob evictionem dare, quem vulgo aucto-
rem secundum vocant, et est relatum non debere,

1 hiisi hoc nominaliui actum cst>M. Si impuberis no-
mine tutor vendiderit, evictione secuta Papinianus
libro tertio responsorum ait dari in eum cuius tutela 2*
gestii sit. utilem actionem, sed adierit in id deimun,
quod rationibus cius accepto latura est. sed au in
totum, si tutor solvendo non sit, videamus: quod
magis puto: neque enim male contrahitur cum tuto-
ribus.

5 Paulus libro trigesimo tertio ad edictum Servi
venditor pe.culium accessurum dixit, si vicarius evic-
tus sit, nihil praestaturum venditorem Labeo ait,
quia. sive, non fuit in peculio, non accesserit, sive as
fuerit, iniuriam a indice emptor passus est: aliter
atque si nommatim servum accedere dixisset: tunc
enim praestare deberet in peculio eum esse.

6 U Aius, libro decimo ad edictum provinciale Si
fandus venierit, ex consuetudine eius regionis in qua
negotium gestum est pro evictione caveri oportet.

(1) milium tdd. (2) sexto 22, 3, 4 recte (r/. not. 6) 1

(3) aestimationem rerum et, pretium .lio. (4) resti-
tuendus suprascr. JT* {5) de peculio vel dei. Cuiacius
(6) 11 mgc 22, 3, 4 (7) ait F2 (9) intercessisset Hal.

(9) lust. ( Pflueger ) (10) iurisdietione F (ll) de

omnibus dei. M o. (12) ait F (j3) ait tns. llal.

(14) 50,16,113 (15) dieuutur F2: sontes... ilici arde

nocere transponit ffu.se.hke. (ic) nam FB, nec dett.

(1") Sab. 1...&; Ed. 9. 10; Pap. ll. n; Sab. 13. 13. ..21. 23.
*21...27. 29.. .34. 3S...40. 43...4S; Ed. »14. *22. *2S. *35. *41. *42.
49.. .63 ; Pap. C4...78. — Bas, 19, 11. — Cf. Cod. 8, 45

(18) edictum F (19) coepit F* (20) ‘ 5 lust. (Eisele)

XXI 2

314

DE EVICTIONIBUS

620,29 7 Julianus libro tertio decimo digestorum Quia coepi, eam nec evictione necmorte uce manumissione 621, h

3« pupillo substitutum ei servum emerit, agere cum sub- nec fuga servi nec ulla simili aiusa amitti: at si m

stituto ex empto potest et ex stipulatu de evictione, bonis) meis factus non sit, uilul ob ea quod fugitivus

cum neutram earum actionum adversus pupillum ha- sit8 pauperior sim°, utpote cum in bonis meis uon

bore potuerit. sit. quod si sanum esse, eironem non esse stipulatus

8 Idem libro quinto decimo digestorum Venditor essem, tantum mea inleresse. quantum ad praesen-

homicis emptori praestare debet, quanti eius iut.ere.st tem usum pertineret, tametsi in obscuro esset (ut-

homiaem venditoris fuisse, quare sive partus ancillae pote ignorantibus nobis, quamdiu eum habiturus essem

sive, hereditas, quam servus iussu emptoris adierit, et an luturum esset, ut eum quisquam aut a nic aut 35

3s evicta fuerit, agi ex empto potest: et sicut obligatus ab eo cui vendidissem cnive_ similiter promisissem

est venditor, ut praestet licere habere hominem quem evinceret), summam autem opinionis suae hanc esse,

vendidit, ita ea quoque quae per cum adquiri po- ut tantum ex ea stipulatione consequar, quanti mea

tnerunt praestare debet emptori, ut habeat. intersit, aut post stipulationem interfuerit eum ser-

9 PAULUS libro septuagesimo sexto ad edictum vum fugitivum non esse.

Si vendideris servum mihi Titii, deinde Titius here- 17 Ulpianus libro vicesimo nono ad Sabinum Vin-
dem me reliquerit, Sabinus ait amissam ‘actionem pro dicantem venditorem rem, quam ipse vendidit, exeep-
evictione’1, quoniam servus non potest evinci: ‘sed in tione doli posse summoveri nemini dubium est, quam -
ex empto actione2 decurrendum est’3. vis alio iure dominium quaesierit: improbe enim rem m

<o 10 Celsus libro vicesimo septimo digestorum Si a se distractam evincere conatur, eligere autem emp-

quis per fundum quem cum alio communem haberet, tor potest, utrum rem velit retinere intentione per

quasi solus dominus eius esset, ius eundi agendi milii exeeptiouem elisa, an putius rc ablata ex causa sti-

vendiderit et cesserit, tenebitur mihi evictionis no- . pulatiouis duplum consequi.

mine ‘ceteris non cedentibus’ 18 Paulus libro quinto ad Sabinum Sed et si 022, s

621,i \1 Paulus libro sexto responsorum Lucius Titius exceptio omissa sit aut opposita ea nihilo minus

praedia in Germania trans Renum emit et partem evictus10 sit, ex duplae quoque stipulatione vel ex

pretii intulit: cum in residuam quantitatem heres empto potest conveniri.

emptoris conveniretur, quaestionem rettulit dicens has 19 Ulpianus libro vicesimo nono ad Sabinum
possessiones ex praecepto principali partim distrac- Sed ct si stipulatio nulla fuisset interposita, de ex

tas, partim veteranis in praemia adsignatas: quaero, 1 empto actione idem dicemus. Si homo liber qui

s ari huius rei periculum ad venditorem pertinere pos- bona fide serviebat venierit milii a Titio Titiusque s

sit. Paulus respondit futuros casus evictionis post eum heredem scripserit quasi liberum et ipse milii

contractam emptionem ad venditorem non pertinere sui faciat controversiam, ipsum de se obligatum

et ideo secundum ea quae proponuntur pretium prae- habebo.

1 diorum peti posse. Ex his verbis stipulationis 20 POUPONIUS libro decimo ad Sabinum Fun-
duplae vel simplae ‘eum hominem quo de agitur noxa 4 * dum meum obligavi, deinde alienavi tibi: ut eo no-
esse solutum’ venditorem conveniri non posse propter mine non obligeris'1, si eum postea abs te emam et

eas noxas, quae publice coerceri solent,. satis 'pro evictione’ 12 mihi des, excipiendum cautione,

io 12 Scaevola libro secundo responsorum. Quidam quod pro me obligatus sit, quia13 etiam non excepto

ex parte dimidia heres institutus universa praedia eo agendo eo nomine contra te doli mali exceptione i»
vendidit et coheredes pretium acceperunt: evictis his possim summoveri.

quaero, an coheredes exempta actione teneantur. 21 Ulpianus libro vicesimo nona ad Sabinum . Si
respondi, si coheredes praesentes adfuerunt nec dis- servus venditus decesserit antequam evincatur, stipu-
seuserunt, videri unumquemque partem suam ven- latio non committitur, ‘quia nemo emn evincat, sed
didisse. ‘factum 11 humanae sortis: dc dolo tamen poterit agi,

13 Paulus libro quinto ad Sabinum Bonitatis 1 ‘si dolus intercesserit’ 3. Inde Iulianus libro quadra-

15 aestimationem faciendam, eum pars evincitur, 1’rocu- gesimo tertio eleganter definit duplae stipulationem

lns recte putabat, quae fuisset venditionis tempore, ' tunc committi, quotiens res ita amittitur, ut eam m
non cum evinceretur: emptori habere nen liceat propter ipsam evictionem.

14 Llpianus libro cctavo decimo ad edictum non 2 Et ideo ait, si emptor hominis mota sibi contro-

in dimidiam quantitatem pretii: versia venditorem dederit procuratorem isque victus

15 Paulus Hhro quinio ad Sabinum sed si quid litis aestimationem sustulerit, stipulationem duplae

postea alluvione accessit, tempus quo accedit inspi- uod committi, quia neo mandati actionem procurator

1 ciendum. Si usus fructus evincatur, pro bonitate liic idemque venditor habet, ut ab emptore litis aesti-

fnictvuim aestimatio facienda est. sedet si servitus5 mationem consequatur: cum igitur neque corpus ne-

e.vincatur, quanti minoris ob id praedium est, lis . que pecunia emptori absit, non oportet committi sti-

20 aestimanda est. i pulationem: quamvis, si ipse indicio accepto victus 20

16 PouPOmus libro nono ad Sabinum Evicta re esset et litis aestimationem sustulisset, placeat com-

vendita ex empto erit agendum de eo quod accessit, mitti stipulationem, ut et ipse Iulianus eodem libro

quemadmodum ea quae empto fundo nominat, im ac- scripsit, neque enim habere licet cum, cuius si pre-

1 cesserunt si evicta sint, simplum praestatur. Du- tiura quis non dedisset, ab adversario auferretur;

piae stipulatio committi dicitur tunc, cum res resti- prope enim hunc ex secunda emptione, ‘id est ex litis

tuta est petitori, vel damnatus est litis aestimatione, aestimatione’ 15 emptori habere licet, non ex pristina.

2» vel possessor ab emptore conventus absolutus est. 3 Idem Iulianus eodem libro scribit, si lite contcs-

2 Si eervus, cuius nomine duplam stipulati sumus, tata fugerit homo culpa possessoris, damnatus16 qui-

evietus fuerit a nobis: ob id quod fugitivus 6vp,1 sanus dem erit possessor, sed non statim eum ad vendito- 2S
non fuerit an agere nihilo minus possimus, quaeritur. 7 rem regressurum et ex duplae stipulatione acturum,
Proculus videndum ait, ne hoc quoque intersit, utrum quia interim non propter evictionem, sed propter

tum evictus sit, cum meus factus non esset, an tum fugam ei hominem habere non licet: place, inquit17,

eum meus factus esset: in eo enim casu quo meus | cum adprehenderit possessionem fugitivi, tunc com-
factus est statim mea interest, quanto ob id deterior : mitti stipulationem Iulianus ait. nam et si sine culpa
est, et quam actionem semel ex stipulatu habere I possessoris fugisset, deinde cautionibus interpositis

(1) fuerit auctoritatem (Lene!) (2) actionem dett. evicto (Huschke) (11) obligaveris F (12) satis se-

(3) ‘ ’ luet. ( Pernice ) (l) sic S, noxae F (5) sic eundum mancipium Pomp. (Lene!) (13) quin Bynkeis-

Cuiacius cum S, servas F (6) fuerit ins. Huschke hoele (14) fatum dett. (15) ‘ ’ Iust. (Eisde) (1G) df.m-

(7) nonnulla desiderari vidit Lencl (s) quod fugitivus nandus dett. (17) inquit delet Huschke (15) ‘ ’ lust.

sit dei. Mo. (9) sit (10) Paulus egerit dc serva (Er.)

ET DUPLAE STIPULATIONE

315

XXI 2

622, 29 absolutus esset, non alias committeretur stipulatio,
quam si adprehensura hominem restituisset, ubi igi-

bo tur litis aestimationem optulit, sufficit, adpreliendere:
ubi cavit, non prius, nisi restituerit.

22 Pomponium libro primo ex Plautio Si pro re
pupilli quam emit litis aestimationem tutor non ex.
pecunia pupilli, sed ex suo praestiterit, stipulatio de
evictione pupillo adversus venditorem committitur.
1 Si 'pro evictione1 1 fundi quem emit mulier satis ac-
cepisset et eundem fundum in dotem dedisset, deinde

st aliquis euin a marito per indicium abstulisset, potest
mulier statira agere adversus <fideiussores> emptionis5
nomine, quasi minorem dotem habere3 coepisset vel
etiam nullam, si tantum maritus optulisset, quanti
fundus esset.

23 Ulpianus libro vicesimo nono ad Sabinum Sed
623,i et si post mortem mulieris evincatur, regressus erit

ad duplae stipulationem, quia ex promissione, mari-
tus adversus heredes mulieris agere potest et ipsi ex
stipulatu agere possunt.

24 Africanus libro sexto quaestionum Non ta
meu ei consequens esse, ut et, si ipsi domino nup-
tui-a in dotem eum dederit, committi stipulationem

6 dicamus, quamvis aeque indotata mulier futura sit,
quoniam quidem, etiamsi verum sit habere ei non
licere servnm, illud tamen verum non sit iudieio eum
evictum esse, ex empto tamen contra venditorem
mulier habet actionem.

25 Ulpianus libro vicesimo nono ad Sabinum Si
servum, cuius nomine duplam stipulatus sis, manu-
miseris, nihil cx stipulatione consequi possis, quia

io non evincitur, quo minus habere tibi liceat, quem ipse
ante voluntate tua perdideris.

26 Paulus libro quinto ad Sabinum Sed hoc no-
mine, quod libertum quis non habeat, ex vendito4
actionem habet, si scierit venditor alienum se ven-
dere. sed et si ex causa fideicommissi emptor coactus
fuerit eum manumittere, ex empto actionem habebit.

is 27 Pomponius libro undecimo ad Sabinum Hoc
iiire utimur, nt exceptiones ex persona emptoris ob-
ieetae si obstant, venditor ei non teneatur, 6i vero
ad personam venditoris respicient, contra; certe nec
ex empto nec ex stipulatione duplae nec simplae
actio competit emptori, si exceptio ei ex facto ipsius
opposita obstiterit.

28 Ulpianus libro octogesimo ad edictum Sed si
ao ex utriusque persona et auctoris et emptoris excep-
tiones obicientur, intererit, propter quam exceptio-
nem iudex contra iudicaverit, et sic aut committetur
aut5 non committetur stipulatio.

29 POMPONibs libro undecimo ad Sabinum Si
rem, quam mihi alienam vendideras, a domino ad-
emerim, falsum esse quod Nerva respondisset posse
te a me® pretium consequi ex vendito agentem, quasi
habere mihi rem liceret, Celsus filius aiebat, quia nec

25 bonae fidei conveniret et. ego ex alia causa rem lia-
l berem. Si duplae stipulator ex possessore peti-
tor factus et victus sit, quam rem si possideret reti-
nere potuerit, peti 7 autem utiliter non poterit8,
vel ipso iure promissor duplae tutus erit vel certe
doli mali exceptione se tneri poterit, sed ita, si culpa
vei sponte duplae stipulatoris possessio amissa fuerit,
j Quolibet tempore venditori renuntiari9 potest ut
«0 de ea re agenda adsit, quia non praefinitur certum
tcrauus iu ea stipulatione, dum tamen ne prope ipsam
condemnationem id fiat. 1

30 Jleji libro nono decimo ad Sabinum Si emp-
tori, qni stipulatus sit furtis noxisque solutum esse,
heres exstiterit is, cui servus furtum fecerit, incipit
is ex stipulatu actionem habere, quemadmodum si
ipse aln praestitisset.

i

i

1

►

i!

i

31 Ulpianus libro quadragesimo secundo ad Sa- 623, 3 1
binum 10 Si ita quis stipulanti spondeat ‘sanum esse, S5
‘furem non esse, vispellionem non esse' et cetera, in-
utilis stipulatio quibusdam videtur, quia si quis est

in hac causa, impossibile est quod promittitur, si
non est, frustra est. 11sed ego puto verius hanc stipu-
lationem ‘furem non esse, vispellionem non esae, sa-
tura esse’ utilem esse; hoc enim continere, quod in-
terest horum quid esse vel horum quid noti esse,
sed ct si cui horum fuerit adiectum 'praestari., multo
magis valere stipulationem; alioquin stipulatio quae *o
ab aedilibus proponitur inutilis erit, quod utique
nemo sanus probabit.

32 Idem libro quadragesimo sexto ad Sabinum 624, l
15 Quia dicitur, quotiens plures res in stipulationem
deducuntur, plures esse stipulationes, an et in duplae
stipulatione hoe idem sit, videamus, cum quis stipu-
latur ‘fugitivum non esse, erronem 13 non esse’ et
cetera quae ex edicto aedilium curulium promittun-
tur, utrum una stipulatio est an plures 'f et ratio

1 facit, ut plures sint. Ergo et illud procedit, quod S
lulianus libro quinto decimo digestorum scribit H. egit,
inquit, quanti minoris propter fugam servi, deinde
agit propter morbum: id agendum est, inquit, ne lu-
crum faciat emptor et bis eiusdem vitii aestimatio-
nem consequatur, fingamus emptum decem, minoris
autem empturum fuisse duobus, si tantum fugitivum
essse seisset emptor: haec consecutum propter fugam;
mox comperisse, quod non esset sanus: similiter duo- io
bus minoris empturum fuisse, si de morbo non igno-
rassct: rursus consequi debebit duo: nam et si de
utroque simul egisset, quattuor esset consecuturus,
quia eum forte, qui neque sanus ct fugitivus esset,
sex tantum esset empturus, secundum haec saepius
ex stipulatu agi poterit: neque enim ex una stipu-
latione, sed ex pluribus agitur.

33 Idem libro quinquagesimo primo 15 ad Sabinum

Si servum emero et eundem vendidero, deinde emp- 15
tori ob hoc fuero condemnatus, quia tradere non
potui evictum, committitur !e stipulatio.

34 Pomponius libro vicesimo septimo ad Sabinum
Si mancipium ita emeris, ne prostituatur et,, cum
prostitutum fuisset, ut liberum esset: si contra legem
venditionis faciente te ad libertatem pervenerit, tu vide-
ris quasi manumisisse et ideo nullum adversus vendi- 20

1 torem habebis regressum. Si communi dividundo
mecum actum esset et adversario servus adiudicatus
sit, quia probavit- eum communem esse, habebo ex
duplae stipulatione actionem, quia non intereet, quo
genere indicii evincatur, ut mihi habere non liceat.

2 Duplae stipulatio evictionem non unam17 con-
tinet, si quis dominium rei petierit et evicerit, sed et
si Serviana actione experiatur.

35 Paulus libro secu-ndo ad edictum aedilium eu- 25
rulium Evictus autem a creditore tunc videtur, cum
fere spes habendi abscisa est: itaque si Serviana
actione evictus sit, committitur quidem stipulatio:
sed quoniam soluta a debitore pecunia 18 potest ser-
vum habere, si soluto pignore venditor conveniatur,
poterit uti doli exceptione.

36 Idem libro vicesimo nono ad edictum Nave
aut domu empta singula caementa vel tabulae emp- jo
tae. non intelleguntur ideoque nec evictionis nomine
obligatur venditor quasi evicta parte.

37 Ulpianus libro trigesimo secundo ad edictum
Emptori duplam promitti a venditore oportet, nisi
aliud convenit: non tamen ut satisdetur, 'nisi si spe-
cialiter id actum. proponatur19, sed ut repromittatur.

1 Quod autem diximus duplam promitti oportere, sic
erit accipiendum, ut non ex omni re id aceipiamus, 35
sed de his rebus, quae pretiosiores essent20, si marga-

(1) secundum mancipium Pomp. (Lenei) (2) eviction
Lend (3) haberet F (1) fuerit ei doli clausu
t£r.) (5) ut F (6) te amet F (T) peti det

petita F, peti ita Mo. (g) potuerit edd. (9) deuui
tiari edit, (10) antecessit 50, 16, 174 (h) 50, 17, ;

ins, (12) iunge 45, 1, 29 pr. (13) errorem F (U) cf.
21. 1, 31 § 16 (15) quadragensimo nono 45, 1, 3S, inter

cuius § 5 3<f 4 haec lex videtur inserenda esse (16) duplae
ins. F 2 (17) eam ins. Mo. (is) emplor ir.j. Mo,

(19) <y lusi. (Eisele) (23) sunt Hal.

XXI 2

316

JPJS 15 V lOTf ONTBUS

\%X, »6 rita forte aut ornamenta pretiosa Tei vestis Serica j
vel qui<I aliud non contemptibile veneat, per edic- j
tum autem curulium etiam de servo cavere venditor
2 initetur. Si simplam pro dupla per errorem sti- ■
pnlatns sit emutor, rc evicta consecuturum euui ex
empto Meratius ait, quanto minus stipulatus 6it, si
<o modo omnia facit emptor, qtiae in stipulatione con-
tinentur: quod rj non fecit, ex empto id tantum con-
secuturum, ut ci promittatur quod minus in stipula-
tionem superiorem deductum est.

38 Idem libro secundo disputationum Iu credi-
tore qui pignus vendidit tractari potest, an re evicta
vel ad hoc teneatur ex empto, ut quam habet ad-
f-25,» versus debitorem actionem, eam praestet: habet au-
tem contrariam pigneraticiam actionem, et magis est
ut praestet: 'cui enim non aequum videbitur vel lioc
saltem consequi emptorem, quod sine dispendio cre-
ditoris futurum est?

31) 'J I nLrANUS libro quinquagesimo septimo digexto-
6 rum Minor viginti quinque annis fundum vendidit
Titio, cum Titius Seio: minor se in ea venditione
circumscriptum dicit et iupetrat cognitionem non
tantum adversus Titium, sed etiam adversus Seium:
Seius postulabat apncl praetorem utilem sibi 'de evic-
tione stipulationem' iu Titium dari: ego dandam pu-
tabam, respondi: iustam rem 8eius postulat: nam si
ei fundus praetoria cognitione ablatus fuerit, aequum
erit per eundem praetorem et 'evictionem' restitui.

io 1 Si servus tuus emerit hominem et eundem vendi-
derit Titio eiuscue nomine duplam promiserit et- tu a
venditore servi stipulatus fueris: si Titius servum
petierit et ideo victus sit, quod servus tuus 'in tra-
dendo sine voluntate tua'3 proprietatem hominis trans-
ferre non potuisset, supererit Publiciana actio et
propter hoc duplae stipulatio ei non committetur:
quare venditor quoque tuus agentem te ex stipulatu
poterit doli rnali exceptione summovere. alias autem

s8 si servus hominem emerit et duplam stipuletur, deinde
eum vendiderit et ab emptore evictus fuerit: domino
quidem adversus venditorem iu solidum competit actio,
emptori vero adversus dominum dumtaxat de peculio,
denuntiare vero de evictione emptor servo, non do-
mino debet: ita enim evicto homine utiliter de pecu-
lio agere poterit: sin autem servus decesserit, tunc

2 domino denuntiandum est. Si a mc bessem fundi

3* emeris, a Titio trientem, deinde partem dimidiam

fundi a te quis petierit: si quidem ex besse quem a
ne acceperas seniis petitus fuerit, Titius non tene-
bitur, si vero triens quem Titius tibi 'tradiderat' et
sextans ex besse quem a me acceperas petitus fuerit,
Titius quidem pro triente, ego pro sextante ‘evictio-

3 nem' tibi praestabimus. Pater sciens filium suum
quem in potestate habebat ignoranti emptori vendi-
dit: quaesitum est, an ‘evictionis’ nomiDe teneatur.

ss respondit: qui liberum hominem sciens vel ignorans
tamquam servum vendat, 'evictionis' nomine tenetur:
quare etiam pater, si filium suum tamquam servum

4 vendiderit, evictionis nomine obligatur. Qui statu-
liberum 'tradit', nisi dixerit eum statuliberum esse,

5 ‘evictionis' nomine perpetuo obligatur. Qui servum
venditum ‘tradit' et dicit usum fructum in co Seii esse,
cum ad Sempronium pertineat, Sempronio usum frne-

sa tum petente perinde tenetur, ac Bi in ‘tradendo' dixis-
set usus fructus nomine adversus Seium non teneri,
et si re vera Seii usus fructus fuerit, legatus1 autem
ita, ut, cum ad Seium pertinere desisset, Sempronii
esset, Sempronio usum fructum petente tenebitur,
Seio agente recte defugiet.

40 Idem libro quinquagesimo octavo digestorum
Si is qui satis a me ‘de evictione' 1 accepit fundum a
me herede, legaverit, confestim fideiussores libera-

»5 buntur, quia, etiamsi evictus fuerit ab eo cui legatus
fuerat, nulla adversus fideiussores actio est.

41 PAULV8 libro sen/ndo ad edictum aedilium ctj. gi
ruiium Si ci cui vendidi et duplam promisi, en;»
ipse eadem stipulatione mihi cavisset1', heres exstite-
rim, evicto homine nulla parte stipulatio committi-
tur: neque enim mihi evinci videtur, cum vendiderim
eum, neque ei eui mc promissorem praestarem, quo-
niam parum commode dicar ipse milii duplam prae- »

1 stare debere. Item si domino servi heres exsti-
terit emptor, quoniam evinci ei non potest, nec ipsa
sibi videtur evincere, non committitur duplae stipu-
latio. liis igitur casibus ex empto agendum erit.

2 Si is, qui fundum emerit et satis de evictione ac-
ceperit et eundem fundum vendiderit emptori suo
heres exstiterit, vel ex contrario emptor venditori
heros exstiterit: au evicto fundo cura fidtiussorilms
agere possit, quaeritur, existimo autem utroque casu 628
fideiussores teneri, quoniam et cura debitor creditori
suo heres exstiterit, ratio7 quaedam inter heredem

et hereditatem ponitur8 ct intellegitur maior heredi-
tas ad debitorem pervenire, quasi solutu pecunia
quae debebatur- hereditati, et per hoc minus in bonis
heredis esse: et ex contrario cum creditor debitori
suo exstitit heres, minus in hereditate habere vide- 6
tur, tamquam ipsa hereditas heredi solverit, sive ergo
is qui dc evictione eatis acceperat emptori cui ipse
vendiderat sive emptor venditori suo heres exstite-
rit, fideiussores tenebuntur, et si ad eundem vendi-
toris et emptoris hereditas recciderit, agi cum iide-
iussoribus poterit.

42 Paulus libro quinquagesimo tertio ad edictum

Si praegnas ancilla vendita et tradita sit, evicto partu tc
venditor non potest de evictione conveniri, quia par-
tus venditus non est.

43 IuliaNUS libro quinquagesimo octavo digesto-
rum Vaccae emptor, si vitulus qui post emptionem
natus est evincatur, agere ex duplae stipulatione non
potest, quia nec ipsa nec usus fructus evincitur, nam
quod dicimus vitulum fructum esse vaccae, non ilis, is-
sed corpus demonstramus, sicuti praediorum frumenta

et vinum fructum recte dicimus, cum constet eadem
haec non recte usum fructum appellari.

44- ALFENUS lihro secundo digestorum a Paulo
epitomatarum Scapham non videri navis esse respon-
dit nec quicquam eoniunctum habere, nam scapham
ipsam per se parvam naviculam esse: omnia autem,
quae coniuncta navi essent (velati gubernacula maius
antemnae velum), quasi membra navis esse. 20

45 Idem libro quarto digestorum a Paulo epito-
matorum Qui fundum tradiderat iugerum centum,
fines multo amplius emptori demonstraverat, si quid
ex his finibus evinceretur, pro bonitate eius emptori
praestandum ait, quamvis id quod relinqueretur cen-
tum iugera haberet.

46 Africanus libro sexto quaestionum Fandum 26
cuius usus fructus Attii erat, milii vendidisti nec
dixisti usum fructum Attii esse: hunc ego Maevio
detracto usu fructu ‘tradidi'. Attio capite minuto non
ad me, sed ad proprietatem usum fructum redire ait,
neque enim potuisse constitui usum fructum co tem-
pore, quo alienatus0 esset: sed posse me venditorem
te de evictione convenire, quia aequum sit eandem
causam meam esse, quae futura esset: ei tunc usus 3e

1 fructus alienus 11011 fuisset. Si per alienum fun-
dum mihi viam constitueris, 'evictionis' 10 nomine te ob-
ligari ait: etenim quo casu, si per proprium consti-
tuentis fundum concessa esset via, recte constituere-
tur, eo casu, si per alienum concederetur, ‘evictionis'10

2 obligationem contrahit11. Cum tibi Stichum ven-
derem, dixi eum statuliberum esse sub hac condicione
manumissum ‘si navis ex Asia venerit’, is autem ‘si
'Titius consul factus fuerit’ manumissus erat: quaere- s»
bat-ur, ei prius navis ex Asia venerit ac post Titius
consul fiat atque ita in libertatem evictus sit, an

(l) seqq. lust, ? (Kall) (2) l. 39 de auctoritate egisse
vidit Le.nel (3) in... tua] fuerit mancipando ( Kr ,,

similiter Lenti) (4) legatur F* (E) de evictione]

fuerit secundum mancipium (Lenel) (6) cavissem

F.ck (7) actio I'1 (8) proponitur F1 (9) alienus

Taurellii (in) auctoritatis Lenti (11) contrahi edd.

ET DUPLAE STIPULATIONE

317

XXI 2

g2fi 3fi ‘evictionis’ 1 numine teneat-ur2. respondit non teneri 54 Gajus libro vicesimo octavo ad edictum pro- b-7, 30
eum 1 : etenim dolo malo emptorem facere, cum prius ex- vinciale Qui alienam rem vendidit, poat lopgi tem- 40

stiteriteacondieio-quam^evictionis^noini ne exsolverit. poris praescriptionem vel usucapionem desinit emp-

3 Item si post biennium liberum fore dixi, qui post 1 tori teneri de evictione. *St heres statuliberum, qui

annum3 libertatem acceperit, et post biennium in sub condicione pecuniae -dandae _ liber esse iussus

libertate0 evincatur, vel decem dare iussum dixerim est, vendiderit et maiorem pecuniam in condicione

quinque et is decem datis ad libertatem pervenerit, esse dixerit quam dare ei ’* iussus est, ex empto tc-

inagis esse, ut his quoque casibus non tenear. netur si modo talis est condicio, ut ad emptorem

47 Tdkm libro octavo quaestionum Si duos ser- transiret, id esi si heredi dare iussus est servus: nam 6-8, t

607 i vos quinis a te emam et eorum alter evincatur, nihil si alii dare iussus, quamvis veram pecuniae quanti-

' ! juba f,,r0) qUin recte eo nomine ex empto acturus tatem dixerit, tamen, si non admonuerit alu dare

sim, quamvis alter decem dignus sit, nec referre, iussum, ■'evictionis” nomine tenebitur,

separarim singulos an simul utrumque emerim. 55 Ulpianus libro secundo ad edictum aedilium

48 Neratius libro sexto membranarum Cum Sun- curulium Si ideo contra_ emptorem judicatura est,

dus ‘uti optirnus maximusque est’ emptus est et ali- quod defuit, non committitur stipulatio: magis enim

cuius servitutis evictae nomine aliquid emptor a ven- propter absentiam victus videtur quam quod malam s

5 di tore consecutus est, deinde totus fundus evincitur, causam habuit, quid ergo, si ille quidem contra quem

ob eam evictionem id praestari debet quod ex duplo iudicatum est ad indicium non adfuit, alius autem

reliquum est: nam si aliud observabimus, servituti- adfuit et causam egit: quid dicemus? ut puta ac-

lms aliquibus et mox proprietate evicta amplius ceptum quidem cum pupillo tutore auctore fuit iudi-

duplo emptor quam7 quanti emit consequeretur. cium, sed absente pupillo tutor causam egit, et iudi-

49 G/iius libro septimo ad edictum provinciale ' catum est contra tutorem: quare non dicemus corn-

Si9 ab emptore usus fructus petatur, proinde is ven- . mitti stipulationem? etenim actam esse pausam palam
ditori denuntiare debet atque is a quo pars petitur, est. et satis est ab eo cui itis agendi fuit causam to

io 50 TJlfiajsUS libro vicesimo quinto ad edictum Si ! i esse actam. Praesenti autem venditori denuc-

pignora veneant per apparitores praetoris extra ordi- ■ liandum est: sive autem absit, sive praesens sit et
nem sententias sequentes, nemo umquam dixit dan- . per eum fiat quo minus denuntietur, committetur

dam in eos actionem re evicta: sed si dolo rem vi-
liori pretio proiecerunt, tunc de dolo actio datur ad-
versus eos domino rei.

51 "Idem libro octogesimo ad edictum Si per ini-
it prudentiam indicis aut errorem emptor rei victus est,
negamus auctoris damnum esse debere: aut quid re-
fert, sordibus indicis an stultitia reB perierit? ininria
e.niui, quae fit, emptori, auctorem non debet eontin-

1 gere. Si Titius Stichum post mortem suam libe-
rum esse iussum vendiderit, mortuo deinde eo Stichus
ad libertatem pervenerit, an stipulatio de evictione
interposita teneat? et ait Iulianus committi stipula-
tionem : quamvis enim Titius 10 hoc casu denuntiari

2i) 'pro evictione’ non potuisset, heredi tamen eius de-

2 nuntiari potuisset11. Si quis locum vendiderit et
idem venditor ab herede suo voluntate emptoris in
eo sepultUB fuerit, actio ‘de evictione’ intercidit: hoc

3 casu enim emptor proprietatem amittet. Non mi-
rum autem est, ut, evicto homine de evictione tenea-
tur heres, quamvis defunctus non similiter fuerit ob-
strictus, cum et aliis quibusdam casibus plenior ad-
versus heredem vel heredi competat obligatio, quam

2S competierat defuncto: ut cum servus post mortem
emptoris heres institutus est iussuque heredis emp-
toris adiithereditatem : nam actione ex empto 12pracstare
debet hereditatem, quamvis defuncto in hoc tantum

4 fuit utilis ex empto actio, ut servus traderetur. Si
plures milii in solidum ^pro evictione’ teneantur,
deinde post evictionem cum uno fuero expertus, si
agam cura ceteris, exceptione me esse13 repellendum
Labeo ait.

80 u ^ Idem libro octogesimo primo ad edictum Scien
dum est nihil interessc, ex qua causa duplae stipu
latio fuerit interposita, utrum ex causa emptionis ai
ex alia, ut committi possit.

i B3PADI.JM libro septuagesimo septimo ad edic
' nm. Sifuudrritradito’11 pars evincatur, si singula iuger,
. * emerint certo pretio tunc non pro bonitate, sei
• <iuantl singula veniennt quae evicta fuerint, prae
standum, etiamsi ea quae meliora fuerint evieta sini
1 hi cum possit emptor auctori denuntiare, non de
nuntiasset idemque16 victus fuisset, quoniam parun
instructus esset, hoc ipso videtur dolo fecisse et e-
stipulatu agere uon potest.

stipulatio.

56 Paulus libro secundo ad edictum aedilium m-
rulimn Si dictum fuerit vendendo, ut simpla pro-
mittatur, vel triplum aut quadruplum promitteretur,
ex empto perpetua actione agi poterit, non tamen,
ut vulgus opinatur, etiam satisdare debet qui duplam
promittit, sed sufficit nuda repromissio, ‘nisi aliud is

1 convenerit’ n. Si compromisero et contra me data
fuerit sententia, nulla mihi actio de evictione danda
est adversus venditorem; nulla enim necessitate co-

2 gente id leci. In stipulatione duplae cum homo
venditur partis adicctio necessaria est, quia uon po-
test videri homo evictus, cum pars eius evicta est.

3 Si, cum possit usucapere emptor, Don cepit,
culpa sua hoc fecisse videtur: unde si evictus est

4 servus, non tenetur venditor. Si praesente pro- 2C
missore qui de evictione promisit et dod ignorante
procuratori denuntiatum sit, promissor Diliiio mi-

5 nus tenetur. Simili modo tenetur et qui cura-

6 vit, ne sibi denuntiari possit. uScd et si niliil ven-
ditore faciente emptor cognoscere ubi esset non po-

7 tnit, nihilo minus committitur stipulatio. Pupillo
etiam sine tutoris auctoritate posse denuntiari, si
tutor non apparet, ex duplae stipulatione benignius 2S
receptum esse Trebatius ait.

57 Gaius libro secundo ad edictum aedilium cu-
rulium Habere licere rem videtur emptor 19 et si is
qui emptorem in evictione rei vicerit, ante ablatam
vel abductam rem sine successore decesserit, ita ut
neque ad fiscum bona pervenire possint neque pri-
varim a creditoribus distrahi: tunc enim nulla com-
petit emptori ex stipulatu actio, quia rem habere ei -io
1 licet. Quod cum ita est, videamus, nuru et si ab
eo qui vicerit donata legatave res fuerit emptori,
aeque dicendum sit ex stipulatu actionem non nasci,
scilicet si antequam abduceret vel auferret donaverit
aut legaverit: alioquin semel commissa stipulatio re-
solvi non potest.

58 10 Iavolenus libro primo ex Plautio Heres ser-
vum non nominarim legatum tradidit et de dolo re-
promisit: postea servus evictus est. agere cum he-
rede, legatarius ex testamento poterit, quamvis heres
alienum esse servum ignoraverit.

59 Pompokius libro secundo ex Plautio Si res

l) auctoritatis Le.nel (2) tenear Mo. (3) eum dei. M o.

iv, ^ 1 C!ua<! me (Q Bi post annum liberum .

lore dixi qui post biennium secundum B scr. (fit liber- J
tatem Mo. (7) quam dei. Mo. (b) ai om. F (9) l. 51
cgtt de auctoritate (Lenel) (10) Titio dett. (») po- j

tu isse Sal. (12) venditor in.i. Kr. (13) messe E
(14) ‘ ’ lust. (Lanei) (15) ideoque Sal. (10) ei dei.
Mo. (17) ” Iust. (Eisetc) (is) enipiori cdd.

(19) cf. 32, 2<i 5 3

37

XX[ 2

DE EVICTIONIBUS

;>!8

02S, 37 quam a Titio emi legata sil a me, nuu potest lega-
tarius conventus a tUsmino rei vendituri meo denun-
tiare, nisi cessae ei fuerint actiones ‘vel quodam casu
hypothecas liabet' 1.

40 GO Tavolknus libro secundo ex Plautio Si iu
629,1 venditione diel.um non sit, quantum venditorem pro
evictione praestare oporteat, niliil venditor praestabit
praeter simplam evictionis nomine 'et ex natura ex
empto actionis hoc quod interest’2.

01 -'Marcellus libro octavo digestorum Si quod
a le emi et Titio vendidi, voluntate mea Titio tradi-
deris, de evictione te mihi teneri, sicuti si acceptam

5 rem tradidissem, placet.

02 CELSUS libio vicesimo septimo digestorum Si '
nuu quae apud tc esset vendidissem tibi: quia pro tra-
dita habetur, ‘evictionis’1 nomine me obligari placet.

1 Si ei qui mihi vendidit plures heredes exstiterunt,
nua 'de evictione’4 obligatio est oinnibusque denuntiari
et omnes defendere debent: si do industria non ve-

iu n erin t. in ‘indicium’5, unus tamen ex his liti substitit,
propter denuntiationis vigorem et praedictam absen-
tiam omnibus vincit, aut vincitur, rcoteque cum ecte-

2 ris agam, quod ‘evictionis’4 immine victi sint. Si
fundum, iu quo usus fructus Titii erat, qui ei relictus
est quoad vivet, detracto5 usu fructu ignoranti mihi
vendideris et Titius capite deminutus fuerit et aget.
Titius ius sibi esse utendi frnciidi, competit milii ad-
versus te ex ‘stipulatione dc evictione’7 actio: quippe

16 sl verum erat, quod8 mihi dixisses in venditione,
recte negarem Titio ius esse utendi fruendi.

63 Modestinus libro quinto responsorum Heren-
nius Modestinus respondit non obesse ex empto agenti,
quod denuntiatio ‘pro evictione' interposita non esset,

1 si pacto ei remissa esset denuntiandi necessitas. Gaia
Sei fundum a Lucio Titio emerat et quaestione mota
fisci nomine auctorem laudaverat et evictione secuta

20 fundus ablatus ct fisco adiudicatus est venditore prae-
bente: quaeritur, cum emptrix non provocaverat, au
venditorem poterit convenire. Herennius Modestinus
respondit, sive, quod alienus fuit cum veniret sive
quod tunc obligatus, evictus est, nihil proponi, cur
emptrici adversus venditorem actio non competiit.

2 Herennius Modestinus respondit: si emptor ap-
pellavit et bonam causam vitio suo ex praescriptione
perdidit, ad auctorem reverti non potest.

26 04 Fapixiaxus libro septimo quaestionum Ex

mille iugeribus traditis ducenta flumen abstulit, si
postea pro indiviso ducenta evincantur, ‘duplae sti-
pulatio'5 pro parte quinta, non quarta praestabitur:
nam quod perit, danimini emptori, non venditori at-
tulit. si totus fundus quem flumen deminuerat evic-
tus sit., iure non deminuetur evictionis obligatio, non
magis quam si incuria fundus aut servus traditus
so deterior tactus sit: nam et e contrario non auge-
tur quantitas evictionis, si res melior fuerit, effecta.

1 Quod si mado terrae integro qui fuerat traditus
ducenta ingera per alluvionem accesserunt ac postea
pro indiviso pars quinta totius evicta sit, perinde
pars quinta praestabitur, ac si sola ducenta de
illis mille iugeribus quae tradita sunt fuissent
evicta, quia alluvionis periculum nou praestat, ven-

2 ditor. Quaesitum est, si mille iugeribus traditis
35 perissent ducenta, mox alluvio per alium partem fundi '

ducenta attulisset ac postea pro indiviso quinta pars
evicta esset: pro qua parte auctor teneretur, dixi
consequens esse superioribus, ut neque pars quinta
mille ingeram neque quarta10 debeatur evictionis no-
mine, sed perinde teneatur auctor, ac si de octin-
gentis illis residuis sola centum sexaginta fuissent
evicta: nam reliqua quadraginta., quae universo fundo
decesserant, pro rata novae regionis esse intellegi.

i> Ceterum cum pro diviso pars aliqua fundi evin- 829,
citor, tametsi certus numerus ingeram traditus sit,,
tamen non pru modo, sed pro bonitate regionis prae-
4 statur evictio. Qui unum iugenim pro indiviso 11
solum habuit, tradidit, secundum omnium sententias (190,
non totum dominium transtulit, sed partem dimidiam
ingeri, quemadmodum si locum certum aut fundum
similiter tradidisset.

65 Idjkl libro octavo quaestionum Rem heredi-
tariam pignori obligatam heredes vendiderunt et evic-
tionis nomine pro partibus hereditariis spoponderunt:
cum alter pignus pro parte sua liberasset. reni cre- s
ditor evicit: quaerebatur an uterque heredum con-
veniri possit? itlque placebat propter indivisam pig-
noris causam, nec remedio locus esso videbatur, ut
per duli exceptionem actiones ci qui pecuniam cre-
ditori dedit praestarentur, quia non duo ivi facti
proponerentur, sed familiae crciscundae iudicium eo
nomine utile est: nam quid12 interest, unus ex here-
dibus in totum liberaverit pignus au vero pro sua
dumtaxat portione? eum coheredis neglegentia dam- io
nosa nou debet esse alteri.

66 Ide: if libro vicesimo octavo quaestionum Si,
cum venditor admonuisset emptorem, ut Publiciana
putius vel ea actione quae dc fundo vectigali propo-
sita est experiretur, emptor id facere supersedit,
omnimodo nocebit ei dolus suus nec committitur sti-
pula! io. non idem iu .Smiaua quoque actione pro-
bari potest: haec enim etsi iu rem aetio est, nudam is
tamen possessionem avocat et soluta pecunia vendi-
turi dissolvitur: unde fit, ut emptori suo nomine non

1 competat. Si is qui rei publicae causa afuit fundum
petat, utilis possessori ‘pro evictione’ 13 ‘competit’18
aetio. item’ si privatus a milite petat, eadem aequi-
tas est emptori resti luendae ‘pro evictione actionis’ IS.

2 Si secundus emptor venditorem eumle.mque. emp-
torem ad litem hominis dederit procuratorem et non
restituto eo damnatio fuerit secuta, qvtodeumque cx 20
causa iudicati praestiterit procurator ut in rem suam
datus l4, ex stipulatu consequi non poterit: sed quia
damnum evictionis ad personam pertinuit emptoris,
qui mandati indicio nihil percepturus est, non in-
utiliter ad percipiendam litis aestimationem agetur

3 cx vendito15. Divisione, inter coheredes facta si
procurator absentis interinit, et dominus ratam ha-
buit, evictis praediis iu dominum actio dabitur, quae
daretur in eum qui uegotium absentis gessit, nt quanti 25
sua interest actor consequatur, scilicet nt melioris
aut deterioris agri facti causa lc finem pretii, quo fue-
rat tempore divisionis aestimatus, deminuat vel ex-
cedat.

67 Idem: libro decimo responsorum Emptori post
evictionem servi quem dominus abduxit venditor eun-
dem servum post tempus offerendo, quo mimis prae-
stet quod emptoris interest, non recte defenditur. 3«

68 Idem libro undecimo responsorum Cum ca
condicione pignus distrahitur, ne quid evictione se-
cuta creditor praestet: quamvis pretium emptor non
solverit, sed venditori caverit, evictione secuta nul-
lam emptor exceptionem habebit, quo minus pretium
1 solvat. Creditor, qui pro pecunia numen debi-
toris per delegationem sequi 17 maluit, evictis pignori- 35
bu? quae prior creditor accepit nullam actionem cum
eo qui liberatus est habebit.

60 Scaevola libro secundo quaestionum Qui liber-
tatis causam excepit in venditione, sive iam tunc
cum ‘traderetur1 liber homo fuerit, sive condicione
quae testamento proposita fuerit impleta ad liber-
tatem pervenerit, non tenebitur ‘evictionis’ 13 nomine.

1 Qui autem in ‘tradendo’ statuliberum dicit, intolle- <9
getur bauc speciem dumtaxat libertatis excipere, quae

(,) < > Iust. (Lencl et Ferrini ) (2) ‘ ’ Iust. (Eabel et

Longo) (3) iunge 45, 1, 38 § 20 {Marcellus apud Vlp.)
151 2, 45 gr. (-Q auctoritatis Lenti (s) ceteri cum
B ins. (6) Titii ins. ( Huschke ) (7) ex auctoritate

Penei (s) erat quod (lel. Mo. (9) auctoritas Lenel

i (10) octingentorum ins. Mo, (11) ex fundo, culus com-
; mune eum altero pro indiviso secundum B ins, Mo.
1 (12) quod F (13) auctoritatis Lcnd (14) ut in rem
suam datus dei. Mo. (15) empto Kr. (16) causam
F (17) Biqui F (18) Iust. {Kr.)

ET DUPLAE STIPULATIONE

319

XXI 2. 3

630, 41 ex testamento impleta condicione ex praeterito pos-
sit op tingere: et ideo si praesens testamento libertas
data fuerit et venditor stabulibcram pronuntiavit, ‘evic-

2 tionis’ 1 nomine tenetur. Rursus qui statuliberum
‘tradit’, si certam condicionem pronuntiaverit, sub qua
dicit ei libertatem datam, deteriorem condicionem

63I,i suam fecisse existimabitur, quia non omnem causam
statutae libertatis, sed eam dumtaxat quam pronun-
tiaverit; excepisse videbitur: voluti si quis hominem
dixerit decem dare iussnm isque post annum ad
libertatem pervenerit, quia lioc modo libertas data
■ fuerit,: ‘Stichus post annum liber esto’, ‘evictionis’1

3 obligatione tenebitur. Quid ergo, qui iussum de-
5 ecm dare pronuntiat viginti dare debere, nonne in

condicionem mentitur? verum est hunc quoque in
condicionem 2 mentiri et ideo quidam existimaverunt
hoc quoque casu ‘evictionis stipulationem’3 contrahi:
sed auctoritas Servii praevaluit existimantis hoc casu
ex empto actionem esse, videlicet quia putabat eum,
qui pronuutiasset servum viginti dare iussum, condi-
•t eionem excepisse, quae esset in dando. Servus
rationibus redditis liber esse inssus est: hunc heres
K> ‘tradidit’ et dixit, centum dare iussum. si r.ulla reli-
qua sunt quae servus dare debeat et per hoc adita
hereditate liber factus est, obligatio ‘evictionis’1 con-
trahitur, eo quod liber horno tamquam statuliber ‘tra-
ditur’. si centum in reliquis habet, potest videri heres
non esse mentitus, quoniam rationes reddere inssus
intellegitur summam pecuniae quae ex reliquis colli-
gitur inssus dare: cui consequens est, ut, si minus
quam centum in reliquis habuerit, velut-i sola quin-
is qunginta, ut1, cum eam pecuniam dederit, ad liber-
tatem pervenerit, de reliquis quinquaginta actio ex
5 empto competat. Sed et si quis in venditione
statuliberum perfusorie dixerit, condicionem autem
libertatis celaverit, empti iudicio tenebitur, si id ne-
scierit emptor: hio enim exprimitur eum, qui dixerit
statuliberum et nullam .condicionem pronuntiaverit,
‘evictionis’1 quidem nomine non teneri, si condicione
impleta servus ad libertatem pervenerit, sed empti
20 indicio5 teneri, sl modo condicionem, quam sciebat
praepositam esse, celavit: sienti qui fundum ‘tradit’
et, eum sciat certam servitutem deberi, perfusorie
dixerit,: ‘itinera actus quibus sunt utique sunt, recte
recipitur', ‘evietiouis’ 1 quidem nomine se liberat, sed
5 quia decepit emptorem, empti iudicio tenetur. In
fundo vendito cum modus pronuntiatus deest, sumi-
tur portio ex pretio, quod totum colligendum est ex
25 omnibus iugeribus dictis.

70 F aulus libro quinio quaestionum Evicta re
ex empto actio non ad pretium0 dumtaxat recipien-
dum, sed ad id quod mter e st competit: ergo et, si
minor’ esse coepit, damnum emptoris erit.

7 1 Idem libro sexto decimo quaestionum Pater
80 filiae nomine furnlum in dotem dedit: evicto eo an

Yx empto vel’" duplae stipulatio committatur, quasi
pater damnum patiatur, non immerito dubitatur: non

cmm sicut mulieris dos est, ita patris esse dici po-
test nec conferre fratribus cogitur dotem a se pro-
fectam manente matrimonio, sed videamus, ne9 pro-
babilius dicatur committi hoc quoque casu stipula-
tionem: in teres t enim patris filium dotatam habere et
spem quandoque recipiendae dotis, utique si in po-
Sj restate sit. quod si emancipata est, vix poterit de-
fendi statiin committi stipulationem, cum uno casu
ad eum dos regredi possit. 10numquid ergo tunc dc-
mnm agere possit, cura mortua in matrimonio filia
potuit dotem repetere, si evictus fundus non esset1
an et hoc casu 11 intereat patris dotatam filiam habere,
ut sta tim convenire promissorem possit? quod magis
paterna allectio inducit. 15 '

I 72 Callistratus libro secundo quaestionum Cum 631,3»
! plurcs fundi specialiter nominatim uu.o instrumento 40
emptionis interposito venierint, non utique alter altc-
’ rius fundus pars videtur esse, sed multi , fundi una
emptione continentur, et quemadmodum,, si quis com-
plura mancipia uno instrumento emptioDis interposito .
vendiderit, ‘evictionis actio’ 12 in. singula capita manci- 632, s
piorum spectatur, et sicut aliarum quoque rerum
complurium 13 una emptio facta sit, instrumentum qui-
dem emptionis interpositum unum est, ‘evictionum.’
autem tot ‘actiones’ 12 sunt, quot et species rerum sunt
quae emptione comprehensae sunt: ita et in propo-
. sito non utique prohibebitur emptor evicto ex. his
uno fundo venditorem convenire, quod una cautione 5
emptionis complures fundos M mercatus comprehen-
i (Ierit-.

73 Faulus libro septimo responsorum Scia lun-
’ dos Macviartum et Seianum et ceteros doti dedit: eos
' fundos vir Titius viva Scia sine controversia posse-
dit: post mortem deinde Sciae Sempronia heres Sciae
quaestionem pro praedii proprietate facere instituit:
quaero, cum Sempronia, ipsa sit heres Seiac, an iure
controversiam facere possit. Paulus respondit iure ia
quidem proprio, non hereditario 15 Semproniam, quae
Sciae de qua quaeritur heres exstitit, controversiam
fundorum facere posse, sed evictis, praediis eandem
Semproniam heredem Sciae conveniri posse: ‘vel ex-
ceptione doli mali summoveri posse’ ,,J.

74 RERZfQC.F.NTAXUS libro secundo neris epitoma-
rum Si plus ved minuSj quam pretii nomine datum
est, evictione secuta dari convenerit, placitum custo-

1 dienduiu est. Si iussu indicis rei indicatae pig- 15
nus captum per officium distrahatur, post evincatur,

I ex empto contra eum qui pretio liberatus est, non
quanti intereat, sed de pretio dumtaxat einsque usu-
ris habita ratione fructuum dabitur, scilicet si hos

2 ei qui evicit restituere non habebat necessc. Mota
quaestione iiitcrim non ad pretium restituendum, sed

3 ad rem defendendam venditor conveniri potest. Qui
nomen qualo fuit vendidit, dumtaxat ut sit, non ut
exigi etiam aliquid possit, et dolum praestare cogitur. 20

75 VKXVLRitfs libro sexto decimo stipulationum
Quod ad servitutes praediorum attinet, si tacite se-
cutae sunt et vindicentur ab alio, Quintus Mucius et
Sabinus existimant venditorem ob ‘evictionem’ 'J teneri
non posse: ne.c enim ‘evictionis’1 nomine quemquam
teneri in eo iure, quod tacite soleat aeccderc: nisi
ut optimus nmximusquc esset ‘traditus’ fuerit fundus: 25
tunc enim liberum ab omni servitute praestandum.

si vero emptor petat viam vel actum, venditorem te-
nori non posse, nisi nominatim dixerit accessurum
iter vel actum: tunc enim teneri eum, qui ita dixe-
rit. et vera est Quinti Muci sententia, ut qui opti-
mum maximninque fundum ‘tradidit’, liberum praestet,
non etiam deberi alias servitutes, ‘nisi hoc specialiter
ab eo accessum11 sit’18.

.76 I BF.it libro septimo decimo stipulationum Si 3i>
alienam rem mihi ‘tradideris’ 12 ct eandem pro derelicto
habuero, amitti auctoritatem, ‘id est actionem pro
evictione’ 12, placet.

ID19

DE EXCEPTIONE REI VENDITAE ET TRADITAE.

1 Ulpianus libro septuagesimo sexto ad edictum
Marcellus scribit, si alienum fundum vendideris 20 et as-
tuum postea factum petas, hac exceptione recte21

1 repellendum. Sed et si dominus fundi heres ven-

2 ditori existat, idem erit dicendum. Si quis rem
meam mandatu ineo vendiderit, vindicanti mihi rem
venditam nocebit bacc exceptio, nisi probetur me

0) auctoritatis Lencl (2) quoque ia condicionem dei
Alo. (3) auctoritatem Lcncl (41 et TTm jv_

meo b (6) pretio F (7) minoris B (s) ‘ ’ lust.
(ZVji-nice). (0) neo F (10) se jj. Zti.it. (Faber)
(11) non interveniente vel similia ins. (Mo.) (12) 0 lusi

I ( Lcnel ) (13) si ins. Mo. (14) fundo F (15) proprie

non hereditaria F (:c) £> Just. (Kr.) (ii) secessum]
accessurum expressum Mo. (is) ‘ ’ fusi. (Fisci r.)

(10) K(l. 1. 2; Vap. 3. - JBas. 19, 12 (20) vendiderit

F (21) te ins. Brcnkmann

37 *

XXI 3 XXII I

320

i) K EXCEPTIONE REI VEND.

632, 38 mandasse, ne traderetur, antequam pretium solvatur.
3 Celsus ait: si quis rem meam vendidit minoris
quam ei mandavi, uon videtur alienata et, si petam
40 eam, non obstabit mihi haec exceptio: quod verum
£33, l 4 est Si servus merces peculiariter emerit, deinde
dominus eum, priusquam proprietatem rerum nan-
cisceretur, testamento liberum esse disserit eique pe-
culium praelegaverit et venditor a servo merces pe-
tere coeperit: exceptio in factum locum habebit, quia
5 is tunc servus fuisset cum contraxisset. Si quis
rem emerit, non autem fuerit ei tradita, sed posses-
£ sionera sine vitio fuerit unctus, habet exceptionem
contra venditorem, nisi forte venditor iustam causam
habeat, cur rem vindicet: nam et si tradiderit pos-
sessionem, fuerit autem insta causa vindicanti1, re-
plicatione adversus exceptionem utetur.

2 PompOXI US libro secundo ex Plautio 2 Si a Titio 633. 8
fundum emeris qui Sempronii erat isque tibi traditus
fuerit, pretio autem soiut.o Titius3 Sempronio heres
exstiterit et eundem fundum Maevio vendiderit et to
‘tradiderit’ •*: Iulianus ait aequius esse priorem 3 te
tueri, quia etsi ipse Titius fundum a te peteret,
exceptione suramoveretur et si ipse Titius eum pos-
sideret, Publiciana peteres.

3 Hermogeni ANOS libro sexto iuris epitomatorum
Exceptio rei venditae et traditae no» tantum ei cui
res tradita est, sed successoribus etiam eius et emp-
tori secundo, etsi res ei uou fuerit tradita, proderit: 15
iutcrest enim emptoris primi secundo rem non evinci.

1 Pari ratione venditoris etiam successoribus Doce-
bit, ‘sive in universum ius sive in eam dumtaxat rem
successerint’

«34, l

LIBEE VIGESIMUS SECUNDUS.

i7

DE USTTRIS ET FRUCTIBUS ET CAUSIS ET OMNI-
BUS ACCESSIONIBUS ET MORA.

s 1 Papinianus libro secundo quaestionum Cum
judicio bonae fidei disceptatur, arbitrio iudicis usu-
rarum modus ex more regionis ubi contractum est

1 constituitur, ita tamen, ut legi non offendat. So-
cius si ideo condemnandus erit, quod pecuniam com-
munem invaserit vel in suos usus converterit, omni-
modo etiam mora uon interveniente praestabuntur

2 usurae. Nec tamen index indicii bonae fidei recte
iubebit. interponi cautiones, ut, si tardius sententiae

to condemnatus paruerit, futuri temporis pendautcr usu-
rae, cum in potestate sit actoris iudicatum exigere.
Paulos notat: quid enim pertinet ad officium iudicis

3 post condemnationem futuri temporis tractatus'; Pa-
pinianus. Circa tutelae restitutionem pro favore
pupillorum latior interpretatio facta est: nemo enim
ambigit hodie, sive iudes accipiatur, in diem senten-
tiae, sive sine iudicc tutela restituatur, in eum diem

«6 quo restituit8 usuras praestari, piane si tutelae iudi-
cio nolentem experiri tutor ultro convenerit et pe-
cuniam optulerit camque obsignatam deposuerit, ex
eo tempore non praestabit usuras.

2 Iij E3f libro sexto quaestionum Vulgo receptum
est., ut, quamvis in personam actura sit, post litem
tamen contestatam causa0 praestetur: cuius opinio-
nis ratio redditur, quoniam quale est, cum petitur,
tale dari debet ac propterea postea captos 10 fructus

20 partnmque editum restitui oportet.

3 Idem libro vicesimo quaestionum In fideicom-
missi persecutione, cum post iudicis sententiam mo-
ram fecisset heres, jussit imperator Marcus Antoni-
nus, intermisso legitimo tempore quod condemnatis
praestatur ut usque ad sententiam commoda fidei-
commissarius accipiat, quod decretum ita accipi opor-
tet, si ante, iudicis sententiam mora non intervenit:

M tametsi non facile evenire possit, ut mora noD prae-
cedente perveniatur ad iudicem: sed puta legis Fal-
cidiae rationem intervenisse, ceterum si ante, quam
ad iudicem perveniretur, in mora heres fuit, exinde
fructuum praestandorum necessitate adstrictus qua
tandem ratione, quoniam et sententia victus est, legi-
timi temporis spatio fructibus liberabitur, cura ea
temporis intercapedo indicato dilationem dare, non

1 lucrum adferre debeat? In Ilis quoque iudiciis, 63-1, 30
quae non sunt arbitraria nec bonae fidei, post litem
contestatam actori causa praestanda est in eum diem,

quo sententia dicitur: certe post rem judicatam tem-

2 pus a fructibus depeudendis immuue est. Non-
numquam evenit, ut, quamquam fructus hereditatis
aut pecuniae usura noniiuatim relicta non sit, nitiiio
minus debeatur, ut puta si quis rogetur post mor-
tem suam quidquid ex bonis supererit Titio resti-
tuere: ut enim ea quae fide bona deminuta eunt in 35
causa fideicommissi non deprehenduntur, si pro modo
ceterorum quoque honorum deminuantur, ita quod ex 035, i
fructibus supererit iure voluntatis restitui oportebit.

3 Cum Pollidius a propinqua sua heres institutus
rogatus fuisset filiae mulieris quidquid cx bonis eius
ad se pervenisset, cum certam aetatem puella com-
plesset, restituere, idque sibi mater ideo placuisse
testamento comprehendisset, ne filiae tutoribus, sed
potius necessitudini res committerentur, eundemque 5
Poilidium fundum retinere i ussisset,: praefectis prae-
torii suasi fructus, qui bona fide a Pollidio ex bonis
defunctae percepti essent, restitui debere, sive quod
fundum ei tantum praelegaverat sive quod lubrico
tutelae fideicommissi remedium mater praetulerat.

4 Si auro vel argento facto per fideicommissum re-
licto mora intervenerit, an usurarum aestimatio fa-
cienda sit, tractari solet, plane si materiam istam 10
ideo relinquit11, ut ea distracta pecuniaque refecta
fideicommissa solverentur aut alimenta praestarentur,
non oportere frustrationem impunitam esse respon-
deri oportet: quod si forte ideo relinquit11, ut his
vasis uteretur, non sine rubore desiderabuntur usu-
rae ideoque non exigentur. 12

4 Idem libro vicesimo septimo quaestionum 3 i
stipulatus sis rera dari vacuaraque possessionem Iradi, JS
fructus postea captos actione incerti ex stipulatu
propter Biferiora verba consecuturum te ratio suadet,
an idem de partu ancillae responderi possit, consi-
derandum est. nam quod ad verba superiora perti-
net, sjve factum rei promittendi sive effectum per
‘traditionem’ 13 dominii transferendi continent, partus
uon continetur: verum si emptor a venditore ‘novandi
animo’ ita stipulatus est, factum ‘tradendi’13 stipulatus
intellegitur, quia non est verisimile plus venditorem 20
promisisse, quam iudicio empti praestare compellere-
tur. sed tamen propter illa verba ‘vacuaraque pos-

(t) vindicandi dett. (2) fere — 44, 4, 4 § 32 [Iui. apud
J}lp.), cf. 6, 1, 72 (3) fuerit pretio soluto, TitiuB autem

cum l. gem. (not. H‘) scr. (4) <J Iust. (Lene!)

(5) praetorem cum l gem. scr. (6) Iust. (Longo)

(7) Pag. 19; Sab. 20...33. *49; Ed. 3i...*46; App-
ii. 48. - Bas. 23, 3. — Cf. Cod. 4, 32 (8) restituitur

Mo. (9) causam F (10) captus F (11) relicuit
Ea! (12) iunye G, 1, fi4 (13) ‘ ’ Iust. (Lene!)

DE USURIS ET FRUCTIBUS

321

XXII 1

635,21 ‘sessionem tradi' potest dici partus quoque rationem
committi incerti stipulatione etenim ancilla tradita
partum postea editum in bonis suis reus stipulandi
1 iiabere potuisset. Si post contractam emptionem
ante interpositam stipulationem partus editus aut
25 aliquid per servum venditori adquLsitum est, quod ex
stipulatu consequi non poterit, indicio empti cousc- ■
quitur; id enim quod non transfertur in causam no- ;
vationis iure pristino peti pote6t.

5 Idem libro vkedmo octavo quaestionum Gene-
raliter observari convenit bonae fidei iudicittm non
recipere praestationem, quae contra bonos mores de-
sideretur.

6 Idem libro vicesimo nono quaestionum Cum de
so in rem verso cum herede patris vel domini ageretur

et usurarum quaestio moveretur, imperator Antoni-
nus ideo solvendas usuras indicavit, quod _ eas ipse
1 dominus vel pater longo tempore praestitisset. Im-
perator quoque nuster Severus filiae Flavii Atliena- j
gorae, cuius bona fuerant publicata, de fiseo ideo I
numerari decies centena dotis nomine iussit, quod ea '
patrem praestitisse dotis usuras allegasset.
ss 7 Idem libro secundo repensorum Debitor usu- i
rarius creditori pecuniam optulit et eam, cum acci- ,
pere noluisset, obsignavit ac deposuit: cx eo die
ratio non habebitur usurarum, quod si postea con- I
ventus ut solveret moram fecerit, nummi steriles ex :
eo tempore non erant.

8 Idem libro septimo responsorum Equis per
<o fideicommissum relictis post moram fetus quoque
praestabitur ut fructus, sed fetus secundus ut causa,
sicut partus mulieris1 2.

636, i 9 Idem libro undecimo responsorum Pecuniae
faenebris, intra diem certum debito non soluto, dupli i
stipulatum in altero tanto supra modum ‘legitimae'
usurae respondi nou tenere: quare pro modo cuius- f
cumque temporis superfluo detracto stipulatio vires ■
1 habebit. Usurarum stipulatio, quamvis debitor |
s non conveniatur, committitur, nec inutilis ‘legitimae' j
usurae stipulatio videtur sub ea condicione concepta i
'si minores ad diem solutae non fuerint’: non enim
poena, sed faenus uberius iusta ratione3 sortis pro-
mittitur, si tamen post mortem creditoris nemo fuit
cui pecuuia solveretur, eius temporis inculpatam esse
moram constitit: ideo si maiores usurae prioribus pe-
tantur, exceptio doli non inutiliter opponetur,
is 10 Paulus libro secundo quaestionum Partum
post litem contestatam4 editum restituere possessor
debet: quem non deberet restituere, si, cum mater
etnretur, iam natus fuisset, ‘nisi specialiter et pro
oc egisset'5 *.

1 1 Idem libro vicesimo quinto quaestionum Gaius
Seiu.s qui rem publicam gerebat faeneravit pecuniam
publicam sub usuris solitis: fuit autem consuetudo,

15 ut intra certa tempora non inlatis usuris graviores
infligerentur: quidam debitores cessaverunt in sol-
vendis usuris, quidam plus intulerant et sic effectum
est, ut omne quod usurarum nomine competebat
etiam pro his, qui cessaverant in usuris, suppleatur,
quaesitum est, an illud, quod amplius ex consuetu-
dine poenae8 nomine a quibusdam exactum est, ipsi
Seio proficere deberet an rei publicae lucro cederet-.

20 respondi, si Gaius Seius a debitoribus usuras stipu-
latus esset, eas solus rei publicae praestari oportere
quae secundum formam ab his exigi solent, etiamsi
1 non7 omnia nomina idonea sint. Quid si serras
publicus obligationem usurarum rei publicae adqui-
siifc? aequum est, quamvis ipso iure usurae rei pu-
blicae debeantur, tamen pro defectis nominibus com-
pensationem maiorum usurarum fieri, si non sit pa- I

(1) ratione committi incerti stipulationem dett. (2) [Equis

per fideicommissum relictis ut fructus post mojiam

tetus quoque praestabitur: sed fetus [secundus ut causa,

sicut partus mulieris,] si gregem reliquit, vel morae

AC' 10 [supervacanea, est, cum fetus gregem] relictum

sequatur Faf. 65 (3) uberius tardatione Mo.

rata res publica universorum debitorum fortunam 636, »
suscipere, eadem fere, in tutoribus Marcellus8 refert. 25

12 Idem libro quarto responsorum Seia mutuam
pecuniam accepit a Septicio: de usuris .ita convenit:
nisi sua quaque die usurae supra scriptae8 exsol-
verentur vel post tertium mensem, tunc in maiores
usuras Seia teneretur, et deinceps per singulas pen-
siones, si condicione data usurae non solverentur, ea
condicio observaretur, donec omnis summa debita so
hoc nomine exsolveretur, quaero, an haec verba ‘et
‘deinceps per singulas pensiones condicione data usu-
Tae non solvantur, ea condicio observaretur' eo per-
tineant, ut, quamvis commissa sit forte prima stipu-
latio, non tamen in ampliorem quantitatem usurarum
conveniri possit quam eius pensionis nomine, quae
egressa est diem praestitutum. Paulus respondit plu-
res comlieiones continere eam stipulationem, quae
de gTavioribus usuris praestandis subiecta est, id est .15
ut per singulas pensiones condicio inspectaretur non
illatarum suis temporibus leviorum usurarum: et ideo
posse evitari poenam sequentium pensionum.

13 Scaevola libro primo responsorum Qui se-
misses usuras promisit, per multos annos minores
praestitit: heres creditoris semisses petit, curn per
debitorem non steterit, quo minus minores10 solvat,
quaero an exceptio doli vel pacti obstet, respondi,

si exsolvendis c-x more usuris per tanta tempora11 «
mora per debitorem non fuit, posse secundum ea,

1 quae proponerentur obstare exceptionem. Quae-
situm est, an iudicio negotiorum gestorum vel mau- 637,
dati 12 pro pecunia otiosa 13 usuras praestare debeat,
cum dominus nullam pecuniam faeneravit. respondit,
si eam pecuniam positam habuisset idque ex con-
suetudine mandantis fecisset, non debere quicqunm
usurarum nomine praestare.

14 Paulus libro quarto decimo responsorum Re-
spondit Paulus14 moram in solvendo fideicommisso 5
1 factam partus quoque ancillarum restituendos. He-
res rogatus erat post mortem suam sine reditu here-
ditatem restituere: quaesitum est, an partus ancilla-
rum etiam vivo herede nati restituendi essent propter
verba testamenti, quibus de reditu solo deducendo
testator sensit. Paulus respondit ante diem fidei-
commissi cedentem partus ancillarum editos fideicom-
misso non contineri. Neratius libro primo ita refert
eum, qui similiter rogatus esset, ut mulierem resti- 1«
tueret, partum eius restituere cogendum non esse,
nisi tunc editus esset, cum in fideicommisso resti-
tuendo moram fecisset, neque interesse existimo,
an ancilla specialiter an hereditas in fideicommis-
so sit.

15 Idem libro sexto decimo responsorum Respon-
dit neque eorum fructuum, qui post litem contesta-
tam 15 officio indicis restituendi sunt, usuras praestari
oportere, neque eorum, qui prius percepti16 quasi ia
malae fidei possessori condicuntur.

16 Idem libro primo decretorum Liberali tatis in
1 rem publicam factae usurae non exiguntur. Cum
usurae pretii fundi ab co qui a fisco emerat peteren-
tur et. emptor negaret traditam sibi possessionem,
imperator decrevit iniquum esse usuras ab eo exigi,
qui fructus non percepisset..

17 Idem libro singulari de umeris Cum quidam 20
cavisset se quotannis quincunces usuras praestutu-
rum et, si quo anno non solvisset, tunc totius pecu-
niae ex_ die qua17 mutuatus est semisses soluturum,

et redditis per aliquot annos usuris mox stipulatio
commissa esset, divus Marcus Fortunato ita rescrip-
sit: ‘Pracsidem provinciae adi, qui stipulationem, de
‘cuius iniquitate, questus es, ad modum iustae exae-

(4) contestatem F (5) lust. (Lcucl) (0) poena
F (7) non B, om. F (8) cf. 26, 7, 1C (9) s&ripta
F (10) minore F (11) solutio ins. Mo. (12) pro-
curator ins. Mo. (13) sic B, vitiosa F (») paulas]
post d r.H. (15) percepti ins. t/an de T Vafer (10) per-
ceptio F (17) quam E5

XXII 1

1)E USURIS

;i22

637,m ‘lioais rediget/ Laco constitutio ad fimtiun 1 modum 2 * *
excedit: quid ergo? sic temperanda res est, ut in
futurum dumtaxat ex die cessationis crescat usura.

1 Divus Pius ita rescripsit: ‘Parum juste praeteritas
‘usuras petis, quas omisisse te longi temporis inter-
vallum indicat, quiJ eas a debitore tuo, ut gratior
‘apud eum videlicet esses, petendas non putasti.’

2 In tacito fideicommisso cinuc emolumentum he-
redi auferendum et fisco praestandum divus Pius re-

Jo scripsit: ergo et usurarum emolumentum aufertur

3 heredi. Si pupillo non habenti tutorem fideicom-
missum solvi non potuit, non videri moram per he-
redem factam divus Pius rescripsit, ergo nec* ei de- ;
betur, qui quod rei publicae causa afuit vel cx 5 * alia j
causa insta impeditus, ex qua restitutio indnlgetur,
petere non potuit: quid enim potest imputari ei, qui .
solvere, etiamsi vellet, non potuit? nec simile videri '
posse, quod placuit minoribus etiam Id his succurri ■

35 quae non adquisierlllit: usurae enim non propter i

635, i lucrum petentium, sed propter morum solventium in-

4 fliguntur. Ex locato qui convenitur, nisi conve-
nerit, ut tardius pecuniae illatae usuras deberet, non

5 nisi ex mora usuras praestare debet. Fiscus ex
suis contractibus usuras non dat, sed ipse accipit:
ut solet a foricariis, qui tardius pecuniam inferunt,
item ex vectigalibus, cum autem in loco privati suc-

f> 6 cessit, etiam dare solet. Si debitores, qui mino-
res semissibus praestabant usuras, fisci esse coepe-
rant, postquam ad fiscum transierant, semisses co-

7 gendi sunt praestare. Eos qui ex administratiouc
rerum civitatium conveniuntur usuris obnoxios esse
satis notum0 est. idem observatur in operum cura-
toribus, si pecunia apud eos remansit, sed in ea
quam redemptoribus commiserunt, etiamsi neglegen-
ter dederint, usura eis remittitur: lm.ee autem ita

ia sunt, si nulla fraus arguitur: alioqviin etiam usurae

8 adplicabuntur. 7 Si dies non sit ab his, qui sta-
tuas vel imagines ponendas legaverunt, praefinitus,
a praeside tempus statuendum est et nisi posuerint
heredes, usuras Vei publicae usque ad tertiam cen-
tesimae pendent’8.

18 Idem® libro tertio responsorum '"Evictis agris ",
si12 initio convenit, ut venditor pretium restitueret13,
usurae quoque post evictionem praestabuntur, quam-

ls vis emptor post dominii litem inchoatum fructus ad-
versario restituit": nam incommodum medii temporis
1 emptoris damnum 15 est. Post traditam possessio-
nem defuncto venditore, cui successor incertus fuit,
medii quoque temporis usurae pretii, quod in causa
depositi non fuit, praestabuntur.

19 Gaius libro sexto ad legem duodecim tabula-

20 rum Videamus, an in omnibus rebus petitis in fruc-
tus quoque condemnatur possessor, quid enim si
argentum aut vestimentum aliamve similem rem, quid
praeterea si usum fructum aut nudam proprietatem,
cum alienus usus fructus sit, petierit? neque enim
nudae proprietatis, quod ad proprietatis uomen atti-
net, fructus ullus intellegi potest, neque usus fractus
rursus fructus eleganter computabitur, quid igitur,
si nuda proprietas petita sit? ex quo perdiderit fruc-

■x tuarius usum fructum, aestimabuntur in petitione
fructus, item si usus fractus petitus sit, Proculus ait
in fructus perceptos condemnari, praeterea Gallus
Aelius putat, si vestimenta aut scyphus petit, a sint,
in fructu haec numeranda esse, quod locata ea re
t mercedis nomine capi potuerit18. Iter quoque et
actus si petitus sit, vix est ut fructus ulli possint
aestimari, nisi si quis commodum in fructibus nunie-

*o raret, quod habiturus esset petitor, si statiw co tem-

pore qno petisse t ire agere non prohiberetur: quod 63$
admittendum est.

20 Paulus libro duodecimo ad Sabinum Usuras
illicitas sorti mixtas ipsas tantum non deberi con-
stat, ceterum sortem non vitiare.

21 Ut.MA.XUS libro trigesimo quarto ad edictum
Sciendum est non omne, quod differendi causa optima
ratione fiat, morae aditum erandum: quid enim si ami-
cos adhibendos debitor requirat vel expediendi debiti 33
vel fidciussuribus rogandis J?? vel exceptio aliqua alle-
getur? mora facta non videtur,

22 Paulus libro trigesimo septimo ad edictam si
modo id ipsum non fraudandi causa simuletur.

28 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum 639
Sed et si rei publicae causa abesse subito coactus
sit, ut defensionem sui mandare non possit, moram
facere, non videbitur: sive in vinculis hostiumvc po-
1 testate esse coeperit. Aliquando etiam iD rc mo-
ram esse decerni solet, si forte non exstat qui con-
veniatur.

24 Paulus libro trigesimo septimo ad edictum s
Si quis solutioni quidem moram fecit, indicium au-
tem accipere paratus fuit, non videtur fecisse moram:

1 utique si iuste ad judicium provocavit. 11 Cum reus

2 moram facit, ct fideiussor tenetur. Mora vitietur
creditori fieri, sive ipsi sive ei cui mandaverat sive
ei qui negotia cius gerebat mora facta sit: nec hoc
casu per liberam personam ad quiri videtur, sed offi-
cium impleri, sicuti, cum quis furtum mihi facienL-ni ic
deprehendit 'negotium meum agens’21, manifesti furti
actionem milii parat; item cum procurator interpel-
laverit promissorem hominis, perpetuam facit stipu-
lationem.

25 Iultanus libro septimo digestorum Qui scit
fundum sibi cum alio communem esse, fructus, quos
ux eo perceperit invlt.o vel ignorante socio, nen maiore
ex parte suos facit quam" ex qua dominus praedii it
est: ncc refert, ipse an socius an uterque eos seve-
rit, quia omnis fractus non iure seminis, sed i ure
soli percipitur: et quemadmodum, si tutum iundum
alienum quis 10 sciens possideat, nulla ex parte fruc-
tus suos faciet, quoquo modo sati fuerint, itu. qui
communem fundum possidet, non faciet sues fructus
pro ea parte, qua fundus ad socium cius pertinebit.

1 I11 alieno fundo, quem Titius bona fide mercatus
fuerat, frumentum sevi: an Titius bonae fidei en:p- 2£
tor 20 perceptos fructus suos faciat? respondi, quod-1
fructus qui ex fundo percipiuntur intellegi debet’-*
propius ea accedere, quae servi operis suis adqui-
rnnt, quoniam in percipiendis fructibus magis cor-
poris ius ex quo percipiuntur quam seminis ex quo
oriuntur aspicitur: et ideo nemo nunquam dubitavit,
quin, si in meo fundo frumentum tuum severim, se-
getes et quod ex messibus collectum fuerit, meum 25
fieret. Jporro bonae fidei possessor in percipiendis
fructibus id iuris habet, quod dominis praediorum
tributum est. praeterea cum ad fructuarium perti-
neant fructus a quolibet sati, quanto magis hoc in
boDae fidei possessoribus recipiendum est, qui plus
iuris in pereioiendis fructibus habent? cum fructua-
rii quidem nou fiant, antequam ab co percipiantur,
ad bonae fidei autem possessorem pertineant, quo-
quo modo a solo separati fuerint, sicut eius qui vec- sb
tigalem iundum habet fructus fiunt, simul atque solo

2 separati sunt. Bonae fidei emptor sevit et ante-
quam fructus perciperet, cognovit fundum alienum
esse: an perceptione fructus suos faciat, quaeritur,
respondi : bonae fidei emptor quod ad percipiendos
fructus intellegi drbet, quaunliu evictus fundus non

(I) ad infinitum F2 (2) redigi iubet stipulationem, ,

quae modum ins. Lenel (3) quo 3To. (4) cum ius. I

Huschke (5) ex dei. Mo. (0) non F (7) = 50, 1(1, 5

(rescriptum d. Pii ) (8) ' ’ lust. (Cuiacius, cf. I. geni.)

(0) idem FB: Papiniano h. I. adseribunt Vat. 17 recte

(10) pr. = Vat. 17 (11) quanti emptoris inferest iu-

dicio empti lis aestimatur: quod ins. Vat. (12) ab ins.

Yat. (13) restituere F (h) fructum adversario
restituat Vat. (15) damnum emptoris Vat. (16) quae
...potuerint Alo. (17) idem B: vel expediendi debiti
fide.iussoribus corrogandis spatium hio. (18) iunge

45, 1, 49 pr. $ i (19) qui F (2(1) bonae f. emptor
dcl. Kr. (21) quod dei. Alo. (22) debent Polhicr
(21) <;> glossa? (hio.)

ET FRUCTIBUS

323

XXII 1

•>39, 34 luerit: nam ct servus alienus quem boua. fide emero
tamdiu mihi es re mea vel es operis suis adquiret,
35 quamdiu a me evictus non fuerit.

36 InF.il libro sexto ex Miniato Venationem fruc-
tus fundi negavit esse, nisi fructus fundi ex veua-
tiuiic constet.

27 Afrwaxvs libro octavo quaestionum Cum patri
familias mora facta sit, iam in herede eius 11011 quae-
ritur mora: nam tunc heredi proximo hereditario i ure

iu en1 competet2 i deoque ad ceteros quoquo deinceps
transmittitur.

28 Gaius libro secundo rerum cottid umorum'-'
■540, 1 4 Iu pecudum fructu etiam fetus est sicut lac et pilus

et lana: itaque agni et haedi et vituli statim pleno
1 iure sunt bonae fidei possessoris et fructuarii. 'Par-
tus vero ancillae in fructu non est itaque a(l domi-
num proprietatis pertinet: absurdum enim videbatur
hominem iu fructu esse, cum omnes fructus rerum
natura hominum gratia comparaverit,
s 29 Marcianus libro quarto decimo institutionum
Placuit, sive supra statutum modum quis usuras sti-
pulatus fuerit sive usurarum usuras, quod illicite ad-
ieetum est pro uon adiecto haberi et licitas peti

posse.

oO Paulus libro singulari regularum Etiam cx
nudo paeto debentur civitatibus usurae creditarum
ab cis pecuniarum.

-50 31 TJlpiaxvs libro -primo responsorum Quod in

stipulatione sic adiectum est: ‘et usuras, si quae
competierint', nullius esse momenti, si modus certus
non adiciatur,

32 Mauciauvs libro quarto regularum Mora fieri
intellegitur non ex re, sed es persona, id est, si
interpellatus oportuuo loco non solverit: quod apud
iudieein examinabitur: nam, ut ct Pomponius libro
duodecimo epistularum scripsit, difficilis est Imius rei

15 definitio, divus quoque Pius Tullio Balbo rescripsit,
au mora facta intellegatur, neque constitutione ulla
neque iuris auctorum quaestione decidi posse, eum

1 sit magis facti quam iuris. Et rum sufficit ad
probationem rnurae, si servo debitoris absentis de-
nuntiatum est a creditore procuratoreve eius, cum
etiam si ipsi, inquit, domino denuntiatum est, cete-
rum postea cum is sui potestatem faceret, omissa

20 esset repetendi debiti instantia, non protinus per dc-

2 Liturem mora facta intellegitur. Jn bonae ii dei

3 contractibus ex mora usurae debentur. Quid ergo:
si et filius familias et pater ex persona cius Umea-
tur (sive i ussu eius contractum est sive in rem ver-
sum est patris vel in peculium), cuius persona circa
moram, spectabitur'! et si quidem pater dumtaxat
convenietur, cx mora sua m«n tenetur5: cin filium

'tamen dabitur actio in hoc, ut quod minus a pa
23 ‘actor consecutus est filius praestet’ ®: quod si fil
tyeram fecerit, tunc aetur vel cum ipso in soliti
I vel cnui patre dumtaxat de peculio habebit, i
si duo rei promittendi sint, alterius mora alteri 1
0 nocet. Item si fbieiussor solus moram fece:
non tenetur, sicuti si Stichum promissum occidei
ac1'‘° in dabitur.

y^AKUs libro singulari dc officio curate
■ i publicae Si bene eoi locatae sunt pecuniae j
'1!,r::-®’ 10 sortem inquietari debitores non debent
, •’ Sl parient usuras: si non pari eu t, pros

duinmoiln n^1,CaC sl?,curitilti debet praeses nrovinci
licum 7 m- fi acfcrLu1a KC exactorem neo contui
bcnbn um1 O -sed n'9(,eratum et cum effioa

sdenrinm i-ifii.e - 111 humanum : nam inter

1 * mnitiim1 inf i0sa,m diligentiam non ambitios
1 multum mterest. Praeterea prospicere debet,

(1) sci!, rei uxoriae actio (Lcneh

competat (det. ct) f* 1 T , {i) coml*etet et 1 >

Ui -- Tu.) e> , L , , >3> alve a>lreorum add. F 2

Mo T /h™1 ipsc> fiIius non tenetur

‘ lu)1: (^usignani) (7) nec rursus

contemptibilem sec. # v jfts ^

(*j) iunge 46, 2, is (10) ex] te a M0[

1 (7) nec rursus

(S) iniuriosam Hal.

(ii) praestari

pecuniae publicae credantur sine pignoribus idoneis 6-10, 3
vel hypothecis.

34 "UlpiaxtJS-0 libro qumto decimo ad edictum 641,1
Usurae vicem fructuum optinent et merito. non debent a
fructibus separari: et ita in legatis .et fideicommissis et

in tutelae actione et in celeris indiciis binae fidei
servatur, hoc idem igitur in ceteris obventionibus
dicemus.

35 Paulus libro quinquagensimo septimo ad edic- s
tum Lite contestata usurae currunt.. a

36 Vluia nvs libro sexagesimo primo ad edictum
Praediorum urbanorum pensiones pro fructibus acci-
piuntur.

37 Idem libro decimo ad edictum Et in contraria
negotiorum gestorum actione usurae veniunt, si mu- io
tuatus sum pecuniam, ut creditorem tuum absolvam,
quia aut in possessionem mittendus erat bonorum
tuorum aut pignora venditurus, quid si domi habens
propter eandem causam solvi! puto verum, si libe-
ravi ex 70 magno incommodo, debere diei usuras ve-
nire, eas autem, quae in regione frequentantur, ut est

in bonae fidei indiciis constitutum: sed si mutuatus
dedi, hae venient usurae quas ipse pendo, utique si
plus tibi praestarim 11 commodi, quam usurae istae 15
colligunt.

38 Paulus libro sexto ad Plau-Uum Videamus
generali '2, quando in actione quae est in personam
1 etiam fructus veniant. Et quidem si fundus ob
rem datus sit, veluti dotis causa, et renuntiata, ad-
finitas. fructus quoque restituendi sunt, utique hi. nui
percepti sunt co tempore quo sperabatur adimitis,
sed et posteriores, si in re mora ftiifc, utn ab illo, qui M
reddere debeat, omnimodo restituendi sunt, sed et

si per mulierem stetit, quo minus nuptiae contra-
hantur, magis est, ut debeat fructus recipere: “ratio
autem haec est, quod, si sponsus non conveniebatur
•2 restituere fructus, licuerat ei neglegere fundum. Item
si indebitum fundum solvi et repeto, fructus quoque

3 repetere debeo. Idemque est, si mortis causa fun-
dus sit- donatus et revaluerit qui donavit atque ita

4 condictio nascatur. In Fabiana quoque actione 25
et Pauliana, per quam quae, in fraudem creditorum
alienata sunt revocantur, fructus quoque restituun-
tur: nam praetor id agit, ut perinde sint omnia, at-
que si nihil alienatum esset: “quod non est iniquum.

j K'uum et verbum ‘restituas’, quod jn hac re praetor
] dixit, plenam habet significationem, ut fructus quo-
. 5 que restituantur. Et ideo cum restitui praetor
vult, veluti in interdicto unde vi. etiam mictus sunt
1 6 restituendi. Item si 17 vi metusve causa rem ‘tra- 30
. dani' lb, non aliter milii restituisse videtur, quam si
fructus milii restituat: nec inora mea mihi aliquid
T aufert. Si actionem habeam ud id consequendum
! quod meum non fuit, veluti ex stipulatu, fructus uon
I consequar, etiamsi mora facta sit: quod si acceptum
est indicium, tunc Sabinus et Cassius ex aequitate
fructus quoque post acceptum iudicitim 1!’ praestan-
dos putant, ut causa restituatur, quod puto recte

8 dici. Ex causa etiam emptionis fructus restituendi 35

9 sunt. Sed iu societatibus fructus communicandi

10 sunt. Si possessionem naturalem revocem, pro-
prietas mea manet, videamus de fructibus, et qui-
dem in deposito ct commodato fructus quoque prae-
li standi sunt, sicut diximus. In interdicto quoque
quod vi aut clam magis est, ut omnis causa et fruc-

, 12 tus restituantur. Ante matrimonium quoque irue-
| 13 tus percepti dotis fiunt ct eum ea restituuntur. Ea- 10
dem ratio est in fructibus praediorum urbanorum.

, 14 Item si dividere fundum tecum velim, tu nolis et
1 colam, an fructus dividi debeant post deductionem

j F (12) generatioi Hat. (13) ut; aut facta Kr.

j (l-t) § 1 fin. luat. (Faber) (15) ante quod nonnulla

rcsecla sunt (Lencl Anfcchlun// p. 21 seqrj.) (1C) oam
seqq. --- 50, 17, 173 S 1 (17) cui lus. Afo. (18) man-

cipia dederim Lencl (19) perceptos ins. Afo. (20) idem
, F- cum B

XXII 1. 2

m

DE USURIS ET FRUCTIBUS

642,1 15 impensarum? et puto dividendos. In ceteris quo-
que bonae fidei iudieiis fructus omnimodo praestan- .
16 tur. Si dos praelegata fuerit, ante nuptias per- i
cepti fractus in causa legati veniunt.

39 Modestinus libro nono differentiarum _ Equis |
t per 'fideicommissum5 1 legatis post moram heredis fetus

quoque debentur, equitio autem legato etiamsi mora
non intercedat, incremento gregis fetus accedunt.

40 Idem libro quarto regularum In enm diem,
quo creditor pignora distraxit, recte usurae fiet re-
putatio.

41 Idem libro tertio responsorum Tutor condem-

m natus per appellationem traxerat exsecutionem 2 sen- :

tentiae. Herennius Modestinus respondit eum qui de
appellatione cognovit potuisse, si frustratoriam mo-
randi causa appellationem interpositam animadver-
teret, etiam de usuris medii temporis eum condem-

1 nare. Lucius Titius cura centum et usuras ali-
quanti temporis deberet, minorem pecuniam quam
debebat obsignavit: quaero, an Titius pecuniae quam i
obsignavit fisuras praestare non debeat. Modestinus ,

is respondit, si non hac lege mutua pecunia data est, j
uti liceret et particulatim quod acceptum est exsol-
vere, non retardari totius debiti usurarum praesta-
tionem, si, cum creditor paratus esset totum susci-
pere, debitor, qui in exsolutione totius cessabat, so-

2 lam partem deposuit. Ab Aulo Agcrio Gaius Seius
mutuam quandam quantitatem accepit lioc chirogra-
pho: ‘ille scripsi me accepisse et acccpi ab illo mu-
‘tuos et numeratos decem, quos ei reddam kalendis

» ‘illis proximis cum suis usuris placitis inter nos':
quaero, au ex eo instrumento usurae peti possint
et quae. Modestinus respondit, si non appareat,
de quibus usuris coDventio facta sit, peti cas nou
posse.

42 Idem libro undecimo responsorum Herennius
Modestinus respondit fructus, qui post adquisitura ex
causa fideicommissi dominium ex terra percipiuntur,

2f ad fideicommissarium pertinere, licet maior pars anni
ante diem fideicommissi cedentem praeterisse dicatur.

43 Idem libro octavo decimo responsorum He-
rennius Modestinus respondit cius temporis quod cessit,
postquam fiscus debitum percepit, eum, qui mandatis
a fisco actionibus experitur, usuras quae in stipula-
tum deductae non sunt petere non3 posse.

K 44 Idem libro decimo pandectarum Poenam pro
usuris stipulari nemo supra modum usurarum lici-
tum potest.

45 Pgmpoxtvs libro vicesimo secundo ad Quintum
Mucium Fructus* percipiendo uxor vel vir ex re
donata suo9 facit, illos tamen, quos suis operis ad- ‘
quisierit, veluti serendo: nam si pomum decerpserit '
vel ex silva caedit., non fit eius, sicuti nec cuiuslibet

*e bonae fidei possessoris, quia non ex facto eius is
fructus nascitor.

46 Ulpianus libro sexagesimo secundo ad edic- ■.
tum Quod ili fractus redigendos impensum est, non
ambigitur ipsos fractus deminuere debere.

47 Soa evola Libro nono digestorum Respondit 1
paratum iudicium aecipcrc, si ab adversario cessa- :
tum est, moram facere non videri.

io 48 Idem libro vicesimo secundo digestorum Ma-
ritus uxori suae usum fractum tertiae partis et, eum ’
liberos habuisset, proprietatem legavit: eam uxorem
heredes falsi testamenti et aliorum criniinnm accusa-
verunt, qua re impedita est legatorum petitio: interea
<43,1 et filius ei mulieri natus est eoque condicio legati
exstitit, quaesitum est, cum testamentum falsum nen
esse apparuerit, an fructus etiam mulieri praestari
debeant, respondit praestandos.

49 lAVOLENVS libro tertio ex posterioribus Labeonis

{ Fructus rei est vel pignori dare licere.

n5 643g.

DE NAUTICO FAENORE.

1 Modestinus libro decimo pandectarum Trajecti-
cia ea pecunia est quae trans mare vehitur: cete-
rum si eodem loci consumatur, non erit traiectioia.
sed videndum, an merces ex ea pecunia comparatae io
in ea causa habentur? ct interesi, utrum etiam ipsae
periculo creditoris navigent; luno enim traiectioia
pecunia fit.

2 Pomponius libro tertio ex Plautio Labeo ait13, s,
nemo sit, qui a parte promissoris interpellari trajecti-
ciae pecuniae possit-, id ipsum testatione complecti
debere, ut pro petitione id cederet.

3 Modestinus libro quarto regularum In nautica is
pecunia ex eo6 die periculum spectat creditorem, ex
quo navem navigare conveniat.

4 Papinianus libro tertio responsorum Nihil inter-
cst-, traiectioia pecunia sine periculo creditoris ac-
cepta sit an post diem praestitutum et condicionem
impletam periculum esse creditoris desierit, utrubique
igitur maius legitima5 usura faenus non debebitur, sed

in priore quidem specie semper, in altera vero dis- ■&
cusso periculo: ncc pignora vel hypothecae titulo
1 maioris usurae tenebuntur. Pro operis servi traiecti-
eiae pecuniae gratia secuti quod in singulos dies
in stipulatum deductum est, ad finem centesimae
non ultra duplum debetur, in7 stipulatione faenoris
post, diem periculi separati m interposita quod in ea
‘legitimae5 usurae deerit, per alteram stipulationem
operarum supplebitur.

5 Scaevola libro sexto responsorum 8 Periculi se
pretium est et- si condicione quamvis poenali non ex-
sistente recepturus sis quod dederis et insuper aliquid
praeter pecuniam, si modo in aleae speciem non cadat;
veluti ea, ex quibus condictiones8 nasci solent, ut
‘si non10 manumittas’, ‘si non illud facias', 'si non
convaluero' ct cetera, nec dubitabis, si piscatori
erogaturo in apparatum plurimum pecuniae dederim,
ut, si cepisset, redderet, et athletae, unde se exhiberet 3c
1 exerceretque, ut, si vicisset, redderet. In his autem
omnibus et paetum sine stipulatione ad augendam
obligationem prodest.

6 Paulus libro vicesima quinio quaestionum
Faencrator pecuniam usuris maritimis mutuam dando
quasdam merces in nave pignori accepit, ex quibus si
non potuisset totum debitum exsolvi, aliarum mer-
cium aliis navibus impositarum propriisque faene-
rotoribus obligatarum si quid superfuisset, pignori a>
accepit, quaesitum est nave propria perempta, ex
qua totum solvi potuit, an id damnum ad creditorem
pertineat, inl.ra praestitutos dies amissa nave, an ad
ceterarum navium superfluum admitti possit, respondi:
alias quidem pignoris deminutio ad damnum debitoris,
non etiam ad creditoris pertinet: sed. cum traiectioia
pecunia ita datur, ut non alias petitio eius creditori
competat, quam 'si salva navis inl.ra statuta teru- 014, t
pora pervenerit, ipsius crediti obligatio non exsis-
tente condicione defecisse videtur, et ideo pignorum
quoque persecutio perempta est etiam eorum, quae

non sunt amissa, ‘si navis intra praestitutos dies pe-
gisset, et condicionem stipulationis defecisse” videri,
Ideoque sine causa de pignorum persecutione, quae
In aliis navibus fuerunt, quaeri.512 quando ergo ad e
illorum pignorum persecutionem creditor admitti po-
tuerit? scilicet tunc eum condicio exstiterit obliga-
tionis et aLio casu pignus amissum fuerit vel vilius
distractum vel si navis postea perierit, quam dies
praefinitus periculo exactus fuerit.

7 Tdem libro tertio nd edictum In quibusdam
contractibus etiam usurae debentur quemadmodum
per stipulationem, uam si dedero decem traiectioia,

(t) fuerit damnationem ( cf , l. 8 per fideicommissum |
relictis) Kr. (2) excusationem F (3) non Cui.
jec. B, om. F (4) fructos F

(5) Ed. *7. ’S; Bop. 4...’6; App. 9. — Itas. 53,

5, -- Cf. Cod. 4, 33 (6) ea Fl (l) in dcl. Mo.

(s) libro II quaestionum? (sic fere Ioers) (9) con-
diciones F (io) non Cui. sec. B, om.. F (ll) de-
fisse F (12) ‘5 glossa ( Huschkc ) (13) L 9 A. t.l

DE NAUTICO FAENORE

325

XXII 2. 3

04-1, io ut salva nave sortem cum certis usuris recipiam,
dicendum est posse me sortem cum usuris recipere.

8 Ulfiaxus libro septuagesimo _ septimo ad edic-
tum Servius ait pecuniae trajecticiae poenam peti
nou posse, si per creditorem stetisset, quo minus eam
intra certum tempus praestitutura accipiat.

9 Labeo libro quinto pithanon a Paulo epitoma-
15 torum Si traieeticiac pecuniae poena (uti solet)

promissa est, quamvis eo die, qui primus solvendae
pecuniae luerit, nemo viserit, _ qui oaitri pecuniam
deberet, tameu perinde committi poena- potest, ac
hi fuisset heres debitoris.

III 3

DE PROBATIONIBUS ET PRAESUMPTIONIBUS.

1 Papinianus libro tertio quaestionum Quotiens
?o quaereretur, genus vel gentem quis haberet nec ne,

eum probare oportet.

2 Paulus libro sexagesimo nono ad edictum Ei
incumbit probatio qui dicit, non qui negat.

8 Papinianus libro nono responsorum Cum tacitum
fideicommissum ab eo datur, cui tam in primo quam
in secundo testamento pro eadem parte vel postea
25 pro maiore, heres scribitur, probatio mutatae volun-
tatis ei debet incumbere qui convenitur, cum secreti
suscepti ratio plerumque dominis rerum persuadeat
eos ita heredes scribere-, quorum fidem elegerunt4.

4 Paulus libro sexto responsorum Respondit
emptorem probare debere, eum servum de quo quae-
ritur antequam emeret fugisse. 5
io 5 Idem, libro nono responsorum Ab ea parte,
quae dicit adversarium suum ab aliquo iure prohibi-
tum esse specialiter lege vel constitutione, id probari
1 oportere. Idem respondit, si quis negat eman-
cipationem recte factam, probationem ipsum praestare
debere.

6 Scaevola libro secundo responsorum Patronum
manifeste docere debere libertum in fraudem suam
aliquid dedisse, ut partem eius quod in fraudem da-
35 turn esset posset, avocare.

7 6 Paulus libro secundo sententiarum Cum pro-
batio prioris fugae deficit, servi quaestioni5 creden-
dum _ est: in se enim interrogari, non pro domino
aut in dominum videtur.

64f>. i 8 Idfji libro octavo decimo ad Plautium Si filius
in potestate patris esse7 8 * neget, praetor cognoscit'-*,
ut prior doceat filius, quia et pro pietate quam patri
debet praestare hoc statuendum est et quia se libe-
rum esse quodammodo contendit: ideo enim et qui
ad libertatem proclamat, prior docere iubetur.

1 9 Celsus libro primo digestorum Si pactum fac-

tnm. sit, in quo heredis mentio non fiat, quaeritur,
an id actum sit, ut10 * * * * ipsius dumtaxat persona eo
statueretur u. '"sed quamvis verum est, quod qui ex-
cipit probare debeat quod excipitur, attamen de ipso
uuntaxat ac non de_ herede eius quoque convenisse
petito, uon qui excipit probare debet, quia plerum-
que tam heredibus nostris quam nobismet ipsis
cayemus. ‘

1(1 1? Marcellus hbra tertio digestorum Census et

ceus'™eUta puWlea Jlutiora testibus esse senatus

_ ' ''LLSUS libro undeimo digestorum Non est

cnmTcJir,? V° I,r0ba^ 'Ucleinssorcs- pro tutore datos,
cum accipiebantur, idoneos non fuisse: nam pro-

™ providwc,

15 12 Ji>km libro septimo dedmodigesiorum Quingenta

testamento tibi legata sunt: idem 15 scriptum est in 615,
codicillis postea scriptis: refert, duplieare legatura
voluerit an repetere et oblitus se in testamento legasse
id fecerit: ab utro ergo probatio eius rei exigenda
est? prima fronte aequius videtur, _ut petitor probet
quod intendit: sed nimirum probationes quaedam a
reo exiguntur: nam si creditum petam, ille respondeat
solutam esse pecuniam, ipse hoc probare cogendus 20
. est. et hic igitur cum petitor duas scripturas ostendit,

14 lieres posteriorem inanem esse, ipse heres' id adpro-
bare indici debet.

13 Ttif.m libro trigesimo digestorum Cum de aetate
hominis quaereretur, Caesar noster in haec verba
rescripsit: ‘Et durum et iniquum est, cum de statu
‘aetatis alicuius quaereretur et diversae professiones
‘proferuntur, ea potissimum stare, quae nocet: sed
‘causa cognita veritatem excuti oportet et ex eo po- 25
‘tissimum annos computari, ex quo praecipuam fidem
‘in ea re constare credibilius videtur.’

14 Ulpianus libro secundo de officio considis
Circa eum, qui se ex libertinitate ingenuum dicat;
referendum est, quis actoris partibus fungatur, et si
quidem in possessionem libertinitatis fuit, sine dubio
ipsum oportebit ingenuitatis causam agere doeereque

se ingenuum esse: sin vero in possessione ingenui- 30
tatis sit et libertinus esse dicatur, scilicet eius qui
ei controversiam movet, hoc probare debet qui eum
dicit libertum suum: quid enim interest, servurn sivum
quis an libertum contendat? si quis autem fiducia
ingenuitatis suae ultro in se suscipiat probationes ad
hoc, ut sententiam ferat pro ingenuitate facientem,

‘hoc est, ingenuum se esse ut pronuntietur* ls, an ob-
temperare lu ei debeat, tractari potest, et non ab re ss
esso opinor morem ei geri probandi se ingenuum
et sententiam secundum se dandam, cum nulla captio
intercedat i uris.

15 Modestinus libro duodecimo responsorum
Quidam quasi 17 ex Seia susceptus a Gaio Seio, cum
Gains fratres haberet, hereditatem Gaii invasit et
fratribus eiusdem quasi ex mandatu defuncti fidei-
commissa solvit, cautiunem accepit: qui postea cog-
nito, quod filius fr atris eorum uon fuisset, quaerebant, to
an cum eo de hereditate fratris possint, propter
emissam manum ab eis quasi filio, agere. Modestinus

. respondit cautione exsoluti fideicommissi statum eius, 646,
qui probari potest a fratribus defuneti filius mortui 18
non esse, minime confirmatum esse: sed hoc ipsum
a fratribus probari debet.

16 Terentius Clemens libro tertio ad legem
Iuliam et Papiam Etiam matris professio filiorum
recipitur: sed et avi recipienda est.

1 7 Celsus libro sexto digestorum Gum de lege 5
Faleidia quaeritur, heredis probatio est locum habere
legem Faleidiam: quod dum probare non potest,
merito condemnabitur.

18 Ulpianus libro sexto disputationum Quotiens
operae quasi a liberto petuntur, probationes ab eo
qui se patronum dicit exiguntur: et ideo loliarius
scripsit, licet in praeiudicio possessor patronus esse 10
videtur, verum 19 partibus actoris non libertum fungi
. debere, sed eum qui se patronum esse contendit.

1 Qui dolo dicit factum aliquid, licet in exceptione,

2 docere dolum admissum debet. Interrogationis
factae probationem actori imponi debere, id est ei,

. qui in iure interrogatum dixit respondisse se solum
’ heredem esse, vel si tacuisse dicatur interrogatus,
aeque tantuudem erit dicendum impositam inproba-
tiunem nou ei qui excepit se. non respondisse, sed 19
acturi ‘M.

1 19 Tdem libro septimo disputationum In excep-

ti) qui eam] quam F (2) poenam p

(3) Pap 1. 3...1 f. *2G ; Ed. *2. R.. *5q; Sab. 18

App. 27. - has.. 22, 1, 1-29. - Of. Cod. 1, ,7 (4j'co*
iterum heredes scribere, .piorum fidem semcl elegerunt

l ai J , s (5) ""T .21> 56 § 2 (6) «= Paul-,,.,

1. l,, 13 (7) responsioni Paulus (g) Re ,-,u ai,fl

(9) ita itu. Mu. (10) de ins. Mo. (11) staretur E2
(12) seqq. luat.? (Lencl) (13) item F (14) contendit
ins. Mo. (15) 4 4 glossa ( Uu.sc.hke ) (16) obtemperari

dett. (17) quas F (ig) mortus F (19) verum
aut det. aut scr. verum esse [Mo.) (20) lnuposi-

tam ... actori delet Demclius

33

XXII 3

326

DE PROBATIONIBUS

tionibus dicendum est reum partibus actoris fungi
oportere ipsumque exceptionem vellit intentionem
implere: ut puta si pecti conventi exceptione utatur,

1 docere debet paetum conventum factum esse. Cum
quis promisisset 'indicio se' 1 * sisti et rei publicae causa

20 afuisse* dicat et ob id non stetisse, vel dolo malo
adversarii factum quo minus sisteretur, vel valetu-
dinem sibi impedimento fuisse vel tempestatem3 *, pro-

2 bare. eum id oportet. Sed et si procuratoria
quis exceptione utatur, eo quod non licuisset adver-
sario dare vel fieri procuratorem, probare id oportet

3 obieientera exceptionem. Idem erit dicendum et

4 si ca pecunia petatur, quae pensata dicitur. Hoc
amplius, si indicatae rei 1 vel iurisiurandi condicio

25 delata dicatur dc eo quod nunc petitur, sive in idea
gestum esse contendatur, eum5 implere probationes
oportet.

20 Iulianus libro quadragesimo tertio digestorum
Si quis liberum hominem vi rapuerit, in vinculis
habuerit, is indignissime commodum possessoris con-
sequeretur, quia probari non poterit hominem eo
tempore qno primum lis ordinaretur in libertate fuisse.

21 Marcia NVS libro sexto institutionum 6 *VeriuB

31 esse existimo ipsum qui agit, ‘id est legatarium’, pro-
bare oportere scisse alienam rem vel obligatam legare
defunctum, non heredem probare oportere ignorasse
alienam vel obligatam, quia semper necessitas pro-
bandi incumbit illi qui agit.

22 Ulpianus libro primo responsorum Eum, qui
voluntatem mutatam dicit, probare hoc debere.

35 23 Marcianus libro singulari ad formulam hy-

pothecariam Ante omnia probandum est, quod inter
ageutem et debitorem eouvenit, ut pignori 'liypothe-
cacve’32 sit: sed et si hoc probet actor, illud quoque
implere debet rem pertinere ad debitorem eo tempore
quo convenit, de pignore, ‘aut cuius voluntate hypo-
theca data sit’3*.

647, i 24 Modestinus libro quarto regularum Si chiro-
graphum cancellatum fuerit, dicet praesumptione’ de-
bitor liberatus esse videtur, ‘in eam tamen quantita-
tem, quam manifestis probationibus creditcr sibi ad-
‘huc deberi ostenderit, recte debitor convenitur

25 Paulus libro tertio quaestionum "Cum de, in-

5 debito quaeritur, quis probare debet non fuisse debi-
tum? res ita temperanda est, ut, si quidem is, qui
accepisse dicitur rem vel pecuniam indebitam, hoc
negaverit et, ipse qui dedit legitimis probationibus
solutionem adprobaverit, sine ulla distinetione ipsum,
qui negavit sese pecuniam accepisse, si vult audiri,
compellendum esse ad probationes praestandas, quod
pecuniam debitam accepit: per etenim absurdum8
est eum, qui ab initio negavit pecuniam suscepisse,
io postquam fuerit convictus eam accepisse, probationem
non debiti ab adversario exigere, sin vero ab initio
confiteatur quidem suscepisse pecunias, dicat autem
non indebitas ei fuisse solutas, praesumptionem vide-
licet pro eo esse qui accepit nemo dubitat: qui
enim solvit numquara ita resupinus est, ut facile
suas pecunias iaetet et indebitas effundat, ct maxime
si ipse qui indebitas dedisse10 dicit homo diligens est
is et studiosus pater familias, cuius personam incredibile
est in aliquo facile errasse, et ideo cum, qui dicit
indebitas solvisse “, compelli ad probationes, quod per
dolum accipientis vel aliquam iustam ignorantiae cau-
sam indebitum ab eo solutum l2, et nisi hoc ostenderit,
1 nullam eum repetitionem habere. 1 3Sin autem is
qui indebitum queritur vel pupillus vel minor sit vel
mulier vel forte vir quidem perfectae1* aetatis, sed

miles vel agri cultor et, forensium rerum expers vel 617, 19
alias simplicitate gaudens et desidia15 deditus: tunc 20
eum qui accepit pecunias ostendere bene eas acce-
pisse ct debitas ei fuisse solutas et, si non ostenderit,

2 eas redhibere l". 13 Sed haec ita, si tutam summam
indebitam fuisse solutam is qui dedit coutendat. sin
autem pro p;irte queritur, quod pars pecuniae subitae
debita non est, vel quod ab initio quidem debitum
fuit, sed vel dissoluto debito postea ignarus iterum
solvit vel exceptione tutus errore eius pecunias de- 26
pendit,: ipsum omnimodo hoc ostendere, quod vel
plus debitu persolvit vel iam solutam pecuniam per
errorem repetita solutione dependit vel tutus excep-
tione 11 suam nesciens proiccit pecuniam, secundum
generalem regulam, quae 18 eos, qui opponendas esse
exceptiones adfinnant vel solvisse debita contendunt,

3 haec ostendere exigit. l3ln omnibus autem visio-
nibus quas praeposuimus 18 licentia concedenda est ei.
cui onus probationis incumbit, adversario suo de rei 30
veritate iusiurandum ferre-0, prius ipso pro calumnia
iurante, ut index iuramenti fidem secutus ita suam
sententiam possit formare, iure referendae religionis

4 ei servando. 13Scd haec, ubi de solutione indebiti
quaestio est. sin autem cautio indebite exposita esse
dicatur et indiscrete loquitur, tunc eum, in quem
cautio exposita est, compelli debitum esse ostendere,
quod in cautionem deduxit, 31 nisi ipse specialiter qui
cautionem exposuit causas explanavit, pro quibus 35
eandem conscripsit: tunc enim stare eum oportet
suae confessioni, nisi evidentissimis probationibus in
scriptis habitis ostendere paratus sit sese haec inde-
bite22 promisisse.

26 Papinianus libro vicesimo quaestionum Fro-
cula magnae quantitatis fideicommissum a fratre sibi
debitum post mortem eius in ratione cum heredibus
compensare23 vellet, ex diverso autem allegaretur num- 10
qnam id a fratre quamdiu vixit desideratum, cum
variis ex causis saepe rationi2* fratris pecunias ratio 648,1
Proculae solvisset: divus Commodus cum super eo
negotio cognosceret, non admisit compensationem,
quasi tacite, fratri fideicommissum fuisset remissum.

27 Scaevola libro trigesimo tertio digestorum
Qui testamentum faciebat ei qui usqne ad certum 5
modum capere potuerat legavit licitam quantitatem,
deinde ita locutus est: ‘Titio centum do lego, quae
‘mihi pertulit: quae ideo ei non cavi, quod omnem
‘fortunam et substantiam, si quam a matre susceperat
‘in sinu meo habui siDe ulla cautione, item eidem
‘Titio reddi et solvi volo de substantia mea centum
'quinquaginta, quae ego es reditibus praediorum eius
‘(quorum ipse fructum percepi et distraxi), item de
‘calendario (si qua a matre receperat25 Titius) in rem 10
‘ineam converti.’ quaero, an Titius ea exigere potest,
respondit, si Titius supra scripta ex ratione sila ad
testatorem pervenisse probare potuerit, exigi : videtur
enim eo, quod ille plus capere, non poterat, in frau-
dem legis haec in testamento adieeisse.

28 ™ Labeo libro septimo pithanon a Paulo epito-
matorum Si arbiter animadvertere debeat, au operis 16
facti memoria exstet, hoc ei quaerendum est, an ali-
quis meminerit id opus factum esse. Paulus: irnmo
cum in arbitrio27 quaeritur, memoria facti operis ex-
stet nec ne, noD hoc quaeritur, num aliquis meminerit,
quo die aut quo consule factum sit21*, sed num20 hoc
aliquo modo probari possit, quando id opus factum
sit: et hoc ita. quod Graece dici solet30 *> 7i).«t«31.
enim potest hoc memoria nou teneri: intra annum
puta factum, cum interim nemo sit eorum, qui memi- 20

(1) vadimonium Lenel (2) se ins. edd. (3) tempestate

1' (4) iinlieata res Mo., iudicatae rei vel in iudieium

deductae obiciatur Lenel (5) reum Kr. se c. B ■

(c) = Inst. 2, 20, 4 (7) ‘ ’ Lusi. ( Gradenwitz ) (8) i. 25 I

fr.rt integram lustinianorum esse vidit Ctdacius (2) ad- ‘

surdum F (l0) 6« »“'■ Rucker (11) se ins. Mo.

(12) est ins. Mo. (t3) cf. not. s (14) per- -

perfectae F (15) desidiae dett. (16) redhibere] |

reddi debere Mo. (n) exceptionem F (IS) qua
F (19) proposuimus edd. (20) inferre Fb (2t) ef.
Cod. 4. 30, 13 (22) indebiti ps (23) cum pensare

Bynkcrshoek (24) rationem F (23) ceperat Mo.
(25) cf. 30, 3, 2 § 8 (27) arbitro F (28) est F1

(-29) num] non F (30) graeci dici solent F (31) id
est in universum (32) ” Inst. ( Fehr )

ET PRAESUMPTIONIBUS

327

XXII 3—5

548, 20 nent, quibus consulibus id viderit, sed cum ornmum
haec, est opinio nee audisse nec vidisse, cum id opus
fieret, neque cs eis audisse, qui vidissent aut audis-
sent: et hoc infinite similiter susiim versum accidet,
cum memoria operis facti non exstaret1.

29 Sgaf.vola libro nono digestorum Imperatores
vs Antoninus et Verus Augusti Claudio Apollinari rescrip-
serunt in haec verba:. ‘Probationes, quae de iniis
649, l ‘dantur, non in sola adfirinatione testium consistunt ,
•sed et epistulas3, quae uxoribus missae allegarentur,

‘si dc fide earum constet1, nonnullam vicem instru-
1 ‘mentorum optinere decretura5 est. Mulier gravida
repudiata, lilium enixa, absente marito ut spurium
in actis professa est. quaesitum est, an is m potestate .
patris sit et matre iutestata mortua i ussu eius here- |
6 ditatem matris adire possit nec obsit professio a ■
matre, irata facta, respondit veritati locum superiore®. I

I

inr

DE FIDE INSTRUMENTORUM ET AMISSIONE I
EORUM.

1 Paulus libro secundo sententiarum lustramen- i
torum nomine ea omnia accipienda sunt, quibus
causa instrui potest: et ideo tam testimonia quam

io personae instrumentorum loco habentur.

2 “Idem libro quinto sententiarum Qui cumque
a fiseo convenitur, non ex indice et exemplo alicuius
scripturae, sed ex authentico conveniendus est et ita8,
si contractus fides possit ostendi : ceterum calumniosam
scripturam vim 10 in iudicio optinere non convenit.

16 3 Idem libro tertio responsorum Respondit repe-

tita quidem die cautionem interponi non debuisse, '
sed falsi crimen quantum ad eos, qui in hoc con- |
senserunt, contractum non videri, cum inter praesen-
tes et convenientes res actitata sit magisque debitor
quam creditor deliquerit.

4 11 Gaivs libro singulari de formula hypothecaria \
» In re hypothecae nomine obligata ad rem Don per-
tinet ‘2, quibus fit verbis, sicuti est et in his obliga- j
tionilms, quae consensu contrahuntur: et ideo et .
sine scriptura si convenit, ut hypothecae sit, 'et pro- !
bari poterit’1*, res obligata erit de qua conveniunt, !
fiunt enim de his scripturae, Ut quod actum est per-
eas fac.lius probari possit: et sine his autem valet
quod actum est, 'si habeat probationem’ sicut et
nuptiae sunt, licet testatio sine scriptis habita est u.

» 5 Callistratus libro secundo quaestionum Si

res gesta sine litterarum quoque consignatione veri-
tate factum suum praebeat, non ideo minus valebit,
quod instrumentum nullum de ea intercessit.

6 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Si
de tabulis testamenti deponendis agatur et dubitetur,
cui ‘® eas deponi oportet., semper seniorem juniori ,e et
,l> amplioris honoris inferiori 17 et marem feminae et
ingenuum libertino praeferemus.

y i«

DE TESTIBUS.

1 Arcadius qui et CnXRisiUS libro singulari de
testibus Testimoniorum usus frequens ac necessarius
est et ab his praecipue exigendus, quorum fides non

1 vacillat. Adhiberi quoque la testes possunt, non
solum in criminalibus causis, sed. etiam iu pecuniariis
litibus sicubi res postulat, ex20 his quibus non inter-
dicitur testimonium nec ulla lege a dicendo testimonio

2 excusantur. Quamquam quibusdam legibus amplis-
simus numerus testium definitus sit, tamen e.x con-
stitutionibus principum haec licentia ad sufficientem
numerum testium coartatur, ut indices moderentur
et eum solum numerum testium, quem necessarium
esse putaverint, evocari patiantur, ne effrenata po-
testate ad vexandos homines superflua multitudo
testium protrahatur.

2 Modes tinus libro octavo regularum In testi-
moniis autem dignitas fides mores gravitas examinanda
est: et ideo testes, qui adversus fidem suae21 testa-
tionis vacillant, audiendi non sunt.

3 Callistratus libro quarto de cognitionibus
Testium fides diligenter examinanda est. ideoque in
persona eorum exploranda erunt in primis condicio
cuiusque, utrum quis decurio an plebeius sit: et an
honestae et inculpatae vitae an vero notatus quis et
reprehensibilis: an locuples vel egens sit, ut lucri
causa quid facile admittat: vel an inimicus ei sit,
adversus quem testimonium fert, vel amicus ei. sit,
pro quo testimonium dat. nam si careat suspicione
testimonium vel propter personam a qua fertur (quod
honesta sit) vel propter causam (quod neque lucri
neque gratiae22 neque inimicitiae causa fit23), admitten-

1 dus est. Ideoque divus Hadrianus Vibio Varo
legato provinciae Ciliciae rescripsit eum qui indicat
magis posse scire, quanta fides habenda sit testibus,
verba epistulae haec sunt: ‘Tu magis scire pot.es,
‘quanta fides habenda sit testibus, qui et cuius dig-
nitatis et cuius existimationis sint, et qui simpliciter
‘visi sint dicere, utrum unum eundemque meditatum
‘sermonem attulerint an ad ea quae interrogaveras ex

2 ‘tempore verisimilia responderint.’ 21 Eiusdem quo-
que principis exstat rescriptum ad Valerium Verum
de excutienda fide testium io haec verba: 'Quae ar-
‘gumenta ad quem modum probandae cuique rei suf-
‘ficiant, nullo certo modo satis definiri potest, sicut
‘non semper, ita saepe sine publicis monumentis cuius-
que rei veritas deprehenditur2®, alias numeras tes-
‘tium, alias dignitas et auctoritas, alias voluti con-
sentiens fama confirmat rei de qna quaeritur fidem,
‘hoc ergo solum tibi rescribere possum summatim, non
‘utique ad unam probationis speciem cognitionem
‘stati, m alligari debere, sed ex sententia animi tui te
‘aestimare oportere, quid aut credas aut parum pro-

3 ‘batum tibi opinaris.’ Idem divus Hadrianus Iunio

(i) etenim (sic Brenhmann) potest hoc memoria nonnullo
ruiu teneri intra annos quinque puta factum, cum in
tenm nemo sit eorum qui meminerit, quibus consuli
' U j- en vlden*’ se<! cum ouniium haec est opinii
nec vidisse se cum id opus fieret neque ex eis audissi
1 'SKtrit aut. audissent, et hoc infinite similiter su
nTri, 'T accidet' ta™ (rie van de Water) memori!
soue-ent V’ n0n, eiBta.t (2) consulerent E\ con

(5) discretum F l) y, W.eorMQ eonsisti 1

v' „ .f . bbro primo responsorum

SoXtl V1 a” -u fuU’ ad Ittrortatem perduc

relicti sibi vmt 1°™ 'lden ne<lue per fideicommiss
nutrici 11 "C quod alimenta sunt u

nutrici praestita. libro secundo. Mactorio Sabim
commemoratmnem m chirographo pecuniarum, quae c:

P utiuuUau bnrL( “ Y’ F) diouutnr> factam vim ob
ligationis non habere haec Ulpiani ut videtur respon»

luntB ' 'et F > ddevit ** »«I« agna

(7) pap. *j. *2. j. 5 ; Sal. *4. 6. - Bos. 22, i, 30-34. -

Cf. Cod. 4, 21 (8) = Paulus 5, 12, 11 (9) et ita]

ita F, et Paulus (in) insue petitioni» in». Paulus
(11) =20,1,4 (12) Contrahitur hypotheca per pactum

conventum, cum quis paciscatur, ut res eius propter ali-
quam obligationem sint hypothecae nomine obligatae nec
ad rem pertinet l. gem. (13) peterit F: ' ’ lust. (Eisetc)

(14) licet testationes in scriptis habitae non sunt D. L gem.

(15) cui] ubi Mo. (ic) iuniore F (n) inferiore F
(18) Ed. 2...*7; Sab. *t. "«...u. *17...22. *23. *25 ; Pap. *15.

*16. 24. — Das. 21, 1. ■ — Cf. Cod. 4, 20 (i!i) adhiberique

Sal. (20) ex DS, et F (21) suam F (22) vrutin F
(23) sit Mo. (24) rescriptum ita ut in F legitur

habuerunt etiam Graeci; fuit autem sic: Tu magis
ecire potes, quanta fides habenda sit testibus, qui et
cuius dignitatis et cuius existimationis sint scias ei qui
similiter (sic quidam apud Cuiacium) visi sint dicere,
utrum unum eundemque meditatum sermonem attulerint
an ad ea quae interrogaveras ex tempore similia (.si-
militer Tydeman) responderint (Mo.) (25) reprehen-

ditur F

650,1

5

10

15

20

25

30

651,1

38*

XXII 5

328

DE TESTIBUS

651,4/5 Rufino proconsuli Macedoniae rescripsit testibus se, !
non testimoniis crediturum, verba epistulae ad hanc
partem pertinentia haec sunt: ‘Quod crimina obiccerit
‘apud me Alexander Apro et 1 quia non probabat nec
‘testes producebat, sed testimoniis uti volebat, quibus
‘apud me locus non est (nam ipsos interrogare soleo),
‘quem2 remisi ad provinciae praesulem, ut is de fide
‘testium quaereret et nisi implesset quod intenderat,
io 4 ‘relegaretur.’ Gabinio3 quoque Maximo idem prin-
ceps in ha.ee verba rescripsit: ‘Alia est auctoritas
‘praesentium testium, alia testimoniorum quae recitari
‘solent: Leeum ergo delibera, ut, si retinere4 eos

5 ‘velis, des eis impendia.' Lege Iulia de vi cavetur5,
ne hac lege ia reum testimonium dicere liceret, qui
se ab eo parent, eve cius liberaverit, quive impu-
beres erunt, quique6 * * indicio publico darnuatus erit
qui eorum in integrum restitutus non erit, quive in :

is vinculis custydiave publica erit, quive ad bestias nt
depugnaret se locaverit, quaevc palam quaestum faciet
feceritve, quive ob testimonium dicendum vel non
dicendum1 pecuniam accepisse indicatus vel convictus
erit, nam quidam propter reverentiam personarum,
quidam propter lubricum consilii sui, alii vero prop-
ter notam et infamiam vitae sitae admittendi non

6 sunt ad testimonii fidem. Testes non temere evo-
2d candi sunt, per longum iter et multo minus milites

avocandi sunt a signis vel muneribus perhibendi tes-
timonii causa, idque divus Hadrianus rescripsit, sed
et divi fratres rescripserunt; ‘Quod ad testes evocan-
dos pertinet, diligentiae indicantis est explorare, quae
‘consuetudo in ea provincia, ia quam indicat, fuerit.’
nam si probabitur saepe ia aliam civitatem testimonii
gratia plerosque evocatos, non esse dubitandum, quin
evocandi sint, quos necessarios in ipsa cognitione
25 deprehenderit qui indicat.

4 Paulus libro secunda nd legem I tiliam ct Papiam
Lege Iulia iudicioruin publicorum cavetur, ne. invito
denuntietur, nt testi munium litis dicat adversus so- !
cerura generum, vitricum privignum, sobrinum sobri-
nam, sobrino sobrina6 nalum, eosve qui priore9 gradu
sint, item ne liberto ipsius, liberorum eius, parentium, |
30 viri uxoris, item patroni patronae: ct ut ne patroni
patronae adversus libertos neque liberti adversus pa- ’
tremim 10 cogantur testimonium dicere.

652, i 5 Gajus libro quarto ad legem Juliam et Papiam
In legibus, quibus excipitur, ue gener aut socer in-
vitus testimonium dicere cogeretur, generi appellatione
sponsum quoque filiae contineri placet: item soceri
sponsae patrem.

6 Licinius Pu pinus libro secundo regularum
5 Idonei non videntur esse testes, quibus imperari po-
test, ut testes iiant.

7 Modestinus libro tertio 11 regularum Servi re-
sponso t.unc credendum est, cnm alia probatio ad
emendam veritatem non est.

8 Scaevola libro quarto regularum Inviti testi-
monium dicere non coguntur senes12 valetudinarii vel
milites vel13 qui cum magistratu rei publicae causa

io absunt vel quibus venire non licet,

9 Pa ultjs ii.bro primo ad Sabinum Testis idoneus

pater filio aut filius patri non est. ,

10 Pomponius libro primo ad Sabinum Nullus
idoneus testis in re sua intellegitur.

15 11 Idem libro trigesimo tertio ad Sabinum Ad

fidem rei gestae faciendam etiam uon rogatus testis
intellegi t-ur.

12 Ulpianus libro trigesimo septimo ad edictum 052,
Ubi numerus testium non adicitur, etiam dno suffi-
cient: pluralis enim elocutio duorum numero con-
tenta est

13 PAPINIANUS libro primo de adulteriis Quae-
situm scio, an in publicis indiciis calumniae damnati 2*
testimonium indicio publico perhibere possunt u. sed
neque lege Remmia prohibentur et Iulia lex de vi et,
repetendarum et peculatus eos bomines testimonium
dicere non vetuerunt, verumtamen quod legibus omis-
sum est, non omittetur religione judicantium ad
quorum officium pertinet cius quoque testimonii fideiu,
quod integrae frontis homo dixerit, perpendere.

14 Idem libro singulari de adulteriis Scio quidem 2»
tractatum esse, an ad testamentum faciendum adhi-
beri possit adulterii damnatus: et sane iuste testi-
monii officio ei interdicetur, existimo ergo neque
iure civili testamentum valere, ad quod huinsmodi
testis processit, neque iure praetorio, quod ius civile
subsequitur, ut neque hereditas adiri neque bonorum
possessio dari possit.

15 PAULUS libro tertio sententiarum Repetun- 3o
darura damnatus nce ad testamentum nec ad testi-

1 monium adhiberi potest. Hermaphroditus an ad
testamentum adhiberi possit, qualitas sexus incales-
centis ostendit.

16 alDEM libro quinto sententiarum Qui 16 falso vel
varie testimonia dixerunt vel utrique parti prodide-
runt,, ‘a indicibus competenter puniuntur'17.

17 16 U lpianus libro singulari regularum Pater 35
et filius13 qui in potestate eius est, item duo fratres

qui in eiusdem patris potestate sunt testes utrique20 053,
‘in eodem testamento vel eodem negotio4 fieri pos-
sunt21, quoniam22 nihil nocet ex uua domo plures testes
alieno negotio adhiberi.

18 Paulus libro secundo de adulteriis Ex eo,

quod prohibet lex Iulia de adulteriis testimonium
dicere condemnatam mulierem, colligitur etiam mu-
lieres testimonii in iudicio dicendi ius habere. 5

19 Ulpianus libro octavo de officio proconsulis
Inviti testimonium uon dicunt publicani, item is qui
non detraetandi testimonii causa23 aberit, item is qui
1 quid exercitui praebendum conduxerit. Sed uec
pupillis testimonium denuntiari potest.

20 Vpnuleius libro secundo de indiciis publicis
Iu testimonium accusator citare non debet eum, qui to
iudicio publico reus erit aut qui miuor viginti annis erit.

21 Arcadius qui ct Cha risius libro singulari de
testibus Ob carmen famosum damnatus intestabilis

1 fit. Ulud quoque incunctabile24 est, ut, si res exi-
gat, non tantum privati, sed etiam magistratus, si in
praesenti sint, testimonium dicant, item senatus een-
h-nit praetorem testimonium dare debere iu iudicio

2 aduiterii causa. >Si ea rei condicio sit. ubi liare- is
narium testem vel similem personam admittere cogi-
mur, sine tormentis testimonio eius credendum non

3 est. Si testes omnes eiusdem honestatis et existi-
mationis sint et negotii qualitas ac indicis motus
cum his concurrit, sequenda sunt omnia testimonia:

i si vero ex his quidam25 eorum aliud dixerint, licet
impari numero, credendum est id20 quod naturae
negotii convenit et quod inimicitiae aut, gratiae, suspi-
cione caret, confirmabitque iudex motum animi sui 24
ex argumentis ct testimoniis et quae rei aptiora et
vero proximiora esse compererit: non enim ad multi-
tudinem respici oportet, sed ad sinceram testimo-

(1) etl ea Mo. (2) quem] emn et id., rem Huschke •

(3) Gavio vnn de Watcr (4) detinere F2 (5) cf. \

Collat. 9, 2 (Ulpianus) (0) quive Coli. (7) vel uou '

dicendum om. Coli. (8) sobrina add. sec. B, om. F

(9) sic F cum ISA, propriore. dett. cum Coli. 9, 3 (in) ne-

que liberti adversus patronum rfi 7. Mo. (11} octavo i

Lenel (12) vel ins. Mo. (13) illi ius. i,-s (14) pos-

sint F 2 (15) = Paulus 5, 15, 5 ( Coli . 8, 3) (16) Ili 1

qui Paulus (17) a iudieibus competenter puniuntur]

aut in exilium iiguutur aut in insulam relegantur aut

curia submoventur Paulus (18) => Ulpianus 20, 6;
cf. Inst. 2, 10, s (19) et filius] et Ulpianus, nec uon
is Inst. (20) utrique testea lnst. (21) in eodem
testamento vel eodem negotio fieri possuntj vel alter
testis, alter libripeus fieri possunt alio familiam emente
Ulpianus, in unum testamentum fieri possunt Inst.
(22) quia Inst. (23) sic F cum B: rei publicae causa
ins. Mo. (24) indubitabile Mo. (25) illud, quid»»»
ins. Mo. (20) id ScJiulting, sed F

>

DE IUR. ET FACTI IGN.

329

XXII 5, 6

3(1

05 3,22 uiomm fidem ct testimonia1 *, quibus potius lux veri-
tatis adsistit, .

22 Yenuleius libro secundo de officio procon-
sulis Curent magistratus cuiusque loci testari volen-
tibus et se ipsos et alios testes vel signatores prao-

25 bere, quo facilius negotia explicentur et probatio
rerum salva sit. 5T) , .

23 Idem libro primo de nidicus jiubmis rroiiuci

testis is non potest, qui anle in eum reum testimo-
nium dixit. r(1 i

24 3 Paulus libro quinto sententiarum lcstes eos,
quos accusator de <lomo produxerit, interrogari non .

placuit4 5. „ . , . ,

25 Arcadius qui et Charistus libro singulari cie
testibus Mandatis cavetur, ut praesides attendant,
no patroni in causa cui patrocinium praestiterunt
testimonium dicant, quod et in exsecutoribus nego-
tiorum observandum est.

VI*

DE IURIS ET FACTI IGNORANTIA.

3B 1 Paulus Ubro quadragesimo quarto ad edictum
1 Ignorantia vel facti vel iuris est. Nam si quis
nesciat decessisse eum, cuius bonorum possessio de-
S5i, i fertur, non cedit ei tempus: sed si sciat quidem de-
functum esse cognatum, nesciat, autem proximitatis
nomine bonorum possessionem sibi deferri, aut se
sciat scriptum beredem, nesciat autem quod scriptis
heredibus bonorum possessionem praetor promittit,
cedit ei tempus, quia in iure errat, idem est, ei fra-
ter consanguineus defuncti credat matrem putiorem
e '2 esse. Si quis nesciat se cognatum esse, interdum
in iure, interdum in facto errat, nam si ct liberum
se. esse, et ex quibus natus sit sciat, iura autem cog-
nationis habere se nesciat, in iure errat: at, si quis
(forte expositus) quorum parentium esset ignoret,
fortasse et serviat alicui putans se servum esse, in

3 _ facto magis quam in iure errat. Item si quis6
sciat quidem alii delatam esse bonorum possessionem,
nesciat autem ei tempus praeterisse honorum posses-
so «ion is, in lacto errat, idem est, si putet cum bono-
rum possessionem accepisse, sed si sciat eum non
petisse, tempusque, _ ei praeterisse, ignoret autem sibi
ex successorio capite competere bonorum possessio- 1

4 nem, ccdct ci tempus, quia in iure errat. Idem
dicemus, si cx asse heres institutus non putet se bo-
norum possessionem petere posse ante apertas tabu-
las: quod si nesciat esse tabulas, in facto errat.

15 2 ^ A leilATIUs libro quinto membranarum In omni

parte error in iure noti eodem loco quo facti igno-
rantia haberi debebit, cum ius finitura et possit esse
et debeat, facti interpretatio plerumque etiam nruden-
tissnnos fallat.

3 Pomposius libro tertio ad Sabinum Plurimum
intereat, utrum quis de alterius causa et facto non
i sciret au dc. iure suo ignorat. Sed Cassius igno-

1 tautiaiu Sabinum ita accipiendam existimasse refert
uon deperditi et nimium securi hominis.

4 1 nuit libro tertio decimo ad Sabinum luris W-

ignorantiam' 'lsn?aI)1,JI,e negal.ur prodesse: facti vero
ignorantiam prodesse constat

rar^!»z: Buam — ^

i5 rt -^"V0 *«i»o ad legem Juliam

, Eco supina ignorantia ferenda est fac-

tum ignorantis, ut nec scrupulosa inquisitio exigenda:

scientia enim hoc modo aestimanda est, ut neque (134,
neglegentia crassa ant nimia securitas satis expedita
sit neque delatoria e.uriositas exigatur.

7 P APixiAmiS libro nono decimo quaestionum
luris ignorantia non prodest adquirere volentibus, 3«
suum vero petentibus non nocet.

8 In EM libro primo definitionum Error facti ne
maribus quidem in damnis vel compendiis obest, iuris
autem error nec feminis in compendiis prodest : ce-
terum omnibus iuris error in damnis amittendae rei
suae non nocet.

9 Paulus libro singulari de iuris et facti igno-
rantia Regula est iuris quidem ignorantiam cuique st
nocere, facti vero ignorantiam non nocere, videamus
igitur, in quibus speciebus locum habere possit, ante
praemisso quod minoribus viginti quinque annis ius
ignorare permissum est. quod et in feminis in qui-
busdam causis propter sexus infirmitatem dicitur: et
ideo sicnbi uon est delictum, sed s iuris ignorantia,
non laeduntur, hac ratione si minor viginti quinque
annis filio familias crediderit, subvenitur ei, ut non «

1 videatur filio familias credidisse. Si filius familias
miles a commilitone heres institutus nesciat sibi etiam
sine patre licere adire per constitutiones principales,
ius ignorare potest ct ideo ei dies "aditionis* 3 cedit.

2 Sed facti ignorantia ita demum cuique non nocet,
si non ei summa neglegentia obieiatnr: quid enim si
omnes in civitate sciant, quod ille solus ignorat1: et 655, j
recte Labeo definit scientiam neque curiosissimi
neque ncglegentissirai hominis accipiendam, verum
eius, qui cum eam rem ut10, diligenter inquirendo

3 notam habere possit. Sed iuris ignorantiam non
prodesse Labeo ita accipiendum existimat, si iuris
consulti copiam haberet vel sua prudentia instructus
sit, ut, cui facile sit scire, ci detrimento sit iuris 6

4 ignorantia11: quod raro accipiendum est. Qui

ignoravit dominum esse rei venditorem, plus in re
est, quam in existimatione mentis ‘2: et ideo, tametsi
existimet se non a domino emere, tamen, si a domino
o ei tradatur, dominus efficitur. Si quis ius ignorans
lege Falcidia usus non sit, 13 nocere ei dicit epistula
divi Pii. se.d et imperatores Severus et Antoninus in
haec verba rescripserunt: ‘Quod ex causa fidei-

commissi indebitum datum est, si non per errorem 1*
‘solutum est, repeti non potest, qun.roobroin Gar-
‘giliani H heredes, qui, cum ex testamento eius pecu-
‘niarn ad opus aquae ductus rei publicae Cirtensium
‘relictam solverint, non solum cantiones non exegerunt,

‘quae interponi solent, ut quod amplius cepissent
‘municipes quam per legem Faleidiam licuisset red-
‘derent, verum etiam stipulati sunt, ne ea summa in
‘alios usus converteretur et scientes prudentesque
‘passi sunt eam pecuniam in opus aquae, ductus im- is
"pendi, frustra postulant reddi sibi a re publica
‘Cirtensium, quasi plus debito dederint, eum sit utnun-
‘que iniquum pecuniam, quae- ad opus aquae ductus
‘data est, repeti e.t. rem publicam ex corpore patri-
‘raouii sui impendere in id opus, quod totum alienae
‘liberalitatis gloriam repraesentet, quod si ideo repeti-
tionem eius pecuniae habere credunt, quod imperitia
‘lapsi legis Falcidiae beneficio usi non sunt, sciant : 1 1
‘ignorantiam facti, non iuris prodesse ncc stultis

fi ‘solere succurri, sed errantibus’. Et licet muiii-
cipurn mentio in hac epistula fiat, tamen et in qua-
libet persona idem observabitur', sed nec quod in
opere aquae ductus relicta esse pecunia proponitur,
iu hunc solum casum cessare repetitionem dicendum
est. nam initium constitutionis generale est: demon-
strat enim, si uon per errorem solutum sit fidei-
commissum, quod indebitum fuit, non posse repeti: ai
item ct illa pars aeque generalis est, ut qui iuris

(i) testimonia] sanctimoniam ,Vs. f.o „ro r„n „

J*- . * M - ** «(«. 5, 13, , W ZuZ c“

gratiae testea et eos vel maxime, quns accusator <

domo produxerit. . . interrogari non placuit Paulus

(5) f>ab. t. 2. *;». *4 , 2i'd. 5, fi; Pa^j, /Jo

4. — Cf, Carf. J, is (G) qui JP (f.Aj iunge J I, ia, B
(7) tamquam Fcrrini (s) sed dc l. J fo. (0) cretionis
IJuschke; non ins. dett. (io) ut") curet J/o. (11) cui non
facile .sit. scire, ei detrimento uon sit in*. Mo. (12) emea-
tis Hcratdus (13) id ins. M'o. (u) rargiliani F

XXII 6 XXIII 1

330

DE SPONSALIBUS

655, 25/26 ignorantia legis Falcidiae beneficio usi non suut,
non1 2 possint repetere: ut secundum hoc possit
dici etiam, si pecuuia, quae per fideicommissum
relicta est quaeque soluta est, non ad aliquid
faciendum relicta sit, et licet coDsumpta non sit,

sed exstet apud enim cui soluta est, cessare repeti- 655,
tionem.

10 PAPINIANUS libro sexto reponsorum Impu-
beres sine tutore agentes nihil posse vel scire in- jo
telleguntur.

656, 1

LIBER VICESIMUS TERTIUS.

p

DE SPONSALIBUS.

1 Florentinus libro tertio institutionum Spon-
s salia suut mentio3 * et repromissio nuptiarum futu-
rarum,

2 Ulpianus libro singulari de sponsalibus Spon-
salia autem dicta sunt a spondendo: nam moris fuit
veteribus stipulari et spondere sibi uxores futuras.

3 FLORENTINUS libro tertio institutionum unde et
spousi spousaeque appellatio nata est.

4 Ulpianus libro trigesimo quinto ad Sabinum ■
io ‘ Sufficit nudus consensus ad constituenda sponsalia.

1 Denique constat et absenti absentem desponderi
posse, et hoc cottidie fieri5:

5 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum haec
ita, si scientibus his qui absint sponsalia fiant aut
si postea ratum habuerint.

fi Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum Si
is puellae tutores ad finienda sponsalia nuntium mise-
runt, non putarem suffecturum ad dissolvendam nup-
tiarum spem hunc nuntium, non magis quam spon-
salia posse eos solos constituere, 'nisi forte omnia ista
ex voluntate puellae facta sint'“.

7 PAULUS libro trigesimo quinto ad edictum In
sponsalibus nihil interest, utrum testatio interponatur
1 an aliquis sine scriptura spondeat. Iu sponsalibus

20 etiam consensus eorum exigendus est, quorum in
nuptiis desideratur, intellegi tamen semper filiae
patrem consentire, nisi evidenter dissentiat, Inlianus
scribit.

8 GAIUS libro undecimo ad edictum provinciale
Furor quin sponsalibus impedimento sit, plus quam
manifestum est: sed postea interveniens sponsalia
non infirmat.

25 9 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum 1

Quaesitum est apud loliarium, an spoDsalia sint, ante
duodecimum anuum si fuerint nuptiae collatae6. et
semper Labeonis sententiam probavi existimantis, si
quidem praecesserint sponsalia, durare ea, quamvis
in domo loco nuptae esse coeperit: si vero non
praecesserint, hoc ipso quod in domum deducta est
non videri sponsalia facta, quam sententiam Papinia-
nus quoque probat.

80 10 Idem libro tertio disputationum In potestate

manente filia pater sponso nuntium remittere potest
et sponsalia dissolvere, enimvero si emancipata est,
non potest neque nuntium remittere neque quae dotis
causa data sunt condicere: ipsa enim filia nubendo
efficiet dotem esse eondictionemque extinguet, quae
causa non secuta nasci poterit, nisi forte quis pro-
ponat ita dotem patrem pro emancipata filia dedisse,
35 ut, si nuptiis non consentiret, vel contracti* vel non
contractis repeteret quae dederat: tunc enim habebit
repetitionem.

657, l 1 1 Iuli anus libro sexto decimo digestorum Spon-

salia sicut nuptiae consensu contrahentium fiunt.: et 657
ideo sicut nuptiis, ita sponsalibus filiam familias
consentire oportet:

12 Ulpianus libro singulari de sponsalibus sed
quae patris voluntati non repugnat, consentire in-
1 tcllegitur. “Time autem solurn dissentiendi a
patre licentia filiae conceditur, si indiguum moribus 6
vel turpem sponsum ei pater eligat.

13 Paulus libro quinto ad edictum Filio familias 10
dissentiente sponsalia nomine eius fieri non possunt.

14 MODESTINUS libro quarto differentiarum In
sponsalibus contrahendis aetas contrahentium definita
non est ut in matrimoniis, quapropter et a primordio
aetatis sponsalia effici possunt, si modo id fieri ab io
utraque persona intellegatur, 'id est, si neo sint mi-
nores quam septem annis*11.

15 Idem libro singulari de enucleatis casibus
Tutor factam pupillam suam nec ip6e uxorem ducere
ncc filio suo in matrimonio adiungere pote6t. 'scias
'tamen, quod de nuptiis tractamus, et ad sponsalia
'pertinere.’ 15

16 Ulpianus libro tertio ad legem Tuliam et Papiam u
Oratio imperatorum Antonini et Commodi, quae
quasdam nuptias in personam senatorum inhibuit,
de sponsalibus nihil locuta est. 'recte tamen dicitur
'etiam sponsalia in his casibus ipso iure nullius esse
'momenti, ut suppleatur quod orationi deest.’ 12

1 7 Gaius libro primo ad legem Iuliam et Papiam
Saepe iustae ac necessariae causae non solum annum '-o
vel biennium, sed etiam triennium et quadriennium

et ulterius trahunt sponsalia, veluti valetudo sponsi
sponsaeve vel mortes parentium aut capitalia crimina
aut longiores peregrinationes quae ex necessitate fiunt.

18 Ulpianus libro sexto ad edictum Iu spon-
salibus constituendis parvi refert, per se :et coram
an per internuntium vel per epistulam) an per alium
boe factum est: et fere plerumque condiciones inter- 25
positis personis expediuntur. 13

11“

DE RITU NUPTIARUM.

1 MODESTINUS libro primo regularum Nuptiae
sunt coniuneti.i maris et feminae et consortium omnis
vitae, divini et humani iuris communicatio.

2 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum Nuptiae 30
consistere non possunt nisi consentiant omnes, id est
qui coeunt quorumque in potestate suut.

3 Idem libro primo ad Sabinum Si nepotem ex
filio et neptem ex altero filio in potestate liabeam.
nuptias inter eos me solo auctore contrahi posse
Pomponius scribit et verum est.

4 POMPONIUS libro tertio ad Sabinum Minorem
annis duodecim nuptam tunc legitimam uxorem fore, 35
cum apud virum explesset duodecim annos.

(l) non dett. cum B, om. F

(2) Sab.* 1. *2. *3...12: Ed. is...*is. — Bos. 28, I. —

Cf. Cod. 5, 1 (3) conventio Mo. contra B (4) iunge

35 i 15 (5) iunge 23, 2, 6 (G) ' ’ lust. (Eisele)

(7)’ cf. 24, 1, 32 § 27 (8) copulatae van Eck (9) § 1

Just.t ( Qradenwitz ) (10) familiae F1 (11) "lust.

(Faber) (12) '* lust. ( Riccobono )? (13) iunge

3, 2, 13 § 1

(14) Sali. *2...*G. 8...*10. *11...14. 16, ..20. *28. 52. 53. *54...60;
Ed. *l. *21..,27. 29... 33; Pap. *7. 15. 34. ..38; Ed. 39...47.
48. ..51; Sab. 52. 53. *54...6o; Pap. 61. ..68. — Bos. 28, 4 et
28, 5 — Cf. Insi. 1, 10 ; Cod. 5, 4

DE RITU NUPTIARUM

331

XXIII 2

r,57 36 5 Ir>E3i libro quarto 1 ad Sabinum Mulierem ab-

senti per litteras eius vel per nuntium posse nubere
placet, si in domum eius deduceretur: eam vero
«uii, ) quae abesset ex litteris vel nuntio suo duci a marito
uou posse: deductione enim opus esse m manti,
non in uxoris2 domum, quasi in domicilium matrimonii.

6 s Ulpianus libro trigesimo quinto ad Sabinum
Denique Cinna scribit: eum, qui absentem1 accepit
uxurew. deinde rediens a cena iuxta Tiberim perisset,

s ab uxore luge udum responsum est. .

7 Paulus libro singulari ad legem lalciatam

Ideoque potest fieri, ut in hoc casu aliqua virgo et
dotem et de dote habeat actionem. .

8 PoMPQyiUS Itbro quinto tui Sabinum Liberti diis
libertinam matrem aut sororem uxorem ducere non
potest, quia hoc5 ius moribus, non legibus introduc-
tum est.

io 9 Ulpianus libro vicesimo sexto ad Sabinum bi
nepos uxorem velit ducere avo furente, omnimodo
patris auctoritas erit necessaria: sed si pater furit",
1 avus sapiat, sufficit avi voluntas. Is cuius pater
ab hostibus captus est, "si non intra triennium rever-
tatur'7, uxorem ducere potest.

10 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum Si
s6 ita pater absit, ut ignoretur ubi sit et au sit, ‘quid

‘faciendum est, merito dubitatur, ct si trienuium
'effluxerit, postquam apertissime fuerit pater ignotiuq
bibi degit et an superstes sit, non prohibentur liberi
‘eius utriusque sexus matrimonium vel nuptias legiti-
‘mas contrahere’ s.

11 Julianus libro sexagesimo secundo digestorum
Si filius eius qui apud host.es est vel absit ‘ante,
‘triennium captivitatis vel absentiae patris7 “ uxorem

20 duxit vel si filia nupserit, puto recte matrimonium
vel nuptias contrahi, ‘dummodo eam filius ducat
‘uxorem vel filia tali nubat9, cuius condicionem cer-
eum sit patrem non repudiaturum71.

12 Ulpianus libro vicesimo sexto ad Salinum
Si qua mihi uxor fuit, deinde a me repudiata nupsit
Seio, quem ego postea adrogavi, non sunt nuptiae

1 incestae. Ititer me et sponsam patris mei nuptiae
m contrahi non possunt: quamquam noverca mea non

2 proprie dicatur. Sed et per contrarium sponsa
mea patri meo nubere non poterit, quamvis nurus

3 non proprie dicatur. Si uxor mea post divortium
alii nupserit et filiam susceperit, putat Itilianus hane
quidem privignam non esse, verum nuptiis eius abs-
•t tinendum. Adoptivae sororis filiam possum uxo-
rem ducere: cognata enim mea non est filia eius,
quia avunculus nemo fit per adoptionem et eae

» demum cognationes contrahuntur in adoptionibus,
quae legitimae essent, id est quae adgnatorum ius
haberent, pari ratione et sororem patris mei adoptivi
possum ducere, si non fuit eodem patre, nata.

13 JiiEii libro trigesimo quarto 10 ad Sabinum Si
patrona tam ignobilis sit, ut ei honestae sint vel
saltem liberti sui nuptiae, ‘officio iudicis super hoc

5 cognoscentis hae prohiberi non debent*11.

ls?f J' AULUS libro trigesimo quinto ad edictum
«V3 s) ^nneipetur, eam quae patris
1 lorum rr * t!*1 du?ere U0T1 Potest, quia novercae
eiusdem ' Item “ 'JUIR mium adoptaverit, uxorem

cin-iHrnem m”’?* 0,:0 esi 13 ne quidem post, eman-
cipahonem hlu ducere poterit. « quoniam aliquando

ittre observandi L Tioque cognationes in hoc

Sc? duSt ; ,fu?’ara mat™n manumissus

u tantundem imis est et in sorore
et horons filia, idem e contrario dicendum est ut
pater f.ham non possit ducere, si ex sc^tute ma-

S59, i

5 nc

nuraissi sint, etsi dubitetur patrem eum esse, unde 659, 6/7
nec vulgo quaesitam filiam pater naturalis potest
uxorem ducere, quoniam in contrahendis matrimoniis
naturale ius et pudor inspiciendus est: contra pu-

3 dorem est autem filiam uxorem suam 15 ilueere. Idem
tamen, quod in servilibus cognationibus constitutum 19
est, etiam in servilibus adfinitatibus servandum est,
veluti ut eam, quae in contubernio patiis fuerit,
quasi novercam non possim ducere, et contra eam,
quae in contubernio filii fuerit, patrem quasi mirum
non ducere: aeque uec ruatrem eius, quam quis ia
servitute uxorem habuit, quasi socrum, cum enim
cognatio servilis intellegitur, quare non et adfinitas
intellegatur? sed 19 in re dubia certius'7 et modestius

4 est huiusmodi nuptiis abstinere. Nunc videamus, is
quomodo noverca et privigna et socrus ct nurus in-
tellegantur, ut sciamus, quas non liceat ducere, qui-
dam 18 novercam per se patris uxorem '9 et nurum filii
uxorem et privignam uxoris ex alio marito filiam
iutellegunt: sed quod ad hanc causam verius est
uec avi uxorem nec proavi duci posse, duas ergo
vel plures novercas ducere non poterit: non mirum,
nam et is qui adoptivus est nec naturalis patris nec 20
adoptivi uxorem ducere potest: sed et si plures
uxores pater habuerit, nullam earum ducere possum,
itaque socrus appellatione non tantum uxoris meae
mater, sed et avia et proavia intellegitur, ut nullam
earum ducere possim, nurus quoque appellatione 11011
tantum filii uxor, sed et nepotis et pronepotis con-
tinetur, licet quidam has pronurus appellant20, privigna
quoque non solum ea mihi intellegitur quae uxoris 25
meae filia est, sed et neptis et proneptis, ut nullam
earum ducere possim, item eius matrem, quam spon-
sam habui, non posse me uxorem ducere Augustus
interpretatus est: fuisse enim eam11 socrum.

15 Papinianus libro quarto responsorum Uxorem
quondam privigni coniungi matrimonio vitrici non
oportet nec iu matrimonium 22 convenire novercam eiu»
qui privignae maritus fuit. 30

1G Paulus libro trigesimo quinto ad edictum
Oratione divi Marci cavetur, ut, si senatoris filia
libertino nupsisset, nec nuptiae essent: quam et se-

1 natus consultum secutum est. Nepote uxorem
ducente et filius consentire debet: neptis vero si

2 nubat, voluntas et auctoritas avi sufficiet.21 Furor
contrahi matrimonium non sinit, quia consensu opus 35
est, sed recte coutractura non impedit.

17 Gajus libro undecimo ad edictum provinciale 660,1
Per adoptionem quaesita fraternitas eousqne impedit21
nuptias, donec manet adoptio: ideoque eam, quam
pater meus adoptavit ct emancipavit, potero uxorem
ducere, aeque etsi me emancipato illam in potestatem

1 retinuerit, poterimus iungi matrimonio. Itaque
volenti generum adoptare suadetur, ut filiam eman- 5
cipet25: similiter suadetur ei, qui nurum velit adoptare,

2 ut emancipet filium. Amitam quoque et mater-
teram, item magnam quoque amitam et materteram
magnam prohibemur uxorem ducere, quamvis magna
amita et20 matertera quarto gradu sint, utique autem
amitam et amitam magnam prohibemur uxorem du-
cere, etsi per adoptionem nobis coniunctae sint.

18 Iulianus libro sexto decimo digestorum Nuptiae 10
inter easdem personas nisi volentibus parentibus
renovatae iustae non habentur.

19 Marcianus libro sexto 21 decimo institutionum
Capite trigesimo quinto legis Iuliae qui liberos quos
habent in potestate injuria prohibuerint ducere uxore»
vel nubere, vel qui dotem dare non volunt ex con-
stitutione divorum Severi et Antonini, per procon- js

(1) decimo ius. Lenel h) . .

. ''-I °PUS esse uxoris in mariti
21°. fere, cum Pugenstechera f:j) iunge 35 , «•> , ,

(4) abseas P. Faber (6s ’ 'u, fi ’ ‘J ’ ’

1 ■ , , ,r- , , , , . W <luia nocj quod sc*\ aut

?' :?>“*'• ® £unat ** (1) ‘ ’ lusi. (Faber)

Kr <Z <'t lUTP , ,(9) n°l>atnr * (m) quinto?

K,. (11) ius/. (Lenel) (12) iunge 1, 7, 23 'i3\ Quae

aurua loeo est dei. Uo. (u) potest F* (15) filiam

suam uxorem dc.tt.. (ic) sed) et ito. (17) rectius
Bal. (18) quidam' F cum ffN, et quidem e.dcl. (!!)) et
socrum uxoris matrem ins. Kr. (20) appellent A”

(21) eam] F cum i/?, meam 21 o. (22) mimuni Cuiaciv*

(23) iunge t, 7, 6 (24) impediat F' (2.7) enianeipar.-r.

B' (20) magna ina. Me. (27) sexto det.'/ (Kr.)

w

XXIII 2

332

DE Ii ITU

6&0, 15 tsnles praesidesque provinciarum coguntur in matri- !
monium collucare er dotare, prohibere autern videtur
et qui condicionem non quaerit.

20 Faiu.vs libro singulari ad orationem divi
Severi 1 et Commodi Sciendum est ad cilicium cura-
toris Don 2 pertinere, nubat pupilla _an non, quia
officium eius in administratione negotiorum constat:
et ita Severus et Antoninus rescripserunt in haec

215 verba : ‘Ad officium curaturis administratio3 * pu-
pillae pertinet: nubere autem pupilla suo arbitrio ;
‘potest.’

21 TeSEXTIUS ClF.ilEXS libro tertio ad legem
lulktm et 1’apiam Non cogitur filius familias uxorem j
ducere.

22 Celsus libro quinto decimo digestorum 4 Si
26 patre cogente ducit uxorem, quam non dueeret. si

sui arbitrii esset, contraxit tamen matrimonium, quod
inter invitos non contrahitur: maluisse hoc videtur.

23 Idem libro triycnsimo digestorum Lege Papia
«avetur omnibus ingenuis praeter senatores eorum que
liberos libertinam uxon?m habere licere.

24 Modestinus libro primo regularum In liberae
SP mulieris consuetudine non concubinatus, sed nuptiae

intellegendae sunt, si non corpore quaestum fecerit.

25 Idem libro secundo regularum Filius einan-
eipatus etiam sine consensu patris uxorem ducere |
potest ct susceptus filius ei heres erit.

2tl Idem libro quinto responsorum Respondit :
reas adulterii factas nec ante damnationem vidente
marito5 * uxores duci posse,

661. i 27 Ulfiaxus libro tertio ad legem Juliam, et
Papiam Si quis in senatorio ordine agens liber-
tinam habuerit uxorem, quamvis interim uxor non :
sit, attamen in ea condicione est, ut, si amiserit digni-
tatem, uxor esse incipiat.

28 M a rc taxus libro decimo institutionum Invitam
5 libertam uxorem uueere patronus non potest:

29 Ulpiaxvs libro tertio ad legem luliam et
Papiam quod et Ateius Capito consulatu suo fertur
decrevisse, boo tamen ita observandum est, nisi
patronus ideo eain manumisit, ut uxorem eam ducat.

30 Gajus til/ro secundo ad legem Juliam et Papiam |
Jfl Simulatae nuptiae nullius momenti snnt.

31 Ulpjaxus libro sexto11 ad legem Juliam ct
Papiam Si senatori indulgentia principis fuerit per-
missum libertinam iustara uxorem habere, potest
insta uxor esse.

32 Marcellus libro primo ad legem Iuliam et
Papiam Sciendum est libertinum, qui se ingenuo
dedit adrogandum, quamvis in eius familia ingenui

15 Jura sit consecutus, ut libertinum tamen a senatoriis
nuptiis repellendum esse.

33 Idem libro tertio ad legem Juliam et Papiam
Plcrique. opinantur, cum eadem mulier ad eundem
virum revertatur, id matrimonium idem esse: quibus
adseutior, _si non multe tempore interposito recon-
ciliati fuerint nec inter moras aut illa alii nupserit
aut hic _ aliam duxerit, maxime si nec dotem vir
reddiderit.

io 34 PAPrxiAKUS libro quarto responsorum Ge- i
nerali mandato quaerendi mariti filiae, familias non
fieri imptiaB rationis est: itaque personam eius patri
demonstrari, qui matrimonio consenserit, ut nuptiae
1 contrahantur, -nccesse 'est. Ream adulterii, quam
vir jure mariti postulavit, non prohibetur post abo-
litionem uxorem denuo ducere: sed et 6i non iure
mariti ream postulavit, iure contractum matrimonium
25 2 videbitur. Inter privignos contrahi nuptiae possunt,
etsi fratrem communem ex novo parentium matri-
3 monio susceptum habeant. 7FiIiam senatoris nuptias ■

libertini seculam patris casus non faciat* uxorem: 661,
nam quaesita dignitas liberis propter crimen8 patris 10
auferenda non " est.

35 Jdem libro sexto ' responsorum Filius familias
miles matrimonium sine pati is voluntate non contrahit.

36 Paulus libro quinto quaestionum Tutor 'vel 30
curatori13 adultam uxorem ducere non potest, nisi a
patre desponsa dest, imitare test amentor* nominata
condicione13 nuptiis14 secuta fuerit.

;i 7 Idem libro septimo responsuram Libertum cura-
toris puellae prohiberi oportet uxorem eandem ducere.

38 Idem libro secundo sententiarum Si quis 35
officium in aliqua provincia administrat, inde oriundam
vel ibi domicilium habentem uxorem ducere non
potest, quamvis sponsare non prohibeatur, 'ita scilicet,

'ut, si post officium depositum noluerit mulier nuptias 662,
'contrahere, libeat ei hoc facere arris tantummodo

1 “redditis quas 15 acceperat’ ,c. Veterem sponsam in
provincia, qua quis administrat, uxorem ducere potest

2 et dos data non fit caduca. Qui in provincia
aliquid administrat, in ea provincia filias suas iu
matrimonium collocare et dotem constituere non pro-
hibetur.

39 Paulus libro sexto ad Plautium Sororis 5
proneptem non possum ducere uxorem, quoniam

1 parentis loco ei sum. Si quis ex his, quas mori-
bus prohibemur uxores ducere, duxerit, incestum
dicitur committere.

40 Pomponius libro quarto ex Plautio Aristo
respondit privignae filiam non magis uxorem duci
posse quam ipsam privignam.

41 Marcellus libro vieasimosexto digestorum. Pro- 10
brum intellegitur et.iam in bis mulieribus esse, quae
turpiter viverent vulgoque quaestum facerent, etiamsi

1 non palam. Et si qua se in concubinatu alterius
quam patroni tradidisset, matris familias honestatem
nen habuisse 17 di.ee.

42 Modestinus libro singulari de ritu nuptiarum
l9Scmper in coniunctionibus uon solum quid liceat is
1 considerandum est, sed et quid honestum sit. Si
senatoris filia neptis proneptis libertino vel qui artem
ludicram exercuit cuiusve pater materve id fecerit
nupserit, nuptiae non erunt.

43 Ulfiaxus libro primo a d legem Juliam et
Papiam Palam quaestum facere dicemus non tantum
eam, quae in lupanario se prostituit, verum etiam si
qua (ut adsolet) in taberna cauponia vel qua alia 20

1 pudori suo non parcit. Palam autem sic accipi
mus passim, hoc est sine dilectu: uon si qua adul-
teris vel stupratoribus se committit, sed quae vicem

2 prostitutae sustinet. Item quod cum uno et
altero pecunia accepta commiscuit, non videtur palam

3 corpore quaestum facere. Octavenns tamen rec-
tissime ait etiam eam, quae sine quaestu palam se

4 prostituerit debuisse his connumerari. Non
solum autem ea quae facit, verum ea quoque quae 25
fecit, etsi facere desiit, lege notatur: neque enim

5 aboletur turpitudo, quae postea intermissa est. Non
est ignoscendum ei, quae obtentu paupertatis tur-
0 pisshnam vitam egit 20. Lenocinium facere non minus
7 est quam corpore, quaestum exercere. Lenas
autem eas dicimus, quae mulieres quaestuarias prn-
S stituunt. Lenam accipiemus et eam, quae alte-

9 rius nomine hoc vitae genus exercet. Si qua
cauponam exercens in ea corpora quaestuaria habeat to
(ut multae adsolent sub praetextu instrumenti cauponii
prostitutas mulieres habere), dicendum hanc quoque

10 lenae appellatione contineri. Senatus censnlt.
non conveniens esse ulli senatori uxorem ducere ant .
retinere damnatam publico indicio, quo indicio cuilibet.

2S

1

(l) Marci Antonini tollatis 23, l, 16 et l. lo. co h. t. et

Indice Florentino (p. 27 n. 50) scr. (2) non < 1c.lt. eum

B, om. F (3) rerum ins. Hat. (4) iunge 29, 2, 6 <; 7

( Celsus apud Ulp.) (5) vidente marito F\ vivente

marito F'~, pendente ea a reo Sio. ad B (6) sexto

P’!, secundo F1: tertio Er. (7) =1,9,9 (s) facit

l. gem. (g) crimen] casum f. gcm. (10) remoti- r,
Renatu ins. I. ger.i, (11) non dett. eum l. gcm., om.
F (12) ' Iust. ( EaevanJus ) (13) condicio ne 111 Sio.

(14) nuptias dett. (1E) quos F (16) ' ’ lusi.

( Riccobono } (17) eam m.f. F- (18) 50, 17, 19v

(19) praestituerit F (20) elegit edd.

NUPTIAfilJil

333

XXIII 2

*62, 33 ex populo experiri licet, nisi si cui lege aliqua accu-
1! saudi publico indicio non est potestas. Si_ qua
S5 calumniae iudicio damnata sit ex causa publici in-
dicii et quae praevaricationis1 damnata est, publico

12 indicio damnata esse non videtur. Quaem adul-
terio deprehensa est, quasi publico iudicio damnata
est. proinde si adulterii coiidemuata esse proponatur,
nou tantum quia deprehensa est erit nutata, Bed quia
et publico iudicio damnata est. quod si non sit de-
prehensa, damnata autem, idcirco notetur, quia pu-
blico iudicio damnata est, at si deprehensa quidem

663.1 sit, damnata autem non sit. ! notata erit? ego puto,
etsi absoluta sit post deprehensionem, adhuc tamen
notam illi obesse debere, quia verum est eam in
adulterio deprehensam, quia factum lex, non sententiam

13 notaverit. Non allicitur hic ut in lege Iulia
de adulteriis a quo vel ubi deprehensam: proinde
sive maritus sive quis alius deprehendisse proponatur, .

e videtur notata: sed et si nou in domo mariti vel
patris sui deprehensa sit, erit notata secundum verba '
legis.

44 Paulus libro primo ad legem luliam et Papiam
Lege Iulia ita cavetur: ‘Qui senator est qnive filius 1
‘neposve ex filio proueposve ex 3 filio nato cuius eorum
‘est erit, ne quis eorum sponsam uxoremve sciens ■
‘dolo malo habeto libertinum aut eam, quae. ipsa
io ‘cuiusve pater materve artem ludicram facit fecerit. |
‘ne ve senatoris filia neptisve ex filio proueptisve ex
‘nepote, filio nato nata4 libertino eive qui ipse cuiusve '
‘pater materve artem ludicram facit fecerit, sponsa I
‘nuptave sciens dolo inalo esto ueve quis eorum dolo
1 ‘malo sciens sponsam uxoremve eam habeto’. Iloc
capite prohibetur senator libertinam ducere eamve,
cuius pater materve artem ludicram fecerit: item
ie 2 libertinus senatoris filiam ducere. Non obest

3 avum ct aviam artem ludicram fecisse. Nec distin-
guitur, pater in potestate habeat filiam nec ne,: tamen
iustum patrem intellegendum Octavenus ait, matrem

4 etiam si vulgo couceperit. Item nihil refert,

5 naturalis sit pater an adoptivus. Au et is noceat,
qui antequam adoptaret artem ludicram fecerit?
atque si naturalis pater antequam filia nasceretur ■
fecerit? et si huius notae homo adoptaverit, deinde

zo emancipaverit, an non possit duci? ac si talis pater
naturalis decessisset? sed de hoc casu contrariam
legis sententiam esse Pomponius recte putat, ut eis
i’> non connumerentur*. Si postea ingenuae uxoris
pater materve artem ludicram facere coeperit, ini-
quissimum est dimittere eam debere, cudi nuptiae
honeste contractae sint et fortasse iam liber: pro-
7 creati sint. _ Plane si ipsa artem ludicram facere

6 coeperit, utique dimittenda erit. Eas, quas jn-
25 genui ceteri prohibentur ducere uxores, senatores

non ducent.

45 Ulpi Aleus libro tertio ad legem luliam et
Papiam In eo iurc, quod dicit, invito patrono liber-
tam, quae ei nupta est, alii nubere dou posse, pa-
tronum accipimus (ut rescripto imperatoris nostri et
dm patris cius continetur) et eum qui hac lege emit
Ut manumittat, quia manumissa liberta emptoris
i habetur. Qm autem iuravit se patronum, hoc
- nimii non habebit. Ne is quidem6 debet habere

w

fimi nnmmiH comparavit. Plane si filius

r**B Imponatur, non dubitamus, si
castrensis peculii ancillam manumiserit, competere

4 nec 'nitri* Patl.'mmB secundum constitutiones

ruit, i nPta nm i;AU: WS Hoc. Caput ad

Dcrtirmt-^ rt I n *ertinct’ «* sponsam nou
p.rinia. a ideo rnvito patrono nuntium snonsa

5 h beita si miserit, cum alio conubium habet Deinde
mt lex ‘invito patrono’: invitum accipere deb™us
eum._ qu. nou consentit; ad divortium: ideho nec
a furioso divertendo solvit se huius legis necessitat*

nec si ab ignorante divort.erit: rectius enim hic in- 663, si
6 " vit-us dicitur quam qui dissensit. Si ab hostibus
patronus captus esse proponatur, vereor ne possit
ista conubium habere nubendo, quemadmodum haberet,
si mortuus esset, et3 qui Iuliani sententiam probant,
dicerent non habituram conubium: _ putat, enim 664,1
Julianus durare eius libertae matrimonium etiam in
captivitate propter patroni revereutiam. certe si in
aliam servitutem patronus sit deductus, procul dubio
dissolutura esset matrimonium.

46 Gaius libro octavo ad legem luliam et Papiam
Illuti dubitationis est, an et qui communem libertam b
uxorem duxerit ad hoc ius admittatur. Ia volentis
negavit, quia nou proprie videtur eius liberta, quae
etiam alterius sit: aliis contra visum est, quia liber-
tam cius esse negari non potest, licet alterius quoque
sit liberta: quam sententiam plerique Vecte'8 pro-
baverunt.

47 Paulus libro secundo ad legem luliam et
Papiam Senatoris filia, quae corpore quaestum vel io
artem ludicram fecerit aut iudicio publico damnata
fuerit, impune libertino nubit: nec enim honos ei
servatur, quae se in tantum foedus 10 deduxit.

48 Terentius Clemens libro octavo ad legem
luliam et Papiam Filio patroni in libertam paternam
eandeinque uxorem idem iuris, quod ipsi patrono
daretur, ex sententia legis accommodatur, idemque
dicendum erit et si alterius patroni filius vivo altero

1 libertam eorum uxorem duxerit. Si ignominiosam is
Ubertam suam patronus uxorem duxerit, placet, quia
contra legem maritus sit, non habere eum hoc legis

2 beneficium. Si uni ex filiis adsignatam alter uxorem
duxerit, non idem ius quod in patrono tribuendum:
niliil enim iuris habebit, quia senatus omne ius liber-
torum adsignatorum ad eum transtulit, cui id pater
tribuit.

49 Marcellus libro primo ad legem luliam et
Papiam Observandum est, ut inferioris gradus ho- 20
mines ducant uxores eas, quas hi qui aitioris dig-
nitatis sunt ducere legibus propter dignitatem pro-
hibentur: at contra antecedentis gradus homines non
possunt eas ducere, quas his qui inferioris dignitatis
sunt ducere non licet.

50 Idem libro tertio ad legem luliam et Papiam
Proxime constitutum dicitur, ut, cum quis libertam
suam duxerit uxorem, quam ex fideicommissi causa
manumiserit, liceat libertae invito eo nuptias con- ?s
trahere: puto, quia non erat ferendus is qui ex
necessitate manumisit, neu suo arbitrio: magis enim
debitam libertatem praestitit quam ullum beneficium

in mulierem contulit.

51 Licinnius Rufinus libro primo regularum
Matrimonii causa ancilla manumissa a nullo alio
uxor duci potest quam a quo manumissa est, nisi

1 patronus matrimonio eius renuntiaverit. Si autem 30
filius familias matrimonii causa iussu patris ancillam
manumiserit, Iulianus putat perinde eam haberi atque
si a patre eius manumissa esset: et ideo11 potest eam
uxorem ducere,

52 Paulus libro sexto ad Sabinum Incestae
nuptiae neque dutem habent et ideo omne quod per-
ceptum est licet fructuum nomine auferetur.

53 Gaius libro undecimo ad edictum provinciale 35
Nuptiae consistere non possunt inter eas personas
quae in numero parentium liberorumve sunt., sive
proximi sive ulterioris gradus sint usque ad infinitum.

54 Scaevola libro primo regularum Et nihil

intoresT., ex ) ustis nuptiis cognatio descendat an vero
nou : nam ei vulgo quaesitam sororem quis vetatur
uxorem ducere. to

(>:> GajUS libro undecimo ad edictum provinciale 005, 1
Quin etiam nelas existimatur eam quoque uxorem
ducere, quae per adoptionem filia neptisve esse coe-

li) causa ins, F* (2) an in, afo>
Frenkmann (t) nata dei. Mo.
iett, (6) i .le. I; i ins, liucker

(3) nepote in».
(5) connumeretur
(7) eoosensit i*"*

(8) et] sed M 0. (9) <5, luat. (Ferrini) (10) foedus]

dedecus Koehler (11) pater ins. Kr., ef, BFJ

31)

XXIII ii

334

DE RITU NUPTIARUM

665, 8 perit, in tantum, nt et, si per emancipationem adoptio
1 dissoluta sit, idem iuris maneat. Patris adoptivi
mei matrem aut materteram ‘aut neptem ex filio'
s uxorem ducere non possum scilicet si in familia
eius sim : alioquin si emancipatus fuero ab eo, sine
dubio nihil impedit nuptias, scilicet quia post eman-
cipationem extraneus intellegor.

56 Ulpianus libro tertio disputationum Etiam si
concubinam quis habuerit sororis filiam, licet liber-
tinam, incestum committitur.

57 Marcianus libro secundo institutionum Qui
io in provincia officium aliquid gerit, prohibetur etiam

consentire filio suo uxorem ducenti.

57® Iu libro secundo de adulteriis Papiniani
Marcianus notat: Divus' Marcus et Lucius im-
peratores Flaviae Tcrtullae per mensorem libertum
ita rescripserunt: ‘Movemur et temporis diuturnitate,
'quo ignara iuris in matrimonio avunculi tui fuisti,
‘et quod ab avia tua collocata es, et numero libero-
'rum vestrorum: idcircoque cum haec omnia in unum
15 'concurrunt, confirmamus statum liberorum vestrorum
‘in eo matrimonio quaesitorum , quod ante annos
‘quadraginta contractum est, perinde atque si legitime
'concepti fuissent.'

58 Marcianus libro quarto regularum A divo
Pio rescriptum est, si libertina senatorem deceperit
quas: ingenua et ei nupta est, ad exemplum praetoris
edicti dandam in eam actionem, quia ex dote nullum
lucrum habet quae nulla est.

20 59 Paulus libro singulari de adsignatione liber-

torum Senatus consulto, quo cautum est, ne tutor
pupillam vel filio suo vel sibi nuptum collocet, etiam
nepos significatur.

60 Idem libro singulari ad orationem divi An-
tonini et Commodi Si quis tutor quidem non sit,
periculum tamen tutelae- ad eum pertineat, an sen-
is tentia orationis contineatur? veluti si pupilla ab
hostibus capta fuerit aut falsis allegationibus a tut-cla
se excusaverit, ut ex sacris constitutionibus pericu-
lum ad eum pertineat? et dicendum est hos quoque
ad senatus consultum pertinere: nam et huiusmodi
periculum in numerum trium tutelarum computari

1 comprobatum est. Sed si propter alterius per-
sonam periculum ad eum pervenit, videamus ne extra
sententiam senatus consulti sit: veluti si magistratus

sn in tutelae periculum incidit vel fidciusserit quis pro
tutore 'vel curatore’*, quia nec in numerum trium tute-
larum haec imputantur: ‘et consequens est hoc pro-

2 bare’ J. Quid ergo si honoris causa tutor datus
sit? ‘quatenus nec huiusmodi tutela in numerum
computatur’3, numquid idem sit? 4 sed ratio iu con-
trarium ducit, quod dictum est et honorarium tutorem

666, i periculum solere pat-i, si male passus eit administrari

3 tutelam. Quin autem ille, qui, cum datus est
tutor, cessat in administratione, pertineat ad orationem,
non est dubitandum, quia perinde tenetur ex sacris

4 constitutionibus atque si gessisset. Quid ergo si,
cum se vellet excusare aliquo titulo nec in promptu
probationes haberet, excusationis negotium fuerit

5 dilatum et inter moras pupilla adoleverit, an ad se-
natus consultum pertineat? quaestio in eo est, an
et post pubertatem officio finito excusationem eius
recipi oporteat: nam si recipitur et excusaverit5, im-
pune potest ducere: si vero non debeat recipi post
officium finitum, non recte ducit, et ait Papinianus
libro quinto responsorum officio finito excusationem
recipi non oportere et ideo exacti temporis periculum
io ad eum pertinere, sed mihi hoc nequaquam placet:
iniquum enim est propter dilationem, quae forte non
dolo, sed quae ex necessitate contingit, non excusari

5 vel nuptias impediri excusatione recepta. Quam-

vis verbis orationis cautum sit, ne nxorein tutor pu- 606, u,
pillam suam ducat, tamen intellegendum est ne
desponderi quidem posse: nam cum qua nuptiae
contrahi non possunt, haec plerumque ne quidem
desponderi potest: nam quae duci potest, iure despon-

6 detur. Quid ergo si adoptivus filius tutoris duxerit is
pupillam illicite post-eaque emancipatus fuerit6? cre-
dendum est de adoptivis emancipatis senatum non
sensisse, quia post «mancipationem iu totum adop-

7 tivae familiae obliviscuntur7. Naturales liberi licet
i in adoptionem dati fuerint, senatus consulto con-

B ti nentur. Quid ergo si tutor datus provocavit et
postea heres eius vietus est? praeteriti temporis peri-
culum praestare debet, an voro si filius heres fuerit
et victus est, ad orationem pertineat? et consequens 20
est hoc probare, quoniam rationem debet reddere.

61 Papinianus libro trigetmmo secundo quaestio-
num Dote propter illicitum matrimonium caduca
facta exceptis impensis necessariis, quae dotem ipso
iure minuere solent, quod iudicio ‘de dote’ redditurus
esset maritus solvere debet.

62 Idem libro quarto responsorum Quamquam in
arbitrio matris pater esse voluerit, cui nuptum filia 25
communis collocaretur, frustra tamen ab ca tutor
datus eligetur: neque enim intellegitur pater de per-
sona tutoris cogitasse, cum ideo maxime matrem

1 praetulit, ne filiae nuptias tutori committeret. Mulier
liberto viri ac patroni sui mala ratione couinngii.iir.

2 Tutor, qui* rationes curatori reddidit, puellam “
suam ‘ante constitutum tempus aetatis eius’ 16 uxorem
ducere nec matrem ex alio matrimonio factam potest. 2«

63 IDEM libro primo definitionum Praefectus
cohortis vel eqnitnm aut tribunus contra interdictum
eius provinciae duxit uxorem, in qua ofiicium gere-
bat: matrimonium non erit: quae species pupillae
comparanda est, cura ratio potentatus nuptias pro-
hibuerit. sed au huic quoque si virgo nupsit11, non
sit auferendum quod testamento relictum est, deli-
berari potest: exemplo tamen pupillae nuptae tutori, 25
quod relictura est potest mulier consequi, pecuniam
tamen in dotem datam mulieris heredi restitui ne-
eesse est.

64 Callistratus libro secundo quaestionum Liber-
tum euudemque tutorem pupillae eo, quod iu matri-
monium Collocata ipsi tutori suo vel filio eius est,

1 senatus relegandum eensuit. Senatus consulti,
quo prohibentur tutores et filii eorum pupillas suas
ducere, puto heredem quoque tutoris extraneum seu- 40
tenl.ia adprehendi, cum ideo prohibuerit huiusmodi 067, 1
nuptias, ne pupillae iu re familiari circumscribantur

ab his, qui rationes cis g‘estae tutelae reddere cora-

2 pelluntur. Tutor autem pupilli non prohibetur
filiam suam collocare pupillo suo in matrimonium l*.

65 Paulus libro septimo responsorum Eos, qui
in patria sua militant, non videri contra mandata ex 5
eadem provincia uxorem ducere idque etiam quibus-

1 dani mandatis contineri. Idem eodem ‘3. Respondit
mihi placere, etsi contra mandata contractura sit
matrimonium in provincia, tamen post depositum
officium, si in eadem voluntate perseverat, iustas
nuptias effici: et ideo postea liberos natos 14 ex iusto
matrimonio legitimos esse.

66 Idem libro secundo sententiarum Non est U

matrimonium, si un.ur vel curator pupillam suam
int.ra vicesimum et sextum annum non despousam11’
a patre nec testamento destinatam ducat uxorem vel
eam filio suo iungat: quo facto uterque infamatur
et pro dignitate pupillae extra ordinem coercetur,
nec interest, filius sui iuris an in patris potestate sit.

1 Curatoris libertum eam pupillam, cuius patronus
res administrat, uxorem ducere ‘satis incivile’ 15 est. 15

{l) divi Mo. (2) <? Iust. ( Kr .) (3) ‘ ’ Iust. [Faber) (Nomii) (11) virgo nupsit] viro supersit Mo. (12) matri-

(■»! 5 2 fin. Iust. ( Ascoli ) (5) excusatus erit Mo. monio F2 (13) eodem dei. F 2 (l4) natos] sus-

ffi) filius tutoris desponderit pupillam i. p. q. em. duxerit , ceptos Datosque Cod. 5, 4, 6 ubi hoc responsum, citatur
(7) quia ... obliviscuntur vix sunt Pauli (Kr.) ( (15) ‘ ’ lusi. (Kr.) (ie) desponsatam

(8) qui] quamvis Mo. (9) pupillam dett. (10) 4> Iust. |

DE IURE DOTIUM

335

XXII I 2. 3

667, i« 67 Tutphoninus libro nono disputationum Non |
solum vivo tutore, sed et post mortem eius filius tu-
toris ducere uxorem prohibetur eam, cuius tutelae
rationi obstrictus pater fuit: nec puto in teresse, ex-
stiterit ei heres filius au abstinuerit paterna hereditate
an r.ec heres fuit (forte exheredatus aut praeteritus
20 emancipatus): uam et fieri potest, ut per fraudem
in eum collocata1 bona patris propter tutelam_ revo-
t cari oporteat, De uno dubitari potest, si avus
tutelam gessit neptis ex filio emancipato natae, an
nepoti ex altero iilio eam collocare possit sive eman-
cipato sive manenti in potestate, quia par affectionis
causa suspicionem fraudis amovet, -sed etsi senatus
consultum stricto iure contra omnes tutores nititur,
attamen summae affectionis avitae intuitu huiusmodi
25 2 nuptiae coucedeudae sunt. Sed et si filius familias
tutor puellae vel curator fuit, puto vel magis patri
eius non oportere eam nubere: numquid nec fratri,

3 qui est in eiusdem potestate'1 Sed videamus, si
Titii filius duxerit uxorem eam, quae tua pupilla
fuit, deinde Titium vel filium eius adoptaveris, an
percumutnr3 nuptiae (ut in genero adoptato dictum
est) an adoptio impeditur’! quod magis dicendum

s* est4 et si curator, dum gerit curam, adoptaverit
maritum eius puellae, cuius curator est. uam finita
iara tutela et nupta puella alii5 vereor, ne longum
sit adoptionem mariti eius impedire, quasi propter
hoc interponatur, ut ratio tutelae reddendae cohibea-
tur, quam causam prohibitionis nuptiarum eontra-

4 herniarum oratio divi Marci continet. Et si quis
Cii'), i curator ventri bonisque datus sit6, prohibitionem eius-
dem senatus consulti inducit: nam et hic debet
rationem reddere, nec spatium administrationis movere
nos debet, quia nec in tutore nec curatore discrimen
maioris aut minoris temporis, quo in huiusmodi

5 munere quis fuerit, habitum esse1. Si puellae
tutelam Titius administravit vel curator negotia gessit

6 eaque nondum recepta ratione decessit filia herede
relicta, quaerenti, an eam filio suo posset Titius
collocare in matrimonium, dixi posse, quia ratio here-
ditaria esset et sit sirnplex debitum: alioquin omnis
debitor eam, cui obligatus esset ex aliqua ratione,

6 prohibetur sibi filioque suo confringere. Sed et
is, qui pupillam abstinet bonis patris sui, rationem
eius rei praestare debet et fieri potest, ut etsi8 in-
io consultius hoc fecerit, et huc nomine condemnari

debeat, sed et si optimo consitio usus sit auxilio
praetoriae iurisdic.tionis, quia non solvendo pater
eius decesserat, nihilo minus tamen, quia iudicio
hoc probari oportet, impediuntur nuptiae: nam qui
bene tutelam et ex fide administravit, nihilo minus
prohibetur.

68 Paulus libro singulari ad senatus consultum
is Turpulianum Iure gentium incestam committit, qui
ex gradu ascendentium vel descendentium uxorem
duxerit, qui vero ex latere eam duxerit quam veta-
tur, vel adfinem quam impeditur, si quidem palam ,
ieccrit, levius, si vero clam hoc commiserit, gravius 1
punitur, cuius diversitatis illa ratio est: circa matri-
quod f1 Iiltere mu bene contrahitur palam
de nquentes ut errantes» maiore poena excusantur,
clam committentes ut contumaces plectuntur. ’

20

m>°

de iure dotium.

caJsa^ decimo ad Sabinum Dot
contrahitur, ut sernper apud maritum ‘sit.qUl ^

S ™ntu^ .§.5>- <*■ Krueger

(3) perementur h (4) nui lam tutela finita e=t ins

Wdt] id“v“-ta ITestnal “Upt? r,eUa ^ 3/0

B. Schneidero (fl) a ins. Itrenkman^ " ^ ‘ """
(10) Sab. *1. 4...V. »...12. 14.. .25. 27.. .30. 32... »38. 3»...«

2 Idpm libro sexagesimo ad edictum 12 Rei pn- 668, 24
blicae intereat mulieres dotes salvas habere, propter 25
quas nubere possunt.

3 Ulpianus libro sexagesimo tertio ad edictum

Dotis appellatio non refertur ad ea matrimonia, quae
consistere non possunt: neque enim dos sme matri-
monio esse potest, ubicumque igitur matrimonii nomen
non est, nec dos est13. . .

4 Paulus libro sexto ad Sabinum Si proprietati
nudae in dotem datae usus fructus accesserit, lu- 30
crementum videtur dotis, non alia dos, quemadmodum

si quid alluvione accessisset. ,

5 Ulpianus libro trigesimo primo ad Sabinum
Profecticia dos est, quae a patre vel parente pro-

1 fecta est de bonis vel facto eius. Sive igitur
parens dedit dotem sive procurator eius sive iussit
alium dare sive, cum quis dedisset negotium eius
gerens, parens ratum habuerit, profecticia dos est.

2 Quod si quis patri donaturus dedit, Marcellus
libro sexto digestorum scripsit hanc quoque a patre 35

3 profectam esse: et est verum. Sed et si curator
furiosi vel prodigi vel cuiusvis alterius dotem dederit,

4 similiter dicemus dotem profeetieiam esse. Sed 669, 1
et si proponas praetorem vel prnesidem decrevisse,
quantum ex bonis patris vel ab hostibus capti aut

a latronibus oppressi filiae in dotem detur, haec

5 quoque profecticia videtur. Si pater repudiaverit
hereditatem dotis constituendae causa (forte quod
maritus erat substitutus aut qui potuit ab intestato
hereditatem vindicare), dotem profecticiam non esse 5
Iulianns ait. sed et si legatum in hoc repudiaverit
pater, ut apud generum heredem remaneat dotis
constituendae causa, Iulianns probat non esse pro-
fectum id de bonis, quia nihil erogavit de suo pater,

6 sed non adqnisivit. Si pater non quasi pater,
sed 14 alio dotem promittente fideiussit et quasi fide-
iussor solverit, Meratius ait non esse profecticiam
dotem, quamvis pater servare a reo id quod solvit

7 non possit. Sed si pater dotem promisit et fide- 10
iussorem vel reum pro se dedit, ego puto profecticiam
esse dotem: sufficit enim, quod" pater sit obligatus

8 sive reo sive fideiuseori. Si filius familias mutua-
tus creditorem delegavit, ut daret pro filia dotem,
vel etiam ipse accepit et dedit, videri dotem ab avo
profectam Meratius ait hactenus, quatenus avus esset
dotaturus neptem suam: id enim in reni avi videri

9 versum. Si quis certam quantitatem patri dona-
verit ita, ut hanc pro filia daret, non esse dotem is
profecticiam Iulianus libro septimo decimo digestorum
scripsit: obstrictus est enim ut. det aut, si non dederit,
condictione, tenetur, hoc et in matre iuris esse ait,

si forte sub ea condicione uxor marito det, ut pro
filia genero in dotem daret, nec videri uxorem marito
donasse Tectissime ergo 15 ait, ut non sit interdicta
'donatio iure civili: non enim ad lioe dedit, ut ipse
'habeat, sed ut genero pro filia expendat: denique si
'non dederit, condictione tenetur' 1C. esse igitur dotem 20

10 istam adventiciam Iulianus ait: et ita utimur. Si

filius familias dotem promiserit etn sui iuris factus
dederit, profecticiam esse dotem: non enim pro here-
ditate patris aes alienum solvit, sed suum aes alienum
susceptum, dum filius familias esset, pater familias

11 factus exoneravit. Si pator pro filia emancipata
dotem dedent, profecticiam nihilo minus dotem esse
nemini dubium est, quia non ius potestatis, sed pa-
rentis nomen dotem 19 profecticiam facit: sed ita 26
demum, si ut parens dederit: ceterum si. cum de-
beret filiae, voluntate cius dedit, adventicia dos est.

12 Papinianus libro decimo quaestionum ait, cum
pater curator suae filiae iuris sui effectae dotem pro

46.. .53. *80. *83; Ed. *2. *3. *13. *26. 64...60. *f,l...C7. *K2;
Pup. *&. *31. *ir>. 6S. ..78. *81 ; App. 79. 84. 85. — Bas. 29, 1. —
Cf. Cod 5, 72 (11) et dei. Hat. (12) c f. Paulus

42, 5, 18 (13) iunge 42, 5, 17 § I. 19 (14) non qutuii

pater sed dei. Mu. (15) ergo dei. Mo. (if.) ' ’ luet.
(Pernice) (it) ut F (is) debitum E1, dobitem f»

39*

xxm 3

336

DE ITJRE

669, 28 ea constituisset, magis eum quasi patrem id quam j

13 quasi curatorem fecisse videri. Iuli anus libro j
nono ‘decimo digestcrum adoptivum quoque patrem,

30 si ipse dotem dedit2, habere eius repetitionem ait. |

14 Si quis pro aliena filia dotem promiserit et pro- ;
missori pater heres exstiterit, Iniiauus distinguit
interesse, ante nuptias pater heres exstiterit et do- I
tem dederit an postea: si ante, videri dotem ab eo .
profectam (potuit enim nuntium remittendo resol-
vere dotem), quod si post nuptias, non esse pro-
fecticiam.

6 Foztroxws libro quarto decimo ad Sabinum

sc Iure succursum est patri, ut filia amissa solacii loco

cederet, si redderetur ei dos ab ipso profecta, ne et

1 filiae amissae et pecuniae damnum sentiret. Si
pater alienum fundum bona fide emptum in dotem

2 dedit, ab ipso profectus intellegitur. Si in dote
670, i danda circumventus sit alteruter, etiam maiori annis '

viginti quinque succurrendum est, quia bono et aequo
non conveniat aut lucrari aliquem cum damno alte- ;
rius aut damnum sentire per alterius inorum.

7 Ulpianus libro trigesimoprima ad Sabinum Dotis
fructum ad maritum pertinere- debere aequitas sug- ,
gerit: cum enim ipse onera matrimonii subeat, aequum

& 1 est eum etiam fructus percipere. Si fructus constante,
matrimonio percepti sint, dotis non erunt: si vero
ante nuptias percepti fuerint, in dotem convertuntur,
nisi forte aliquid3 inter maritum futurum et desti-
natam uxorem convenit: tunc enim quasi donatione 1

2 facta fructus non redduntur. Si usus fructus in
dotem datus sit, videamus, utrum fructus reddendi
sunt nec ne. et Celsus libro decimo digestorum ait

ia interesse, quid acti sit, et nisi appareat aliud actum,
putare se ius ipsum in dote esse, non etiam fructus

3 qui percipiuntur. Si res in dote4 dentur, puto in
bonis mariti fieri accessioneraqne temporis marito ex
persona mulieris concedendam, fiunt autem res mariti,
si constante matrimonio in dotem dentur, quid ergo,
si ante matrimonium? si quidem sic dedit mulier, ut
statim eius fiant1, efficiuntur: eniravero si hac con-
dicione dedit, ut tunc efficiantur, cum nupserit, sine

is dubio dicemus tunc eiu9 fieri, cum nuptiae fuerint
secutae, proinde si forte nuptiae non sequantur
nuntio remisso, si quidem sic dedit mulier, ut statim
viri res fiant, condicere eas debebit misso nuntio:
enimvero si sic dedit, vtt secutis nuptiis incipiant
esse, nuntio remisso statim eas vindicabit, sed ante
nuntium remissum si vindicabit, exceptio poterit
nocere vindicanti aut doli aut in factum : doti enim
destinata non debelmnt vindicari.

20 8 Callistratus libro secundo quaestionum Sed

'nisi hoc evidenter actum fuerit?8, credendam est hoc
agi, ut statim res sponsi fiant et, nisi nuptiae secutae
fuerint, reddantur.

9 Ulpianus libro trigesimo primo ad Sabinum
1 Si ego Seiae res dedero, ut ipsa suo nomine in dotem
det, efficientur eius, licet non in dotem sint datae:

26 sed condictione tenebitur, quod si pro ea tcs ego
dem, si quidem ante nuptias, intereat qua condicione
dedi, utrum ut statim fiant accipientis an secutis
nuptiis: si statim, nuntio misso condicam: sin vero
non statim, potero vindicare, quia meae res sunt,
quare et si sequi nuptiae, non possunt propter matri-
monii interdictionem, ex posteriore casu res meae

30 t remanebunt. Si res alicui tradidero, ut nuptiis
secutis dotis efficiantur, et ante nuptias decessero, an
secutis nuptiis dotis esse incipiant? et vereor, ne
non possint in dominio eius effici cui datae sunt,
quia post mortem incipiat dominium discedere ab eo
qui dedit8 quia pendet donatio in diem nuptiarum et
cum sequitur condicio nuptiarum,, iam lieredis domi- i

ninm est, a quo discedere rerum non posse, dominium 670, u
invito eo fatendum est. :J sed benignius est. favore do- ii71 j i
t-ium necessitatem imponi heredi consentire ei quod
defunctus fecit aut, si distulerit vel absit, et.iain no-
lente vel absente eo dominium ad maritum ipso rure

2 transferri, ne mulier maneat indotata. Detis
autem causa data accipere debemus ea, quae in dotem

3 dantur. Ceterum si res dentur in ea, quae Graeci
naodcpspi a :0 dicunt quaeque Galli 1 1 peculium nppel- 5
lant, videamus, an statim efficiuntur mariti, et putem,
si sic dentur ut fiant, effici mariti, et cum distractum
fuerit matrimonium, non vindicari oportet, sed con-
dici, nec 'dotis' actione peti, ut divus .Marcus ct impe-
rator noster eum patre rescripserunt, plane, si rerum
libellus marito detur, ut Itornae vulgo fieri videmus
(nam inufier res, quas solet in usu habere in domo
mariti neque in dotem dat-, in libellum solet conferre
enmque libellum marito offerre, ut is subscribat, 1«
quasi res acceperit, et velut chirographum eius uxor
retinet res quae libello continentur 12 in domum eius

se intulisse); hae igitur ros an mariti fiant, videamus,
et non puto, uon quod non ei traduntur (quid enim
interest, inferantur volente eo in domum eius an ei
tradantur?), sed quia non puto hoc agi inter virum
et uxorem, ut dominium ad eum transferatur, sed
magis ut certum sit in domum eius illata u. ne, si
quandoque separatio fiat, negetur: ct plerumque, is
custodiam earum maritus repromittit, nisi mulieri
commissae sint, videbimus harum rerum nomine, si
non reddantur, utrum rerum amotarum an depositi
an mandati mulier agere possit, et si custodia marito
committitur, depositi vel mandati agi poterit: si minus,
agetur rerum amotarum, si animo amoventis maritus
eas retineat, aut ad exhibendum, si nor. amovere eas
connisus est.

10 Iukii libro trigesimo quarto ad Sabinum »
Plerumque interest viri res non esse aestimatas id-
circo, ne periculum rerum ad eum pertineat, ruaxime
si animalia in dotem acceperit vel vestem, qua mulier
utitur: eveniet enim, si aestimata sit et eam 14 mulier
adtrivit, ut nihilo minus maritus aestimationem corura
praestet, quotiens igitur non aestimatae res in dotem

1 dantur, et meliores et deteriores mulieri fiunt. Si
praediis iuaestimatis aliquid accessit, hoc ad eom- n.
peudium mulieris pertinet: si aliquid decessit, mulieris

2 damnum est. Si servi subolem ediderunt, mariti

3 lucrum non est. Sed fetus dotalium pecorum ad
maritum pertinent, quia fructibus computantur, sic
tamen, ut suppleri proprietatem prius oporteat et
summissis in locum mortuorum 15 capitum ex ndgmitis
residuum in fructum maritus habeat, quia fructus
i dotis ad eum pertineat. Si ante matrimonium
aestimatae res dotales sunt, haec aestimatio quasi sub so
condicione est: namque hanc habet condicionem ‘si
matrimonium fuerit secutura', secutis igitur nuptiis

b aestimatio rerum perficitur et fit vera venditio., inde
quaeri potest, si ante nuptias mancipia aestimata
deperierint, an mulieris damnum sit., et hoc con-
sequens est dicere,: nam cum sit condicionalis ven-
ditio, pendente autem condicione mors contingens
exstinguat venditionem, consequens est dicere mulieri
perisse, quia nondum erat impleta venditio, quia 3«

6 aestimatio venditio est18. Si res in dotem datae
fuerint quamvis 17 aestimatae, vemm convenerit, ut. aut
aestimatio aut res praestentur, si quidem fuerit
adicctum ‘utrum mulier velit’, ipsa eliget, utrum
malit petere rem aestimationem18: verum si ita fuerit 672, t
adieetum ‘utrum maritus velit’, ipsius erit electio
aut si nihil de electione adiciatur, electionem habebit
maritus, utrum malit res offerre an pretium earum:
nam et cum illa aut illa res promittitur, rei electio

(i) octavo Lenel (2) dederit i’2 (3) aliud Hat.

(4) dotem dett, (5) statim cius etiam antequam nup-
tiae fiant sec. BS in*. Mo. (s) ‘ ’ luit. (Hisek) (7) pr.
magna ex parte lust. esse vidit Haymann (8) quia
post ..dedit tuentur BF, dei. Mo. (9) f 1 fin. luat. (Faber)

(10) id e.st quae extra dotem sunt (ll) alii Mo.

(12) continetur F (13) illatas edd. (14) ea F

(15) demortuorum F* (16) quia aestimatio venditio
est dei. Kr.: iunge 12, 1, 4 pr. (17) quamvis dei. Mo.
(18) aestimationemve Nerim

DOTIUM

337

XXIII 3

672, 3 est, utram praestet. 1 sed si res non exstet, aestima-
tionem omnimodo maritus praestabit. _

5 11 1' aulus libro septimo ad Sabinum bane et

deteriorem factam reddere poterit.

12 Ulpianus libro trigesimo quarto ad_ Sabinum
Si res aestimata post contractum matrimonium dona-
tionis causa ndprobetur, nulla est aestimatio, quia
nec res distrahi donationis causa potest.2, cum enec-
tum inter virum et uxorem non habeat: _ res igitur
jo iu dote remanebit, sed3 si ante matrimonium, magis
est, ut in matrimonii tempus collata donatio videatur.

1 atque ideo nen valet. Si mulier se dicat circum-
ventam minoris rem aestimasse, ut puta servum, si
quidem in hoc circumventa est, quod servum dedit,
uon tantum in hoc, quod minoris aestimavit: in eo
acturam, ut servus sibi restituatur4, enim vero si in
aestimationis modo circumventa est, erit arbitrium

is mariti, utmra iustam aestimationem an potius ser-
vum praestet, et haec, si servus vivit, quod si de-
cessit, Marcellus ait magis aestimationem praestanda m;
sed non iustam, sed eam quae facta est: quia boni
consulere mulier debet, quod luit aestimatus: ceterum,
si simpliciter dedisset, procul dubio periculo cius
moreretur, non mariti, idemque et in minore circum-
venta Marcellus probat, plane si emptorem habuit
irmlieriusti pretii, tunc dicendum iustarn aestimationem
2c praestandam idque. dumtaxat uxori minori annis
praestandum Marcellus scribit: Scaevola autem in
marito notat, si dolus eius adfuit, iustam aestimationem

2 praestandam: et puto verius, quodScaevolau.it. Si
cum marito debitore mulier pacta sit, ut id quod
debeat iu dotem habeat, 'dutis4 actione scilicet
eam agere posse existimo: licet enim ipso iure priore
debito liberatus non sit, sed 4 tamen exceptionem
habere potest.

25 13 Modestinus libro singulari de differentia dolis

Si mulier post divortium, antequam e.x stipulatu de
dote agat, ad eundem virum fuerit reversa, con-
stantius dicetur per doli exceptionem inefficacem
fieri ex stipulatu actionem, usque, quo matrimonium
durat.

14 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum 0
Si rem aestimatam mulier in dotem dederit, deinde
ea moram faciente in traditione in rerum natura

su esse desierit, actionem eam habere non puto.

15 Pomponius libro quarto decimo ad Sabinum
Quod si per eam non stetisset, perinde pretium
aufert, ac si tradidisset, quia quod evenit1 emptoris
periculo est8.

16 Ulpianus libro trigesimo quarto ad Sabinum
Quotiens res aestimata in dotem datur, evicta ea

virum ex empto contra uxorem agere et quidquid ci
as Domine fuerit consecutus, ‘dotis4 actione soluto matri
munio ei praestare oportet, quare et si duplum forti
ad virum pervenerit, id quoque ad mulierem red
lgetnr. quae sententia habet aequitatem, quia nw
simplex venditio sit, sed dotis causa, nec debe a
mantus lucrari ex damno mulieris: sufficit enim mari
"'i1.' nmemnem praestari, non etiam lucrum sentire
fi-x i .lrtovi iuVts 'l,Jrn septimo ad Sabinum In rebus
I? !™ praestare oportet tam dolum quan
culpam, quia causa sua dotem accioif 18 sed otian
Mliieutiam praestabit, quam in suis rebus exhibet

«st&Aar sr® r,v?rt.s

e non pretium. falLur reP' ti ucbeat

18 Pomponius libro quarto decimo ad Scbinuu

Si mancipia in dotem aestimata accepisti et paetum 673, «P
conventum factum est, ut tantidem aestimata divortio
facto redderes, manere partum eorum apud te habeo0
ait, quia et mancipia tuo periculo fuerint.

19 Ulpianus libro trigesimo quarto ad Sabinum i«
Etiamsi alii iussu mariti dos detur, nihilo minus
maritus de- dote obligatur.

20 Paulus libro septimo ad Sabinum Iulianus
'■ scribit valere talem stipulationem: ‘cnm morieris,

dotis nomine tot dari' ? quia et pacisci soleant, ne a
viva exhibeatur 1D, quod nuu esse, simile accepi: aliud
i est enim differre exactionem, aliud ab initio in id
! tempus stipulari, quo matrimonium futurum non sit. 15
idque et Ajistimi et N cratio et Pomponio placet.

! 21 Ulpianus libro trigesimo quinto ad Sabinum

Stipulationem, quae propter causam dotis fiat, con-
stat habere in se condicionem hanc ‘si nuptiae fue-
rint secutae’, et ita demum ex ea agi posse (quam-
vis non sit expressa condicio), si nuptiae11, constat:
l quare si nuntius remittatur, defecisse condicio stipu- 20
I lationis videtur

22 Paulus libro septimo ad Sabinum et licet
postea eidem nupserit, non convalescit stipulatio.

23 Ulpianus libro trigesimo quinto ad Sabinum
, Quia autem in stipulatione uon est necessaria dotis 12

adioctio, etiam iu datione tantundem ducimus 13;

24 Pomponius libro quinto decimo ad Sabinum 2s
Si filia familias nuptura ex peculio, cuius adniinistra-
fionem habet,, dotem viro dedit, deinde, cum in eadem
causa peculium eius esset, divortium ieceritj dos ei
recte solvitur quasi a quolibet peculiari debitore.

25 Paulus libro septimo ad Sabinum Si ei
nuptura mulier, qui Stichum debebat, ita cum eo st
pacta est: ‘pro Sticho, quem mihi debes, decem tibi
doti erunt’, secundum id quod placuit rem pro re
solvi posse et, liberatio contingit et. tlecetn in dotem
erunt, quia et permutatio dotium conventione fieri
potest.

26 Modestinus libro primo regularum Ita con-
stante matrimonio permutari dotem posse dicimus, 674, t
si hoc mulieri utile sit, si14 ex pecunia ia rem aut

ex rfi in pecuniam: idque probatum est15.

27 Ulpianus libro trigesimo sexto ad- Sabinum
Quod si fuerit factum, fundus vel res dotalis efficitur.

28 "‘Paulus libro septimo ad Sabinum Post 5
nuptias pater non potest deteriorem causam filiae
facere, quia r.e.c reddi ci des invita filia potest.

29 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Cum pater dotem pro filia promittit et dotem legat,
si quidem marito legavit, videndum est, an legatum
valeat, e.t non puto valere: nam cum creditori debitor
legat, id quod debet, nullum legatum est. quod si 10
filiae legavit, valet legatum: dos enim ex promissione

I marito debetur, legatum filiae. Vt si quidem hoc
. 'animo testatorem esse filia ostenderit, ut duplicaret
'ei legatum, habebit utrnmque., dotem quam maritus
'persecutus fuerit et legatum ex causa legati, quod si
- 'alterutrum voluit habere411: si mulier legatum petat,
opposita doli exceptione non alias cogetur ei heres
legatum solvere, quam si caverit indemnem hoc
nomine heredem futurum adversus maritum cx pro- i»
missione agentem, sed si maritus agat, nihil de in-
demnitate cum cavere oportebit, verum mulier post,
eum agens exceptione repelletur, quia serael dos
praestita est.

30 Paulus libro septimo ad Sabinum Dotem,
quae in prius matrimonium data est, non aliter con-
verti in posterius matrimonium dicendum est, quam
eum hoc agitur: dum hoc agi se.mper interpretemur, 20
nisi probetur aliud convenisse.

(1) 15, 1, 25 pr. Mi*. nec j donationis

causa potest ttw. Mo. contra BN r,i r ‘ “ , *

<wL (S <&sr iu. J: V£“r(,T j

est necessaria id etipulatioue dotis 3fo. sec. B fere ut
Cuiacius (i3) dicimus dett . cum B ^ (14) si] at

P3 (15) idem JbS: dicimus, si ex pecunia in rem,
idque probatum est videtur scripsisse Modestinus {Mo,)
06} iunge. 24, 3,3 (41) w lust. (Oradcnurti) tlS) pr.

fi'i. luet. ( Lusignani )

XXII l 3

338

DE UTRE

6 74,21 31 Papinianus libro quarto responsorum Quod

si non divortium, sed iurgium fuit, dos eiusdem ma-
trimonii macebit.

32 POM PONIUS libro sexto decimo ad Sabinum
Si ex lapidicinis dotalis fur.di lapidem vel 1 arbores,
quae fructus non essent, sive superficium aedificii

25 dotalis voluntate mulieris vendiderit, nummi ex ca
venditione recepti sunt dotis.

33 Ulpianus libro- sexto ad Sabinum Si ex- l
traneus sit qui dotem promisit isque defectus sit facul-
tatibus, imputabitur marito, cur eum non conveuerit,
maxime si ex necessitate, non ex voluntate dotem
promiserat: nam si donavit, utcumque5 parcendum
marito, qui eum non praecipitavit ad solutionem qui

30 donaverat quemque in id quod facere posset, si con-
venisset, condemnaverat, iioc enim divus Pius rescripsit
eos, qui ex liberalitate conveniuntur, in id quod facere 1
possunt condemnandos4, sed si vel pater vel ipsa pro-
misernut, lulinnns quidem libro sexto decimo diges-
torum5 scribit etiam si pater promisit, periculum j
respicere ad maritum: quod ferendum non est. debebit
igitur mulieris esse periculum: nec enim qui equam 0 :

35 index propriis’ auribus audiet mulierem dicentem, cur
patrem, qui de suo dotem promisit, non urserit ad
675, i exsolutionem, multo mimis, cur ipsam non convenerit,
recte itaque Sabinus disposuit, ut diceret quod pater
vel ipsa mulier promisit viri periculo non esse, quod
debitor, id viri esse, quod alius, scilicet donaturus,
eius periculo ait, cui adquiritur: adquiri autem mu-
lieri accipiemus, ad quam8 rei commodum respicit.

5 34 Idem libro trigesimo* tertio ad Sabinum Mater

cum filiae aurum dedisset utendum, pater puellae
id aurum in dotem viro adpendit: deii: mortua est
mater, si inscia invitate uxore vir id aurum in dotem
dedisset, manet id aurum heredis matris vindicarique
potest et eo minorem dotem viro datam esse placuit:

10 quia res evicta est, marito competit adversus so-
cerum actio n.

io 35 Idem libro quadragesimo septimo ad Sabinum
Dotem a patre vel a quovis alio promissam si vir
novandi causa stipuletur, coepit viri esse periculum,
cum ante mulieris inisset.

36 Idem libro quadragesimo octavo ad Sabinum '
Debitor mulieris iussu eius pecuniam viro expromisit, 1
deinde vir acceptam eam iussu mulieris fecit, res

is mulieri perit, hoc quomodo accipimus? utrum dotis
nomine an et si alia ex causa? et videtur de eo de- ;
bitore dictum, qui dotis nomine promisit, illud adhuc I
subest li, utrum ante nuptias aD post nuptias id fac-
tum sit: multum enirn interesse videtur, nam si sc- :
cutis nuptiis id factum est, dote iam constituta15 ;
maritus accepto ferendo perdit M, si autem antequam
nuptiae sequerentur, nihil videtur doti constitutum
esse.

20 37 Paulus libro duodecimo ad, Sabinum Non :

enira alias perit mulieri actio, quam si nuptiae se-
cutae fuerint: nam si secutae non sunt, manet de-
bitor mulieri obligatus.

38 Ulpianus libro quadragesimo octavo ad Sabinum
Sane videndum est, an marito mulier, quae iussit
accepto ferri, obligetur, et putem obligari mandati
actione et hoc. ipsum in dotem converti, quod mulier

36 mandati iudieio obligata est. et quod dicitur rem
mulieri perire, consequens est: nam si coeperit velle
de dote agere, ipsa secum debebit compensare ius-
sum suum.

39 Idem libro trigesimo tertio ad edictum Si
serva servo quasi dotem dederit, deinde constante
coninnctione ad libertatem ambo pervenerint peculio
eis non adempto et in eadem coniunetione perman-

serint, ita res moderetur ls, nt, si quae *“ ex rebus 675, »
corporalibus velut in dotem tempore servitutis datis jo
exstiterint, videantur17 ea tacite iri dotem conversa,

1 ut earum aestimatio mulieri debeatur. Si spadoni
mulier nupserit, distinguendum arbitror, castratus
fuerit necne, ut in castrato dicas dotem non esse:
in eo qui castratus non est, quia est matrimonium,
et dos et dotis actio est.

40 Idem libro trigesimo quarto ad edictum Divus 676, i
Severus rescripsit Pontio Lncriano in haec verba:

‘Si mulier, quae dotem dederat, post divortium rur-
sus in matrimonium redit non revocatis intru ruentis,

‘non dubitabit is, apud quem res agotur, secundum
‘voluntatem mulieris, quae utique non indotata redire
‘in matrimonium voluit, partibus suis fungi quasi 5
‘renovata dote.’

41 Da VI, us libro trigesimo quinto ad edictum
Promittendo dotem omnes obligantur, cuiuseumque

1 sexus coudiciouisque sint. Sed si nuptiae secutae
non fuerint, ex stipulatu agi uou potest: magis enim

2 res quam verba intuenda sunt. Accepti quoque
latione dos constituitur, cum debitori marito acceptum

3 feratur dotis constituendae causa. Si a debitore
mulieris sub condicione dos promittatur et postea, io
sed antequam maritus petere posset, debitor solvendo
esse desierit, magis periculum ad mulierem pertinere
placet: nec enim videri maritum nomen secutum eo
tempore, quo exigere non poterit18, quod si iam tunc
debitor, cura sub condicione promitteret, solvendo
non fuerit, periculum viri esse, quod sciens tale
nomen secutus videretur, quale initio obligationis

4 fuerit. Si debitor mulieris dotem promiserit et ts
mulierem heredem reliquerit, Labeo perinde habendum
ait, ac si mulier ipsa dotem promisisset, cuius sen-
tentiam Iuliauus quoque probat: nec enim aequum
esse ait, ut ei damnetur eius pecuniae nomine, quam
ipsa debeat, et satis esse acceptilatione eam Liberari.

42 G Aius libro undecimo ad edictum provinciale
Res in dotc.m datae, quae pondere numero tnensura 20
constant, mariti periculo sunt, quia in hoc dantur,
nt cas maritus ad arbitrium suum distrahat et quan-
doque soluto matrimonio eiusdem generis et qualitatis
alias restituat vel ipse vel heres eius.

43 Ulpianus libro tertio disputationum Licet
soleat dos per acceptilationem constitui, tamen, si
ante matrimonium acceptilatio fuerit interposita nec
nuptiae secutae, Scaevola ait matrimonii causa ac- &
ceptilationem interpositam non secutis nuptiis nullam
esse atque ideo suo loco manere obligationem: quae

1 sententia vera est. Quotiens autem extraneus
accepto fert debitori dotis constituendae causa, «t
quidem nuptiae insecutae non fuerint, liberatio non
sequetur: “nisi forte sic accepto tulit, nt velit mulieri
‘in totum donatum; tunc enim credendum est brevi
‘manu acceptum a muliere et marito datum: ceterum
‘mulieri per liberam personam condictio adquiri non 30

2 ‘potest’ 19. Plane secutis nuptiis mulier soluto matri-
mouio dotis exactionem habebit, ‘nisi torte sic accepto
‘tulit extraneus, ut ipse, quoquo modo solutum fuerit
‘matrimonium, condictionem habeat: tunc enim non
‘habebit mulier actionem’ 10. sccunduin quae constituta
dote per acceptilationem et secutis nuptiis is effectus
erit dotis exactioni, ut, si quidem pura sit obligatio
quae accepto lata est, non ipsa iam restituenda sit, 35
sed solvenda dos secundum sua tempora, sin vero
obligatio in diem fuit nec ante solutum matrimonium
dies obligationis praeteriit, restauranda esti0 in diem
pristinum obiigatio et, si debitum cum satisdatione
fuerit, satisdatio renovanda est. similique modo et 677,*
si condicionalis fuerit obligatio quae in dotem con-

ii) ex silva int. Mo. contra B (2) trigesimo ini. |

Cutacius (3) utique iUo. {4) divus... eondemnan- 1
dos = 50, 17, 28 (5) cf. 24, 3, 30 § 1 (6) quisquam .

dett. (7) propitiis dett. (s) quem F (9) quadra-
gesimo Lenti (10) itaque m.t. Mo. (11) iunge 1

Vat. 269 (12) auperest Mo. (13) dotem iam con- j

stitutam Mo. contra II S, cf. not. 14 (14) dotem ms.

F"1 (15) sic S, movetur F', modetur F1 (16) qua

F 2 (17) ex post facto dotales factae, deminutarum

siquidem pretia peculium auxerunt, videantur itu. Mo.
contra B (is) potuerit Hal. (19) luat. ( Pernice )
(20) erit F*

DO'llC'M

339

XXIII 3

677. 1/2 versa est et pendente obligatione divortium fnerit
secutum, verius 1 obligationem sub eadem condicione
restitui debere; sed si condicio exstiterit constante
matrimonio, ex die divortii tempora exactionis nume-
rantur. c.

5 44 Iuliasus libro sexto decimo digestorum m

pater iiiiae nomine dotem 'promisisset* et eam ante
nuptias emaucip asset, non resolvitur promissio . nam
et cum ante Duptias pater moreretur, nihilo minus
heredes eius cx promissione obligati manebunt.

1 Quae debitorem filium familias habet, si patri eius
ita dotem promiserit’: ‘quod mihi debe» vel quod
‘mihi filius tuus debet, doti tibi erunt’, non obligatur,

, , j set] eiiicit. ut id, quod actione de peculio servari a
patre, poterat, in dote sit. Marce imus. Sive igitur
eum filio post hae sive cum patre agere instituerit,
exceptione pacti conventi summovebitur: actione

autem ‘de dote’ si experietur2, consequetur quod in
peculio fuisse apparuerit eo tempore quo dos pro-
mittebatur: utique- si post nuptias promissa’ dos est.
uam dote ante nuptias promissa’3 eius temporis pe-
culium aestimari debet, quo nuptiae fierent,
is 45 Tr tph QNINUS libro octavo disputationum Quod ■
si nupl.ura debitori filio familias actionem dumtaxat
dc peculio promisit’, id, quud es ea causa sibi debe-
1 retur nuptiarum tempore, inspicitur. Si vero alii
nuptura iussit filium familias debitorem de peculio
dotem promittere’, tempus inspicitur, quo dos pro- ■
missa’ est, ut tantum ' in peculio esse aestimaretur.

20 46 Julianus libro sexto decimo digestorum Quem-

admodum invito domino servus stipulatus adquirit, 1
ita, si dotem domini nomine sibi promitti’ patiatur,
obligatio domino adquiritur. sed neque periculum i
dominus praestare debebit (si forte debitor mulieris ;
dotem promiserit’) neque culpam, ‘traditione quoque
‘rei dotalis in persona servi vel filii familias facta dos
'constituitur ita, ut neque periculum nec culpam do-
25 ‘minus aut pator praestet.’ 5 igitur hanc dotem periculo
mulieris esse dico, quam diu dominus vel pater ratam
promissionem’ *vcl donationem’0 habuerit: ‘ideooue

'etiam manente matrimonio res quas tradiderit con-
'dictiune repetituram, itera incerti condictione con-

1 'secuturam, ut promissione liberetur’5. Si debitori
suo mulier nuptura ita dotem promisisset’: ‘quod
‘mihi debes aut fundus Sempronianus doti tibi erit’,
utrum mulier vellet, id in dote erit: et si quidem

30 debitura maluisset dotis nomine apud virum remanere,
678,i potest ca exceptione se tueri adversus petentem fun-
dum: quod si fundum dedisset, pecuniam marito

2 condicet. Pater etiamsi falso existimans se filiae,
suae^ debitorem esse dotem ‘promisisset.’, obligabitur.

47 / R em libro octavo decimo digestorum Si servo
in dotem ante nuptias dato donatum aliquid vel lega-
tum ante nuptias fuisset, ampliatur dos, sicut "ex

6 "”U.CI**M1S hmdi, qui ante nuptias traditus est.

48 Idem libro secundo ad Urseimn Ferocem Tali
facta stipulatione: ‘decem in anno proximo dotis
nomine uare spondes?’ quaesitum est, annus ex quo
tempore esset munerandus, Utrum ex die stipulationis

an es dl<=r qu:> dos esse putuisset, id est.
8t ^sponsum est ex dic nuptiarum an-
10 si intra «ne’ 8’ al'tl!r observaremus,

3 dos ex e D011 si,,t’ «deri possit

ric leeaverat- qlr1 "tv ^iTr1, Socer genero suo

‘tum fe4 Tlt:° flliaft racfte cen-

tum li cies meus damnas esto dare.’ hanc neeiininn»

rcsid?acrmPr0ICSiLr4H1'°^diJ et niilll« «in.» dot."

« deneganda est huiusmodT actio^" ^ “

49 lm:u libro quinto ex Minicio Vir ab eo, qui

uxori eius dotem facere volebat, certam pecuniam eo 678,
nomine stipulatus est, deinde acceptam eam fecit,
quaerebatur, essetne ea pecunia in dotem, respondit,
ei acceptam non fecisset et promissor^ solvendo esse
desisset, quaereremus, an culpa mariti ea pecunia
exacta non esset: cum vero acceptam fecit, oram- 20
modo periculum ad eum pertinebit: perinde enim est, ac
si acceperit pecuniam et eandem promissori donaverit.

50 Afuicafus libro octavo quaestionum _ Quae
fundum in dote, habebat, divortio facto cum in ma-
trimonium rediret, pacta est c-um viro, uti decem. in
dotem acciperet et fundum sibi restitueret, .ac datis9
decem, priusquam fundus ei restitueretur, in matri-
monio decessit, illud ex bona fide est et negotio eon- 25
tracto convenit, ut fundus, quasi sine causa penes

1 maritum esse coeperit, condicatur. Et hoc eviden-
tius circa actionem ‘pigneraticiam’ 10 apparebit, etenim
si, cum fundum Cornelianum ‘pignoris’ causa tibi 'tra-
didissem’ lI, postea ex conventione fundum Titianum
in hoc tibi tradiderim « ut Cornelianum mihi ‘resti-
tueres’13: minime puto dubitandum erit, quin statim
recte ‘pigneraticia’ ad recipiendum Corneliauum agere 30
possim.

51 Ulpiaxus libro secundo responsorum Si res,
quas filiae emancipatae pater donavit, ex voluntate
eius postea in dotem pro ea datae sunt, a filia dotem,
uon a patre videri datam.

52 Marciarus libro tertio regularum Non solum

si aestimatus fundus, sed etiam si non aestimatus in 35
dotem datus est et alias, cum uecesse non habeat
mulier duplum promittere, promisit: quia ipse fundus
est in dote, quodcumque propter eum consecutus
fuerit a muliere maritus, quaudoque restituet mulieri
de dote agenti.

53 Nesapius libro tertio membranarum Cum vir 679,
uxori donare vellet, debitor mulieris qui solvendo
riou erat dotem ei promisit, ad id dumtaxat, ad quod
solvendo fuit, viri periculo ea res est: et si quid
debitori ad solvendum facultatis accesserit, periculum

ad cam summam quae accesserit crescet, permanebit-
que etiam, si rursus pauperior factus erit: quia 5
neque tum, cum dos promitteretur, donatio facta
est nisi eius pecuniae quae a debitore servari non
poterat, neque cum solvendo is esse coepit, donationis
causa permaneat, cum eo loco res sit, quo esset, si
tum quoque, cum promitteretur dos, locuples fuisset.

54 GatUS libro 14 ad edictum praetoris lr> titulo
de praediatoribus Res, quae ex dotali pecunia com- 10
paratae sunt, dotales esse videntur.

55 Paulus libro primo ad Plautium 16 Cum dotis
causa aliquid expromittitur, fideiussor eo nomine
datus tenetur.

56 i dum libro sexto ad Plautium Si is qui Stichum
mulieri debet iD dotem delegatus eit et antequam
solveret debitor, Stichus decesserit, cum neque per
debitorem stetisset quo minus solveret, neque maritus 15
in agendo morarn fecisset: periculo mulieris Stichus
morietur: quamquam etiamsi moram maritus fecerit

in exigendo, si tamen etiam apud maritum moriturus
Stichus fuerit, actione ‘dotis’ maritus non teneatur.

1 Ibi dos esse debet, ubi onera matrimonii sunt.

2 Post mortem patris statim onera matrimonii filium

3 scquuutur, sicut liberi, sicut uxor. Quud dicitur
necessarias impensas ipso iure dotem minuere, non
eo pertinet, ut, si forte fundus in dote sit, desinat 20
aliqua ex parte dotalis esse, sed, nisi impensa redda-
tur, aut pars fundi aut totus retineatur, sed si tan-
tum iu fundum dotalem impensum sit per partes,
quanti fundus est, desinere eum dotalem esse Scae-
vola noster dicebat, ‘nisi mulier sponte marito intra
annum. impensas obtulerit* l\ si pecunia et fundus in
dote sint et necessariae impensae Ln fundum factae,

t °> t* ■*»

vel donationem /«*/. (Pernice) (,) qne ab eo%n“

(8) actionem F (9) eatis F (10) fiduciae OradenvnU
(li) tradidisset F (12) tradiderit (13) remancipares

Orade.nwitz ) (14) libro dei. F* (15) urbani add. F*

(16) Lene' iunyit 2, 11, 19 { 2 (it) ‘ ’ luat. ( Cuiacius )

XXIII 3

DE fURE

340

?«, 24/aE Nem ait dotem pecuniariam minni. quid ergo ei 1
mulier impensae marito solverit, utrum crescet' dos
an ex integro data1 videbitur’’ cuius rei manifestior
iniquitas ia fundo est secundum Scaevolae nostri
sententiam: nam si desinit dotalis esse, poterit alie-
nari: rursus quemadmodum poterit fieri dotalis data
pecunia! an iam pecunia in dote esse videbitur? Jet
magis est, ut ager in causam dotis revertatur, sed
interim alienatio fundi inhibeatur.
m 57 Ia tolenvs libro primo ex Plautio Nuptura
filio familias si socero dotem ita 'promiserit1': ‘quod
‘filius tuus mihi debet, id doti tibi erit', interesse
880, i puto, utrum lilii obligatio an patris persecutio et, in
rem versum 3 ‘promissioni’ contineatur, nam si id
quod filium dare oportet significatum est, tota pe- !
cunia, in quam filius obligatus est, 'promissioni’ dotis
continebitur: sin autem id, quod patrem de peculio I
vel in rem verso praestare oportebit*, aestimare de-
bebit quantum sit eo tempore id quod4 'promittitur', •
» ut ea summa dotis esse videatur, qua patrem eo tem-
pore filii nomine condemnari oportebit0, 'quod si .
‘non evidenter apparuit, de cuius mulier obligatione
'sensit, praesumptionem ad filii debitum spectare, veri-
simile est, nisi evidentissime contrarium adprobetur.’7 I

58 Celsus libro nono decimo 8 digestorum Si spon- 1
salibus nondum factis Titio dotem Seiae nomine pro- .
miseris, cum ea nubere ei nollet, tamen, si postea !

io nupserit, dotem debebis , nisi aliae nuptiae inediae
1 intervenissent. Si mulier ancillam Pamphilam a
Titio stipulata, deinde ei nuptura quod is sibi debe-
bat doti habere permisit, etiamsi non erit viri Pam-
pkila, an ipsa tamen Pampbila in dote et mulieris
periculo erit? an et quod ea pepererit, reddi mulieri
debebit? quia si in sua causa prior 6tipnlatio man-
sisset, non redderetur, nisi forte refert, habuerit rem
quam debebat vir, quo tempore dos constituebatur:
is nam ita poterit videri res ipsa ad eum pervenisse:
an non habuerit: nam ei non habuerit, magis est-, ;
ut liberatio obligationis potius quam res ipsa ad eum
ita pervenisse videatur ideoquepartus eius non debetur. .

59 Marcellus libro septum digestorum Si mulier i
ita dotem ‘promiserit1’: 'decem tibi aut Titio doti
‘erunt’, hoc casu dici potest vel Titio dari posse, sed 1

?o de dote virum teneri, quemadmodum si Titio iussisset
dari, nec mirum, cum etiam promissura viro dotem
possit delegante eo alteri promittere, etsi dici solet
alii quam marito dotis nomine mulierem non posse '
obligari, his enim casibus viro dos quaeritur, non
enim existimabimus illam ita ‘promisisse’, cum vel de

1 Titii nuptiis cogitaret. Ex asse heres institutus
rogatusque mulieri dodrantem hereditatis restituere

J3 iussu eius quod debet doti “promisit' marito, vereor,
non sit obligatus: nam mulieri in hoc tenetur, ut
hereditatem restituendo transferat actiones et quas !
habet ct quibus est obstrictus, quas transferre5 * ad
alium, quam cui debet fideicommissum, non potest.,
aliquis dixerit incerti cum eo agi posse, “riidcieom-
missi praestet aestimationem, huic ego consentire
non possum; nam obligari mulieris debitorem ita
aequum est, si accipere id ipsum quod ei debet-ur
eo vir potest, ‘sed ne indotata mulier esse videatur, di-
cendum est ipsi mulieri ex Trebelliano restituendam
‘esse partem hereditatis quae ei relicta est, ut ea
‘snou marito pro dote eara solveret15, quia et ad
‘eam 13 fideicommissum et onera, eius pertinent dele-
gatione propter nimiam suptilitatem et casus neeessi-

2 ‘tatem minime obtinente.’7 Eius nomine, quae libera
videbatur decem in dote 14 dedisti: eo casu habebis
eundictionem, quo habere potuisses, si mulieris liberae

(1) data dei. Mo. (2) seqq. lusi. (Cuiacius) (3) persecutio

et in reui versumj de peculio et in rem verso Puschkc

(4) oportet Mo. (5) aestimari debebit quantum sit eo

tempore quo Sal. (e) oporteret Mo. (7) ” lusi.

(Gradenwitz) (8) decimo delet Lenel (9) transferat

jr (10) ut ins. edd. (ll) ea suo] ex suo Mo.

(12) solverit F (13) quia ad eam et Mo. (14) dotem

nomine dedisses nec nnptiae secutae essent, si manu- 680,3}
missa nupserit, ita demum dos erit, si ea mente de- 6SR1
disti, ut quandoque secutis nuptiis dos esset. 15 igitur '
si mulieri donaturus dedisti, dominus condicet, quem-
admodum si eum qui sibi donaturus esset mulier
ipsam 111 donare iussisset.

60 Celsus libro undecimo digestorum Quaero,
quantae pecuniae dotem promittenti adultae mulieri
'curator consensum’ 17 accommodare debeat, respondit:
modus ex facultatibus et dignitate mulieris maritique. 5
statuendus est, quousque, ratio patitur.

61 Terentius Clemens libro tertio ad legem
Juliam et Papiam Sive generalis ‘curatori sive dotis
dandae causa constitutus sit et amplius doti ‘pro-
missum’ est quam facultates mulieris valent, ipso i ure
‘promissio’ non valet, quia lege rata non habetur aucto-
ritas dolo malo facta, quaerendum tamen est, utrum
tota obligatio an quod amplius ‘promissum’ est, quam 10
‘promitti’ oportuit, infirmetur? ‘et utilius est dicere
Id quod superfluum est tantummodo infirmare,’ 18

1 Iste autem ‘curatori res dotis nomine ‘tradere’ debet,
non etiam ut vendat cuilibet et pretium eius in dotem
det. dubitari autem potest, an hoc verum sit: quid
enim si aliter honeste nubere non possit, quam ut
pecuniam iu dotem det idque ei magis expediat? at-
quin possunt res in dotem datae plerumque alienari
et pecunia in dotem converti. 18sed ut expediatur its
quaestio, si quidem res in dotem maritus accipere
maluerit, nihil amplius quaerendum est: sin autem
non aliter contrahere matrimonium vir patitur nisi
pecuniis in dotem datis, tunc officium est curatoris
apud eundem intrare indicem, qui eum constituit,
ut iterum70 ei causa cognita etiam viro absente
permittat rerum venditione celebrata dotem con-
stituere.

62 Modestinus libro quinio responsorum Titia »
cum esset minor viginti quinque annis, quartam here-
ditatis matris suae communem21 sibi cum tratribuB
mutavit et accepit pro ea parte fundum quasi emptione
inter sc facta: hunc fundum cum aliis rebus doti
dedit, quaero, si in integrum restituatur et partem
suam accipiat22 quartam et reddat fundum, quid
debeat maritus facere? an contentus esse debeat aliis
rebus iu dotem datis? item quaero, si liaec decesserit 2S
et heredes eius in integrum restitutionem ex persona
eius petierint et ipsi petant quartam partem et illi28
fundum, an maritus cogatur restituere fundum con-
tentus in retentione lucri dotis ceteris rebus? Modes-
tinus respondit, uiliil proponi, cur marito dos aufe-
renda sit: sed in veram24 aestimationem praedii
mulier vel eius heredes condemnandi sunt in hoc
tempus referendam, quo in dotem datus est.

63 Idem libro singulari de heurematicis Stipu- 30
latio de dote reddenda ab extraneo interposita facto
divortio stati m committitur nec redintegrato matrimonio

' actio stipulatori quaesita intercidit: denuo igitur 682, 1
consentiente stipulatore dos constituenda est, ne se-
quenti matrimonio mulier indotata sit: _ si modo. ea
dos non ab ipsa profecta sit, quam alius permissu
eius stipulatus est, tunc enim consensus eius non est
necessarius.

64 T avolem; s libro quarto cx Cassio Post divor-
tium mulier si de dote maritus 84 nihil cavit et, cum 5
alii nupsisset, postea ad priorem virum rediit, tacite
dos ei redintegratur.

65 Pomponius libro quinto ad Quintum M uckon
Si legato aut hereditate aliquid servo dotali obvenit,

1 quod testator noluit ad maritum pertinere, id soluto
matrimouio reddendum est, mulieri.

'i edd. (15) seqq. Iust. {Pernice) (IC) quemadmodum si,

, cura quis sibi donaturus esset, mulieri pecuniam {Lenel)
(17) fuit tutor auctoritatem (IS) ‘ ’ lust. ( Kr simi-
liter Kalb) . (19) seqq. lust. (Undor ff) (20) inter-

dum Mo. (21) communis Cuiacius (22) accipiet
F (23) ille F (24) sic Cuiacius sec. B, meram i
(25) maritus dei. Mo. contra B

DOTIUM

341

XXI II 3

$62 io 66 Jvr.il libro octavo ad Quintum Mucium Si
usus fructus fundi, cuius proprietatem mulier jion
habebat, notis nomine milii a domino Pr0Pne, s
detur, difficultas erit post divortium circa reddendum
ius mulieri, quoniam diximus usum fructum a fruc-
tuario cedi non posse nisi domino proprietatis et, si
extraneo cedatur, 'id est ei qui proprietatem non
habeat? ', nihil ad eum transire, sed ad dominum pro-
li prietatis reversurum usum fructum, quidam ergo re-
medii loco recte putaverunt introducendum, ut vel
locet hunc usum fructum mulieri maritus vel vendat
nummo uno, ut ipsum quidem ius remaneat penes
maritum, perceptio vero fructuum ad mulierem per-

tiueat. , . _ -

67 Pkocttlvs libro septimo epistularum Proculus
Nepoti suo salutem. Ancilla quae nupsit dotisque
nomine pecuniam viro tradidit, sive sciat1 se aii-

2« cillam esse sive ignoret, non poterit eam pecuniam
viri facere eaque niliilo mimis mansit eius cuius
fuerat antequam eo nomine viro traderetur, 'nisi forte
usucapta est'3, nec postea qua m 4 apud eundem virum
libera facta est, eius pecuniae causam mutare potuit,
itaque nec facto qnideru divortio aut dotis iure aut
per condictionem repetere recte potest, sed is cuius
pecunia est recte vindicat eam. quod si vir eam
pecuniam pro suo possidendo usucepit, scilicet quia
25 existimavit mulierem liberam esse, propius est, ut
existimem eum lucrifecisse, 'utique si, antequam ma-
trimonium esse ineiperet, usucepit*5, et in eadem
opiniuue sum, si quid ex ea pecunia paravit, 'ante-
quam ea "dos fieret15, ita, ut nec possideat6 eam nec
dolo fecerit., quo minus eam possideret.

68 PatiXiabus libro decimo quaestionum Dotis
3* promissio non ideo minus valebit, quod ignorante

initio patre nuptiae non1 fuerint, si postea consen-
serit, cum omnis dotis promissio futuri matrimonii
tacitam condicionem accipiat, uain et si minor annis
duodecim ut maior deducta sit, tunc primum petetur,
cum maior annis apud eundem esse coeperit: quod
eniin vulgatum est. dotis promissionem in primis
«S3, i dumtaxat nuptiis destinaro6 neque durare obligati-
onem, si post alterius matrimonium ei nubat cui
dotem promiserat, tunc locum habet, cum inter-
cesserunt aliae nuptiae.

09 Idem. libro quarto responsorum Cum post
divortium viro sciente mulier in possessionem prae-
diorum quae in dotem promisit, longo tempore fuerit,
5 convenisse tacite videtur, ne dos quae promissa
fuerat, petatur, et, si petere ea coeperit, pacti tix-

1 eeptione a muliere repellitur. Mulier pecuniam
sibi debitam a Seio cum usuris futuri temporis in
dote, promittenda demonstravit: eas quoque dotis
portionem esse, quarum dies post nuptias cessit,

2 rationis est. Usuras dotis in stipulatum cum
dote post divortium deductas ex die secundi matri-

monii nun esse praestandas placuit, quia nec sorti
iv exactio locum habere coepit: medii autem tempori,
s dvbebuutiir. In domum absentis uxore deducta
mulis in eam interca ex bonis viri sumptibus facti
au exhibitionem uxoris promissas usuras reversu
4 V1.r ,mprobe petit. Gener a socero dotem arbitrati
tlmu’ C-7T° ,dIe' non demonstrata re vel quan
sHmibiHtll>" atUSi n'“rat; arbitrio quoque detracte
.ipuUtnm-.ni valere placuit, nec videri simile, nuru
tu;, ‘lo non demonstrat.» nullum esse levatum Vf.

SS n,di ,crUret’ inter moduri

mavua 5iU M, ; fe cort>UR. ^u.tum differente
rnhp.ia sit. dotis etenim quantitas pro modo facul

Latium patris et dignitate mariti ’c ,nst?tu note
o bsuptus ex voluntate patris puellae cum fili o tuto

l

(0 ' * Jusi. (Eisele) (2) sciret F\ sciet F* (3) <> luH
• Pernice) G) quam] quod Mo. scc B (J < >

WttCt P0S5iff F , <?> PciJZei

fe Atr e% iv/s. r f’

ris iure contractis dos pro modo facultatium et dig‘- (>83, 17
nitate10 natalium recte per tutorem constitui potest.

(3 Patrona dotem pro liberta iure. promissam, quod

7 exstiterit ingrata, non retinebit. Cum res in
dotem aestimatas soluto matrimonio reddi placuit, 20
summa declaratur, non venditio contrahitur^ ideoque
rebus evictis, si mulier bona fide eas dederit, nulla

8 est actio viro: alinquin de dolo tenetur. In dotem
rebus aestimatis et" traditis, quamvis eas mulier in

9 usu habeat, viri dominium factum videretur. Par-
tum dotalium ancillarum dotis esse portionem con-
venit ideoque frustra pacisci virum, ut inter uxorem
et se partus communis sit.

70 12 Paulus libro sexto quaestionum In am- 2&
biguis pro dotibus respondere melius est.

71 13 Idem libro tertio decimo quaestionum Cum
dotem mulieris nomine extraneus promisit, mulieris
periculum est: sed si maritus nomen secutus usuras
exegerit 14, periculum eius futurum respondetur.

72 Ii>km libro octavo responsorum Mulier bona 30
sua omnia in dotem dedit: quaero, au maritus quasi
heres oneribus respondere cogatur. Paulus respondit
eum quidem, qui tota ex repromissione dotis bona
mulieris retinuit, a creditoribus conveniri eius" non
posse, sed non plus esse in promissione bonorum

1 quam quod superest deducto aere alieno. Paulus
respondit in rebus dotalibus etiam patrem mariti

2 dolum et culpam praestare debere. Paulus re- as.
spnmlit, si mulier de suo dotem dedit et adhibuit
matrem quae stipularetur, potuisse eam postea in-
strumentum dotale mutare.

73 Idem libro secundo sententiarum Mutus sur-
dus caecus dotis nomine obligantur, quia et nuptias
t contrahere possunt. Manente matrimonio nbn
perditurae uxori ob lias causas dos reddi potest: ut 684, i
sese suosque alat, ut fundum idoneum emat, ut in
exilium vel in insulam relegato parenti praestet ali-
monia, aut ut egentem virum 16 fratrem sororem ve
sustineat..

74 Uf.rmogexta kvs libro quinto 17 epitomarum
Si sponsa dotem dederit nec nupserit vel minor duo- 5
decim annis ut uxor habeatur, exemplo dotis con-
dictioni favoris ratioDe privilegium, quod inter per-
sonales actiones vertitur, tribui placuit.

75 Tryeoxixus libro sexto disputationum Quam-
vis in bonis mariti dos sit, mulieris tamen est, et
merito placuit, ut, si in dotem fundum inaestimatum
dedit, cuius nomine duplae stipulatione cautum
habuit, isque marito evictus sit, statim eam ex stipu-
latione agere posse, porro cuius iuterest non esse ii>
evictum quod in dote fuit, 'quodque ipsa evictionem
pati creditur ob id, quod eum in dotem habere desiit'*-,
huius etiam constante matrimonio, quamvis apud
maritum dominium sit, emolumenti potestatem esse
creditur, cuius etiam1'1 matrimonii onera maritus
sustinet.

76 Idem libro nono disputationum Si pater
mulieris mortis suae causa dotem promiserit, valet :a
promissio: nam et si iri tempus, quo ipse moreretur,
promisisset, obligaretur, sed si convaluerit, cur ei
non remittatur obligati» per condictionem, atque si
stipulanti quivis alius promisisset aut. dotem alienius
nomine1"; nam ut corporis vel pecuniae translatae,
ita obligationis constitutae mortis causa condictio
est. non ubon dicendum est in persona mulieris, si
mulier mortis suae causa dotem promiserit, quia,
nisi matrimonii oneribus serviat, dos nulla est. 20

77 Idem libro decimo disputationum Si mulier
debitori suo, qui sub usuris debebat, nuptura 'dotem
promisisset?21 quod is sibi deberet, post contractas

(16) virum] filium ex alio viro ilfo. contra B: cf. 24, 3, 21)

(17) 'uris tidd. F-i (IS) quaeque Bitdcrdyk contra BJZ
lia) cuius etiam] etiam cum eius Alo. contra 81’ (20) atque
si stipulatui cuivis alii prumisisset aut dotem alius
cuiusvis nomine aut aliud quidvis Afo. contra B. i'

('11) fuit doti dixisset (22) l> Iust. [Grnrte.uiritz)

40

XXIII 3

342

DE 1URE DOTIUM

(4j 22/23 nuptias secuti temporis usuras non esse dotales, quia
illa obligatio tota, tolleretur, perinde ac si solutum
debitum mulieri in dotem ab ea datum esset.

26 78 IDF.M libro undecimo disputationum Cum in

fundo mariti habens mulier usurn fructum dotis causa
eum marito dedit, quamvis ab ea usus fructus de-
cesserit1, maritus tamen non usum fi-uctum habet,
sed suo fundo quasi dominus utitur, consecutus per
dotem pleuara fundi proprietatem, non separatam
usu fructu2, nec est, quod nou utendo maritus amittat,
divortio autem facto constituet iu eodem fundo usum
jo fructum mulieri, quod si in matrimonio decesserit,
uvor , ailtii emolumenti ob dotem habere, videtur
maritus, quia et si uxorem catn non duxisset, fruc-
tuariae morte finitus ustis fructus ad proprietatem
rediret: ideoque nec in funus confert mulieris.

1 Plane si pater filiae nomine, qui3 in fundo generi
usum fructum habebit, dotis constituendae gratia

685, i eum dederit, et in matrimonio mortua fuerit,, habebit

2 ex sua persoua usus fructus petitionem. Quod si
mulier in fundo suo marito usura fructum dotis
causa constituerit, tunc ex mariti persona erit usus
fructus proprie, qui et non utendo ipsius pereat:
quod si acciderit, videamus, an etiam nunc dotata sit
mulier, et si quidem dominium apud mulierem est

6 fundi, ad quem reversus est usus fructus, nihil iam
iu dote habet, quod actione 'dotis’ consequatur ah eo,
cui 'quod non utendo amisit usum fructum’4 imputari
non potest, ex quo ipsa lucrum habet: ideoque in-
dotata erit, quod si alienaverit uxor proprietatem,
quae sine ullo mulieris emolumento plenior facta :
est: adhuc dotata est, quia 'dotis’ actione teneri debet
maritus, qui quando licuit usu fructu uti, amisit eum
non utendo, nam si habere persevera sset usum frac-
to tum ad divortium, commodo mulieris cederet eius
restitutio, quia etsi non protinus ad ipsam transiret,
tamen vel ei pretio vei beneficio sine incommodo5
mulieris ad proprietatem revertetur, si autem usum
fructum maritus non amiserit, morte mulieris non
finitur usus fructus apud maritum, divortio autem
facto primo videamus et in hae et in superiore specie.,
an pro rata temporis eius anni dividantur fructus:

!5 quod probandum est. ipsius autem restitutio ita fiet,
nt habenti mulieri funduin usus fructus cedatur et.
ita cum proprietate0 consolidetur, sed et si non sit
fundi domina, nihilo minus competit 'dotis’ actio, ut
dimittat a se maritus usum fructum: nara vel ex
empto actione, adhuc, ut usum fructum praestet,
mulier tenetur, aut pretium eius consequi sperat,
aut cuivis magis gratiam praestare quam relinquere
apud iuimicum ius ad7 sc trauslatum licere ei civile
20 3 est. Uxor viro usura fructum dotis uoniiue dedit,
manente matrimonio eidem fundum vendidit: quae-
situm est, divortio facto quid dotis’ iudicio reciperare
debeat, dixi referre, quanti fundus venisset: nam
si nudae proprietatis aestimatio facta fuisset, mulier
‘dotis’ iudicio pretium usus fructus reciperare debet,
quid ergo est, si vir ante litem contestatam mortuus
fuisset? heredes eius nihil praestituros: nam etsi
quilibet alius emptor proprietatis exstitisset, heres
26 viri niliil mulieri praestaret scilicet usu fructu reverso
ad proprietatem, ceterum si fundus totus venisset,
quanti debet venire nou8 detracto usufructu, intellegi
4 mulierem dotem manente matrimonio recepisse. Si
fundus communis in dotem datus c.rit et socius egerit
cum marito communi dividundo adiudicatusque fuudns
socio fuerit, in dote e.rit quantitas, qua socius marito
damnatus fuerit aut, si omissa licitatione extraneo
30 addictus ai fundus fuerit, pretii portio, quae distracta9
est, sed ita, ut non vice corporis habeatur nec di-
vortio secuto praesenti die quod in numero est

restituatur, sed 'statuto tempore’ solvi debeat, quod «85, jt
si marito fundus fuerit adiudicat.us, pars utique data
in dotem dotalis manebit: divortio autem facto se-
quetur restitutionem 10, propter quam ad maritum
pervenit, etiam altera portio, scilicet ut recipiat tan-
tum pretii uomine a muliere, quantum dedit ex con-
demnatione socio: nec audiri debebit alteruter eum 686, i
aequitatem recusans, aut mulier in suscipienda 11
parte altera quoque aut vir io restituenda, sed an
constante matrimonio non sola parB dotalis sit, quae
data fuit in dotem, sed etiam altera portio12, videa-
mus. Iulianns de parte tantum dotali loquitur, ct

0 ego dixi in auditorio illam solam dotalem esse. Si
marito dotis nomine stipulanti promisit per errorem s
is qui exceptione tutus erat ne solvat, cogetur ei
solvere et habebit condictionem adversus mulierem
aut patrem, uter eorum delegavit, ob id quod inde-
bitum marito promisit aut solvit,

79 L a heo libro sexto posteriorum a Iavoleno
epitomatorum Avus neptis nomine filio natae genero
dotem dedit et moritur, negat Servius dotetn ad pa-
trem reverti et ego cum Servio sentio, quia non to
potest videri ab eo profecta, quia 13 nihil ex his sui 14

1 habuisset. Pater filiae nomine centum doti ita
'promisit’ ‘cura commodissimum esset,’. Ateins scrip-
sit Servium respondisse, cum primum sine turpitu-
dine et infamia dari possit, deberi.

80 li Iavolejxus libro sexto ex posterioribus La-
beonis Si debitor mulieris dotem sponso promiserit,
posse mulierem ante nuptias a debitore eam pecuniam
petere neque eo nomine postea debitorem viro obii- is
gatum futurum ait Labeo, falsum est, quia ea promis-
sio iri pendenti esset, donec obligatio in ea causa est.

81 ^‘PapixiaKUS libro octavo quaestionum Pater
filiae nomine nummos alienos, quos mutuos acceperat
aut in causam crediti receperat, in dote.m dedit,
consumptis his dos profecticia efficitur.

82 Proculus libro quinto epistularum Cum uxor 20
virum suum quam pecuniam sibi deberet in dotem
filiae communis dare insserit ct10 id fecisse dicatur,
puto animadvertendum esse, utrum eam dotem suo
an uxoris nomine dedit: si suo, nihilo minus uxori
eum debere pecuniam: si uxoris nomine dederit,
ipsum ab uxore liberatum esse.

83 11 Tavolenus libro sexto posteriorum Labeonis

Si debitor mulieris dotem sponso promiserit, non »
posse mulierem ante nuptias a debitore eam pe-
cuniam petere, quia ea promissio in pendenti esset,
donec obligatio in ea causa est.

8-1 Labeo libro sexto pithanon a Paulo epito-
matorum Si de dote, promissa agitur, non oportet
in quaDtum facere potest condemnari eum qui pro-
misit. Paulus: iramo quod ad extraneum attinet,
semper hoc verum est. ceterura si manente adfinitate
dotem promissam gener a socero petit, utique in 30
quantum facere potest socer condemnabitur, si
dirempto matrimonio petitur, cx causa et persona
id tribuendum puto: quid enim si socer specie, fu-
turae dotis induxerit generum 18 et cum sciret se
praestare dotem non posse, id egerit, ut. genero 13
insidiaretur?

80 Scaevola libro octavo digestorum Fundum
filiae nomine pater in dotem dederat: huius heTedi 35
filiae ex asse creditoribus urguentibus patris utilius
videtur potius fundum qui dotalis est distrahere,
quod minus fructuosus sit, et alios hereditarios ube-
riore reditu retinere: maritus consentit20, si nulla iD 68": 1
ea re captio sit futura, quaero, an ea pars dotis,
quae in hoc fundo est, mulieri manente matrimonio
recte solvatur, respondit, si pretium creditori solvatur,
recte solutura.

()) discesserit Eal. (2) separatim usum fructum Mo.
contra BS (3) qui] ubi Mo. (4) Iust. (Mo.)

(6) sic F cum BS, tamen vel pretio vel beneficio nou
aine commodo Mo. (6) proprietatem F (7) a dett.
(S) non B, otn. F (3) distracta] ei redacta Mo.

! (td) eius partis ins. Mo (11) suspicienda F (!2l portea F
I (13) qui tial. (14) nihil ex his sui] collato Celsi loco
37, 6, 6 de filio exheredato cogitavit Lenel (15) 1 B3 h. t.
(15*) iunge 46, 3, 94 S 2 (16) is ins. Mo. (17) - - l ■ so b *■

1 (is) genero F 1 (19) generi F 1 (20) consensit #’*

DE PACTIS DOTALIBUS

XXIII 4

343

687,4 IV1

E DE PACTIS DOTALIBUS.

1 Iavolekzis libro quarto ex Cassio Pacisci post
1 nuptias, etiamsi nihil ante convenerit., licet. . racta ,
quae de reddenda dote fiunt, inter omnes nen opor-
tet, qui repetere dotem et a quibus repeti potest, ne
ei, qui non interfuit, apud arbitrum cognoscentem
pactum noo prosit. , „• '

io 2 -Ulpianus libro nono decimo ad Sabinum oi |
cuiiveuerit, ut, quoquo modo dissolutum sit matri- .
inouium, liberis intervenientibus dos apud virum re- |
maneret, Papinianus Iuniano praetori respondit morte ■
mariti finito matrimonio neque convenisse videri dotem
remanere, et, si convenisset, non esse servandum
paetum contra dotem, 'cum mariti mortalitas inter- :

venite3. .

is 3 Paulus libro tertio ad Sabinum Pacta con-
venta, quae in divortii tempus collata sunt, non facto
divortio locum non habent.

4 Ulpianus libro trigesimo primo ad Sabinum
Si convenerit, ut fructus' in dotem converteretur, an
valeat conventio? et Marcellus ait libro octavo4 diges-
torum conventionem non valere: prope enim indo-
tatam mulierem lioc pacto fieri, sed ita distinguit,

20 ut, si quidem fundum in dotem dederit mulier ita,
ut maritus fructus redderet, noD esse ratum pactum:
jdemque esse et si usum Luctum in dotem hoc pacto
dedit, quod si convenisset de fructibus reddendis,
hoc est ut in dote essent fructus quosquos perce-
pisset, et fundus vel usus fructus in hoc traditus
est, non ut fundus vel fructus fieret dotalis, sed ut
fructus perciperet dotis futuros, cogendum 'de dote’
as actione fructus reddere, erunt igitur in dote fructus
et fruetur iste usuris, quae ex fructibus collectis et
in sortem redactis percipi possunt, ego utrubique
arbitror iuteressc, qua contemplatione dos sit data,
ut, si ob hoc ei maiorem dotem mulier dedit, quia
iructus volebat esse dotis, contento marito ea pe-
cunia quae ex usuris redituum colligitur, posse dici
conventionem valere: nec enim videtur sterilis esse I

dos. finge quadragena annua esse reditus apud eum,
«0 qui non acciperet in dotem, nisi hoc convenisset,
plus trecentum: uti6 boni consuleret tam uberem
dotem consecutus, et quid dicimus, si pactum tale
intervenit, ut maritus fructus in dotem converteret
et mulier se suosqne aleret tuercturve et universa
onera sua expediret? quare non dicas conventionem
valere?

5. Paulus libro septimo ad Sabinum Illud con-
85 venire non potest, ne de moribus agatur vel plus vel
minus ‘exigatur’, ne publica coercitio privata pactione

1 tollatur. Ac 6 ne illa quidem pacta servanda sunt,
ne ob res donatas vel amotas ‘ageretur’, quia altero
pacto ad furandum mulieres invitantur, altero jus

2 civile impugnatur. Et si convenerit, ne ob im-
pensas necessarias 'ageretur', pactum non est servan-
cum, qum tales impensae, dotem ipso iure minuunt.

es», i b Ulpianus libro quarto ad edictum Pomponius
ait mantum nou posse pacisci, ut dolum solummodo
Ifnt. e11 Pistet, videlicet propter utilitatem

eius nomon pads.d Possit> M «t periculo

•, , ,en dcbitonB qui ei dotem promisit: nam et

6 et ner cnorl™110 rm,Jler's> pacisci cum posse probat,
el,'S a" t'™"1” mulieris

decimo ad Sabinum

conventnm 1 T™ datUr’ °Ptimum Pactum
initin rintis “^T01!11” generum facere, quamquam
initio aotis dandae legem quam velit etiam citra per-

sonam mulieris is qui dat dicere possit, si vero post 688, »
datam pacisci velit, utrinsque persona in paciscendo
necessaria est, quoniam iain adquisita mulieri dos io
tum esset, quo casu si solus pater paetus esset sine,
filia, sive solus agat sive adiuncta filiae persona, ei
soli nocebit et proderit pactum conventum, nec, si
sola filia aget, neque proderit neque nocebit ei., si
vero filia sola pacta fuerit, quo pacto melior condicio
patris fiet, proderit et patri, quoniam per filiam, patri
adquiri potest, per patrem filiae non potest, si vero
sic pacta sit filia, ut noceat, ipsi quandoque filiae
agenti nocebit pactum, patri vero nullo modo nocebit, is
nisi adieeta quoque filiae persona experiatur, “dicen-
dum est paciscendo filiam patri--' condicionem dete-
riorem facere non posse eo casu, quo mortua ea in
matrimonio dos ad patrem reversura est0.

8 Paulus libro septimo ad Sabinum Quotiens
patre furente vel ab hostibus capto filius familias
ducit uxorem filiaque familias nubit, necessario etiam
pactio cum ipsis dumtaxat dotis nomine fieri poterit. 20

S) Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum Si
ita conveniat, ut, si. vivo socero mortua sit filia, ipsi
socero, si mortuo, filio eius, si filio quoque, defuncto
totum 10 suo heredi reddatur, benigna interpretatione
potest defendi utilem stipulationem esse..

10 Idem libro vicesimo sexto ad Sabinum Avus
pactus est, cum dotem pro nepote suscepisset’1, ne 26
a se neve a filio dos peteretur, ab alio vero quam
filio herede ut dos peteretur, exceptione conventionis
filius tuendus erit, quippe heredi nostro cavere con-
cessum est, nec quicquam obstat, quominus certae
personae, si heres erit sibi, caveri possit, quod non
idem et in ceteris heredibus cavetur: et ita Celsus
scribit la.

1 1 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
Cum pater dotem pollicitus fuerit et paciscatur, ne. ac
se vivo petatur neve constante matrimonio dos peta-
tur, ita pactum interpretandum divus Severus con-
stituit, quasi adiecturn esset se vivo: hoc enim ita
accipiendum esse contemplatione paternae pietatis

et contrahentium voluntatis, ut posterior quoque
pars conventionis ad vitam patris relata videatur, ne
diversa sententia fructum dot.is ab oneribus matri-
monii separet quodque indignissimum est, inducat ut
non habuisse dotem existimetur, quo rescripto hoc 3»
effectum est, ut, si quidem vivo patre decesserit filia
aut sine culpa sua divorterit, omnimodo dos peti non
possit, constante autem matrimonio mortuo patre peti
possit.

12 Paijlus libro trigesimo quinto ad edictum Si
pater dotem dederit et pactus sit, ut mortua in
matrimonio filia dos apud virum remaneret, puto
pacturo servandum, etiamsi liberi non interveniant. 40

1 Ex pactis conventis, quae ante nuptias vel post
nuptias interponi solent, alia ad voluntatem pertinent,

"ut mulier dote promissa se alat et donec nupta sit 689, 1
dos ab ea non petatur, aut certam summam viro
praestet, et ab eo alatur14, et his similia: alia ad
ius pertinent, vcluti quando dos petatur, quemad-
modum reddatur, in quibus non seraper voluntas
contrahentium servatur, ceterum si convenerit, ne

2 omnino dos petatur, indotata erit mulier. Si mulier
pacta sit, ne amplius quam pars dimidia dotis a se s
petatur et poenam stipulata sit, Mela ait alterutro
C-am contentam esse oportere: vel exceptione paeti
ct acceptam facere poenae obligationem, vel si ex

6 stipulatu agat, denegandam ei exceptionem. Si
fundo aestimato in dotem dato pacta sit mulier, ut,
quanto pluris venierit, id in dote sit, Mela ait 15 ser-
vandum, cum et ex contrario convenire possit, ut.

(1) Ed. 1. *(,. *17; Sab. 2...E. 7...*13, 14. ..16. *18 '19 26 *S- ■

- f^-,29 * - ct. Coi. s, i*

tilutinne Mn 3 I mT j I U) septimo Lenti
(i), utique Mo <6) illud convenire... tollatur ac dd.

fft k 1 1 (S) lta<JUe int' Mo- W i^ge

18, 6, 1 (10) totum] tum Mo. (1]) ,,, F 'um %.

pro nepte sua dixisset Cuiacius e allato Celso [net. 12)
(12) 2, 14, 33 (13) velut ins. Mo. (14) ut mulier

dote promissa se alat aut certam summam viro prae-
stet et ab eo aiatur et donec nupta sit dos ab ea non
petatur scc. B scr. (15) id ins

40*

xxiir 4

344

DE PACTIS

680, o 4 si minoris venierit, ipsa debeat. Si pacta sit
io mulier, ut, sive pluris sive minoris fundus aestimatus
venierit, pretium quanto res venierit in dote sit, stari
e.o paeto oportet: sed si culpa mariti minoris venierit,
et id ipsum mulierem consequi.

13 Julianus libro septimo decimo digestorum
Item si non venierit, aestimatio praestari debebit,

14 Paulus libro trigesimo quinio ad edictum
ir, De die reddendae dutis huc iuris est, ut liceat

pacisci, qua die reddatur, dura ne mulieris deterior
condicio fiet,

15 Gajus libro undecimo ad edictum provinciale
id est, ut citeriore die reddatur:

16 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum ut .
autem longiore dic solvatur dos, convenire non potest,
non magis quam ne omnino reddatur.

17 Puoculus libro undecimo epistularum Atili-
2« e.inus Proculo suo salutem. Cum inter virum et

uxorem pactum conventum ante nuptias factum sit,
ut quibus diebus dos data esset, isdem divortio facto
redderetur, post quinquennium quam nuptiae factae
sunt uxor viro dotem dedit: divortio facto quaero,
utrum quinquennii dic vir uxori dotem redderet an
‘statuto legibus tempore’1. Proculus respondit: qtiod
ad diem reddendae dotis attinet, pacto existimo me- ,
liorem condicionem mulieris fieri posse, deteriorem 1
2fi non posse: itaque si cautum est, ut propiore tem-
pore, ‘quam legibus constitutum est’1, reddatur, stari
eo debere, si ut longiore, nec2 valere id pactura con- '
ventum, cuius3 sententiae conveniens est dicere, si =
pastu convento cautum est, ut quanto serius4 quae-
que et5 post nuptias data fuerit, tanto post divor-
tium reddatur, si propiore, quam in reddenda dote
‘constitutum est>!. data sit, valere pactum conventum,
si longiore, non valere.

sa 18® Julianus libro octavo decimo digestorum
Licet manente matrimonio non possit inter virum et ,
uxorem conveniri, ut longiore dos reddatur, post di-
vortium tamen si justa causa conventionis fuerit,
custodiri id pactum debet.

10® Alfenus libro tertio digestorum a Paulo
epitomatorum Aliud est, si pater pro filia dotem
promisit, ut annua bima trima quadrima quinto anno
3i dos a se redderetur, et convenit, ut isdem diebus dos
soluto matrimonio redderetur: hoc enim pactum ita |
valet, si patri filia heres exstitisset et interveniente
ea pactum conventum fuerit.

390,1 20 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum l

7 Ob res quoque douatas vel amotas vel impensas
factas tunc facta pactio valebit, ‘id est post divor-
1 tiund6. Si extraneus dc suo daturus sit dotem, '
quidquid vult pacisci et ignorante muliere, sicut et
stipulari potest: legem enim suae rei dicit: postquam .
s 2 vero dederit, pacisci consentiente muliere debet. Si '
convenerit, ne a muliere nove a patre dos petatur,
heres non habebit exceptionem, sed si convenerit,
ne manente matrimonio vivo patre petatur, mortuo
patre statim exigitur, ct, si non petierit maritus, tene-
bitur huius culpae nomine, si dos exigi potuerit: i
nisi forte ante diremptum sit matrimonium, quatn
facultatem petendi haberet.

2 1 Julianus libro septimo decimo digestorum Si
io mulier dotis c-ausa promiserit certam summam et pro

eaa mancipia id dotem dederit ea condicione, ut
periculo eius essent et si quid ex his natum esset
ad eam pertineat, stari paeto convento oportebit:
nara constat posse inter uxorem et virum conveniri,
ut dos, quae in pecunia numerata esset, permutare-
tur et transferatur in corpora, cum mulieri prodest,

22 Jdf.U libro secundo ad Urseium Ferocem
is Quidam fundum dotis causa ab uxore sua acceperat

intorque eos convenerat, ut mercedes eius fundi vir

uxori annui nomine daret: deinde cura fuuchnn vir 690, m
matri mulieris certa, pensione colendum locaverat ea-
que, cum mercedes eius fundi deberet, decesserat et
filiam suam solara heredem reliquerat^ et divortium
factum erat: vir deinde petebat a muliere mercedes,
quas mater debuerat, placuit exceptionem mulieri
dari non debere ‘ac si inter se et virum non con-
venisset, ut hae. mercedes sibi alimentorum nomine as
hiarentur', cum futurum sit, ut quodammodo donatio-
nes inter virum et uxorem confirmentur: nam quod
annui nomine datur, species est donationis.

23 Africanus libro septimo quaestionum Pater
cum filiae suae nomine dotem daret, paetus est, ut
mortua 10 filia um: pluribusve liberis superstitibus de-
ducta parte tertia reliqua dos sibi aut post mortem 26
suam illi aut illi filiis quos in potestate habebat red-
datur: deinde, haec ita fieri stipulatus est: post mor-
tem eius mulier in matrimonio decesserat" relictis
filiis: quaesitum est, an ex stipulatione duas partes
illi petere possint, respondi posse: etenim vim eius
stipulationis hanc esse, ut, si in matrimonio mortua
esset, dos patri 12 redderetur, et perinde habendum,
ac si talis stipulatio interposita fuisset: ‘si navis ex
‘Asia venerit, mihi aut post mortem meam Lucio an
‘Titio dari spondes’? nara et si post mortem stipu-
latoris navis venisset, heredi deberi.

24 Florentinus libro tertio institutionum Si
inter virum et uxorem paetum est, ut cerla pars
dotis vel tota ob unum vel plures liberos intervenien-
tes retineatur la, etiam eorum liberorum nomine, qui
ante nati sunt, quam dos daretur aut amplietur, con-
ventio rata est: nam sufficit eos ex eo matrimonio 35
nasci, in quo 11 dos data est,.

25 Ulpianus libro primo responsorum Quod de,
reddenda dote, si data fuisset, mortua in matrimonio
filia couvenit, idem de non petenda quoque, videri
convenisse ac patrem pacti conventi exceptionem
nanctum ad heredem suum transmisisse..

26 Papinianus libro quarto responsurum Inter
socerum et generum convenit, ut, si filia mortua ts
superstitem anniculum filium habuisset., dos ad virum
pertineret: quod si vivente matre filius obisset, vir 691, i
dotis portionem uxore in matrimonio defuncta reti-
neret. mulier naufragio eum anniculo filio periit,
quia verisimile videbatur ante matrem infantem pe-

1 risse, virum partem dotis retinere placuit. Vir
dotem, quam ex pacto filiae nomine retinere potuit,
si lapsus errore non retinuit, filiam, quae patris 15
sola, matri pro parte heres exstiterit, apud arbitrum 5
divisionis non improbe dotis perperam a patre solutae

2 praeceptionem desiderare constitit. Cum inter
patrem et generum convenit, ut in matrimonio sine
liberis defuncta filia dos patri restituatur, id actum
inter contrahentes intellegi debet, ut liberis super-
stitibus filia defuncta dos retineatur, nec separabi-
tur portio dutis additamenti causa data, si postea

3 nihil aliud conveniat. “Convenit, ut mulier viri
sumptibus, quoquo iret, veheretur, atque ideo mulier i»
pactum ad17 litteras viri secuta provinciam, in _ qua
centurio merebat, petit, non servata fide conventionis
licet directa actio nulla competit, utilis tamen in

4 factum danda est. Fiiia cum pro se dotem pro-
mitteret, pepigit, ut, si in matrimonio sine liberis
decessisset, matri suae dos solvatur, pacto filiae,
nulla matri quaeritur actio: si tamen heres puellae
matri pecuniam dotis solverit, viro contra placita n

5 petenti dotem obstabit exceptio. Pater, si filia
nupta mortem obisset, dotem dari stipulatus est:
constante matrimonio capitali crimine damnatus est.
divortio secuto vel morte viri soluto matrimonio stipu-
lationis condicio deficit: quod si mulier in matri-
monio decesserit, ex stipulato fisco dotis actio quae-

(1) <> lust, (Cuiacius) (2) nec] non Er. (3} eui

dett. (4) servius F (6) ct] res Mo. (r.) ordinem

i 18 19 futurior B, invertit- Mo. (7) ob mores

et culpam sec, B ins. Mo, (8) lust, tMol.')

(9) pecunia in*. F2 (10) in matrimonio 111.1. Mo,

(ll) decesserit F (12) patri] pro parte Mo. (13) re-
tineantur F (14) quod Kr. (15) patri dett.

(16) = 24, 1, 21 pr. (Utp.) (17) ac se.c. BX se*.

DOTALIBUS

XXIII 4. 5

345

i 8/ia rereiuv: post verum autem divortium renovatis nup-
tiis non committitur fisco stipulatio, licet defuncta
20 sit in matrimonio filia, quoniam ad primas nuptias
pertinet. _. ... .

27 Idem libro primo definitionum oi _ noeris
sublatis reversa post iurgium per dissimulationem
mulier voluti venali eoncordio ne dotata sit conveniat,
conventio secundum ordinem rei gestae moribus im-
probanda2 est3. . .

9g Paulus libro qmnto quaestionum Quaeris, hi
25 pacta sit mulier vel ‘ante nuptias vel post nuptias,
ut ex fundi fructibus quem dedit m dotem creditor
mulieri" dimittatur, an valeat paetum? dico, si ante
nuptias id convenerit, valere pactum eoque modo
minorem dotem constitutam: post nuptias vero cum
onera matrimonii fructus relevaturi sunt, iam de suo
maritus paciscitur ut dimittat creditorem, et erit mera
donatio.

29 Scaevola libro secundo responsorum Uum
r, maritus, qui aestimata praedia in dotem acceperat,

manente matrimonio paetus est circumscribendae
mulieris gratia, ut praedia inaestimata essent, ut sine
periculo suo ea deteriora faceret: quaesitum est;, an
secundum priores dotales tabulas praedia aestimata
remanerent et periculum eorum ad maritum pertineret,
respondi non idcirco4 pactum de quo quaereretur
impediri, quod iu matrimonio factum esset, si dete-
riore loco dos non esset: 5 nihilo minus eo pacto
t5 admisso, si deteriora praedia faceret, er. etiam nemine

1 'dotis’ eum actione teneri. Titius mulieris nomiue
dotem dedit et stipulatus est in casum mortis et di-
vortii: divortio secuto non repetita dote Titius de-
cessit: mulier ex voluntate heredis eius redintegravit

$92, i matrimonium : quaesitum est, an ex stipulatu dotem
petere possit, respondi heredem Titii, si consensisset,
ut ea quantitas, quam ex stipulatu consequi potuerat,
dotis reconciliato matrimonio fieret, posse paeti ex-

2 ccptione sumir.overi. Mulier de dote quam dedit
pacta est, ut, si in matrimonio decessisset, fratri eius
redderetur isque in eum casum stipulatus est: mulier

5 decedens quasdam res dotales marito legavit et aliis,
quosdam ex servis dotalibus manumisit, quaesitum
est, an maritus earum6 nomine, quas legavit mulier,
et servorum, quos manumisit, fratri tenetur, respondi
nihil proponi, cur non teneretur, eum et1 iam here-
des .defunctae tam legatariis quam libertatibus ob-
noxii sint.

30 Tbyeoninus libro decimo disputationum Bae-
to bilis Marcellus Baebio Marullo dotis filiae suae no-
mine centena promiserat et convenerat inter eos, ne
ea dos constante matrimonio peteretur8, vel” si post
mortem patris in matrimonio sine liberis filia deces-
sisset, ut dimidia dos apud Marullum remaneret, di-
midia fratri mulieris restitueretur: eaque etiam in
stipulationem deducta erant, mortuo Marcello, filio
et filia superstitibus, dote universa filiae praelegata
Laridius nata filia diverterat et mulier decesserat

15 fratr.e s"° et fu>-1 ex partibus aequis heredibus relictis
apud J ctromum Magnum praetorem Marulliis ab
flf.w? ! IV!#',ie111 tx dotis Promissione universam

cuLsrt^^ rr a con,ccUlTa> fuasi inter duos pla-
tMidot r;ssta,lte 'nortna muliere par-
utirme Vota™'1?”6 apu<1 jnAritllln> magis convenisset 10
b isset « CRSe d0tei?’ f:i fi!i™ fiKamve Jm-

SIS, .PJSSJrK!*» : : i”» <*«**

exceptionem etiam heredi

proneere: sed

" mmsonaqXefune?!aBitl,r’ '“)n qUasi ho,TS mulieris
ex ptrsona defunctae se exceptione pacti tuebitur.

sed ipse erat ille, qui etiam viva muliere, si ab eo 692, 21
dos peteretur, potuisset ea exceptione Marullum, quia
divortium factum erat, summovere. eandemque defen-
sionem etiam post mortem sororis suae retinebat,
itaque placuit eum ab ea petitione absolvi nulla ex
hac sententia facta derogatione fideicommissi peti-
tioni, quam iure hereditario per filiam heres uxoris 25
Muralius in parte dimidia habebat.

31 Scaevola libro tertio quaestionum13 Si inter
virum et uxorem convenit, ut extremi anni matri-
monii fructus nondum percepti mulieris luero fiant,
Jminsmodi pactum valet.

32 I a volenus libro sexto ex posterioribus Labeonis 693, t
Uxor viro fundum aestimatum centum in dotem de-
derat, deinde eum viro pactum conventum fecerat,

ut divortio facto eodem pretio uxori vir fundum
restitueret14: postea volente uxore vir eum fundum
ducentorum vendiderat, et divortium erat factum.

Labeo putat viro potestatem fieri debere, utrum velit 5
ducenta vel fundum reddere, neque ei paetum con-
ventum remitti oportere, idcirco puto hoc Labeonem
respondisse, quoniam voluntate mulieris fundus veniit:

1 alioquin omnimodo fundus «at restituendus. Si
pater filiae nomine certam pecuniam in dotem 'pro-
miserat’ 13 et pactus est, ne invitus eam solveret: nihil
ab eo exigendum puto, quia id, quud pacto con-
vento ue invitus exigeretur convenerit, iu dotis cau-
sam esse non videretur.

y “ i#

I)E FUNDO DOTALI.

1 Paulus lil>ro trigesimo sexto ad edictum Inter-
dum lex Julia de fundo dotali cessat: si ob id, qued
maritus damni iufecti non cavebat, missus sit vicinus
in possessionem dotalis praedii, deinde inssus sit
possidere: Mc enim dominus vicinus fit, quia haec

1 alienatio non est voluntaria. Sed et per univer- is
sitatem 11 transit praedium, secundum quod possibile
est, ad alterum, veluti ad heredem mariti, cum suo
tamen iure, ut alienari non possit.

2 Ulpianus libro quinto de adulteriis Si maritus
fuerit in servitutem redactus, an dominus alienare
hunc fundum non possit? quod puto esse verius,
quare et si ad fiscum perveDcrit, nihilo miniis ven- 2«
ditio fundi impeditur, quamvis fiscus semper idoneus
successor sit ct solvendo.

3 Paulus libro trigesimo sexlo ad edictum Fuji
dus dotali 18 servo legatus ad legem Iui iam pertinet
1 quasi dotalis. Totiens autem non potest alienari
fundus, quotiens mulieri actio 'de dote’ competit aut
omnimodo competitura est.

4 Gajus libro undecimo ad edictum provinciale 25
Lex Iulia, quae de dotali praedio prospexit, ne id
marito liceat obligare aut alienare, plenius inter-
pretanda est, ut etiam de sponso idem iuris sit quod
de marito.

5 Ulpianus libro secundo de omnibus tribunalibus

Iulianus libro sexto decimo digestorum scripsit neque
servitutes fundo debitas posse maritum remittere '®
neque ei alias imponere. ae

6 Idem libro quinto de adulteriis Sed nec liber-
tas servitutis urbano praedio dotali debitae competit,
ne per hoc deterior condicio praedii fiat.

7 _ Iulianus libro sexto decimo digestorum Si
maritus fundum Titii servientem dotali praedio ad-
quisierit, servitus confunditur et hoc eo.su 20 maritus

(0 pro dissipatione 2tf0. (3) jmptohata }

1 (4) id «. F> (5) 8gd K ; e;

ES et V, jV0' (8> (0) i

FB, et Mo. (10) quas, mter quos placuisset ,m
convenissent Mo. (11) CUm

, . ,, ’-UD' convenisset mortua

ma nmomo muliere partem dotis maritum habituri

Tb*z ? ?cpudi° dixi ?"

et £_ »s. Mo. (12) vulgaris] vulgare esse .

(13) quaestionem F (n) praestitueret F (is) dixerat
Lr.ntl

|nq SabA. *2...d. . 9, ti..,i4.*is; Pap. *io. 16. is; Fd. it. —

Bas. 29, 6. — Cf. Cod. 5, 23 (17) uni venalem F

(is) sic dett, cum B, dotalis F (19) sic scc. B, mit-
tere F1, amittere F'1 (20) idem B et B2i: inter-

ciderunt talia fere: quoniam per maritum eius praedii
ius deterius factum est, si fundi Titiani dominus ad-

XXIII 5

346

DE FUNDO DOTALI

694, i litis aestimationem praestabit: quod si maritus sol- I
vendo non erit, utiles actiones adversus Titium mulieri
1 ad restaurandam servitutem dantur. Sed cum
uxor iundum cui praedia viri servitutem debebant Ln
dotem dat, fundus ad maritum pervenit amissa ser- j
vitute et ideo non potest videri per maritum ius ;
fundi deterius factum, quid ergo est? officio 'de dote '
t indicantis’1 continebitur, ut redintegrata servitute |
iubeat fundum mulieri vel heredi eius reddi.

8 Alfkntjs libro tertio digestorum a Paulo epito- .
matorum Vir in fundo dotali uxoris rogatu olivetum
succiderat ad hoc, ut2 novellum reponeret: postea |
vir mortuus erat et uxori dotem relegaverat, ligna, |
quae ex oliveto excisa essent, oportere mulieri reddi ■
respondit.

io 9 Africanus libro octavo quaestionum Si marito
debitori fundi id quod debet- doti mulier 'promiserit’,

1 dotalem fundum effici. Quod si ei ‘promittat’, qui
fundum aut decem debuit, in arbitrio esse mariti,

2 quid in dote sit. Quod si Stichum aut fundum
debuit maritus et quod debet, doti ei "promissum’ sit, :

3 Sticho mortuo fundum iu dotem esse. His con-
sequens esse ait, ut, si Cornelianum aut Sempronia-

is r.ura fundum debenti id quod debet doti 'promissum’
sil., utrum eorum dotalem esse malit3, plane utrum
velit, alienaturum: alterum alienari4 non posse, si
tamen alienum5 rursus redimat, adhuc in eius po-
testate est, an eum, quem retinuisset, alienari4
velit.

10 Paulus libro quinto quaestionum Erit ergo
potestas legis ambulatoria6, quia dotalis7 fuit ob-
ligatio. numquid ergo etiam illo nondum redempto

20 alterum quoque alienare possit, quia potest alterum
redimere? an hoc non debet recipi, ut nullus iu dote
sit? certe ex post facto videbitur recto alienatus illo I
postea redempto.

1 1 Africanus libro octavo quaestionum Quod si
fundus iD dotem aestimatus datus sit, ut electio esset,
mulieris, negavit alienari fundum posse: quod si ar-
bitrio mariti sit, contra esse.

25 12 Papinianus libro primo de adulteriis Etiam

si* dirempto matrimonio dotale praedium esse in :
1 tellegitur. Soceri voluntas in distrahendo3 dotali i
praedio nulla est.

13 Ulpianus libro quinto de adulteriis Dotale
praedium accipere debemus tam urbanum quam
rusticum 10: ad omne enim aedificium lex Iulia per-

1 tinebit. Praedii appellatione etiam pars contine-
tur. proinde sive totum praedium iu dotem sit da-
ta tum sive pars praedii, alienari non poterit: et hoc

2 iure utimur. Dotale praedium sic accipimus, cum
dominium marito quaesitum est, ut tunc demum

3 alienatio prohibeatur. Heredi quoque mulieris
idem auxilium praestabitur, quod mulieri praestabatur,

4 Si uxore herede, instituta fundus dotalis fuerit
legatus, si quidem deductis legatis mulier quantitatem

«95, i dotis in hereditatem 11 habitura est, valet legatum, si

minue, an non valeat, quaeritur. Scaevola, et si non 695, ,
totus, sed vel aliqua pars ex eo vindicari possit, 15 si
modo aliqua pars ad dotem supplendam desit, id
dumtaxat ex eo remanere apud mulierem ait, quod
quantitati dotis deest.

14 Paulus libro tertio de adulteriis Si nuptura
Titio voluntate eius fundum dotis_ nomine Maevio 5
tradit, dos eius condicionis erit, cuius esset, si ipsi

1 Titio Iundum tradidisset. Si mulieris nomine
quis fluidum in dotem dederit, dotalis fundus erit:
propter uxorem enim videtur is fundus ad maritum

2 pervenisse. Si fundum alienum mulieri _ debeat
maritus eurnque mulier ei dotis nomine promiserit13,
in pendenti erit et- Luuc fiet dotalis, cum ad eum

3 pervenerit. Si fundum legatura sibi dotis causa
mulier repudiaverit vel etiam substituto viro omiserit ia
hereditatem vel legatum, erit fundus dotalis.

15 Papinianus libro tertio responsorum Dotale
praedium, cuius vir possessionem retinuit post litteras
ad uxorem emissas, quibus dotis non fore praedium
declaravit, in matrimonio defuncta muliere virum
retinere, placuit, quia mulier actionem ex paeto non
habuit.

16 'Tr YFONINUS libro undecimo disputationum Si 16
fundum, quem Titius possidebat bona fide14 longi
temporis possessione poterat sibi quaerere’, mulier ut
suum marito dedit14* in dotem eumque petere negle-
xerit vir, cum id facere posset, rem periculi 'sui
fecit: nam licet lex Iulia, quae vetat fundum dotalem
alienari, pertineat etiam ad hujusmodi adquisitionem,
non tamen interpellat 14 'eam possessionem, quae per
longum tempus fit’, si ante, quam constitueretur do- se
talis fundus, iam coeperat, plane, si paucissimi dies
ad perficiendam 'longi temporis possessionem’ super-
fuerunt,, nihil erit, quod imputabitur marito.

17 Marcianus 16 libro septimo digestorum Fun-
dum dotalem maritus vendidit et tradidit: si in matri-
monio mulier decesserit et dos lucro mariti cessit,
fundus emptori avelli uon potest.

18 Iayolenus libro sexto ex posteriordnis La- 25
beonis Vir in fuudo dotali lapidicinas marmoreas
aperuerat: divortio facto quaeritur, marmor quod
caesum neque exportatum esset cuius esset et im-
pensam in lapidicinas factam mulier an vir praestare,
deberet. Labeo marmor viri esse ait: ceterum viro
negat quidquam praestandum esse a muliere, quia
nec necessaria ea impensa esset et hinuus deterior
esset factus, ego non tantum necessarias, sed etiam 3»
utiles impensas praestandas a muliere existimo nec
puto fundum deteriorem esse, si tales sunt lapidieinae,

1 in quibus lapis creseere possit. Si per mulierem
mora fieret, quo minus aestimationem partis fundi
viro solveret et fundum reciperet, cum hoc. pactum
erat: fructus interim perceptos ad virum pertinere
ait Labeo, puto potius pro portione fructus virum
habiturum, reliquos mulieri restituturum: quo iure
utimur.

hnc est, cum dos restituitur, obligatus erit, ut ei ser-
vitutem denuo imponi patiatur. si interim fundum
rursus vendiderit eidem Titio, hoc casu (Mo.)

(1) arbitri rei uxoriae Lene' (2) ad hoc ut dett.,

hoc F (3) utrum eorum malit, dotalem esse Waechtler
(4) alienare edd. (5) alienatum edd. (6) ambulatoriae F

(7) quia dotis talis Cinnaus (S) si dei. Mo. (0) distra-
hendi F (io) rusticorum F (11) hereditate Hat.
(121 quaeritur, et si non totus, sed vel aliqua pars ex eo
vind: cari possit. Scaevola Mo. (13) doti dixerit Paulus *
(A>.) (14) et ins. Tlnl. (14*) marito mancipio dedit

Tryph. (15) interpellant F (16) ifarcellus Hal.

de donationibus

xxiy i

347

LIBER YICESIMUS QUARTUS.

p

DE DONATIONIBUS INTER ET UXOREM.

1 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum
s Moribus apud nos receptum est, ne inter virum et

uxorem donationes valerent, hoc autem receptam est,
ne mutuo 1 amore invicem spoliarentur donationibus
uon temperantes, sed profusa erga se facilitate:

2 Paulus libro septimo ad Sabinum ne cesset5
eis^ studium liberos potius educendi. Sestus Caecilius
ct illam causam adiciebat, quia saepe futurum esset,
ut discuterentur matrimonia, si non donaret is qui
posset, atque ea ratione eventurum, ut venalicia

so essent matrimonia,

3 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum
Haec ratio et oratione imperatoris nostri Antonini
Augusti electa est: nam ita ait: ‘Maiores nostri
‘inter virum et uxorem donationes prohibuerunt,
'amorem honestum solis animis aestimantes, famae
‘etiam coniunctorum consulentes, ne concordia pretio

is ‘conciliari viderentur neve melior in paupertatem in-

1 ‘cideret, deterior ditior fieret.’ Videamus, inter
quos sunt prohibitae donationes, et quidem si matri-
monium moribus legibnsqiie nostris constat, donatio
non valebit, sed si aliquod impedimentum intervenia^
ne sit omnino matrimonium, donatio valebit: ergo si ‘
senatoris filia libertino contra senatus consultum
nupserit, vel provincialis mulier ei, qui provinciam
regit vel qui* ibi meret, contra mandata, valebit do-

10 natio, quia nuptiae non sunt, sed fas non est eas
donationes ratas esse, ne melior sit condicio eorum,
qui deliquerunt, divus tamen Severus in liberta Pontii
Paulini senatoris contra statuit, quia non erat af-

2 fectione uxoris habita, sed magis concubinae. Qui
in eiusdem potestate sunt, 'prohibentur sibi donare,
'ut puta frater mariti, qui est in soceri potestate16.

3 Verbum potestatis non solum ad liberos trahimus,
verum etiam ad servos: nam magis est, ut hi quo-

■25 que, qui aliquo iure subiecti sunt marito, donare non

4 possint. Secundum haec si mater filio, qui in
patris potestate esset6, donet, nullius momenti erit
donatio, quia patri quaeritur: sed si in castra eunti
filio dedit, videtur valere, quia filio quaeritur et est
castrensis peculii, quare et si filius vel privignus vel
quivis alius potestati’ mariti subiectus de castrensi

597,1 t> suo peculio donavit, non erit irrita doDatio. Pro-
hibetur igitur et uxori et nurui donare etiam is, qui
est in soceri potestate, si modo maritus sit in patris
6 potestate. Ab uxoris niirusve parte prohibitum
est donari viro vel_ genero, sed et his, qui sunt in
eorum potestate si fuerit donatum, vel in quorum
sunt potestate, non valebit donatio, si modo vir et
socer m eiusdem eunt potestate vel vir in soceri:

ceterum si in alia familia est maritas, neque socero 697,
neque ei qui* est iu eius potestate neque ei in cuius

7 est donatione interdictum est8. Socrui a nuru vel
contra donari non est prohibitum, quia hic ius po-

8 testatis non vertitur. Si servus mens, cuius USUB
fructus alienus est, donet10 uxori meae ex eo peculio,
quod ad me non pertinebat, vel humo liber bona
fide mihi serviens, an valeat donatio, quaeritur, et

in libera quidem persona utcumque admitti potest ia
donatio: ceterae enim personae alienationem peculii

9 ut donent non habent. Non tantum autem per
se maritus et uxor ceteraeque personae dare11 non

10 possunt sed nec per interpositam personam '2. Scien-
dum autem est ita interdictam inter virum e.t uxorem
donationem, ut ipso iure nihil valeat quod actum
est: proinde si corpus sit quod donatur, nec traditio
quicquam valet, et si stipulanti promissum sit vel
accepto latura, nihil valet: ipso enim iure quae inter 15
virum et uxorem donationis causa geruntur, nullius

11 momenti sunt. Si quis igitur nummos uxori de-
derit, non fieri eius apparet, quia nihil corporis eius

12 fieri palam est. Sed si debitorem suum ei sol-
vere iusscrit, hia quaeritur, an nummi fiant eius de-
bitorque liberetur, et Celsus libro quinto decimo
digestorum scribit videndum esse, ne dici possit et
debitorem liberatum et nummos factos mariti, non
uxoris: nam et si donatio iure civili non impediretur, <o
eum rei gestae ordinem futium m, ut pecunia ad te a
debitore tuo, deinde a te ad mulierem perveniret.:
nara celeritate coniungcndanun inter se actionum
unam actionem occultari, ceterum debitorem creditori
dare, creditorem uxori, nec novum aut mirum esse,
quod per alium accipias, te accipere: nam et si is,
qui creditoris tui se, procuratorem esse simulaverit,

a debitore tuo iubente te pecuniam acceperit, et furti 2£
actionem te habere, constat, et ipsam pecuniam tuam

13 esse. Huic sententiae consequens est, quod
Iulianus libro septimo decimo digestorum scripsit
si donaturum mihi iussero uxori meae naxe- ait enim
Iulianus 15 nullius esse momenti, perinde enim haben-
dum. atque si ego acceptam et rem meam factam 14
uxori meae dedissem: quae sententia vera est.

4 Iuli anus libro septimo decimo digestorum Idem- 698,
que est et si mortis causa traditurum mihi iusserim
uxori tradere, nec referre, convaluerit donator an
mortuus sit. neque existimandum est, si dixerimus
valere donationem, non fieri tne pauperiorem, quia
sive convaluerit donator, condictione tenebor, sive
mortuus fuerit, rem, quam habiturus eram, m bonis 5
meis desinam propter donationem habere.

5 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum
Si sponsus sponsae donaturus tradiderit Titio, ut is
sponsae daret, deinde Titius tradiderit post nuptias

, Sai' l- *«■ *B. 9. *10...1.1. in. 19. a. *2

23. 21. 26 25. 29. 30... 10. *42...44. »01. *C4 ; Ed. «14. *1S »2

Has. JO 1. bf. Cod. 5, t6 (2) mutuato F (3) n<
aJmiiL-‘’u U> provinciam regit v

V»f°' B V 8~’ °m ’ F {*)<y Just ' 1 (Lent

(6 F (7) potestate F (5) que F (8) M
§5 1 6 pessime contusas a compilatoribus ct ad hui

Ure ordinem revocandas esse putavit: (5 1) Vide
mue, inter quos sunt prohibitae donationes, et quide
m vir vel socer donat uxori vel genero nuruive si

rr rr nurusve V,ro vd ,ocxr°> « matrimonia
moribus legibusque nostris constat, donatio non val

. sed «... aed magia concubinae. (§ c) Sed et h

vel ab his qui sunt in eorum potestate si fuerit dona-
tum, vel in quorum sunt potestate, non valebit donatio,
si modo vir et socer in eiusdem 3unt potestate vel vir
in soceri: ceterum si in alia familia est maritus, ueque
aocero neque ei qui est in ei 113 potestate neque ei in
■ cuius est donatione interdictum est. ($2) Item qui in
eiusdem potestate sunt, in cuius potestate maritus est
vel uxor , prohibentur donare iisve donari, ut puta frater
mariti, qui est tn soceri potestate. ($ 3) Verbum po-
testatis... donare non possint. ($ 4) Secundum haec...

« non erit irrita donatio (10) donec F (Jl) donare
dei*. (12) sed n. p. i. personam P* cum B, om. F
| (13) scripsit: ait enim Iulianus, Bi donaturum m, i. uxori
I meae dare A>. (H) et meam factam rem Mo.

XXIV 1 348 DE DONATIONIBUS

698, i/8 secutas: si quidem eum interposuerit maritus, dona- diario autem mariti mulieri prodest, si vel substituta 099,8

tioncm non valere, quae post contractas nuptias per- U sit mulier vel etiam ab intestato heros futura. Si-
licia tur: si vero mulier eum interposuerit, iamdudum mili modo et si legatum repudiet, placet nobis valere

io perfectam donationem, hoc est ante nuptias, atque donationem, si mulier substituta sit in legato vel m

ideo quamvis contractis nuptiis Titius tradiderit, 15 etiam si proponas eam heredem insl itutam. Si

1 donationem valere. Si maritus duos reos habeat quis rogatus sit praecepta cerl-a quantitate uxori1

Titium et mulierem et mulieri accepto tulerit, donationis suae heredidatem restituere et is sine deductione

causa, neuter liberatur, quia acceptilatio non valet: restituerit, Celsus libro decimo digestorum scripsit

et haec Julianus libro septimo decimo digestorum magis pleniore officio fidei praestandae functum

scribit, plane si mihi proponas Titio accepto latum, maritum quam donasse6 videri: et rectam rationem
ipse quidem liberabitur, mulier vero manebit obligata. huic sententiae Oelsvts adiee.it, quod plerique magis

‘2 Generaliter tenendum est, quod inter ipsos aut fidem exsolvunt in hunc easiun quam donant nec: de. i&

is qui ad eos pertinent aut per interpositas personas suo putant proficisci, quod de alieno plenius restituunt
donationis causa agatur, nou valere: quod si alia- voluntatem defuncti secuti : nec immerito saepe cre-
ram extrinsecus rerum personarum ve causa ccm- dimus aliquid defunctum voluisse et tamen non ro-

inixta sit, si separari non potest, nec donationem gasse. quae sententia habet rationem magis in eo,

impediri, si separari possit, cetera valere, id quod qui non erat deducta quarta rogatus restituere et

3 donatum sit non valere. Si debitor viri pecuniam tamen7 integram fidem praestitit omisso senatus con-

4 iussu mariti uxori promiserit, nihil agitur. Si sulci commodo: hic enim vere fidem exsolvit volun-

uxor viri creditori donationis causa promiserit et tatem testatoris obsecutus*, hoc ita, si non per er-

fideiussorem dederit, neque virum liberari neque rorem calculi fecit: ceterum indebiti fideicommissi 20

211 mulierem obligari vel fidejussorem eius lultanus ait, 16 esse repetitionem nulla dubitatio est. Cum igitur

5 perindeqne haberi ac si nihil promisisset. Circa nihil de bonis erogatur, recte dicitur valere dou.v

venditionem quoque Iuiiauus quidem minoris factam tioncm. ubicumque igitur non deminuit de facultati-

venditionem nullius esse momenti ait: Meratius autem bus suis qui donavit, valet9, vel, etiamsi deminuat,

(cuiusopiuionemPomponiusuon improbat) venditionem locupletior tamen uon fit qui accepit, donatio valet,

donationis causa inter virum et uxorem factam nullius ' 17 Marcellus libro septimo digestorum quaerit, ei
esse momenti, si modo, cum animum maritus ven- mulier acceptam a marito pecuniam in sportulas pro

dendi non haberet, idcirco venditionem commentus cognato suo ordini erogaverit, au donatio valeat? et

'Jt sit', ut donaret: enimvero si, cum aniinuin vendendi ait valere nec videri locupletiorem mulierem factam, 'jf.

haberet, ex pretio ei remisit, venditionem quidem quamvis mutuam pecuniam esset acceptura et pro

valere, remissionem auGm hactenus non valere, qua- IS adfiae erogatura. In donationibus autem iure

tenus facta est locupletior: itaque si res quindecim civili impeditis hactenus revocatur1" donum ab eo ab

venit quinque, nunc autem sit decem, quinque tan- eave cui donatum est, ut, si quidem exstet, res, vin-

tum praestanda sunt, quia in hoc locupletior videtur dicetur, si consumpta sit, condicatur hactenus, qua-

b' facta. Si donationis causa vir vel uxor servitute tenus locupletior quis eorum factus est:

non utatur, puto amitti servitutem, verum post divor- 6 Gajus libro undtvivw ad edictum provinciale

7 tium condici posse. Si uxor vel maritus exceptione quia quod ex non concessa donatione retinetur, id 700, 1

» quadam donationis causa summoveri voluerint, facta aut sine causa aut ex iniusta causa retineri intelle-

a iudice absolutione valebit quidem sententia, sed gitur: ex quibus causis condictio nasci solet.

8 condicetur ei, cui donatum est. Concessa donatio 7 Ulpianus libro trigesimo primo" ad Sabinum

est sepulturae causa: nam sepulturae causa locum Quod autem spectetur tempus, an locupletiores sint

marito ab uxore vel contra posse donari constat, et facti, utrum tempus litis contestatae an rei indicatae?

si quidem intulerit, faciet, locum religiosum, hoc et verum est litis contestatae tempus spectari opor- b

autem ex eo venit, quod definiri solet eam demum tere idqne imperator noster cum patre, rescripsit,

donationem impediri solere, quae et donantem pau- 1 Si maritus pecuniam uxori in unguenta dederit

periorem et accipientem faciet locupletiorem : porro eaque eam pecuniam creditori suo solverit, mox ea

sb hie uon videtur fieri locupletior in ea re quam religioni de sua pecunia unguenta emerit, non videri loeu-

dicavit. nec movit quemquarn, quod emeret, nisi a pictiorem Factam Mni collus libro septimo digestorum

marito accepisset: nam etsi pauperior ea fieret, nisi scribit, idem que et si lancem ob eandem causam ei

maritus dedisset, non tamen idcirco fit locupletior, dederit eaque lancem retinuerit,, de sua autem pe-

9 quod non expendit. Haec res et illud suadet, si cunia unguenta emerit, vindicationem cessare, quia

uxori maritus sepulturae causa donaverit, ita demum non est locupletior, quae tantundero in re mortua tc

locum fieri intellegi mulieris, cum corpus humatur: 2 impendit. Si vir et uxor quina invicem sibi do-

ecterum antequam fiet religiosus, donantis manet. naverint et maritus servaverit, uxor consumpserit..

U' proinde si distraxerit mulier, manet locus donatoris. recte placuit, coni pensationem fieri donationum et

10 Secundum haec si uxori suae monumentum purum 3 hoc divus Hadrianus constituit, 12 Aestimari opor-

m&ritus magni pretii donaverit, valebit donatio, Aie tere, in quantum locupletior facta sit mulier, proinde

11 tamen, ut, cum fit religiosus, valeat'2. Sed et si etsi praedia hodie vilissimo sunt, consequenter dio.e-

899,i ipsa fuerit illo illata, licet morte eius finitum est imis litis contestatae tempore aestimationem eorum

matrimonium, favorabiliter tamen dicetur locum re- ! spectandam, plane si magni pretii praedia sunt, ib

12 ligiosum fieri. Proinde et si maritus 'ad oblationem summa tantum numerata erit restituenda, non etiam

dei'3 uxori donavit, vel locum, in quo opus publicum 4 usurae pretii. Eleganter tractabitur, si mulier

quod promiserat facere, vclut aedem publicam, de- quindecim praedia emerit et maritus non totum pre-

dicaret, fiet locus sacer, sed et si quid ei det, ut tium numeraverit, sed duas partes pretii, hoc est

donum deo detur vel consecretur, dubium non est, decem, uxor de suo quinque, deinde haec praedia

b quin debeat valere: quare et si oleum pro ea Tn ! valeant nunc decem, maritus quantum consequatur.

13 aede sacra’3 posuerit, valet, donatio. 8i maritus et magis est, ut consequi debeat duas partes decem,

heres institutus repudiet hereditatem donationis causa, ut quod periit ex pretio, utriqne perierit et marito

Iulianus scripsit libro septimo decimo digestorum do- 5 et uxori. Si maritus aestimationem rerum quas 29

nationem valere: neque enim pauperior fit, qui non in dotem accepit dicat se donationis causa auxisse,

adquirat, sed qui de patrimonio suo deposuit4, repu- remedium monstravit imperator noster cum divo

(l) sic F (2) 0 Iust. ( Haymcmn ) (3) 0 lusi. (JVfo.) (12) idem £: hiatum Mo. sic expiet: Cum praedio emis-

(4) deprompsit Mo. (5) uxoris F (fi) donasset F sel uxor et maritus donationis eausa pro ea pretium

(7) tamen de.l. Mo- (s) secutus deft. (9) valet dei. muneravisset, idem (?) constituit

kal. (10) revocatus F (ll) trigesimo secundo VIal.

INTER VIRUM ET UXOREM

349

XXIV l

nfltrf, mo rescripto, cuius verba haec sunt:. ‘Cum
’ “donationis causa pretium anctum ad^™e'*’ T1! supcr
‘ea re cogniturus erit, si pecuniae modum recusaliis,
‘insa praedia restitui debere sumptuum deductis
‘rationibus 1 arbitrabitur', iu arbitrio igituur mariU
erit quid 2 praestitum malit, idem iuris est et si e
» contrario mulier de minore aestimatione queratur,
neo aliud in commodato aestimato dato observari
solet ut Pomponius libro quarto variarum lectionum
f, scribit Si uxor u marito suo praedia, quae ob
dotem pignori acceperat, emerit eaque emptio do-
nationis causa facta dicatur, nullius esse momenti a,
nonioris tamen obligationem durare imperator noster
eum patre suo rescripsit, cuius rescripti verba ideo
rettuli ut appareat venditionem inter virum et uxo-
30 rem bona fide gestam non retractari. ‘Si tibi mari-
nus pignora propter dotem et pecuniam creditam
‘data* non donationis causa vendidit, quod lmna fide
‘cestum est, manebit ratum, at si titulus donationis1
‘quaesitus ostenditur atque ideo venditionem irritam
'esse constabit, iure publico causam pignorum inte-

7 ‘gram obtinebis.’ Si uxor rem emit ct maritus
701 i pretium pro ea numeravit, interdum dicendum est

totum a muliere repetendum, quasi locupletior ex ea
in solidum facta sit: ut, puta si emit quidem6 rem
mulier et debebat7 pecuniam, maritus autem a ven-
ditore eam liberavit: quid enim interest, creditori

8 salvat an venditori? “Uxori quis donavit servum
ita, ut eum intra uunura manumitteret: an, si mulier

5 non obtemperet voluntati, constitutio divi Marci im-
ponat ei libertatem, si vir vel vivit vel etiam diem
suum obierit ? et ait Papinianus, cnm Sabini sit sen-
tentia recepta, qui9 putat tunc fieri servum eius
cui donatur, cum coeperit libertas imponi ideoque
nec si velit mulier post, exactum tempus possit manu-
mittere, recte dici non esse constitutioni locum nec
voluntatem mariti posse constitutioni locum facere,
cum proprium servum possit manumittere: quae
m sententia mihi quoque probatur, quia venditor sive
donator uon sibi vult legem imponi nec potest, sed
ei qui accepit: 'dominio igitur penes se remanente
a _ nequaquam effectum habebit constitutio' l0. «Manu-
missionis causa donatio facta valet, licet, non hoc
agatur, ut statim ad libertatem, sed quandoque per-
ducatur. proinde si, ut post certum tempus manu-
mittat, uxori suae 'tradidit’, tunc demum eius fiet,
cum tempore impleto manumittere Coeperit: quare
!"■ antea manumittendo nihil agit, nam et illud scien-
dum est: si uxori quis suae donaverit. Ut intra, anuum
manumittat, deinde non manumiserit ea intra annum,
postea manumittendo nihil agit.

b Gatis libro undecimo ad edictum provinciale
Isi, antequam servus manumittatur, morte aut divortio
solutum fuerit matrimonium, resolvitur donatio: in-
ii esse enim condicio donationi videtur, ut, manente
matrimonio manumittatur.

bLPUFTf; Ultro trigesimo secundo ad Sabinum

p.rsm n-ri-ivi /U.rw.t , »* . .

bi eum uxori donet maritus, qui eius erat condicionis
ne u re quam au libertatem perduci possit, dicendum
est omnino nihil agi hac donatione. Si pecunia
«-op amuher manumiserit vel operas ei imposuerit,
: t te ire m, r1?"*8 <,uitkra e««f Kcito iure imposituram
ioc'iiTileHrr^Y^rtll-,lem Dec Vld,;r‘ mulierem ex re viri
ri nrrti im ri! 1Crl’ C"m.Hils «l»erl.uK promittat: quod
m-uu miserit^ “lamiP1,sslollHI® acceperit mulier et sic
11)06 manti m,n qmdem P^ulio suo dedit, num-

„ Z 81 Vero ;Llius P™ e" ^dit fient

ter 1 virum et qU*e recte se lmbct. In-

ceptari sunt,

uxorem mortis causa donationes

10 Gaii.s Ubio undecimo ad edictum provinciale

quia in hoc tempus excurrit donationis eventus, quo "01, 30
vir et uxor esse desinunt.

1 1 Uli ‘f ani is libro trigesimo secundo ad Sabinum
11 'Sed interim res non statim fiunt eius cui donatae
'sunt, sed tunc demum, cum mors insecuta est'.12 medio
igitur tempore dominium remanet apud eum qui

1 donavit. Sed quod dicitur mortis causa dona-
tionem inter virum et uxorem valere, ita verum est,
ut non solum ea donatio valeat secundum hilianum, 35
quae hoc animo fit, ut tunc res fiat uxoris vel mariti,
cum mors insequetur, sed omnis mortis causa donatio.

2 Quando itaque non retro agatur donatio, emergunt
vitia, ut, Marcellus animadvertit in specie huius-
modi. maritus uxori mortis causa donatum voluit:
interposuit mulier filium familias, qui a marito ac-
ciperet eiopie traderet: deinde, cum moritur maritus, 702, i
pater familias invenitur: an valeat traditio? et ait
consequens esse dici traditionem valere, quia sui
iuris effectus est eo tempore, ad quod traditio redi-

3 gitur, ‘jd est cum maritus moriebatur5 13. Idem ait:
placuisse scio Sabinianis, si filiae familias uxori mari-
tus tradet, donationem eius cum omni suo emolu-
mento fieri, si vivo adhuc marito sui iuris . fuerit 3
effecta, quod et Iulianus libro septimo decimo digesto-

4 ram probat. Proinde et si uxor marito filio
familias mortis causa tradat et is14 sui iuris effec-

5 tus sit, sine dubio dicemus ipsius fieri. Per con-
trarium quoque si uxor donaverit mortis causa patri
familias marito et mortis eius tempore filius familias
inveniatur, patri erit nunc emolumentum quaesitum.

6 Consequenter Scaevola apud Marcellum notat, si
servum interposuit mulier, ut «i tradatur mortis 16
causa, isque adhuc servus dederit mulieri, deinde
mortis tempore liber inveniatur, tantuiulem esse di-

7 eendum. Idem Marcellus tractat, si is qui inter-
positus est, posteaquam dederit mulieri, decesserit
vivo adhuc donatore, donationem evanescere, quia
debeat aliquo momento interposito 16 fieri et sic ad
mulierem transire; quod ita procedit, si ea cui do-
nabatur eum interposuit, non is qui donabat, purro

si a marito interpositus est, et res ipsius statim is
facta est et, si ante mortem mariti tradiderit ct de-
cesserit, traditio eius egit aliquid, ut tamen haec

8 traditio pendeat, donec mors sequatur. Si uxor
rem Titio dederit, ut is marito mortis causa traderet
eaque defuncta invitis heredibus eius Titius marito
dederit, interest, utrum a muliere sit interpositus
Titius an vero a marito cui donabatur: si a muliere
interpositus est, obligabit se condictione, si marito
tradiderit, si autem a marito sit interpositus, mortua 20
muliere confestim fundus efficietur eius quem mari-
tus interposuit et actionem ipse maritus cura eo ha-

9 bebit. Si uxor rem, quam a marito suo mortis
causa acceperat, vivo eo alii tradiderit, nihil agitur
ea traditione, quia non ante ultimum vitae tempus
mulieris fuit, plane in quibus casibus placeat retro
agi donationem, etiam sequens traditio a muliere
11) facta iu pendenti habebitur. Si maritus uvori
donaverit mortis causa eaque diverterit, an dissolva- 26
tur donatio? Iulianus scripsit infirmari donationem

It nec impendere10. Idem ait, si divortii causa
facta, sit donatio, valere.:

12 Paulus libro septimo ad Sabinum quae tamen
sub ipso divortii tempore, non quae ex cogitatione
quandoque luturi divortii fiant:

13 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum
sed si mors sit insecuta, non videri factas res mu- 30
1 lieris, quia donatio in alium casum facta est. Pro-
inde et si mortis causa uxori donaverit et deporta-
tionem passus est, an donatio valeat, videamus, et
alias placet in casum deportationis donationem fac-

rlui0M?S sumptuum ha

rr lru<-i,iri’js Alo, ere cum B (2)

w <«)

3 * ante § a c ollocat Alo. {9) cui V < 2

(Lenti) (11) iunge 39, 6, 2 (12) 4 5 Iu st. (scii, re-

},etita ex 39, 6, 2: Lcncl) (ia) lust. (Jiiselc) (11) xis’a
adhuc uxore tns Alo. (15) interpositi Sc. Gentili»

(10) impenderc-j iam pendere Mo.

41

XXIV 1

DE DONATIONIBUS

350

702, 32 tam valere, quemadmodum in causam1 divortii. ,cum
igitur3 deportatione matrimonium minime dissolvatur
et nihil vitium mulieris incurrit, humanum est dona-
tionem, quae mortis causa ab initio facta est, tali
35 exilio subsecuto confirmari, tamquam si mortuo ma-
rito rata habebatur, ita tamen ,_ ut non adimatur
licentia marito eam revocare, quia et rnors eius ex-
spectanda est, ut tunc plenissimam habeat firmitatem,
quando ab liac luce fuerit subtractus, sive4 revcr-
2 sus sive adhuc in poena constitutus. Ctim quis
acceperit, ut in suo aedificet, condici ei id non po- ■
test. quia magis donari ei videtur: quae sententia
ri er at i i quoque fuit: ait enim datum ad villam ex- l
703,i (ruendam vel agrum serendum, quod alioquin fac-
turus non erat is qui accepit, in speciem donationis
cadere, “ergo inter virum et uxorem hae erunt inter-
dictae.'5

14 Paulus libro septuagesimo primo ad edictum
Quod si vir uxori, cuius aedes incendio consumptae
sunt, ad refectionem earum pecuniam donaverit,

s valet donatio in tantum, in quantum aedificii ex- i
tructio postulat.

15 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum .
Ex annuo vel menstruo, quoti uxori maritus praestat, '
tunc quod snperest revocabitur, si satis immodicum '
1 est, id est supra vires dotis. Si maritus uxori
pecuniam donaverit eaquo usuras ex donata pecunia i
perceperit, lucrabitur, haec ita lulianus in marito I
libro octavo decimo digestorum seribit.

it 16 Thyfoninus libro decimo disputationum Quid
ergo si cx centum, quae vir uxori donavit, quinqua- ■
gluta apud debitorem es bisc perierint et alia qnin- ■
quaginta duplicata usuris1 uxor habet? non plus !
quinquaginta eius donationis nomine maritus ab ea
consequctur.

17 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum ■
De fructibus quoque videamus, si ex fructibus prae- 1
diorum quae donata sunt locupletata sit, an in can-
is sam donationis cadant, ct lulianus significat fructus I

1 quoque ut usuras licitam habere donationem. Sed I
si quid servus donatus adquisiit, ad eum qni donavit :
pertinebit.

18 Pomponius libro quarto ex variis lectionibus
Si vir uxoris aut uxor viri servis ant- vestimentis
usus vel usa fuerit vel in aedibus eius gratis habi- i
taverit, valet donatio.

19 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum
se Si uxor filio donaverit servum* qui in patris mariti

sit potestate, deinde is servus ancillam acceperit,
dominium mulieri quaeretur: nec interesse lulianus
aits, cx cuius pecunia haec ancilla empta sit, quia
nec ex re sua cuicqnara adquiri potest per eum qui
donatur ei cui donatur: hoc enim bonae fidei pos- i
sessoribus concessum est, virum autem scientem
1 alienum possidere. Idem quaerit, si ex re mariti
ea ancilla comparata fuerit, an adversus agentem
25 mulierem 10 de dote maritus pretium possit per ex- ■
ceptionem retinere, et dicendum est posse maritum !
et exceptionem habere, si dos ab eo petetur, secun- .
dum Marcelli sententiam et, si solverit, secundum ■
luliamiiu condicere posse.

20 Iayolf.NXJS libro undecimo epistularum Si is
servus, qni uxori mortis causa donatus est, prius
quam vir decederet stipulatus est, in pendenti puto

30 esse causam obiigatiouis, donec vir aut moriatur aut
suspicione mortis, propter quam donavit, liberetur:
quidquid autem eorum inciderit, quod donationem
aut peremat aut confirmet, id quoque causam stipu-
lationis aut confirmabit aut resolvet.

21 Ulpianus libro trigesimo secundo ad Sabinum

Si quis pro uxore sua vectigal, quod in itinere prae- 703, 33
stari solet, solvisset, an quasi locupletiore 11 ea facta
“exactio' fiat, an vero nulla sit dona tio? et magis puto 35
non interdictum hoc_, maxime si ipsius causa profecta
est. nam et Papinianus libro quarto responsorum 13
scripsit vecturas uxoris et ministeriorum cius virum
itineris sui causa datas repetere non posse: iter
autem fuisse videtur viri causa et cum uxor ad virum
pervenit, nec interesse, an aliquid de vecturis in con-
trahendo matrimonio convenerit: non enim donat,
qui necessariis oneribus succurrit14, ergo et si con- 10
sensu mariti profecta est mulier propter suas ne-
cessarias causas et aliquid maritus expensarum uo- 704, t
1 mine ei praestiterit, hoc revocandum non est. Si
uxor viro dotem promiserit et dotis usuras, sine dubio
dicendum est peti usuras posse, quia non est ista
donatio, cum pro oneribus matrimonii petantur, quid
tamen, si maritus uxori petitionem earum remiserit?
eadem erit quaestio, an donatio sit illicita: et lulia-
nus hoc diceret: quod verum est. plane si con- &
venerat, uti se mulier pasceret snosque homines l5, id
circo passus est eam dote, sua frui, ut se suosque
aleret, expeditum erit: puto enim non posse ab ea
peti quasi donatum, quod compensatum est.

22 It>em libro tertio ad Sabinum Uxori suae
quis mortis causa servum donavit eum que cum liber-
tate heredem scripsit: an valeat institutio, quaeritur.

et puto, si hoc animo eum scripsit heredem, quod 10
donationis se dixit paenituisse, valere institutionem
et necessarium heredem domino servum fieri: ceterum
si, posteaquam heredem instituit, donavit, donatio
praevalebit, “vel si ante donavit, non tamen adimendi
animo libertatem adseripsit1 16.

23 Idem libro sexto ad Sabinum Papinianus
recte putabat orationem divi Severi ad rerum dona- n
ticnem pertinere: denique si stipulanti spopondisset
uxori suae, non putabat conveniri posse heredem
mariti, licet durante voluntate maritus decesserit.

24 Paulus libro septimo ad Sabinum Si inter
extraneos facta sit donatio et antequam ‘per tempus
legitimum dominium fuerit adquisitum' ‘7, coierint, vel
contra si inter virum et uxorem facta sit donatio et
ante impletum tempus suprad ictura solutum sit ma-
trimonium, nihilo minus procedere temperis suffragium 2*
constat, quia altero modo sine vitio tradita est pos-
sessio, altero quod fuerit vitium, amotum sit.

25 Terentius Clemens libro quinto ad legem
Tuliam et Papiam Sed et si constante matrimonio
res aliena uxori a marito donata fuerit, dicendum
est confestim ad usucapionem eius uxorem admitti,
quia, et si non 18 mortis causa donaverat *“ ci , non
impediretur usucapio, nam ius constitutum ad eas cs
donationes pertinet, ex quibus et locupletior mulier
et pauperior maritus in suis rebus fit: itaque licet
mortis causa donatio20 interveniat, quasi inter ex-
traneas personas fieri intellegenda est iu ea re, quae
quia aliena est usucapi potest.

26 Paulus libro septimo ad Sabinum Si eum,
qui mihi vendiderit, iusserim eam rem uxori meae 3»
donationis causa dare et is possessionem iussu meo
tradiderit, liberatus erit, quia, licet illa iure civili
possidere non intellegatur, certe tamen venditor nihil

1 habet quod tradat. Ex quibus causis inter virum
et uxorem concessae sunt donationes, ex isdem et
inter socerum et generum nurumve concessas Ne-
ratius ait. ergo socer genero mortis vel divortii
causa donabit, sed et gener socero mortis suae vel
divortii causa.

27 Modestinus libro septimo regularum Inter 3s
eos qui matrimonio coituri sunt, ante nuptias do-

<t) casum Mo, (2) § 1 fin. lust. (Cuiacius, cf. Coi.
b 16 24) (3) compilatores autem scribere debebant

(Mo) (4) si F (5) Ius t. (Haymann) (6) ex

his] eius Mo. (7) uxoris F (s) donaverit servum
filio Mo. (9) cf. 41, 1, 57 (10) mulier F (11) loeu-

pletior esse F (12) retentio Lenel (13) 23, 4, 26 § 3

(14) occurrit Mo. (15) et ins. Mo. (16) “ * I-ust.
(Lene!) (n) antequam maiore anni parte res ab eo cui
donatae sunt fuerint possessae Lenel collata 41, 6, 1 t -
(18) non dei. Cuiacius (lv) donaretur F2 (25) non
. ins. Cuiacius

INTER VIRUM ET UXOREM

851

XXIV 1

704. 26 natio facta iure consistit, etiamsi eodem die nuptiae

fuerint consecutae. e. . , ,

28 Paulus libro septimo ad Salnnum Si id quod
donatum sit perierit vel consumptum sit, eius qui
dedit est detrimentum, meritu, quia manet res enu

1 qui dedit suamque rem perdit. Si quid in pueros
cx ancillis' dotalibus natos maritus mpendent aut

io in doctrinam aut alimenta, non servatur manto, quia
ipse ministeriis eorum utitur: sed illuti servatur quod
nutrici datum est ad educendum, quia pro capite
uuid dedisset, quemadmodum si a praedonibus rede-

2 misset servos dotales. Si quas servi operas vm
uxori praestiterint vel contra, magis placuit, nullam

705 i habendam carum rationem: et sane non arnare uce
5 tamquam3 inter infestos ins prohibitae donationis
tractati dum est. sed ut inter couiunctos maximo
S affectu et solam inopiam timentes. Si ex decem
donatis sibi mulier servum emerit et is quinque sit
quinque petenda esse apud Plautium placuit, quem-
admodum, si mortuus est, nihil peteretur: si vero
quindecim dignus sit, non plus quam decem potest
peti, quoniam eatenus donator pauperior factus esset.
4 Quod si ex decem duos servos emerit et eorum
alter mortuus sit, alter decem dignus sit, ■‘solet quaeri,
et plerique et Pomponius interesse putant., ntrnm
uno pretio venierint au diversis: si uno, tota decem
petenda, quemadmodum si una res empta deterior
facta est, vel grex vel carrucha et aliqua pars inde
perisset: si diversis, lioe solum petendum5 quanti
io 5 sit emptus qui superest. Iulimium putasse Pom-
ponius refert, si quid per eum servum , queiri ex
nummis a marito donatis mulier0 adquisisset (forte
legatum, hereditatem) aut partus editus esset, eo
(5 quoque nomine petitionem faciendam esse. Illud
constat, si, antequam a viro annuum acciperet, mulier
ipsa de suo aut etiam mutuata impenderit, videri
7 tautum iam ex annuo consumptum. Illud recte
dictum Celsus ait: si dotis usuras annuas uxor
)6 stipnlata sit, licet ei non debeantur, quia tamen
quasi de annuo convenerit, peti quidem "dotis'" iudicio
non possunt, compensari autem possunt* idem ergo
dicemus in qualibet pactione annui nomine facta.

29 Pomponius libro quarto decimo ad Sabinum
Si mulier ex pecunia douata emptum servum ven-
didisset et alium emisset, posteriorem periculo mulieris
esse Fulcinius scripsit: quod non est veram, licet
1 non ex ra mariti emptus sit. Si vir uxori lanam

an donavit et,7 ex ea lana vestimenta sibi confecit, uxoris
esse vestimenta Labeo ait:

30 Gajus libro undecimo ad edictum provinciale
"utilem tamen viro competere"*.

31 Pomponius libro quarto decimo ad Sabinum
Se.d si. vir lana, sua vestimentum mulieri confecerit,
quamvis id uxori confectum fuerit et uxoris cura, tamen
viri esse neque impedire9, quod in ea re uxor tam-
quam lanipendia fuerit et viri negotium procurarit l0.

25 1 ■-> uxor lana sua. operis ancillarum viri, vesti-
menta.sui nomine confecit muliebria, et vestimenta
mulieris esse et pro operis ancillarum viro praestare
nihil debere: sed viri nomine vestimenta confecta
virilia1* viri esse, ut is lanae uxori praestet pretium :
seu m. non virilia'2 vestimenta13 suo nomine mulier
confecit, sed ea viro donavit, non valere donationem,
cum nla valeat, cum viri nomine confecit: nec um-
*° . quam operas viri ancillarum aestimari convenit. Si
vir uxori aream donaverit et uxor in ea insulam
aeanicavent, ea. insula sine dubio mariti est, sed eam
impensam mulierem servaturam placet: nam si ma-

ritus vindicet insulam, retentionem impensae mulierem 705, 33

3 facturam. Si duo mancipia fuerint singula quinis
digna, sed utrumque Unis quinque donationis causa
a viro mulieri vel contra venierint, melius dicetur
communia ea esse pro portione pretii nec tandem 14
spectandum esse, quanti mancipia sint, sed quantum ss

ex pretio donationis causa sit remissum: ,5si.ne dubio 7 00, 3
licet a viro vel uxore minoris emere, si non sit animus

4 donandi. Si vir uxori vel contra quid vendiderit
vero pretio et donationis causa paciscantur, ne quid
venditor oh eam reni praestet, videndum est, quid
de 10 ea venditione agatur, utrum res venierit et to-
tum negotium valeat, an 17 vero ut ea sola pactio irrita
sit, quemadmodum irrita esset, si post contractam 5
emptionem novo consilio inito id pacti fuisset actum 16.

5 et verius est. pactum dumtaxat irritum esse. Idem
dicemus, si donationis causa paeti sint, ne fugitivum
aut erronem praestent, "id est integras19 esse actiones

6 aedilicias et ex empto’20. Quod vir uxori iu diem
debet, sine metu donationis praesens solvere potest,
quamvis commodum temporis retenta-1 pecunia

7 sentire potuerit. Quod legaturus 22 mihi aut here-
ditatis uomiue relicturus es, poles rugatus a me io
uxori meae relinquere ct non videtur ea esse donatio,
quia nihil ex bonis meis deminuitur: iu quo maxime,
maiores donanti succurrisse Proculus ait, ne amore
alterius alter despoliaretur, non quasi malivolos 23,

S ne alter locupletior fieret. Si vir uxori munus
immodicum calendis Martiis aut natali die dedisset,
donatio est: sed si 21 impensas, quas faceret mulier,

9 quo honestius se tueretur, contra est. Non videtur
locupletior facta esse mulier, si aut in opsonio aut ts
iu unguentis aut in cibariis familiae donatam sibi

10 pecuniam impenderit. Quae vir cibaria uxoris
familiae iumentisve praestiterit, quae in usu communi
erant, non condicentur: quod si familiam domesticam
uxoris aut venaliciam pavit, contra puto observari
debere.

32 Ulpianus ld>ro trigesimo tertio ad Sabinum
Cum hic status esset donationum inter virum el 20
uxorem, quem antea rettulimus, imperator noster
Antoninus Augustus ante excessum divi Severi patris
sui oratione in senatu habita auctor fuit senatui
censendi Fulvio Aemiliano et Nummio Albino con-

1 Kiiiibus -5, ut. aliquid laxaret ex iuris rigore. Oratio
autem imperatoris nostri de confirmandis donationibus
non solum ad ea pertinet, quae nomine uxoris a, #
viro comparata sunt, sed ad omnes donationes inter *
virum et uxorem factas, ut20 et ipso iure res fiant 25
eius cui donatae sunt et obligatio sit civilis et de
Falcidia ubi possit lucum habere tractandum sit:
cui locum ita fore opinor, quasi testamento sit con-

2 firmatum quod donatum est. Ait oratio ‘fas
‘esse eum quidem qui donavit27 paenitere: heredem
‘vero.28 eripere forsitan adversus voluntatem supremam

3 ‘eius qui donaverit durum et avarum esse'. Pae-
niteutiam accipere debemus supremam, proinde si
uxori, donavit, deinde eum pacnituit, mox desiit 3G>
paenitere, dicendum est donationem valere, ut su-
premum eius spectemus iudicium, quemadmodum circa
fideicommissa solemus, vel in legatis cum de doli
exceptione _ opposita tractamus, ut sit ambulatoria
voluntas eius usque ad vitae supremum exitum.23

4 Sed ubi Remel donatorem paenituit, etiam heredi
revocandi potestatem tribuimus, "si appareat defunctum
'evidenter revocasse voluntatem'5": quod m in ubsouro 35
sit, proclivior esse debet iudex ad comprobandam

5 donationem. Si maritus ea quae donaverit piguori

(1) ancillas F (3) operas servi edd. (3) tamen-
quam F (4) quid petendum sit ins. Mo (6) pe-
tendam F (fi) emisset ins. (-) ea ins. Mo.

, lust ■ ( Mancaleoni) (9) neque ^p^ire dcX

t’CL scr. tamen viri esse hoe non impedire (Mo ) (10) pro-

curaret F (11) virilia F cum B, d el. Lene! {12) non
viruia ad. Aenei (is.) vestima F (14J tam Uuschke
<lo) nam tus. Mo. (similiter Bal.) (16) de dei. Hat,

j (17) nt totam negotium irritum sit, an ins. Lenct
I (18) fuissent (dei. actum) Mo. (19) integra F (20) "" lusi.
(Ar.) (21) repraesentata Mo. (22) legnUirius F

(23) malivolo Mo. (24) fecisset ins. Mo., in ins. Kr,

(25) anno p. C. 206 (26) moriente eo qui donavit ins.

Mo, (27) posse ins. Mo. (as) viro F (M) iunge
34, 4, 4 (30) lust. (Qradcnwitz): totam J 4 lust.

esse putat Beseler

41 *

XXIV 1

352

DE DONATIONIBUS

706, 36 dederit, utique eum p&enitui.sse dicemus, licet domi-
nium retinuit, quid tamen, si hoc animo fuit, ut vellet
adhuc donaturo ? finge iu possessionem precariam 1 *
mulierem remansisse paratam que. esse satisfacere cre-
707, t ditori. dicendum est donationem valere: nani3 si ah
initio ei rem obligatam hoc animo donassct, dicerem
vim habere donationem, ut parata satisfacere mulier
haberet- doli exceptionem: quiu immo et si satis-
fecisset. potuisse eam per doli exceptionem consequi,

6 ut sibi mandentur actiones3. Si donator scitus
fuerit effectus privati, dicendum est non impletam,

s sed peremptam donationem, quamvis morti servitiis
comparetur: proinde et si ipsa iu servitutem redigatur

7 cui donatum est, extinct.u erit donatio. Si maritus
uxori donaverit et mortem sibi oh sceleris conscientiam
consciverit vel etiam post mortem memoria eius dam-
nata sit, revocabitur donatio: quamvis ea quae aliis

8 donaverit valeant, si non mortis causa donavit. Si
miles uxori donaverit de castrensibus bonis et fuerit

io damnatus, quia permissum est ei de his testari (si
modo impetravit, ut testetur, cum damnaretur), donatio
valebit: nam et mortis causa donare poterit, cui

9 testari permissum est. Quod ait oratio ‘consump-
sisse’, sic accipere debemus, ne is qui donationem
accepit locupletior factus sit: ceterum si factus est,
orationis beneficium locum habebit, sed et si non sit
factus locupletior, dederit tamen tantam quantitatem

is eaque exstet4, dicendum est, si is decessit, qui factus
est locupletior, posse repetere id quod dedit nec
compensare id quod consumpsit, quamvis divortio .

10 secuto haec compensatio locum habeat. Si
divortium post donationem intercessit aut prior de-
cesserit qui donum accepit, veteri iuri statur, 5 * *hoe.
est, si maritus uxori donatum vult, valeat1' donatio,
quod si non vult, exstinguitur: plerique enim cum
bona gratia discedunt, plerique cum ira sui animi et

20 11 offensa. Quid ergo, si divortium factum est,
deinde matrimonium restauratur et in divortio vel
mutata est voluntas vel eadem duravit, restaurato
tamen matrimonio et voluntate8 donatoris recon-
ciliata an donatio duret, si constante matrimonio

12 donator decesserit,'? et potest defendi valere. ''Quod
si divortium non intercesserit, sed frivusculum, pro-

13 lecto valebit donatio, si frivusculum 10 quievit. Si
mulier et maritus diu seorsum quidem habitaverint,

2S sed lionorem invicem matrimonii11 habebant (quod

0 scimus interdum et inter consulares personas sub- ,
secutum), puto donationes non valere, quasi dura- i
verint 12 nuptiae: non enim coitus matrimonium facit,
sed maritalis affectio: si tamen- donator prior de-

14 cesserit, tunc donatio valebit. Si ambo13 ab hos-
tibus capti sint et qui donavit et cui donatum est,
quid dicimus14? et prius illud volo tractare, oratio,
si ante mors contigerit ei cui donatum est. nullius

so momenti donationem esse voluit: ergo si ambo de-
cesserint, quid dicemus, naufragio forte vel ruina vel
incendio? et si quidem possit apparere, quis ante
spiritum posuit, expedita est quaestio: sin vero non
appareat, difficilis quaestio est, et magis puto dona-
tionem valuisse et his 15 ex verbis orationis defendimus :
ait enim oratio ‘si prior vita decesserit qui donatum
‘accepit’: non videtur autem prior vita decessisse
qui donatum accepit, cum simul decesserint, proinde

35 rectissime dicetur utrasque donationes valere, si forte
invicem donationibus factis simul decesserint, quia

■ neuter alteri supervixerit, licet de commorientibuB
708,1 oratio non senserit: ‘sed cum neuter alteri super-
vixerit, donationes mutuae valebunt5 ls: nam et circa
mortis causa donationes mutuas id erat consequens

dicere neutri datam condictionem: locupletes igitur 708,2
heredes donationibus relinquent, secundum liaec si
ambo ab hostibus simul capti sint atuboque ibi de-
cesserint noti simul, utrum captivitatis spectamus
tempus, ut dicamus donationes valere, quasi simul 5
decesserint? an neutram n, quia vivis eis finitum est
matrimonium? au spectamus, uter prius decesserit,
ut in eius persona non valeat dunatio? an uter
rediit, ut eius valeat? mea tamen fert opinio, ubi
non reverterunt, ut tempus spectandum sit capti vi-
| tatis, quasi t.unc defecerint: qnod si alter redierit,

; 15 eum videri supervixisse, quia redit. Qui quas-
! dam res ex his quas donaverat legasset, quasdam
non, non videbitur ceteras noluisse ad uxorem per- ia
tincre: plerumque enim antea legat, postea donat:

16 vel alia causa fuit legandi. Oratio non Solum
virum et uxorem complectitur, sed etiam ceteros,
qui propter matrimonium donare prohibentur: ut
puta donat socer nurui vel contra, vel socer genero
vel contra, vel consocer consocero qui copulatos
matrimonio iu potestate habent: nam ex mente ora-
tionis his quoque omnibus permissum est in enndem
casum donare, et ita et Papinianus libro quarto u
responsorum 18 sensit: sic enim scribit: socer nurui
vel genero donavit: postea filius eius vel filia con-
stante matrimonio vita decessit: quamquam vitium
donationis perseveret, tamen, si socer nullam quaes-
tionem donationibus intulit, post mortem eius contra
heredes orationis sententia videtur intervenire: nam
quae ratio donationem prohibuit, eadem beneficium
datum implorabit, ut igitur valeat donatio ista, Pa- 20
pinianus exigit, ut et filius eius qui donavit ante de-

17 cesserit, et socer postea durante voluntate. Si
filius familias, qui castrense peculium habet vel quasi
castrense, uxori donet, filii personam et mortem spee-

18 tabimns. Si nurus socero donaverit, mortem nurus
et perseverantem iu supremam diem voluntatem spectare
nos oportet, quod si socer ante decesserit, dicemus
exstinctam donationem an, quia maritus vivit, si uxori
suae supervixit, admittimus vim habere donationem? 25
etsi quidem maritus solus socero heres exstitit, quasi
nova donatio potest servari iu maritum collata, ut
illa finita sil, alia coeperit : sin vero filius heres patri

19 non e.st ,s, finita erit donatio ratione nova1*. Si
1 soocr nurui nuntium miserit, donatio erit irrita, quam-
vis11 matrimonium concordantibus viro et uxore11 se-
cundum rescriptum imperatoris nostri cum patre
comprobatum e.st: sed quod ad ipsos, inter quos

20 donatio facta est, finitum est matrimonium. Proinde so
et si duo consoceri invicem donaverint, id_em13_ erit
dicendum, si invitis filiis nuntium remiserint, inter
ipsos irritam esse donationem, in hac autem dona-
tione inter soceros facta mors desideranda est. eius
qui donavit constante matrimonio et^ iurc potestatis
durante: idemque et in his qui sunt in eorum potes-

21 tnte. Si consocer consocero donaverit et alter
eorum vel uterque copulatos emancipaverit, debet dici 35
donationem ad orationem non perlinere et ideo infir-

22 mari donationem. Si sponsus sponsae donaverit in
tempus matrimonii ccliata donatione, quamvis inter
virum et uxorem donatio non videatur fricta et verba
orationis minus sufficiant, tamen donationem dicendum 709, 1
est ad sententiam orationis pertinere, ut, si duraverit

23 voluntas usque ad mortem, valeat donatio. Sive
autem res fuit quae donata est sive obligatio remissa,
potestdici donationem effectum habituram : utputa uxori
acceptum tulit donationis causa qnod debeat: potest
diei pendere acceptilationem non ipsam, sed effec-
tum eius, et generaliter universae donationes14, quas 5

(1) precaria F (2) et ins. Mo. (3) iunge 30, 57

(4) eat Fl, exstest f1 (5) § 10 fin. luat.? ( AV ., pleri-

que enim seqq. Iust. esse vidit Kuebier) (6) valet

edd. (7) deinde m. rest. dei. Mo. (s) restauratum

t. matrimonium et voluntas Fi (9) 5 12 luat.? { Kuebier )

(10) fribisculum F (ll) sibi ina. Mo. (12) dura-

verit F (13) simul decesserint vel ambo tu», ( ita

fere Kuebier) (14) dicemus Kr. (15) valere vo-
luisse et hoc Kr, (ir,) glossa (Kr.) (17) neu-

tras F 1 f 18) iunge Papiniani l. 53 pr. (19) vel ex
parte tantum est bis. Mo. (20) ratione nova] nec

habet rationem nova Mo., oratione nec coepit nova Kr.
(21) durare ins. Sehulting (22) uxores A’ (23) ite®
Mo. (24) donationis F

INTER VIRUM ET UXOREM

353

XXIV 1

(19 1 H imncdiri diximus, ex oratione valebunt. Si inter
virum et uxorem societas donationis causa coutracta
sit, i ure vulgato nulla est, nec post decretum sena-
tus e-molumeiituui ea liberalitas, ut actio pro socio
constituatur, habere poterit: quae tamen m com-
mune tenneruut fine praestituto, revocanda non sunt,
idcirco igitur pro socio actio non erit, quia nulla
societas est, quae donationis causa interponitur, nec
io inter ceteros et propter hoc nec inter vinun ct uxo-
05 ,-em Idem erit dicendum et si emptio contracta

26 sit donationis causa: nara nulla erit. Plane si
minoris res venient donationi» causa vel postea pre-
tium sit remissum, admittemus donationem valere ad

27 senatus consultum. Si quis sponsam habuerit,
deinde eandem uxorem duxerit, eum non liceret, an
donationes quasi in sponsalibus factae valeant, videa-
mus. et [libanus 1 tractat hanc quaestionem in

sj minore, duodecim annis, si in domum quasi mariti
iumatura sit deducta: ait enim hanc sponsam esse,
etsi uxor non sit. sed est verius, quod Labeoni2
videtur et a nobis5 et a Papiniano libro decimo quaes-
tionum probatum est, ut, si quidem praecesserint
sponsalia, durent, quamvis iam uxorem esse putet
qui duxit, si vero non praecesserint, neque sponsalia
esse, quoniam non fuerunt, neque nuptias, quod nuptiae
2« esse non potuerunt, ideoque si sponsalia antecesserint,
valet donatio: si minus, nulla est, quia non quasi ad
extraneam, sed quasi ad uxorem fecit et ideo nec
2S oratio locum habebit. Sed si senator libertinam
desponderit vel tutor pupillam vel quis alius ex his,
qui iii atri inonimn copulare prohibentur, et duxerit, au
donatio quasi iu sponsalibus facta valeat? et putem
etiam sponsalia inprobanda et quasi ab indignis ea
quae donata4 sunt ablata fisco vindicari.

1)3 lur.u libro trigesimo sexto ad Sabinum Si
stipulata luerit mulier annuum, id ex stipulatu petere
constante matrimonio non potest sed si manente
matrimonio decessisse maritus proponatur, puto, quia
in annuo quoque donatio vertitur, posse diei stipula-

1 tionem confirmari ex senatus consulto. Si uxor
marito annuum versa vice praestiterit, restituetur ei
hoc et poterit vindicare id quod exstat: credo poterit

30 ct condicere, in quantum locupletior factus est, quia
non tam sollemne est annuum, quod maritus uxori
pendit et quod uxor marito praestat, itnino iucon-

2 irruens est et contra sexus naturam. Et5 si forte
maritus ab uxore stipulatus sit id annuum deeesserit-
que mulier constante matrimonio, dicendum erit ex
oratione donationem convalescere.

^ 34 IriF.ii libro quadragesimo tertio ad Sabinum
s' Sive uxor marito res donasset isque eas in dotem
pro communi filia dedisset, sive, post donationem,
quam.5 in maritum contulit, uxor passa est cum pro
lilia in dotem dare, benigne diei potest, etsi prima
donatio nullius momenti est, attamen ex sequenti
consensu valere dotis dationem 7.

“10,i 35 Ii)K.v Lbro trigesimo quarto ad edictum Si

nou secundum legitimam observationem divortium
lactum sit, donationes post tale divortium factae
nuhius momenti sunt, cum non videatur solutum
matrimonium.

36 Pattlvs libro trigesimo sexto ad edictum Si
s donatae res exstant, etiam vindicari poterunt: sed
quia causam possidendi donatio praestitit, nisi red-
datur res, aestimatio facienda est msto pretio caveri-

que possidenti debebit de

evictione simpli, auanti e&

.neun8a!iul,!mqUe etiam Pet!io .T^Ctur. Sponsus
" fP.°?sae 'Ouueri misit et post nuptias

1

alienum anulum
pro eo suum dedit: qui da

eum mulieris, quia tunc factam donationem confir-

mare videtur, non novam inchoare: quam sententiam
verara esse accepi.

37 IuLiAjius libro septimo decimo digestorum Si
mulier dolo fecerit, ne res exstaret sibi a marito
donata, vol ad exhibendum vel damni iniuriae cum
ea agi poterit, maxime si post divortium id com-
miserit.

38 Alfknus libro tertio digestorum a Paulo epito-
matorum Servus communis viri et fratris eius pue-
rum donavit uxori fratris: pro qua parte, is servus
qui donasset viri esset, pro ea parte munus non esse
1 factum mulieris respondit. Idem iuris erit, si ex
tribus fratribus unus uxorem haberet et rem com-
munem uxori donasset: nam ex tertia parte mulieris
res facta non est, ex duabus autem partibus reliquis,
si id sciissent fratres aut posteaquara donata esset
ratum habuissent, non debere mulierem reddere.

39 Iudasus libro quinio ex Minimo Vir uxori
pecuniam cum donare, vellet, permisit ei, ut a debi-
tore suo stipuletur: illa cum id fecisset, priusquam
pecuniam auferret, divortium fecit: quaero, utrum
vir eam summam petere debeat an 8 ea promissione
propter donationis causam actio nulla esset, respondi
inanem fuisse eam stipulationem, sed si promissor
mulieri ignorans solvisset, si quidem pecunia exstat,
vindicare eam debitor potest: sed si actiones suas
marito praestare paratus est, doli mali exceptione se
tuebitur ideoque maritus hanc pecuniam debitoris
nomine vindicando consequetur. sed si pecunia non
exstat et mulier locupletior facta est, maritus eam
petet: intellegitur enim ex re mariti locupletior facta
esse mulier, quoniam debitor doli mali exceptione se
tueri potest.

40 Ulpianus libro secundo responsorum Quod
apiscendae dignitatis gratia ab uxore in maritum
collatum est, catenus ratum est, quatenus dignitati
supplendae opus est:

41 Licimvs Refixus libro sexto regularum nam
et imperator Antoninus constituit, ut ad processus
viri uxor ei donare possit.

42 Gaius libro v.ndecimo ad edictum provinciale
Nuper ex indulgentia principis Antonini recepta esi.
alia causa donationis, quam dicimus honoris causa:
ut ecce si uxor viro lati clavi 6 petenti gratia 10 donet
vel ut equestris ordinis fiat vel ludorum gratia.

43 Paulus libro singulari regularum Inter virum
et uxorem exilii causa donatio fieri potest.

44 Nitratius libro quinto membranarum Si ex-
traneus rem viri ignorans eius esse ignoranti uxori,
ae ne viro quidem sciente eam suam esse, donaverit,
mulier recte eam usucapiet11, idernque iuris erit, si
is, qui in potestate viri erat, credens se patrem
familias esse uxori patris donaverit, sed si vir rescierit
suam rein esse, priusquam usucapiatur, vindieareqne
eam poterit nec volet 'et hoc et mulier noverit1 12, inter-
rumpetur possessio, quia transiit in causam ab eo
factae donationis, ipsius mulieris scientia, propius
est, ut nullum adquisitioni dominii eius adferat im-
pedimentum: non enim omnimodo uxores ex bonis
virorum, sed ex causa donationis ab ipsis factae'-’
adquirere prohibitae sunt. 14

45 11 Ulpianus libro septimo decimo ad edictum
Marcellus libro septimo digestorum scribit etiam 16
eum detrahere sine mulieris damno et citra metum
senatus consulti, quod detrahentibus negotiationi*
causa occurrit.

46 "litEX libro septuagesimo secundo ad edictum
Inter virum et uxorem nec possessionis ulla do-
natio est.

47 Celsus hbro pruno digestorum Utram nego-

tii ef, 23, i, 9 (2) t. 05 k. t. (3) 23, 1 9 /0 <j0.

oatae i- (t) sed JWe,-„s "r# mari{£ Z

donasset isque ...dedisset, si postquam donationem Mo.
U) dotis dationem F* eum S, om. F 1 <s\ ,,x ;n.

<0) davii F (10) gratia petenti (« est eaUhimo) Mo.
(11) usu acd. f*; cf. not. n (15) <> (ZanZchi)

(13) facLia F (14) non enim... sunt fortasse supra

post usucapiet inserenda sunt (Bonfante) (i 5) r.f.

30, 43 § 1 (if») ai iu area mulieris vir aedificaverit,

quae usui «ibi futura sint, posse ina. Mo . ad 30, 41 $ i
(17) iunge 41, 2, 13 § u

7 10, u

10

15

20

25

3(1

35

40

7 i i, i

XXIV 1

DE DONAT. EST. VIR. ET UX.

•{54

"11,8 l.itim uxoris gerens an officio mariti ductus in rem
eius impenderit vir, facti, non iuris est quaestio: con-
io iectura eius rei ex modo et ex genere impensae non
difficilis est.

48 Idkji libro no-, io digestorum Quae iam nuptae
maritus donavit, viri maueut et potest ea vindicare:
nec quicquam refert, quod ampla legata ab uxore ei
relicta sunt.

49 Marcellus libro septimo digestorum Sulpi-
cius Marcello. Mulier, quae ad communem filium
volebat, qui in potestate patris erat, post mortem

is patris fundum pervenire, eum patri ‘tradidit*, uti post
mortem restituatur filio, quaero, an donatio tibi
videatur, ut nihil agatur, ‘an valeat quidem, sed
'mulieri potestas datur1, si noluerit, eum repetere’2,
respondit: si culor vel titulus, ut sic dixerim, dona-
tioni quaesitus est, nihil valebit ‘traditio’, idem 3 * si
hoc exigit1 uxor, ut aliquid ex ea re interim com-
modi sentiret maritus: alioquin si solo eius ministerio
usa est et id egit, ut vel revocare sibi liceret vel ut
Z(i res cum omni emolumento per patrem postea ad
filium transiret, cur non idem5 * perinde sit ratum
ac0 si cum extraneo tale negotium contraxisset, hoc
est extraneo in hanc causam ‘tradidisset’?

50 Iavolexuc libro tertio decimo epistularum
Si, cum mulier vigiuti servum emisset, in eam emptio-
nem vir quinque venditori dedit, divortio facto umni-

25 modo vir eam summam ‘exiget’ 7 neque ad rem per-
tinet, an is servus deterior factus sit: nam et si ,
mortuus esset, quinque exactio* ei competeret, quaeri-
tur enim, an mulier ex viri patrimonio locupletior \
sit eo tempore, quo ‘de- dote’ agebatur: facta autem
intellegitur, quae aere alieno suo interventu viri
liberata est, quod potuisset adhuc debere, si vir pe-
cuniam non solvisset: neque enim9 interest, ex qua
causa mulier pecuniam debuit, utrum creditam an
80 1 eam quam ex emptione praestare debeat. Quod
si mulier non emerat servum, sed ut emeret, a viro
pecuniam accepit, tum vel mortuo vel deteriore facto
servo damnum ad virum pertinebit: quia quod aliter
emptura 10 non fuit, nisi pecuniam a viro accepisset,
hoc consumptum ei perit qui donavit, 11 si modo in
rorum natura esse desiit: nec videtur mulier locuple-
tior esse, quae neque a creditore suo liberata est
neque id possidet quod ex pecunia viri emerat.

35 51 Pomponius libro quinto ad Quintum Mucium

712,1 Quintus Mucius ait, cum in controversiam venit, unde
ad mulierem quid pervenerit, et verius ct honestius
est quod non demonstratur unde habeat existimari
a viro aut qui in potestate eius esset ad eam per-
venisse. evitandi autem turpis quaestus gratia12 circa
uxorem hoc videtur Quintus Mucius probasse.

5 52 Papinianus libro decimo quaestionum Si vir

uxori donationis causa rem vilius locaverit, locatio
nulla est: cum autem depositum inter eas personas
minoris donationis causa aestimatur, depositum est.
haec ideo tam varie, quia locatio quidem sine mer-
cede certa contrahi non potest, depositum autem et
1 citra aestimationem quoque dari potest. Uxor
viro fructum fundi ab herede suo dari, quod si datus
io non fuisset, certam pecuniam mortis causa promitti
curavit: defuncto viro viva muliere stipulatio solvitur,
ut traditio, quae mandante uxore mortis causa facta
est: nam quo basu inter exteros condictio nascitur,
inter maritoB nihil agitur.

53 Idem libro quarto responsorum 13M ortis suae
causa genero vel nurui 6ocerum frustra donare con-
venit, quia mortuo socero nuptiae. Don solvuntur: ,
is nec interest, an pater filium vel filiam exheredaverit.

1 divortii species eadem ratione diversa est. Res 712, u
in dotem aestimatas 11 consentiente viro mulier in usu
habuit: usu 15 deteriores si fiant, damni compensatio
non admittitur, easdem res non potest10 mulier sibi
quasi donatas defendere ex illis verbis, quibus do-
nationes ci a viro legatae sunt, cura eiusmodi species
neque, donari neque auferri videntur ‘7.

54 Idem libro octavo responsorum Vir usuras «*
promissae dotis in stipulatum deduxerat easqnc non
petierat: cum per omne tempus matrimonii sump-
tibus suis uxorem et eius familiam vir exhiberet,
dote praelegata sed et donationibus verbis fidei-
commissi confi unatis legato quidem dotis usuras non
contineri videbatur, sed titulo donationis remissas.

55 Paulus libro sexto quaestionum Uxor marito ;s
suo pecuniam donavit: maritus es pecunia sibi do-
nata aut mobilem aut soli rem comparavit.: solvendo
non est et res extant19: quaero, si mulier revocet
donationem, an utiliter condicticia experiatur? vide-
tur enim maritus, quamvis solvendo uou sit, ex do-
natione locupletior effectus, eum pecunia mulieris
res comparata exstet, respondi: locupletiorem esse
ex donatione negari non potest: non enim quaerimus. 3?
quid deducto aere alieno liberum habeat, sed quid
ex re mulieris possideat, solo enim 29 separatur hic
ab eo, cui res donata est, quod ibi21 reB mulieris
permanet et vindicari 'directo' 22 potest: ct23 erit
deterior causa viri, si ci pecunia quatenus res valet,
non ultra id tamen quod donatum est, condicatur,
quam si ‘dotis’ iudicio conveniatur, ‘sed nihil pro-
‘liibet etiam in rem utilem mulieri in ipsas res ac-
commodare.’22

56 ScakyOt.a libro tertio quaestionum Si quod21 J3
mihi mortis causa donare vellet, ego pure uxori do-
nare vellem, non valet quod uxori iubco dari, quia
illo convalescente condictione teneor, mortuo autem
nihilo minus pauperior sum: non enim habeo quod
habiturus essem.

57 Paulus libro septimo responsorum Ea, quae

a marite suo pecuniam ex causa donationis acceperat. 40
litteras ad eum misit huiusmodi; ‘cum petenti milii
‘a te, domine carissime, adimerit indulgentia tua 713, i
‘vigiuti ad expediendas quasdam Te.s meas, quae
‘summa mihi numerata est sub ea condicione, ut, si
‘per rne meosque mores quid steterit, quo minus in
‘diem vitae nostrae matrimonium permaneat, sive
‘invito te discessero de domo tua vel repudium tibi
‘sine ulla querella misero divortiumque factum per
‘me probabitur, tunc viginti, quae milii hac die do- 5
‘nationis causa dare voluisti, daturam restituturam me
‘sine ulla dilatione: 21spondeo\ quaero an, si eadem
Titio marito suo repudium miserit, pecuniam re-
stituere debeat. Paulus respondit pecuniam, quam
vir uxori donavit, ex stipulatione proposita, si con-
dicio eius exstitit, peti posse, quoniam ex donatione
in pecuniam creditam26 conversa est: quod si stipu-
latio commissa non probetur, tunc tantum peti posse,
quanto locupletior ex ea donatione factu probetur. t»

58 Scaevola libro secundo responsorum Si
praedia et mancipia Seiae data effecta sint eius tem-
pore concubinatus ac postea tempore matrimonii
aliis acceptis reddita sunt, quid iuris est? respondit
secundum ea quae proponerentur negotium potius

1 gestum videri, quam donationem intervenisse. Item
cum quaereretur de cibariis mancipiorum, respondit:
tempore quidem concubinatus data cibaria repeti non >*
possunt, sed nec tempore matrimonii, si ea mancipia

2 uxoris in communi usu fuerint21. Filius rebus
matris intervenire solitus pecunia matris consentiente

(l) detur edd. (.2) Iu.it. ? ( Pernice ) (3) id est

edd. (i) egit dett. (5) idemj F2, inde Fl, id scr.

cum Sal. aut dei. ratum ( Mo .) (6) at Fi (7) re-

tinebit lavolenus (s) retentio lavolenua (9) enim

dei. Mo. (10) alter emptum F (ll) aeqq. lust.

( Pernice ) (12) evitandae autem turpis quaestus

quaestionis gratia Mo. (13) iunge Papinianum apud

Ulp. in l. 32 § 16 (14) datas ins. Mc. (15) usus F

(16) possit F2 (n) yidetur F1 (18) relegata Mo.
(19) extat edd. (20) enim] eo Mo. (21) sibi t 12

(22) ‘ ’ luat. I.Eiaele) (23) et] FB, nec Faber (24) quis
ins. Mo. (25) ea ita dari fieri ina. Mo. (26) credita
F (27) fuerunt F2

DE DIVORTIIS ET REPUDIIS

355

XXIV 1. 2

13, 17 ipsa mancipia et res mercatus em ptionnm instrumenta
suo nomine confecit: decessit in patris potestate,
quaesitum est, an mater cum manto suo experiri et ■
cua actione uti possit, respondit1, si mater obh„a-
■>0 tum filium in ea pecunia voluit esse, intra annum,
cuam filius decessit, de peculio cum patre, m cuius I
potestate fuisse proponatur, actionem nubere: si do-
navit, repeti posse, quanto locupletior ex ea do-
natione pater factus est.

59 Paulus libro secundo sententiarum bi quis
uxori ea condicione donavit, ut quod donavit in dotem
accipiat, defuncto5 eo donatio eonvalcseit.

.,5 qq OGESIA ms libro secundo luris epito-

marum Vitricus et privignus invicem sibi donare
! praetexto matrimonii non prolubentur. Divortu
rausa donationes inter virum et uxorem concessae
sunt: saepe enim evenit, uti propter sacerdotium vel
etiam sterilitatem,

(il Gaius libro undecimo ad edictum provinciale.
30 vel senectutem aut valetudinem aut militiam satis
commode retineri matrimonium non possit:

(5 2 ITebuOG knianus libro secundo iuris epitomarum
1 et ideo bona gratia matrimonium dissolvitur. Di-
vortio facto nec instaurato matrimonio non _ confir-
mabitur inter virum et uxorem facta donatio: nec
inter patronum et libertam, si ab eo invito divertere
non licet, facta donatio separatur 3, cum inter bos
33 divortium intercedat, perinde enim id quod donatum
est habetur divortio intercedente ac si donatum Don
fuisset.

63 Pj iulus libro tertio ad Neratium De eo,
quod uxoris in aedificium viri ita coniunctum est,
ut detractum alicuius usus esse possit, dicendum est
agi posse, 'quia1 nulla actio est, ex lege duodecim
tabularum, quamvis decemviros non sit credibile dc
:iis sensisse, quorum voluntate res eorum in alienum

"14,1 'aedificium coniunctae essent;'5. Pauwjs notat: 'sed
'in hoc solum agi potest, nt sola vindicatio soluta
■re competat mulieri, noo in duplum ex lege duo-
decim tabularum'5: neque enim furtivum est, quod
sdente domino inclusum est.

64 1 avo Lusus libro sexto ex posterioribus Labeonis
Vir mulieri divortio facto quaedam idcirco dederat,
nt ad se reverteretur: mulier reversa erat, deinde

5 divortium fecerat. Labeo6: Trebatius inter Terentiam
et Maecenatem 7 respondit, si verum divortium fuisset,
ratam esse donationem, si simulatum, contra, sed
verum est, quod Proculus ct Caecilius putant, tunc
verum esse divortium et valere donationem divortii
causa factam*, si aliae nuptiae insecutae sunt aut
i.arn longo tempore vidua fuisset, ut- dubium non
foret alterum esse matrimonium: alias nec donationem
'illius esse momenti futuram,

‘0 6o9 Labico libro sexto10 posteriorum a lavoleno

ipilomatorum Quod vir ei, quae nondum viripotens
nupserit, donaverit, ratum futurum existimo.

06 Scaev ol a libro nono digestorum Sei a Sempronio
rum certa die nuptura esset, antequam domum de-

eeietur tabulaeque dotis signarentur, donavit tot
nnkT 1 ,?Uaer°' ar’ ea donatio rata sit. "non atti-
1S donatio LT* ’ aV ante(Iuam domum deduceretur,
ruae nlf CSSlit' Rut,1! ta’>"larutn consignatarum
quae plerumque et post

fierent

contractum matrimonium

mati-im’i^Vq!!f^end.0 cxI,ri,ni: Raque13 nisi ante
j donatiu facta tj'actnm’ clUo,l consensu intellegitur,
deductae ante Vn°U Ta^erc- Virgini in hortos

_ eiu tertllln quam ibi nuptiae fierent,

cum in separata diaeta ab eo esset, die nuptiarum, "14, 18
priusquam ad eum transiret et priusquam aqua et
igni acciperetur, 'id est nuptiae celebrentur'14, optulit 20
decem 'aureos' dono: quaesitum est, post nuptias
contractas divortio facto an sumiua_ donata Tepeti'15
possit, respondit id, quod ante nuptias donatum pro-
poneretur, Don posse de dote deduci.

67 Lauf.o libro secundo pithanon a Paulo epito-
matorum Si uxor nummis a viro aut ab eo qui in
eius potestate esset sibi donatis servum emerit, deinde
cum eius factus fuerit, eum ipsum donationis causa 25
viro 'tradiderit', rata erit 'traditio', quamvis ea mente
facta fuerit qua ceterae donationes, neque ulla actio
cius nomine dari potest.

II m

. DE DIVORTIIS ET REPUDIIS.

1 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum
Dirimitur matrimonium divortio morte captivitate vel 34
alia contingente 17 servitute utrius eorum.

2 Gaius libro undecimo ad edictum provinciale
Divortium autem vel a diversitate mentium dictum
est vel quia iu diversas partes eunt, qui distrahunt

1 matrimonium. In repudiis autem, Td est 19 renun-
tiatione'" comprobata sunt haec verba: ‘tuas res tibi

2 ‘habeto’, item haec: ‘tuas res tibi agito’. In
sponsalibus quoque discutiendis placuit renuntiationem
iutervenireoporterc: in qua re haec verba probata sunt: 35

3 ‘condicione tua non utor’. Sive autem ipsi prae-
senti renuntietur sive absenti per eum, qui in potes-
tate eius sit cuiusve is eave in potestate sit, nihil
interest.

3 Paulus libro trigesimo quinto ad edictum Di- 715, 5
vortium non est nisi verum, quod animo perpetuam
constituendi dissensionem 111 fit. “itaque, quidquid in
calore iracundiae, vel fit vel dicitur, non prius ratum

est, quam si perseverantia51 apparuit iudieium animi
fuisse: idccque per calorem misso repudio si brevi
reversa uxor est, nec divortisse videtur. 5

4 UlpijUvus libro vicesimo sexto ad Sabinum
lulianus libro octavo decimo digestorum quaerit, an
furiosa repudium mittere vel repudiari possit, et
scribit furiosam repudiari posse, quia ignorantis loco
habetur: repudiare autem nou posse neque ipsam
propter dementiam neque curatorem eius, patrem
tamen eius nuntium mittere posse, quod non (rac- 10
taret de repndio, nisi constaret retineri matrimonium:
quae sententia25 mihi videtur vera.

5 Il>F,3I libro trigesimo quarto ad edictum Si
filia emancipata idcirco diverterat, ut maritum lucro
dotis adficiat, patrem fraudet, qui profecticiam dotem
potuit petere, si constante matrimonio decessisset53,
ideo patri succurrendum est. ne dotem perdat: non
enim minus patri quam marito succurrere praetorem 15
oportet. daDda igitur est ei dotis exactio, atque si
constante matrimonio decessisset filia.

_ 6 Iulianus libro sexagesimo secundo digestorum
Uxores eorum, qui in hostium potestate24 pervene-
runt, possunt videri nuptarum15 locum retinere eo
solo, quod alii temere nubere non possunt. 5r,et ge-
neraliter definiendum est, donec certum est maritum 20
vivere in captivitate constitutum, nulLm habere licen-
tiam uxores eorum migrare ad aliud matrimonium,
nisi mallent ipsae mulieres causam repudii praestare,
sin autem iu incerto est, an vivus apud hostes tenea-

n) respondi (2) defun(,t5

llzvzzzz r ruirto

donatio reparatur <Mo.) (4) alia f£

<6) divortii causa factam dei Mo jo 1

h- *■ I- M § 27 (10) libro 1. fexto J ’ Z f“"

(12) au dei, Kr.: tempus ante tabularum* tran

ponti Mo. (13) utique Mo. (14) ' ' Iust. (Lene!)
(15) retiueri Scaevola

(is) Sab. 5...0 ; Ed. io. 11. — Ifas. 2S, 7, 8—15. —

Cf, Cod. 5, 17 (17) contingentes F (38) iu nu, F 5

(19) constitueudissensionem F, constituendi discessionem
Fornerius (20) *-= 50, 17, 43 (21) persevereDtia F

(22) sentia F (23) et ins. F (24) potestatem delt.

(23) nuptiarum F° (26) seqq. Iust. (1 Cuiacius )

XXIV 2. 3

356

DE DIVORTIIS ET REPUDIIS

7)5,22 tnr vel morte praeventus', tunc, si quinquennium a '■
tempore captivitatis excesserit, licentiam habet2
mulier ad alias migrare nuptias, ita tamen, ut bona
gratia dissolutum videatur pristinum matrimonium et
25 unusquisque suum ins habeat imminutum: eodem
iure et in marito iu civitate degente et uxore captiva
observando.

7 Papinianum libro primo de adulteriis Si pae-
ti itu it eum, qui libellum tradendum divortii3 dedit,
isque per ignorantiam mutatae voluntatis oblatus j
est, dtirare matrimonium dicendum, nisi paenitentia
cognita is qui accepit ipse voluit matrimonium dis- ■
30 solvere: tunc enim per eum qui accepit solvitur
matrimonium.

t> Idem libro secundo de adulteriis Divus Hadria-
71(1, tuis eum, qui alienam uxorem ex itinere domum suam
duxisset et inde marito eius repudium misisset, in
triennium relegavit.

9 Paulus libro secundo de adulteriis Nullum
divortium ratum est nisi septem civibus Romanis
puberibus adhibitis praeter libertum eius qui divor-

s tium faciet, libertum accipiemus etiam eum, qui a
patre avo proavo et ceteris susum versum manu-
missus sit.

10 Modkstinus libro primo regularum Patrono
invito liberta, quam in matrimonio habuit, ab eo dis-
cedere non potest, nisi ex causa fideicommissi manu-
missa sit: tunc enim potest, licet eius fit liberta.

to 1 1 Ulpianus libro tertio ad legem luliam et Pa-
piam Q.uod ait lex: ‘divortii faciendi potestas liber-
‘tae, quae nupta est patrono, ne esto’, uon infectum
videtur effecisse divortium, quod iure civili dissol-
vere solet matrimonium, quare constare matrimonium
dicere non possumus, emn sit separatum1, denique
scribit Iulianus ‘de dote’ hanc actionem non habere,
merito igitur, quam diu patronus eius eam uxorem
15 suam esse vult, cum nullo alio couuhium ei est. nam
quia intellexit, legis lator facto libertae quasi diremp-
tum matrimonium, detraxit ei cum alio conubium,
quare cuicumque nupserit, pro non nupta habebitur.
Iulianus quidem amplius putat nec in concubinatu
1 eam alterius patroni esse posse. Ait lex: ‘quaradiu
‘patronus eam uxorem esse volet’, et velle debet
uxorem esse et patronus durarer' si igitur aut pa-
tronus esse aut velle desierit, finita est legis aucto-
20 2 ritas. Illud rectissime placuit, qualiquali voluntate
intellegi possit patronus animum habere desisse quasi
in uxorem, finiri legis huius beneficium, prifinde cum
patronus rerum amotarum cum liberta, quae ab in-
vito eo divorterat, vellet experiri, imperator noster
cum divo patre suo rescripsit intellegi eum hoc ipso
nolle nuptam sibi, qui eam actionem vel aliam in-
portet quae non solet nisi ex divortio oriri, quare ei I
25 accusare eam adulterii coeperit vel alio crimine pes- \
tnlare, quod uxori nemo obicit, magis est, ut diremptum
sit matrimonium: etenim meminisse oportet ideo adimi
cum alio conubium, quia patronus sibi nuptam cupit,
ubicumque igitur vel tenuis intellectus videri potest
nolentis nuptam, dicendum est iarn incipere libertae ■
emn alio esse conubium, proinde si patronus sibi
desponderit, aliam vel destinaverit vel matrimonium
alterius appetierit, credendus est nolle hanc nuptam:
so et si concubinam sibi adhibuerit, idem erit pro-
bandum s.

III6

SOLUTO MATRIMONIO DOS QUEMADMODUM
RETATUR.

1 Pomponius libro quinto decimo ad Sabinum
Dotium causa "semper et ubique’7 praecipua est:

nam et publice intereat dotes mulieribus conservari, 716,»
cum dotatas esse feminas ‘ad subolem procreandam as
replendamque liberis civitatem’8 maxime sit necessa-
rium.

2 Ulpianus Ulmo trigesimo 3 quinto ad Sabinum 717, %
Soluto matrimonio solvi mulieri dos debet, nec cogitur
maritus alii cam ab initio stipulanti promittere, nisi
hoc ei nihil nocet: nam si incommodum aliquod
maritus suspectum habet, non debere eum cogi alii
quam uxori promittere dicendum est. haec si sui

1 iuris mulier est. Quod si in patris potestate est t
‘et dos ab eo profecta sit’10, ipsius et filiae dos est:
denique, pater non aliter quam ex voluntate filiae
petere dotem nec per se nec per procuratorem potest,
sic ergo et promittendum Sabinus ait. ei ergo pro-
mittendum erit, eui uterque iusserit. ceterum sj pater
solus iussitj ‘dotis’ actio filiae non erit adempta, quan-
doque sui iuriH filia fuerit facta, item si voluntate
solius filiae promittatur, remanebit ‘dotis’ actio integra
patri: sed utrum ut et" agat solus ari et ut adiuneta io
quoque filiae persona experiri possit? et puto nec
cam actionem amissam, quam adiuneta filiae persona
potest habere. . quod si sui iuris fuerit facta filia,

2 nocebit ei ista stipulatio, Voluntatem autem filiae,
jcum pater agit ‘de dote’, utrum sic12 accipimus, ut
‘"consentiat au vero nc contradicat filia? et est ab

imperatore Antonino rescriptum filiam, nisi evidenter
contradicat, videri consentire patri, ct Iulianus libro
quadragesimo13 octavo digestorum scripsit quasi ex 16
voluntate filiae videri experiri patrem, si furiosam
filiam habeat: nam ubi non potest per dementiam
contradicere, consentire quis cam merito credet, sed
si absens filia sit, dicendum erit dou ex voluntate
eius id factum cavendum que ratam rem filiam habi-
turam a patre: ubi enim sapit, scire eam exigimus,
ut videatur non contradicere.

■ 3 Paulus libro septimo ad Sabinum Non solum 2»
autem in exigenda, sed etiam in solvenda dote, quae
communis est patris et filiae, utri usque voluntas ex-
quiritur nec alter alterius deteriorem condicionem
laeere potest, sed si pecunia ad patrem pervenit,
quam filia accepit, actio ‘de dote’ utrisque tolletur11.

4 Pomponius libro qvinto decimo ad Sabinum

Si pater sine consensu filiae dotem a viro exegisset 25
et eandem alii viro eius filiae nomine dedisset et.
mortuo patre filia cum priore viro ageret, doli mali
exceptione repellitur.

5 Ulpianus libro trigesimo 15 ad Sabinum Ve di-
visione anni eius, quo divortium factura est, quae-
ritur, ex die matrimonii an ex die traditi marito fundi
maritus sibi computet tempus, et utique, in fructibus
a viro retinendis neque dies dotis constitutae neque
nuptiarum observabitur, sed quo primum dotale prae- 30
dium constitutum est, ‘id est tradita, possessione’15.

6 Paulus libro septimo ad Sabinum Si ante
nuptias fundus traditus est., ex die nuptiarum ad
eundem diem sequentis anni computandus annus est:
idem in ceteris annis servatur, donec divortium fiat,
nam si ante nuptias traditus ait et fructus inde per-
cepti, hi restituendi sunt quandoque divortio facto 36
qiutsi dotis facti.

7 Ulpianus libro trigesimo primo ad Sabinum
Fructus eos esse constat, qui deducta inpensa super-
erunt: quod Scaevola et ad mariti et ad mulieris
inpensas refert, nam si mulier pridie vindemias doti
dedit, mox sublatis a marito vindemiis divortit, non
putat ei undecim dumtaxat mensum fructus restitui,
sed et impensas, quae, antequam portiones fructuum 40
fiant, deducendae sunt: igitur, si et maritus aliquid
inpendit in eundem annum, utriusque iupensae con-

(1) sit tus. Sai. (2) habeat F2 (3) divortii tra-
dendum Mo. (<) sed nec dissolutum esse in totum
ins. Mo,, sed verba quare... separatum vix sunt Ulpiani
(Kr.) (5) hic desinunt codices vulgares Digesti Veteris

incipivntquc libri Infortiati

(0) Sab. l...*4, S,..*21. 22,. .38. *5S. *G2, *66 ; Pap. 39.. .54.

*G1; Ed. 55 ...53. 60. 63. 64; App. 65. OT. — Eas. 2S, 3. —
Cf. Cod. 5, 18 (7) ‘ ’ lust. (Merenda) (8) ” lust-

( Kalb ) (9) hic deficiunt Digesti Veteris codices anii-

ouissimi «uique (10) ‘ ’ lust. ( Goveanus ) (11) et F cum

ES, dei. Hal. (12) sit F (13) decimo Kr. (14) iunge
23, 3, 28 (is) primo ins. Lenel (16) ‘ ’ Jusi. (Piselc)

SOLUTO JIATRDIONIO

XXIV 3

357

717 4) curTont. ite et, si incensarum a muliere factarum
ratio habeatur, cum plurimis annis in matrimonio
init, necetsse esi primi anni computari temporis quod

I sit ante datum praedium. Papinianus autem libro
undecimo quaestionum divortio facto fructus dividi
ait non ex die locaf.iouis, sed habita ratione praeee-
dentis temporis, cno mulier in matrimonio fuit: neque
enim, si vindemiae tempore fundus m dotem datus

718 i «it cumque vir ex calendis Novembribus primis Eruen-
dum locaverit, mensis Iauuarii suprema die facto di-
vortio retinere virum et vindemiae fructus et eius
anni quo divortium factum est, quartam partem mer-
cedis aequum est: alioquin si coactis vindemiis altera
die divortium intercedat, fructus integros retinebit,
itaque si fine mensis Ianuarii divortium fiat et quat-
6 tuor mensibus matrimonium steterit, vindemiae fruc-
tus et quarta portio1 mercedis instantis anili con-
fundi debebunt, ut ex ea pecunia tertia portio viro
'i relinquatur. E contrario quoque idem observan-
dum est: nam si mulier percepta vindemia statim
fundum viro in dotem dederit et vir ex calendis Martiis
eundem locaverit et, calendis Aprilibus primis2 di-
vortium fuerit secutum, non solnin partem duodeei-
in mam mercedis, sed pro modo temporis omnium men-
sum, quo dotale praedium fuit, ex moreede quae de-

3 bebitur portionem retinebit. Item si messes eius
anni, quo divortium factum est, colonmn ex forma
locationis sequantur, ante vindemiam soluto matri-
monio nihilo minus pecunia messium in eomputa-

4 tionem cum spe futurae vindemiae veniet. Apparet
igitur ex ilis illos fructus, quos mulier percepit ante-
quam nuberet, non debere in contributionem venire.

»5 5 Ob donationes, item ob res amotas ex his fruc-
tibus, qui post divortium percepti sunt, compen-
6 sationes3 fieri possunt. Quud in anno dicitur,
potest dici et in sex mensibus, si bis in anno fructus
" capientur, ut est in locis inrignis. Et in pluribus
8 annis idem dici potest, ut in silva caedua. Item
si locatio agri talis sit, ut super annuam mercedem
quinquennio quoque aliquid amplius praestaretur: in
eo enim quod amplius est tempus ad quinquennium
m 9 computamus. Run solum autem de fundo, sed
etiam de pecore idem dicemus, ut lana ovium fetns-
que pecorum4 praestaretur, quare enim, si maritus
prope partum oves duti acceperit, item proximas ton-
surae, post partum et tonsas oves protinus divortio
facto nihil reddat? nam et hic fractus toto tempore
quo curantur, non quo percipiuntur, Jratioueni ao-
H) cipern debemus. In servo quoque anni ratio
habetur, si iu annum forte operae eius locatae sunt,
a.*, ut praeteriti temporis ad maritum, post divortium

II autem ad mulierem operae pertineant. De. pen-
sionibus quoque praediorum urbanorum idem est
12 quod in fructibus rusticorum. Si fundum viro
uxor in dotem dederit isque imlc arbores deciderit
S'bae fructus intelleguntur, pro portione anni debent
re- Litui (puto autem, si arbores caeduae fuerunt vel
gremii. M", dici oportet7 in fructu cedere), si minus,

deteriorem fundum fecerit, maritus tenebitur
‘inin oJJ' CemlH’?tatls ceciderunt8, dici oportet pre-
c deve n resIltue",lum mulieri nec in fructum
tus- 7 Vl:iK'S’ 9llani Bi ‘heiisaurus fuerit inven-
n eiMtiS" no]] «mputabitur, sed pars

vir in fuiido mnl^ "Si

invenerit et 10 huulim, fri t : p llcV'a8 .«mrmoreas
oh, „1 mnumn tractuosiorem fecerit, marmor,

marmor: nisi tale lit «*£?>’• ^'-a nCC fnwtB est

“ — fc«v*?!RinBvsfc

! I <«, i

fodinae, argenti fodinae vel auri vel cuius alterius 715,*
materiae sint vel Uarcuae, utique in fructu babebuutur.

IA Interdum marito de fructibus a muliere cavetur s
et nihil retinet, si fructibus stantibus fundum mulier
recipiet '3: interdum retinebit tantum 14 maritus et
nihil restituet, id est si non plus erit 16, quam pro
portione eum retinere oportet: interdum vero et red-
det, si pius percepit quam eum retinere oportet,
eadem condicio erit etiam, si cuin socero vel cum
10 herede alterutrius dc dote agatur. Impendi autem
fructuum percipiendorum Pomponius ait, quod in
arando serendoque agro impensum est, quodque in t»
tutelam aedificiorum aegrumve servum curandum,
scilicet, si ex aedificio vel servo fructus aliqui per-
cipiebantur. sed hae inpensae non ‘petentur’, cum
maritus fructum totum anni retinet, quia10 ex fruc-
tibus prius impensis satisfaciendum est. plane si
novam villam necessario exstruxit ve.l veterem totam
6ine culpa sua conlapsam restituerit, erit eius im-
pensae 'petitio5: simili modo et si pastina instituit,
hae enim inpensae aut in res 11 necessarias aut utiles ib
cedunt pariuntque marito ‘actionem5.

8 Paulus libro septimo ad Sabinum'* Si fundus
in dotem datus sit, in quo lapis caeditur, lapidici-
namm commodum ad maritum pertinere constat,
quia palam sit eo animo dedisse mulierem fundum,
ut iste fructus ad maritum pertineat., Tiisi si contra-
I ‘rlam voluntatem in dote danda declaraverit mulier519,

: 1 Quod in sementem erogatur, si non responderint
messes, ex vindemia deducetur, quia totius anni unus 20
fructus est.

i) 20 Pomponius libro quarto decimo ad Sabinum
S mora per mulierem fuit, quo minus dotem recipe-
ret, dolum malum dumtaxat iu ea re, non etiam cul-
pam maritus praestare debet, ne faeto mulieris in
perpetuum agrum eius colere cogatur: fructus tamen,
qui pervenissent ad virum, redduntur.

1(1 Idem libro quinio decimo ad Sabinum Si ab 25
hostibus capta filia, quae nupta erat et dotem a
patre profectam habebat, ibi decesserit, puto dicen-
dum perinde observanda omnia, ac si nupta deces-
sisset, ut, etiamsi iu potestate non fuerit patris, dos
1 ab eo profecte reverti ad eum debeat. Si vir
uxorem suam occiderit, ‘dotis5 actionem heredibus
I uxoris dandam esse Proculus ait, et recte: non enim
j aequum est virum ob facinus suum dotem sperare sc

■ lucrifacere, ‘idemque ct e contrario statuendum est.521

1 1 Idem libro sexto decimo ad Sabinum Si

■ alienam rem sciens mulier in dotem dederit, redden-
da ei est, quasi suam dedisset, et fructus22 pro por-
tione anni, quo divortium factum est.

12 Uleiaxus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Maritum in id quod facere potest condemnari ex- 35
ploratum est: sed hoc heredi noc esse praestandum,

13 Pauj.vs libro septimo ad Sabinum quia tale 720,1
beneficium personale est et eum persona exstinguitur.

14 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Alia causa est defensoris, quem placet sufficienter
videri defendisse, si tantum uxori praestet, quantum

1 consequeretur, si ipsum maritum convenisset. Ele- 6
gauter quaerit Pomponius libro quinto23 decimo ex
. Sabino, si paciscatur maritus, ne in id quod facere
possit condemnetur, sed in solidum, an hoc pactum
servandum sit? et negat servari oportere, quod quidem
et mihi videtur verum; namque contra bonos mores
id pactum esse melius est dicere, ‘quippe cum contra
receptam reverentiam, quae maritis exhibenda est, id
esse apparet’24.

1 f> Paulus libro septimo ad Sabinum Jtei indi- 10
catae tempus spectatur , quatenus maritus facere

(1) idem leverunt Qraeei ■ •

eo ■ l','ae fructus quarta | (r>) nisi tales sint Mo.
Uj ex i,,s 7,1 1 : j, —

portio et tres Mo

V‘P. U) pro portione UV' /3>

"‘f F tum R: cremiales Ha’ £> £ •"*• SI°
de!. Mo._ (S) ceciderint F- , J?r ,5’ °l,orle‘

(H)' el Ili: r.t>e Cuioeinji o.s J ■ ‘3> s> 18 ‘?r-

Ui) est t«s. Jr orncriufl

(13) recipiat F1 (14) to-
tum edd. (15) erit) percepit Mo. (16) qua F

(17) res dei. Mo. cum J! A’ (]S) inscriptionem dei. b"1
contra B (pj) ' ’ Tusi ( Kisele) (211) iunge 23, 3, 15
(21) ‘ 5 lusi. LeneT) (22) quoque itis. F* (23) sexto Lenel
(21) appareat F*: ' ’ lust. (Pampaloni): iunge 2, 14,46

■12

i

XXIV 3

358

SOLUTO MATRIMONIO DOS

T 20, ii 1 potest1. Heredi mariti, licet in solidum condem-
netur, ‘compensationes’'2 tamen, quae ad pecuniariam
causam respiciunt, proderunt, ut lioc minus sit ob-
ligatus, voluti ob res donatas et amotas et impensas:

2 morum vero coercitionem non habet. Socero
quoque, cum quo nurus ‘do dote’ agit, idem honor
10 habetur, ut.3 in id damnetur quod facere potest,

16 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum
quia parentis locum socer optinet.

17 1’A.UT.US libro septimo ad Sabinum Ex diverso
si socer ex promissione a marito conveniatur, solet
quaeri, an idem ei honor habendus sit: Neratius

20 libris membranarum et Proculus scribunt hoc iustum

1 esse. Item si mulier ex promissione conveniatur,
magis placuit defendendam eam per exceptionem:
idein et Proculus ait: sienti eum socia fuit, dabitur

2 ci exceptio, quamvis iure civili sit obligata. Si
in indicio ‘dotis’ index ignorantia itiris lapsus con-
demnaverit maritum in solidum, Neratius Sabinus
doli exceptione eum uti oportere aiunt eaque tutum
fore.

25 18 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum i

Etiam filios mulieris, qui patri heredes exstiterunt, ;
in id quod facere possunt condemnandos Labeo ait. 1
1 Licet in dotalibus rebus non solum dolum, sed
et culpam maritus praestet, cum tamen quaeritur in
iudicio ‘de dote’, an facere possit, dolus dumtaxat
comprehenditur, quia in rerum ipsius administra tioae !
non erat ah eo culpa exigenda, quamquam eura dum-
3(i taxat- dolum ei nocere putem, si facere non possit, j
quem propter uxorem adhibuit., ne ei solidum sol-
veret, noti propter quemlibet alium. Olilius autem
aiebat, si dolo mariti res dotalis interisset et alioquin
solvendo iiim esset, quamvis nihil doio fecisset, quo
minus solvendo esset, perinde, tamen eum damnan-
dum eius rei dotalis nomine in qua dolum fecisset,
atque si dolo eius factum esset, quo minus facere
possit. 4 ceterum si circa interitum rei dotalis dolus
35 malus et culpa mariti absit, actiones solas, quas eo
nomine quasi maritus habet, praestandas mulieri,
yeluti furti vel damni iniuriae,

19 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Si mulier diverterit et iudicio ‘de dote’ contestato
reversa fuerit in matrimonium, redintegrato matri-
monio5 exspirat iudicium et omnia iu statu pristino
manent.

40 20 Paulus libro septimo ad Sabinum Quamvis

mulier non in hoc accipiat constante matrimonio
dotem , ut aes alienum solvat aut. praedia idonea
emat, sed ut liberis ex alio viro egentibus aut fratri-
bus aut, parentibus consuleret vel ut eos ex hostibus
redimeret, quia justa et honesta causa est, non vide- .
tur male accipere et ideo recte ci solvitur: idque et.
in lilia familias observatur.

■45 21 Ulpianus libro tertio disputationum Sed et

si ideo maritus ex dote expendit, ut a latronibus \
redimeret necessarias mulieri personas vel ut mulier \
vinculis vindicet de necessarie suis aliquem, reputatur j
721,1 ei id quod expensum est'1, sive, pars dotis sit, pro
ea parte, sive tota dos sit, actio ‘dotis’ evanescit, et
multo magis idem7 dicendum est, si socer agat ‘de
dote’, debere rationem haberi eius quod in ipsum im- :
pensum est, sive ipse, maritus hoc fecit sive filiae
ut faciat dedit: sed et si non pater experiretur, sed
post mortem eius filia sola ‘de dote’ ageret, idein erit
6 dicendum: cum enim doli exceptio insit ‘de dote’
actioni ut in ceteris bonae fidei indiciis, potest dici,
ut et Celso videtur, inesse hunc sumptum actioni ‘de
dote’, maxime si ex voluntate filiae factus sit.

22 Idf.M libro trigesimo tertio ad edictum Si,
cum dotem daret pater vel extraneus pro muliere, in

(l) iunge 17, i, 17 (2) retentiones Paulus (3) ut

om F (4) serjq. lusi. ( Pernice, ) (5) matrimonium h'2

(0) et tus- Afo. (7) idem dei. No. contra Bl' (s) et

F (9) quod ita... solvatur dei. F'1 (10) etiam]

elus-Eh (11) doti Ilal. (1 2) loci F (13) § 6 in.

/

unum casum pepigit, vel in divortium vel in mortem, 721, ,
dicendum est iii cum casum, in quem nou pepigit,

1 esse mulieri actionem. Si post -solutum matrimo-
nium filia familias citra patris voluntatem exactam 19
communem dotem consumat, patri et viva ea et mur-
tua actio supereat, ut dos ipsi solvatur, 2 'quod ita
verum est8, si perditurae solvatur3: ceterum si non
perditurae et ex iustis causis soluta sit, non super-
erit actio, sed mortuo patre nec etiam10 heredes agent

2 nec mulier. Si mulier soluto matrimonio egentem
reum dotis per novationem decepta accipiat,, nihilo

3 minus actio ‘dotis’ ei manebit. Si pater lilia a.b- 15
secte ‘de dote’ egerit, etsi omissa sit de rato satis-
datio, filiae denegari debet actio, sive patri heres

1 exstiterit, sive io legato tantum acceperit, quantum
dotis 11 satis esset, et ita luJianus pluribus loeis
scribit compensandum ci in dotem quod a patre datur
lucroque eius cedit, si lautum ab eo consecuta
sit, quantum ei dotis nomine debeatur a marito qui

4 patri solvit. Si patri propter condemnationem
Romae, ubi dos petatur, esse non liceat, filiae satis 30
dotis fieri oportet, ita tamen, nt caveat ratam rem

5 patrem habiturum. Eo autem tempore consentire
filiam patri oportet, quo lis contestatur, secundum
haec si filia dicat se patri consentire et ante litis
contestationem mutaverit voluntatem vel etiam eman-
0 cipata sit, irustra pater aget. 13 Nec 11011 illud quo-
que probamus, quod Labeo probat, nonnumquam
patri denegandam actionem, si tam turpis persona
patris sit, ut verendum sit, ne acceptam dotem coli- 20
sumat: ‘ideoque officium indicis interponendum est,
‘quatenus ct filiae et patri competenter consuletur’14,
sed si latitet filia, ne tali 15 patri consentire cogatur,
puto dari quidem patri actionem, sed causa cognita,
quid enim, si fiiia verecunde per absentiam patri
contradicat? cur non dicamus patri non esse dan-
dam actionum? quod si is pater sit, cui omnimodo
consentire filiam decet, huc est vitae probatae, filia10
levis mulier vel admodum invenis vel nimia circa :o
maritum non merentem, dicendum est patri potius
ad quiescere praetorem oportere dareque ei actionem,

7 17 Si maritus vel uxor constante, matrimonio furere
coeperint, quid faciendum sifc, tractamus, et illud
quidem dubio procul observatur eam personam, quae
furore detenta est, quia sensum non habet, nuntium
mittere non posse, an autem illa repudianda est,
considerandum est. et si quidem intervallum furor 35
habeat vel perpetuus quidem morbus est, tamen
ferendus his qui circa eam sunt, tunc nullo modo
oportet dirimi matrimonium, sciente ea persona, quae,
cum compos mentis esset18, ita furenti quemadmodum
diximus nuntium miserit, culpa sua nuptias esse
diremptas: quid enim tam humanum est, quam ut
fortuitis casibus mulieris maritum vel uxorenr viri
participem esse? sia autem tantus furor est, ita ferox,
ita perniciosus, ut sanitatis nulla spes supersit, 10 circa 40
ministros terribilis, et forsitan altera persona vc.1
propter saevitiam furoris20 vel, quia liberos non habet, 722, 1
procreandae subolis cupidine tenta est: licentia erit
compoti mentis personae furenti nuntium mittere, ut
nullius culpa videatur esse matrimonium dissolutum

8 neque in damuura alterutra pars incidat. 17 Sin
autem iu saevissimo furore muliere constituta maritus
dirimere quidem matrimonium calliditate non vult,
spernit autem infelicitatem uxoris et non ad eam 5
flectitur uullamque ei competentem curam inferre
manifestissimus est, sed abutitur dotem: tunc licen-
tiam habeat vel curator furiosae vel cognati adire
iudicem competentem, quatenus necessitas imponatur
marito omnem talem mulieris sustentationem sufferre
et alimenta praestare et medicinae cius succurrere et.

a Justinianis mutatum est (Bcchmann) (u) ‘ ’ [nst.

(Faber) (15) tali om. B et BB (16) filiae F

(17) § 7. 8 Tust. (Ciiia cius) (18) et ins. F (19) et
sit ins. 21 Jo. (20) sibi timet ins. Mo. (21) § 1 fin.

Itist. (Czyhlarz)

quemadmodum petatur

XXIV 3

22 g's nihil praetermittere eorum, quae 1 maritum uxori
in adferre decet, secundum dotis quantitatem, sin vero
dotem ita dissipaturus6 ita3 manifestus est, ut non
hominem frugi oportet, tunc dotem sequcstraii, qua-
tenus ex ea mulier competens habeat solacium una
cum sua familia, paetis videlicet dotalibus, quae inter
eoe ab initio nuptiarum inita fuerint, in suo statu
durantibus et alterius exspectantibus sanitatem et

9 ‘mortis eventum'. Item palerfunosaeutilitcr intendere
/sibi filiaeve suae reddi dotem potest: quamvis erum

A furiosa nuntium mittere non possit, patrem tamen

10 eius posse certum est6. Si soluto matrimonio
pater furiosus sit, curator cius voluntate filiae dotem
netcrc poterit: aut si curatoris copia non sit, agere
filiae permittendum erit en veri que oportebit dc rato.

1 1 Idem decernendum est et si ab hostibus captus
•dt pater, puellae dandam actionem de dote -repetenda.

12 fVansgrcdiamur nunc ad hunc articulum, ut
quaeramus, adversus quos competit 'de dote/ actio.

2f. et adversus ipsum maritum competere palam est,
sive ipsi dos data sit sive alii ex voluntate mariti
vel suhiectu iuri eius vel non sublecto, sed si filius
familias sit maritus et dos socero data sit, adversus
socerum agetur, plane si filio data sit, si quidem
iussu soceri, adhuc absolute socer tenebitur: quod
si filio data sit non iussu patris, Sabinus et Cassius
responderunt nihilo minus eum patre agi oportere:
is videri enim ad eum pervenisse dotem, penes quem
est peculium: sufficit autem ad id damnandum quod
est in peculio vel si quid in rem patris versum6
est7, sin autem socero dotem dederit, cum marito

13 non poterit experiri, nisi patri heres exstiterit. Si
mulier in condicione mariti erraverit putaveritque
esse liberum, cum servus esset, concedi oportet quasi
privilegium in bonis viri mulieri, videlicet ut, si sint
et alii creditores, haec praeferatur circa de peculio

e-) actionem laet, si forte domino aliquid debeat servus,
non praeferatur mulier nisi in his tantum rebus,
quae vel in dote datae sunt vel ex dote comparatae,
quasi et hae dotales sint. 8

23 Paulus libro trigesimo sexto ad edictum Et
si quid in eam dotem impensum est nec a muliere
reddetur, per doli mali exceptionem servabitur.

24 Ulpianus libro trigesimo tertio ad edictum
sr> Si constante matrimonio propter inopiam mariti

mulier agere volet, unde exactionem dotis initium ac-
cipere ponamus i 'et constat exinde dotis exactionem
'competere, ex quo evidentissime apparuerit mariti

1 'facultates ad dotis exactionem non sufficere.50 Si
722,1 exheredato marito mulier agat, magis est, ut cx die

a dita e patris hereditatis incipiat ei dotis exactio.

2 Quotiens mulieri satisdandum est dc solurione
dotis post certum tempus, si maritus satisdare non
possit, _ tunc deducto commodo temporis condemnatio
residui repraesentatur10: sed si, cum maritus satis-
dare posset, nollet, in solidum eum condemnandum

t Jicla ait non halita ratione commodi temporis, indi-
cis igitur officio convenit, ut aut satisdatione inter-
posita_ absolvat maritum aut habita ratione compcn-
coi!l,l'ni,net) quod quidem hodie magis
"S?;. m;c ferenda est mulier, si dicat magis se
3^ duefiQnpmem«-Pab qna,u in repraesentatione de-
dos fuit n»iirfelV' ai,tc'm !n.arifi sive uxoris periculo

4 vere ’ma i tu» sol-

io dotales niaiinm- -i®1 Tlr v(flunt.ate mulieris servos

voluit ner rlp^n01^ V ■ 81 qui<i(,m donare ei mulier

g£‘F’8Sf- .« 4SOS S3S

5 E"*™»» r<

(5) § 9 (}cl p?

Nov- <17 (c) vernin

-G' 7, n (e) ” Iu,

,r„ T!/’C hf'ent Graeci, scilicet propter

. 'Z? , v(? \Unffe 49- 17- 7 (S) iunge

\i\alxt, (.10) reprnestatur F

in servos dotales fuit, videndum, an de hoc possit 723, 13
conveniri, ct si quidem tantum in servos uxoris sae-
vus fuit, constat eum teneri hoc nomine: si vero et
in suos est natura talis, adhuc dicendum est immo- u
deratam eius saevitiam hoc iudieio coercendam: ^quam-
vis enim diligentiam uxor eam demum ab eo exigat,
quam rebus suis exiget ‘3, nec pius possit, attamen
saevitia, quae in propriis culpanda est, in alienis

6 coercenda est, hoc est in dotalibus. Si uxor viri
rem commodaverit euquc perierit, videndum, an com-
pensationem hoc nomine pati possit, et puto, si qui-
dem prohibuit eam maritus commodare, statim dc- 20
ductionem fieri: si vero non prohibuit eam commo-
dare, arbitrio indicis modicum tempus ei indulgcri

7 cautionem praebenti. Si boua mulieris pro parte
sint publicata, superest mulieri reliquae partis dotis
exactio: plus puto: et si post litem contestatam
publicata sit pro parte dos, sufficiet arbitrium iudiciB
ad partis condemnationem faciendam, quod si tota
dos publicata sit, exspirabit indicium.

25 Paulus libro trigesimo sexto ad edictum Si 25
filio familias dos data sit iniussn patris, de peculio
quidem agetur: sed sive propter impensas a filio
familias factas sive propter res donatas a filio vel
amotas ab uxore, res peculiares hoc ipso, quod habet
'actionem5” pater ex persona filii, maius peculium fit,
ct sic totum est praestandum mulieri quod est in pe-

1 culio, quia15 adhuc sit quod uxori debeatur. Ma-
ritum in reddenda dote de dolo malo .et culpa cavere sn
oportet, quod si dolo malo fecerit, quo minus resti-
tuere possit, damnandum eum, quanti mulier in litem
iuraverit, quia invitis nobis res nostras alius retinere

2 non debeat. Si post divortium res dotales dete-
riores factae sint et vir in reddenda dote moram

3 fecerit, omnimodo detrimentum ipse praestabit. Si
qui dotalium servorum in fuga erunt, cavere debebit
maritus se eos viri boni arbitratu persecuturum et

4 restituturum. Si vir in quinquennio 10 locaverit 35
fundum et post primum forte annum divortium int er-
venerit, Sabinus ait non alias fundum mulieri reddi
oportere, quam si caverit, si quid praeter17 unius
anni locationem maritus damnatus sit, id 18 se prae-
statum iri: sed et mulieri cavendum, quidquid praeter
primum annum ex locatione vir consecutus fuerit, se

ei restituturum.

26 Idem libro trigesimo septimo ad edictum Semel 40
mora facta si servum dotalem postea offerente marito
mulier accipere noluerit et ita is decesserit, non de-
bebit pretium eius maritus vel ]>crc3 eius, ne damnum
sentiat, quod postea offerente eo mulier accipere
noluit.

27 G Ama libro undecimo ad edictum provinciale 724,1
Si post divortium mortua muliere heres eius cura

viro parenteve eius agat, eadem videntur de restitu-
enda dote intervenire, quae ipsa muliere agente ob-
servari solent.

28 Ulpianus libro primo institutionum Faeere
posse maritus etiam id videtur, quod a muliere con- 5
sequi potest: scilicet si iam ei aliquid absit, quod
pro muliere aliquid expendit vel mandato eius prae-
stitit: ceterum si nondum ei abest, ut puta sub con-
dicione est obligatus, nondum videtur facere posse.

29 Idem libro tertio disputationum Quotiens pater
dotem dat et stipulatur, ita demum in suam per-
sonam 'de dote5 actionem transfert, si ex continenti
stipuletur: ceterum si interposito tempore stipulari 10
velit, non nisi consentiente filia poterit, quamvis in
potestate sit, quia deteriorem condicionem in dote
filiae facere non potest nisi consentiat, plane si ante
nuptias dotem dederit, poterit ex intervallo, ante
nuptias tamen, et citra voluntatem quoque filiae

(11) f 4 = l «2 {12) § 5 fin. luat. (Pernice) (13) ad-
hibet M 0. (14) retentionem Paulus (15) quia] si

quid Mo. ad PP (tfl) quinquennium <1ctt. (17) prae-
tor F (is) & ins. cdd. (191 seqq. Inst. (Sotazzi)

4‘2*

XXIV 3

360

SOLUTO MATJUAJONIO DOS

r 24, 13 1 stipulari. Si quis pro muliere dotem dederit cun-
yeueritque, ut quoquo modo dirempto matrimonio
ipsi solveretur, postea maritus uxori dotem solverit^

15 rectissime dicetur exactionem nihilo minus ei qui
dedit contra maritum competere.

30 Iuliakits libro sexto decimo digestorum Nupta
non impeditur, quo minus cum priore marito ‘de dote'

I experiatur. Quotiens culpa viri accidit, ce dos a
socero ‘aut a quolibet alio, qui mulieris nomine pro-
mi,serat'(l) 2, exigeretur: ei aut in matrimonio filia de-
cesserit aut mater familias facta euin qui dotem re-

1» promiserat heredem instituerit3 4, satis constat nihil
amplius vinim praestare debere quam ut eos obli-
gatione. liberet.

31 Idem libro octavo decimo digesturum Si marito
publico indicio damnato pars aliqua bonorum eius
publicetur, 'fiscus creditoribus eius satisfaeere neces.se i

1 habet: inter quos uxor quoque est. Si pater, 1
cum ducenta filiae, suae nomine dotis gratia promi-
sisset, pactus fuerit, ne amplius quam centum a se i

25 peterentur, et soluto matrimonio egerit, centum, de
quibus convenit ne Deterentur, nec intelleguntur nolis L
esse, quod si mortuo patre cum herede eius maritus I
agere coeperit, ista quoque pecunia in dote erit.

2 Si voluntate filiae ‘procurator'5 * a patre datus litem I
de. dote eemtestatus fuerit et re secundum eum indi-
cata pater decesserit, indicati actionem filiae potius

3 quam heredibus patris dari oportebit. Cum patri
dos data esset et ei filius ex aliqua parte heres sub

so condicione institutus fuerit et pendente condicione
coheredes eius dotem pro sua portione mulieri sol-
verint: hoe minus filius ex dote praestare debebit,
quoniam nullam actionem eius pecuniae reciperandae

4 gratia adversus coheredes habet. Si fumluin do-
talem recepisset mulier non habita ratione fructuum
pro portione anui, quo“ nupta non fuisset, nihilo
minus 'de dote' agere potest, quia minorem dotcra
recepisset: hoc enim ad dotis augmentum pertinet,

35 quemadmodum si partura ancillarum non recepisset,
aut legata vel hereditates, quae post divortium per
servos dotales adquisitac marito luissent.

32 Ide ir libro secundo ad Urseiuvi Ferocem Si
prior maritus posteriori dotis nomine tamquam debitor
mulieris dotem promiserit, non plus quam id quod
facere possit dotis futurum esse.

33 Africanus libro septimo quaestionum Quae
dotis nomine certam peeuniam promiserat, quosdam
adhibuerat, qui stipularentur7 partem dotis distracto
matrimonio sibi solvi: ea nulla data dote obierat eo-
dem marito suo herede, relicto: is damnosam heredi-
tatem eius adierat, nihilo minus stipulatoribus 7 tene-
bitur, quouiam adeundo hereditatem debitricis intelle-
geretur secum pensasse : nec ad rem pertinere, quod

« solvendo non esset hereditas, quando ceteris etiam
creditoribus teneatur.

34 Idem libro octavo quaestionum Titia divortium
a Seio fecit; lianc Titius iu sua potestate esse dicit
et dotem sibi reddi postulat: ipsa se matrem familias

725, l dicit et dc dote agere vult: quaesitum est, quae partes
iudicis sint, respondi patri, nisi probet filiam non
solura in sua potestate esse, sed etiam consentire sibi,
denegandam actionem, sicuti denegaretur, etiamsi
constaret eam in potestate esse.

35 Marcianus libro decimo institutionum Liberta,

s quae voluntate patroni discessit, de dote cum eo agere ■
potest quam ei dedit.

36 Paulus libro secundo de adulteriis Si maritus
minus facere potest et dos publicata sit, in id quod
facere potest fisco maritus condemnandus est, nc in ;
perniciem mariti mnlier punita sit.

37 Olfiamus libro secundo responsorum Dotem 725,9
voluntate, filiae videri patrem recepisse, cum causas io
contradicendi ei filia non heberet, maxime cum ab

eo postea ampliore summa dotata sit.

38 Marcellus libro singulari responsorum Lu-

cius Titius cum esset filius familias, voluntate patris
uxorem Maeviam dnxit et dotem pater accepit: iilae-
via Titio repudium misit: postea pater repudiati ab-
sente filio sponsalia* cura ea de* nomine filii sui
fecit: Maevia deinde repudium. sponsalibus misit u

atque ita alii nupsit, quaero, si Maevia aget, cum
Lucio Titio quondam marito et a patre herede relicto
'de dote' et probetur culpa mulieris matrimonium disso-
lutum, an possit maritus propter culpare, mulieris dotem
retinere. Marcellus respondit, etiamsi ut heres institu-
tus a patre Titius conveniretur, tamen, si sponsalibus
non consensisset, culpam mulieris multandam esse.

39 Papinianus libro undecimo quaestionum Viro at
atque uxore mores invicem accusantibus causam re-
pudii dedisse ulrnmque pronuntiatum est. id ita
accipi debet, ut ea lege, quam ambo contempserunt,
neuter vindicetur: paria enim, delicta mutua pensa-
tione dissolvuntur.

40 luit, u libro vicesimo octava quaestionum Post
dotem datam et nuptias contractas stipulatus est 2S
pater uon ex 10 filiae voluntate divortio facto dotem
dari, tu condicio stipulationis impicatur et postea
filia sine liberis decesserit, non erit impediendus pater,
quo minus ex stipulatu agat: viva autem filia si agere
vult, exceptione summovendus erit.

41 Idem libro trigesimo septimo quaestionum Si

pater iguorans filiam divertisse dotem ex causa pro-
missionis numeravit, non per indebiti condictionem,
sed 'de dote' actione pecunia petetur. w

42 Idem libro quarto responsorum In insulam
patre deportato, qui dotem pro filia dedit, actio 'dotis'
ad filiam pertinet, post divortium quoque patre dam-
nato, cui 11 quidem consentiente filia conpctierat11,

1 aeque 'dotis’ actio mulieris est. Fructus ex prae-
diis, quae in dotem data videbantur, bona fide per-
ceptos et mulieris oneribus ante causam liberalem
absumptos, quamvis servam fuisse postea constiterit, 35
peti non posse placuit, sumptus vero necessarios et
utiles iu praedia quae dotalia videbantur laetos, _ com-
pensatis fructibus perceptis, ad finem superflui ser-

2 vari convenit. Usuras numeratae dotis ex stipu-
latu pater in matrimonio defuncta filia si petat, gener,
qui residuae dotis promissae faenus stipulatus. est,
ita deiuum ad finem vice mutua debitae quantitatis
compensationem opponere iste videtur, si propriis et
sumptibus uxorem suam exhibuit: afioquiu si patris
sumptibus exhibita sit, inanis usurarum stipulatio

3 compensationi non proderit. Ad virum uxore

post divortium reversa indicium acceptum ex stipu- 723,-t
latione, quam extraneus qui dotem dederit stipulatus
fuerit, nou dissolvitur nec officio iudicis absolutio
continetur,

43 13 Sca evola libro secundo quaestionum Si mari-

tus in id quod facere potest condemnatus sit et no-
mina sint ad dotis quantitatem neque amplius, ue-
cesse 14 habebit mandare actiones. fi

44 Paulus libro quinto quaestionum Si socer a
genero heres institutus adierit hereditatem, quandoque
mortuo patre cum herede eius filiam de. dote acturam
Nerva et Cato15 responderunt, ut est relatum apud
Sextum Pomponium digestorum ab Aristone libro
quiut.o: ibidem Aristoni consensit, ergo dicerem et

si cmancipasset pater filiam, ipsum quoque conveniri «

1 posse. Lucius Titius filiae suae nomine centum
doti 'promisit' Gaio Seio: 1,!in tev Gaium Scium et Lu-

(l) cf, 23, 3, 33 (2) <> Pi3t. ( Pampaloni ) (3) mater de] eadem S (lo) non ex tuppl. ad B et B f, om.

...instituerit] in potestate patris constituta manens F (u) sic «fc. B, cui om. F (12) »on petierat

diverterit simititerve lulianus (ita fere Pampaloni) F (is) iunge 15, t, 51 (u) neccsse] tie eec. b'1)

(4) pro ea parte ins. Mo. (5) cognitor Lene! (fi) qua neque F (lis) fortasse Aristo ter. ( Kr .) (1«) «t

Mo. (7) adstipulareotur et infra adslipulatoribus , ins. F1

A fricandi (Seckel) (8) alis tnj. Hofftnann (s) ea j

QUEMADMODUM PETATUR

361

XXIV 3

28, ii

I u,

cima Titium patrem mulieris convenit, «a dos a viro
vivo Lucio Titio, ‘id est patre mulieris , peteretur,
postea culpa mariti divortio facto soliu-um est rn >ii
mollium et puter mulieris decedens alios heredes m-
s! ituit filia exheredata: quaero, an ab heredibus so-
ceri maritus exigere dotem potest, cum eam mu lea
, redditurus est. respondi: cum filia alus a patie
heredibus institutis actionem de dote sua reeiperanUa
habere coeperit, ueeesse habebit maritus aut exae.ani
dotem aut actiones ei praestare: ncc ullam excep-
tionem habebunt soceri heredes adversus eum. cum
absurde dicitur dolo videri cum facere, qui non ipsi
quem convenit, sed alii restituturus petii,: alioquin et
si post mortem patris divortisset nondum exacta dote,
excluderetur exactione dotis maritus, quod non est
i admittendum, sed etsi ex parte filia heres patri suo
exstiterit, debebit maritus coheredes eius pro parte
virili exigere et mulieri reddere aut actiones ei
praestare. .

45 1de.ii libro sexto quaestionum Gams Scius
anis umternus Sciae nepti1, quae erat iu patris
potestate, certam pecuniae quantitatem dotis nomine
Lucio Titio marito dedit et instrumento dotali huius-
modi pactum et stipulationem complexus est: ‘si luter
'Lucium Titium maritum et Sciam divortium sine
‘culpa mulieris factum esset, dos omnis Sciae uxori -
'vol Gaio Scio avo materno redderetur resti tueretnr-
‘que’, quaere, eum Seius avus maternus statim vita
defututus ait et Scia postea, sine culpa sua divorterit
vivo patre suo, in cuius potestate est, an et cui3
actio ex hoc pacto ct4 stipulatione competat et
utrum heredi avi materni ex stipulatu an nepti, re-
spondi in persona quidem neptis videri inutiliter
stipulationem esse, conceptam, quoniam avus mater-
nus ei stipulatus proponitur: quod cum ita est, heredi
stipulatoris, quandoque divorterit. mulier, actio com-
petere, videtur, sed dicendum est Sciae posse dotem
-olvi (quamvis actio ei ‘directo’1 non competat), ac.
-i sibi aut illi dari avus stipulatus esset, "sed 'per-
mittendum est nepti ex hac avita conventione, ne
■minmodo dotis dcfnidcf.ur, utilem actionem: favore

, enim nuptiarum et maxime propter affectionem per-
sonarum ad hoc decurrendum est.

46 Idem libro nono decimo quaestionum Qui
dotem stipulanti uxori promiserat, eidem testamento
quaedam legaverat, ita tamen, ne dotem ah heredibus
peteret: ea quae legata erant uxor capere non po-
tuerat. respondi dotis actionem mulieri adversus he-
redes noti esse denegandam.

i 47 Scaevola libro nono decimo quaestionum Cum
mulier viri lenocinio adulterata fuerit, uiliii ex dote
retinetur: cur enim improbet maritus mores, quos
ipse aut ante corrupit aut postea probavit? si tamen
ex mente logis sumet quis, ut nec accusare possit,
qm leiioeiiiium uxori praebuerit, audiendus est.

, , ^allistuatus libro secundo quaestionum Si
«-lotaii instrumento ita stipulatio interposita sit,, ut
u >eTon™ nomine dos apud maritum resideat, nepotum
quoque nomine dos retinebitur.

40 1‘a7jlik libro septimo responsorum Maevia
manto suo inter alias res dotis etiam instrumentum
; tradidit, quo Otacilius eidem Mae-

‘ ' l,'1.1 daturum sc, cum nuptum ire coepisset,

qo instrumento maritus nihil ex-

decem milia9: ex

t" egit, quia ncc notuit:

quaesitum est, si dos a marito

petatur, an compellendus sit etiam illam summam
i[tiac instrumento continetur, refundere1 resuendi’
putuisse quidem eum, cui aeliones ‘nandatae 'sulft,

vel culpa

eum, cui actiones mandatae sunt
mturem convenire: sed si sine, dolo malo

t

i

)

i

exigere pecuniam non potuit, neque, dotis nomine 727,
t eum conveniri posse neque mandati indicio. "'Eun-
das aestimatus in dotem datus a creditore antece-
dente ex causa pignoris 11 ablatus est: quaesitum 15
est l2, an mulier, si aestimationem dotis repetat, ex-
ceptione sumtnovenda sit: ait enim se propterea non
teneri, quod patc.r eius dotem pro se dedit, cui liercs
non exstiterit13. Paulus respondit14 praedio evictu
sine, dolo et culpa viri pretium petenti mulieri doli
mali exceptionem obesse: consequi enim11 eam pre-
tium fundi evicti evidens iniquitas est, cum dolus
patris ipsi nocere debeat.

50 Scaevola libro secundo responsorum leAesti- ■.:*
matis rebus iu dotem datis paetum intercessit, ut, ex
quacumque causa dos reddi deberet, ipsae res resti-
tuerentur habita Talione augmenti et deminutionis
viri boni arbitratu, quae vero non exstarent, ab initio 11
aestimatio earum: quaesitum est, cum res quaedam
quas maritus vendiderat exstarent, an secundum pac-
tum et haec1" ad mulierem pertinerent, respondi res
quae exstant, si neque volente neque ratum habente aa
muliere venissent, perinde reddendas, atque si iitdlu
aestimatio intervenisset.

51 Heuuogehiasus libro secundo turis epito-
marum Aestimatae res usu etiam mulieris periculo
mariti deteriores efficiuntur.

51? TnrmomNOS libro septimo disputationum Ma-
ritas dotem, quam non accepit, post divortium per st
errorem solvit: repetet, quia non numeratam caverat:
exigi enim ab eo non potuit.

53 Ideu libro duodecimo disputationum Si filio
familias dos data est, ipse quidem ‘dotis’ actione tene-
tur, pater autem eius de peculio: nec intereat, iu
peculio rem vel pecuniam dotalem habeat nec ne.
sed quatenus facere potest, hic quoque condemnan-
dus esi: intellegitur autem peculio tenus facere posse, T5
quod habet rei indicandae tempore, atquin si cum
patre agatur, deduceretur ex peculio, quod patri vel
subieetis ei personis filius debet: at si cum ipso filio
agatur, alterius debiti non fiet detractio in computa-
tione quantum facere possit filius ‘9.

54 Paulus libro singulari de iure singulari Ma-
ritus facere posse creditur nullo deducto aere alieno, «
item socius, item patronus parensve: at is, qui ex
donatione convenietur, omni aere alieno deducto fa-
cere posse intellegitur.

55 ioF.it libro quinio ad Plautium Cum mulier
de, dotis repetitione post soluturo matrimonium agit,
cavere debet marito, qui aedium nomine damni in-
fecti cavit, si velit eam recipere, ut periculum mariti
amoveat.

56 Idem libro sexto ad Plautium Si quis sic 725,
stipuletur a marito: ‘si quo casu Titia tibi impia
‘esse desierit, dotem dabis?’ hac generali comme-
moratione, et ab hostibus capta ea committetur stipu-
latio vel etiam si deportata fuerit vel ancilla effecta-'3:

hae enim conceptione omnes hi casus continentur,
plane quantum-1 veniat in stipulatione, utrum quasi
mortua sit an quasi divortium fecerit? humanius 5
quis id competere dixerit, quod propter mortem con-
venit.

57 Marcellus' libro septimo digestorum Usu
fructu in dutem dato si divortium intervenerit ncc
proprietas rei apud maritum vel mulierem sit"-, cam
dotis esse restitutionem, ut maritus caveat, quamdiii
vixerit, passurum se uti frui mulierem heredemque
eius, quod an verum sit circa adjectionem heredis. 1*
dubito, interest, quemadmodum sit usus fructus iu
dutem datus, si, cum haberet mulier fructum, viro,

(2i uxoris

ut

(1) nepti dei. J Io.

'j0'. ,,, 'E cx E’ (5) Ju.it. (Piscle) (1. 1 ;
hi.it. (Faber) (7) iunge 50, tfi, «an pr
«lorum dcccin ileX. il„. (o; mitia dei i"1 ’(u.\ — v„
1.1 fiduciae but. (,3j quaero Vat. ™ (Z ^

tamen .‘fl— V''’ fl:>) l;ouwclll! eniml <

‘,ft‘no ,uJlU111 m uxoriae continetur.

mulieri prodesse lice quod ni! se patri ru-rcdt-iu nou
exii lisse, si conveniretur: amplios autem ct consequi
Vat. (1f.) si iii3, F- (17) ab initio om. F* cum
B ct 5J (15) Ime AY. (10) iunge 42, 1, m (en) vid
ancilla effecta ora. F'1 eum B et B _V (et) tum in.t.
Sfo. (2e) ncc proprietas rei apud maritum vel mu-
lierem bit non sunt JlforcrW ( .1 : . I

XXIV 3

SOLUTO MATRIMONIO

3G2

'•28, jj/12 cuius erat proprietas fundi, usum fructum cessit,
nihil mulier heredi suo relinquet: debebatur eniin ei
usus fructus, qui ad heredem non solet transire,
quod si fundi sui fructum mulier viro cessit, restitui
is a viro debet1: cum proprietate enim ad heredem
15 eius transisset, si vir in reddendo eo nori fecisset
moram, si vero alienata sit proprietas aut aliquis
fundi sui usum fructum mulieris iussu viro eius de-
derit in dotem, inspiciendum est primum, quemad-
modum mulieri possit restitui: potest autem vel
cautionibus interpositis, ut sic ut potest vir inre suo .
cedat mulieri fruique eam patiatur, vel, si se aecom- i
modavit dominus proprietatis, “volente eo mulieri
constituatur usus fructus3 *: nam aut fructum fundi
2'j iiie mulieri poterit cedere aut aliquid videlicet pro
eo, ut inter cos actum fuerit, dare, nam et finge
hoc ipsum mulierem posse proprietatis domino ven-
dere. quo casu nou inique etiam mulieris herede
agente vir facere cogetur: quippe si moram _ non
fecisset, pretium fructus mulier heredi suo reliquisset,
quod si facultatem usus fructus vendendi proprietatis
domino mulier non habuerit, patientiam, quam per-- .
cipiendi fructus praestare ipsi debuit, etiam heredi
25 eius praestat*.

58 Modestinus libro singulari de. heurematkia
Servus dotalis heres ab aliquo institutus mariti iussu
vel adire vel repudiare debet hereditatem, sed ne
maritus aut facile repudiando vel temere suscipiendo
incognitam successionem 'dotis' iudieio mori suae ob-
ligetur, consulendum est mulierem coram testibus

as interrogari, utrum velit5 * omittere an adquirere here-
ditatem. et si repudiare se dixerit, facile mariti iussu j
repudiabit, quod si hereditatem agnoscere maluerit,
reddendus est :i marito servus uxori ea condicione,
ut, cum iussu eius adierit, rursum marito ‘retrahatur'
ita et mariti sollicitudini consuletur et uxoris desi-
derio parebitur.

59 I ultanus lil>ro secundo ad Urseimn Ferocem
f5 Filiae meae emancipatae et aegrae vir in hoc repu-
dium misit, ut mortua ea dotem potius heredibus
eius quam mihi redderet. Sabinus dicebat utile mihi
eius dotis reeiperandae iudicium dandum esse: Gaius
idem.

(50 Proculus libro quinto epistularum Si filia
familias nupta decesserit et pater funus ei fecerit,
tametsi ei dotem ‘post aliquod tempus'1 gener reddere
deberet, tamen continuo socer agendo eonsequetur, ;
ut impensam funeris praesentem recipiat, cetera dotis
m statuto tempore solvantur.

61 Papinianus libro undecimo quaestionum Do-
''23,i talem9 servum vir invita uxore manumisit, heres

solus vir a liberto institutus portionem hereditatis,
quam ut patronus consequi potuit ac debuit, resti- '
tuere debet, ‘alteram vero portionem dotis iudieio, si ■
modo uxor manumittenti refragatu/ u.

62 ‘° Ulpianus libro trigesimo tertio ad edictum
r. Quod si vir voluntate mulieris serves dotales manu-
miserit, cum donare ei mulier voluit, nee de libertatis
causa impositis ei praestandis tenebitur

63 Paulus libro secundo ad legem luliam et
Papiam et desinit servus in dote esse, quia, cui ‘
manumittendi causa donare liceret, ei quodammodo i
donaret, quod permitteret manumittere,

0 ^ Ulpianus libro septimo ad legem luliam et
rapiam Si vero negotium gerens mulieris non in- .
vitae maritus dotalem servum voluntate eius manu-
miserit, debet uxori restituere quidquid ad eum per-

1 venit, fccd et si quid libertatis causa maritus ei

2 imposuit, id uxori praestabit. Plane si operae
fuerint marito exhibitae, non aestimatio earum, non

(1) nisi fundum interim alienavit, vel mortua ea heredi

eius vel similia hic interciderunt (Mo.) (2) ut ins. Mo.

(3) vel aliud pro eo detur intercidit (Mo.) (4) praestet

F* (6) velit delt. cum B2\ vel F (e) reman-

cipetur Orademmtz (7) annua bima trima die Graden-

roitz (8) dotale F (9) ‘ ' lust. ( Lcnel ) (sa) = L 24

erit aequum hoc nomine uxori rnaritiuu quippiam 7211,

3 praestate. Sed11 si post manumissionem aliquid 15
ei fuerit liberto impositum, id uxori praestandum

4 est. Sed ct si reum maritus acceperit adpro-
missoremve, aeque adversus ipsum obligationem debet

5 praestare. Item quidquid ad eum ex bouis liberti
pervenerit, aeque praestare cogetiu-, si modo ad cum
quasi ad patronum pervenerit :_ ceterum si alio inre,
nou «iigctur praestare: nec enim beneficium quod13
in eum libertus contulit, hoc uxori debet, sed id tan-
tum, quod iurc. patronatus adsequitur vel adsoqni
potuit, plane si ex maiore parte quam debet heres
scriptus fuerit, quod amplius est non praestabit: et
si forte, cum ei nihil debe-ret libertus, heredem eum
b scripsit, nihil uxori restituet. Dabit autem, ut
ait lex, quod ad eum pervenit, pervenisse accipimus
sive iam exegit sive exigere potest, quia actio ei <ie-
7 lata est. Adicilur in loge, ut et, si dolo malo
aliquid factum sit, quo minus ad eum perveniat, to-
fi neatur. Si filium exheredaverit patronus et ad 25
eum bona liberti pertineant, videndum est, an heres
hoc nomine teneatur, et cum nihil neque ad ipsum
patronum neque ad heredem eius perveniat, quomodo

9 fieri potest, ut hoc nomine teneatur? De viro
heredeque eius lex tantum loquitur: de socero sue-
cessoribusque soceri niliil in lege scriptum est: et
hoc Labeo quasi omissum adnotat. in quibus igitur
casilms lex deficit, non erit nec utilis actio danda

10 Quod ait lex: ‘quanta pecunia erit, tantam pe- s:
‘euniam dato', ostendit aestimationem hereditatis yei
bonorum liberti, non ipsam hereditatem voluisse
legem praestare, 'nisi maritus ipsas res tradere ma-
duerit: ct hoc enim benignius admitti debet”-5.

6F1 SCAEVOLA libro singulari quaestionum publice
tractatarum Haec actio etiam constante matrimonio
mulieri competit.

66 Javolenus libro sexto ex posterioribus Labeonis 35
In his rebus, quas praeter numeratam pecuniam doti
vir habet, dolum malum ct culpam eum praestare
oportere Servius ait. ea sententia Publii Mucii est:
nam is in Licinnia Gracchi uxore statuit11’, quod res
dotales in ea seditione, qua Gracchus occisus erat,
perissent, ait, quia Gracchi culpa ea seditio factu

1 esset, Licinniae praestari oportere. Servis uxoris
vir nummos in vestiarium dederat, quo parato deinde 40
intra annum divortium intercesserat, placuit Labeoni
Trebatio, qualia vestimenta post divortium essent,
talia viro reddi: idem iuris futurum fuisset11, si ipsa
vestimenta vir emisset et servis dedisset: ,squod si
vestimenta non redderentur, tum virum pretium in

2 dote compensaturum. Fiiia familias divortio facto
dotem patri reddi iusserat: deinde parte dotas per- 730,
soluta pater decesserat, reliquam partem, si nec de-
legata nec promissa ^novandi animo patri fuisse tt
mulieri solvi debere Labeo Trebatius putant, i dciue

3 verum est. Mancipia in dotem aestimata acce-
pisti: pactum conventum deinde factum est, ut di-
vortio facto tantidem aestimata redderes nec de partu
dotalium ancillarum mentio facta est. manebit, in- s
quit Labeo |tJ, partus tuus, quia is pro periculo rnnn-

4 cipiorum penes te esse deberet. Mulier, quae
centum dotis apud virum habebat, divortio facto du-
centa a viro errante stipulata erat. Labeo putat,
quanta dos fuisset, tantam deberi, sive prudens mulier
plus esset stipulata sive imprudens: Labeonis senten-

5 tiaro probo. Uxor divortio facto partem dotis
receperat, partem apud virum reliquerat, deinde alii i'>
nupserat et iterum vidua facta ad priorem virum red-
ierat. cui centum decem2® doti dederat neque eius
pecuniae, quae reliqua ex priore dote erat, mentionem

§ 4 (11) a ins. F (12) et ins. Ual. (13) quod-

quod Mo. (14) dandam F (lfl) “ lust. (Graden-
•uritz) (16) statuit F et B2, dei. Mo. (n) fuisse r.dd.
(18) § 1 fin- lust. (Pernice) (lD) citat 23 , 3, 18 (20) de-

cem] denuo Mo.

DE INFENSE

363

XXIV 3 XXV 1

fecerat, divortio facto reliquum ex priore dote iisdem
diebus virum redditurum ait Labeo, quibus rului
disset, si superius divortium inter eos (actura non esse^,
quoniam prioris dotis causa in sequentem
0 ligationem esset translata: et hoc veru P ■ 1
vir socero iniussu uxoris manente rnatriinon
acceptam fecisset, etiamsi id propter ‘^estaL.m socm
i.-i r-.mr.-i ncncnlum futurum ait Laou»,

xu 'Xl/HV. ' r,

icriculum futurum ait Labeo,
7 et boo verum esi. 8i Q15'® Pro niuliere duvim
viro promisit, deinde herede muliere relicta decesserit,
qua ex parte mulier ei heres esset, pro ea parte dotis

ctULrV xwxv-xv-, --

factura esset, viri tamen
7 et boc verum est.

periculum, quod viri fuisset, ad mulierem pertinere 730, is
ait. Labeo, quia nec melius aequius esset, quod exigere
vir ab uxore noo potuisset, ob id cx detrimento viri ro
mulierem locupletari: et hoc veram puto.

67 Pomponius libro vicesimo epistularum In
partem dotis reddendae erit id, quod mulieri ex
peculio servi restitui debebit: et ideo et dolum
ct culpam iu eo peculio vel adquireudo vel conser-
vando maritus praestare debet et fructus ex eo
percepti quomodo cuiuslibet rei dotalis ad maritum
pertinebunt.

LIBER VICESIMUS QUINTUS,

i1

DE INPENSIS IN RES DOTALES FACTIS.

1 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Impensarum quaedam sunt necessariae quaedam

1 ut.iles, quaedam vero voluptariae. Necessariae
hae dicuntur, quae habeat- in se necessitatem inpeit-
dendi: ceterum si nulla fuit necessitas, alio iure

2 habentur. In necessariis impensis hoc sciendum
est eas demum inpeusus dotcra minuere, quae in
dotem factae sunt: ceterum si in dotem factae non

3 sint, nou habent iu se reputationem. Inter ne-
cessarias inpcnsas esse Labeo ait moles in mare vel
flumen proicctas. sed et si pistrinum vel horreum ne-
cessario factum sit, iu necessariis impensis habendum
ait. proinde Fulcinius inquit, ei aedificium ruens
quod habere mulieri uule erat refecerit, aut si oliveta
relecta'-* restauraverit, vel ex stipulatione3 darnui in-
fecti ne committatur praestiterit,

2 Paulus libro septimo ad Sabinum, vel in vale-
tudinem servorum impenderit,

3 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
vel si vites propagaverit vel arbores curaverit vel
seminaria pro utilitate agri fecerit, ueeessarias in-
1 pensas fecisse videbitur. 4 Nos generaliter definie-
mus multum interessc, ad perpetuam utilitatem agri
vel ad eam quae non ad 5 praesentis temporis pertineat,
an vero ad praesentis anni fructum: si iu praesentis,
cum fructibus hoc compensandum: si vero non fuit
ad praesens tantum apta erogatio, necessariis inpen-
sis computandum.

4 Paulus libro trigesimo sexto ad edictum E
in totum id videtur necessariis impensis contineri
quod si^ a marito omissum sit, index tanti euu
damnabit, quanti mulieris interfuerit eas impensa
'teri, sed hoc differt, quod factarum ratio habetur
etsi res male gesta est, non factarum ita, si ob ii
res male gesta est; itaque si fulserit insulam ruenVei:
eaque exusta sit, inpensas consequitur, si non fece
j deusta ea niliil praestabit,
n, i v1-!'1® libro trigesimo sexto ad Sabinuv
i.uou dicitur necessarias impensas dotem minuere
«c erit accipiendum, ut et Pomponius ait, non u
ST!"? <:Urpora !-cr, deminuantur, ut puta futidu;
I, T,^nr 'lm<i'10 alrj.d corpus : etenim absurdum es
i"/0?0' Sfa proptcr ?cciiniam. ecterun
desi.-iore esse fundum dotalem ve
PAVf™ eiuh,' maue.blfc igitur maritus iu rerum deten
lationem, donec ei satisfiat: non enim ipso iure cor
porum, sed dotis fit deminutio, ubi ergo admittimu
deminutionem dotis ipso iure fieri'? ubi^nou sunt cor

pora*. sed pecunia: nam in pecunia ratio admittit 731,31
deminutionem fieri, proinde si aestimata corpora in
dotem data siut, ipso iure dos deminuetur per in- 732, l
pensas necessarias, hoc de his inpensis dictum est,
quae iu dotem ipsam factae sint: ceterum si extrin-

1 secus, non imminuent dotem. Sed si inpensis
necessariis mulier satisfecerit, utrum dos crescat an
vero dicimus cx integro videri dotem? et ego, ubi

2 pecunia est, nou dubito dotem videri crevisse. Si
dos tota soluta sit non habita ratione inpcusarum, s
videndum est, an condici possit id, quod pro impen-
sis necessariis 'compensari’ solet, et Marcellus admittit
condictioni8 esse locum: 'sed etsi plerique negent,

'tamen propter aequitatem Marcelli sententia admit-

3 ‘tenda est'10. Utiles autem impensae sunt, quas
maritus utiliter fecit, remque meliorem uxoris fecerit ”,

Tioc est dotem’ l0,

0 Paulus libro septimo ad Sabinum veluti si no-
velletum in fundo factum sit, aut si iu domo pistri- io
uuiu aut tabernam adiecerit, si servos artes docuerit.

7 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Yoluptariae autem iupeusae sunt, quas maritus ad
voluptatem fecit et quae species exornant, quarum
utiles non quidem minuuut ipso iure dotem, verum-
tamen habent 'exactionem’15.

8 Paulus libro septimo u<l Salinum Utilium no-
mine ita faciendam deductionem quidam dieuDt, si 15
voluntate mulieris factae sint: iniquum enim esse
compelli mulierem rem vendere, ut impensas in eam
factas solveret, si aliunde solvere nou potest: quod
summam habet13 aequitatis rationem.

S3 u Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Pro voluptariis impensis, nisi parata sit mulier pati
maritum tollentem, ‘exactionem’ 12 patitur, nam si vult
habere mulier, reddere ea quae impensa sunt debet 20
marito: aut si non vult, pati debet tollentem, si modo
recipiant separationem : ceterum si nou recipiant,
relinquendae sunt: ita er.im permittendum est- marito
auferre ornatum quem posuit, si futurum est eius
quod abstulit.

10 Paulus libro trigesimo sexto ad edictum Quod
si hac res, in quibus impensae factae sunt, promer-
cales fuerint, tales impensae non voluptariae, sed
utiles sunt.

11 Ui.vianus libro trigesimo sexto ad Sabinum 25
In voluptariis autem Aristo scribit nec si voluntate

1 mulieris factae sunt, 'exactionem’15 parere. Dona-
tionem inter virum et uxorem circa impensas quoque
inhibitam vere Sabinus scribit.

12 Paulus libro septimo ad Sabinum Omnino
ct in aedificandis aedibus ct in reponendis propagan-

Bnl St\ ' "V f ■ “ BaS 2S' » 0) dele(

f® , , 0) ex stipulatione) stipulatio Mo. (4-, ad l

ferit 6 Cf' SCh,°ha SinaU' 18 (3) a<JJ sit Ma («) f

effieifV, (7),.°ferU;m haeo Sciet P contra hs
«nuet Tkt). ts) veria uon s. corp. extaui in schol

Sinaii.vs : in dnte ins. Mo. (9) condicioni F (in) * ’ lusi.
{Lanci) (11) remque meliorem uxoris fecit F-, quae
meliorem rem uxoris fecerint Mo. (12) retentionem
Vlp. (12) et ius. F (14) cf. scltolia Sinait. 20

XXV I. 2

364

DE USPENSIS

732,m disque vineis et in valetudine mancipiorum modicas
30 impensas non debet arbiter curare : alioquin negotiorum
gestorum potius quam 'de dote' indicium videbitur.

13 /dum libro septimo brevium Neque stipendium
neque tributum ob dotalem fundum ! praestita exigere
vir u muliere potest: onus enim fructuum haec im-
pendia sunt.

14 Ulpianus libro quinto regularum Impensae
necessariae sunt, quibus non factis dos imminuitur,
vcluti aggeres facere, flumina avertere, aedilicia vetera

as fulcire itemque reficere,, arbores in locum mortuarum

1 reponere. Utiles sunt voluti pecora praediis im-

2 ponere, id est stercorare. Voluptuosae 6unt ba-
linea exstruere.

1 h Neratius libro secundo membranarum Quod
dicitur impensas, quae in ros dotales necessario fac-
tae sunt, dotem deminuere, ita interpretandum est,
ut, si quid extra tutelam necessariam 3 in res dotales
to impensum est, id 3 in ca causa sit: nam tueri res
dotales vir suo sumptu debet, alioquin tam4 cibaria
dotalibus mancipiis data et quaevis modica aedifi-
ciorum dotalium refectio et agrorum quoque cultura
133, i dotem minneut: omnia enim haec iu specie neces-
sariarum impensarum sunt-, sed s ipsae res ita praestare ;
intelleguntur . ut non tam inpeudas in eas, quam
deducto eo minus ex bis percepisse videaris, quae
autem impendia secundum eam distinctionem ex dote !
deduci debeant, non tam facile in universum definiri,
quam per singula ex geuere ct magnitudine inpeu-
v diorum aestimari possunt.

1(5 / nuit libro sexto membranarum Et ante omnia
quaeeurnque inpensae quaerendorum fructuum causa
Jactae erunt, quamquam eaedem etiam colendi causa
fiant ideoque non eolum ad percipiendos fructus, sed
etiam ad conservandam ipRam rem speci em que. eius
necessariae sint, eas vir ex suo facit nec ullam habet
!4 eo nomine ex dote deductionem.

n«

DE ACTIONE EEROM AMOTARUM7.

1 F AULUS libro septimo ad Sabinum Rerum amo-
tarum indicium singulare introductum est adversus
eam quae uxor fuit, quia non placuit cum ea furti

•i, agere posse: quibusdam existimantibus ne quidem
furtum eam facere, ut Nerva Cassio, quia societas
vitae quodammodo dominam eam faceret: aliis, ut
Sabino et Proculo, furto8 quidem eam facere, sieuti
filia patri faciat, sed furti non esse actionem con-
stituto iure, in qua sententia ct lulianus rectissime est:

2 Ga rus libro ad edictum praetoria titulo de
W' re iudienta nam in honorem matrimonii turpis actio

adversus uxorem negatur:

3 Paulus libro septimo ad Sabinum et ideo, si
post divortium easdem res contrectat, etiam furti

1 tenebitur. Item si servus eius furtum fecerit,

2 furti cum ea agere possumus. 20Sed et cum uxore
hirti agere possibile est, si ei cui heredes simus0 fur-
tum fecit, vel nobis antequam nuberet: tamen prop-
ter reverentiam personarum in utroque casu furtivam

as tantum condictionem competere, non etiam furti
3. actionem dicimus. Item verum est- quod Ofilius
ait ctiain cas res, quas divortii tempore mulier come-
derit vendiderit donaverit qualibet ratione consump-
4 serit, rerum amoturum indicio contineri. Si filia
familias res amoverit, Mela Fulcinius aiunt de peculio
daudam actionem, quia displicuit eam furti obligari,
“vel in ipsam ob res amotas dari actionem'10, sed si i
3« pater adiuueta filia Me acte' agat, non aliter ei dan- I
dani actionem, quam si filiam rerum amotarum indicio I

in solidum et cum satisdatione, defendat, sed mortua 73a, aa/3
filia in patrem rerum amotarum actionem dari nou
oportere Proculus ait, nisi quatenus ex ea re pater
locupletior sit

4 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum do-
love malo leccrit., qno minus ad eum perveniret1'.

5 Papinianus libro undecimo quaestionum Viva i<
quoque filia, quod ad patrem ex rebus amotis per-
venit, utili iudicio petendum est.

6 Paulus libro septimo ad Sabinum Contra
nurum quoque socero hoc indicium dandum Atilici-
nus et Fulcinius aiunt, quotiens filio familias dos
data est: socerum ob res divortii causa amotas furti

1 agere non posse. Item cura rerum amotarum

etiam in virum datur indicium : si filius familias 734, i
maritus sit, utrum de peculio an in ipsum actio dari
debeat? eadem repetemus, quae de filia familias di-

2 ximus. Si post divortium maritus decesserit, heres

3 eius rerum amotarum iudicio uti potest. Item
heres mulieris ex hac causa tenebitur, sicut condic-

4 tionis nomine ex causa furtiva. Sed si morte
mariti solutum sit matrimonium, heres mariti here- 5
ditatis petitione vel ad exhibendum actione eas con-

5 sequi poterit. Aristo et condici 12 ei posse recte
putat, quia ex iniusta causa apud eam essent.

6 Quod si mortuo viro amoverit, non facit 13 furtum,
quia rei hereditariae nondum possessae non fit fur-
tum: ideoque aut vindicari poterunt, ant iu heredi-
tatis petitionem venient.

7 Ulpianus libro trigesimo sexto ad Sabinum
Mulier habebit rerum amotarum actionem adversus 10
virum et compensare potest mulier cum aetione, qua
maritus agere vult ob res amotas.

8 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum Si.
cum dos solveretur mulieri aut satis doti fieret, dic-
tura non esset actum iri rerum amotarum , nihilo
minus agi potest: nara et cum dos nulla sit, eadem
1 actio datur14. Sabinus ait, si mulier res quas
amoverit non reddat, aestimari debere quanti in litem 15
vir iurasset

9 Paulus libro trigesimo septimo od edictum
(non enim aequum est invitum 15 suo pretio res suas
vendere).

10 Pomponius libro sexto decimo ad Sabinum
ideoque nec debere eum pro evictione promittere,
quod ex contumacia mulieris id ita acciderit.

1 1 Ulpianus libro trigesimo tertio ad edictum
Marcellus libro octavo18 digestorum scribit, sive vit
uxorem sive uxor virum domo expulit et res amo-

1 verunt, rerum amotarum teneri. Qui rerum amo-
tarum instituit actionem si velit magis iusiurandum
deferre, cogitur adversarius iurare nihil divortii causa
amotum esse, dum prius de calumnia iuret qui ius-

2 iurandum defert. Iurare autem tam vir quam
uxor cogetur, pater autem amoventis iurare non co- ii
gitur, cum iniquum 17 sit de alieno facto alium iurare:

is ergo cogitur iurare, qui amovisse dicitur, et id-
circo nec heres cius, qui qnaeve amovisse dicetur,

3 iurare cogetur. Si qui6 delatum sibi iusiuraudum
referre velit, non videtur praetor permisisse,

12 Paulus libro septimo brevium non magis quam
si quis ei qui furti agat iusiurandum deferat14, an
ipse fur sit.

13 Ulpianus libro trigesimo tertio ad edictum st
Ideo10 Labeo scribit mulieri non eBse permittendum
referre iusiurandum, et ita edictum ordinatum videtur.

14 Paulus libro octavo decimo ad edictum De
rebus amotis permittendum marito vel uxori de qui-
busdam rebus iusiurandum deferre, de quibusdam
probare.

(l) fundus F (2) necessario S contra B ct BS

{3) est id] est id est F1, sit id est F’ (.1) etiam

Flo. (5) ea in». Mo.

(C) Sab. 1. 3. 4.6...*8...13. 15. *17. 19. 21. ..25; Ed. *2. II. 20.
zfi; Pap. *5. *fi. *18. 27...*30. — Bas. 28, 11. — Cf. Ccd. 5, 21
(7) de rerum amotarum actione ir.d. Flor. (s) fur-

tum ectd. eum BE (9) snmtis Fa (Id) idem -ri -7
vei ...actionem luat, (tiolairi) (11) pervenerit.

F1: iunge 50, tr., ni (12) condicio F (is) fecit,

F'J (u) detur F' (15) ita F' cum B et J3-. nis:
ins. Mo. (10) septimo Loiel (17) inqunrn F (IS) re-
ferat Hat. II.) idem llal (20) S 2 luet. (Bescler-,1

DE ACTIONE RERUM AMOTARUM

XXV 2. 3

365

m 15 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
Nihil interest, utrum simul au separatam habitaverunt

simul

Ulli OlUlUt . ,

cum actio rerum amotarum competat etiam adversus

eam, quae ex ea domo subtraxit, in qua
1 cum viro habitavit. Uxor et nurus et pronurus
viro et socero et prosocero lurtum facere possunt
furti autem uon tenentur, nisi forte emancipatus Bit
filius: tunc enim nurus patri eius et furtum facit et

furti tenetur. . . . .,

16 Uf.RMOG entanus libro secundo juris epitoma-
tu rum Ad fiscum mariti bonis devolutis uxor rerum

amotarum nomine in simplum convenitur, quamvis
alii in quadruplum condemnentur.

17 Ulpianus libro trigesimo' ad edictum Si
concubina res amoverit, hoc iure, utimur, ut furti
teneatur: consequenter dicemus, ubicumque cessat
matrimonium, ut puta in ea, quae tutori suo nupsit
vel contra mandata convenit vel sicubi alibi cessat

7S5,i matrimonium, cessare rerum amularum actionem,

1 quia competit furti. Divortii 1 causa res amotas di-
cimus non solum eas, quas mulier amovit, cum di-
vortii consilium inisset, sed etiam eas quas nupta

2 amoverit-, si, cum discederet, eas celaverit. Non
solum eas res, quae exstant, ili rerum amotarum in-
dicium venire Illlianus ait, verum etiam eas, quae in
rerum natura esse desierunt: simili modo etiam ‘certi’3
:s condici eas posse ait. Quae viro suo res pignori
datas amoverit, hoc indicio tenebitur:

18 Paulus libro sexto quaestionum sed et domino
condictio competet, sed alterutri agere4 permitten-
dum est.

19 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
io Sed et. si divortii tempore fures in domum mariti

induxerit et per eos res amoverit, ita ut ipsa non
contrectaverit, rerum amotarum indicio tenebitur,
verum est itaque quod Labeo scripsit uxorem rerum
amotarum teneri, etiamsi ad eam res non pervenerit.

20 Marcellus libro septimo digestorum Si rem,
quam maritus bona fide emerat, uxor amovit vel
opem furi tulit idqne fecit divortii causa, rerum amo-

15 tarum indicio damnabitur.

21 Paulus libro trigesimo septimo ad edictum
Si mulier, cum de viri vita desperasset, subreptis
quibusdam rebus divertisset, si convaluerit vir, utilis

. 1 rcruin amotarum actio ei danda est. Si servus
mulieris iussu dominae divortii causa re? amoverit,
Peuins putat neo5 furtum eum facere6, quoniam
V' nihil lucii sui causa contrectet, nec videri furtum
facienti opem fep-e, cum mulier furtum non faciat,
quamvis servus in facinoribus domino dicto audiens
esse non debeat6: sed rerum amotarum actio erit.
2 At si in dotem servus datus furtum viro fecerit
si quidem mulier talem esse eum scierit., totum dam-
num vno sarcietur: quod si ignoraverit, tunc non
■1 nitra condemnationem noxae multanda erit. Re-
rum amotarum actio damnum repraesentat etiam si
£' 4 postea dotis ‘exactio’7 competat. Commodi quoque,
si quod amotis rebus amiserit vir, ratio habenda est.

actl° 1‘eet ex delicto nascatur, tamen rei
persecutionem continet et ideo non anno finitur, sicut
'fi 'w* fujtix U : praeterea et heredibus' com-

si Deere ili' Vlro Dlic Inuh,'ri prodest i u hoc iudieio,

99 }rr,, , pos™nt: Pendet enim id ex furto,

nrlo! ™ ( ' r" nono decimn digestorum Si

maU git J Tt ™ fS7° /mn muliere et lis aesti-
mata sit, an actio ei danda sit, si amiserit posses-

resrordi^Qiii Uf’ <inia. <5o,<l ^dquisiit- possessionem,
respondi, qui libs aestimationem suffert pmntoris
loco habendus est. ideo si mulier, « p S
amotarum actum est, aestimationem litis pTacstiDrR,

3i'j

f

adversus vindicantem maritum vel lieredem mariti 735, sj
exceptionem habet et, si amiserit possessionem, iu
1 rem actio ei danda est. Si mulier mortis causa
res amoverit, deinde mortuus esset maritus, heredi- 35
tatis petitione vel actioue ad exhibendum consequi
poterit heres id quod amotum est.

23 Africanus libro oclavo quaestionum Redin-
tegrato matrimonio si iterum divortium factum erit,
ob res amotas prioris divortii causa, item ob impensas
donationesque priore matrimonio factas manere ‘actio-
nem’8 existimavit.

24 Ulpianus libro quinto regularum Ob res «
amotas vel proprias viri vel etiam dotales tam viu- 731), I
dicatio quam condictio viro adversus mulierem com-
petit, et iu potestate est, qua velit actione uti.

25 Marcianus libro tertio regularum Rerum
quidem amoturum indicium sic habet locum, si di-
vortii consilio res amotae fuerint et secutum divor-
tium fuerit, sed si in matrimonio uxor marito res t,
subtraxerit, licet cessat rerum amotarum actio, tamen
ipsas res maritus condicere potest: nam iure gentium
condici puto posse res ab his, qui non ex insta causa
possident.

26 Ga rus libro quarto ad edictum provinciale
Rerum amotarum actio condictio est.

27 Papinianus libro quarto responsorum Rerum to
amotarum actio ob adulterii crimen, quo mulier pos-
tulata est, non differtur.

28 Paulus libro sexto quaestionum Si uxor rem
viri ei, cui eam vir commodaverit, subripuerit isque
conventus sit, habebit8 furti actionem, quamvis vir
habere non possit.

29 TkyphoniNVS libro undecimo disputationum ti
Rerum amotarum aestimatio ad tempus quo amotae
sunt referri debet: nam veritate furtum fit, etsi lenius
coercetur mulier, quare nec a bonae fidei possessure
ita res amotae usucapiuntur: sed10 si pluris factae
non restituuntur quae amotae sunt, creseit aestimatio,
ut in condictione 11 furtivae rei.

30 Papinianus libro undecimo quaestionum Cum
soluto matrimonio rerum amotarum indicium contra 2it
mulierem instituitur, redintegrato rursus matrimonio
solvitur indicium.

MI 111

DE AGNOSCENDIS ET ALENDIS LIRERIS YEL
1' ARENTIBUS VEL PATRONIS VEL LIBERTIS.

1 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum 25
Senatus consultum, quod factum est de liberis agnos-
cendis, duas species coni plectitur, unam eorum qui
agnoscunt, aliam earum 13 quae falsum partum sub-

1 ioiunt. Permittit igiiur mulieri parentive in cuius
potestate est vel ei cui mandatum ab eis est, si se 14
putet praegnatem, denuntiare intra dies triginta post
divortium connumerandos ipsi marito vel parenti in
cuius potestate est, aut domum denuntiare, si nullius an

2 eorum copiam habeat. Domum accipere debemus
hospitium, si in civitate maneat: qncd si non sit,
sed in villa vel in municipio15, illic ubi larem inatri-

3 monio collocarent16: Denuntiare autem boc tan-
tum esse mulierem ex eo praegnantem, non ergo
hoc denuntiat, ut mittat custodes maritus: sufficit
enim mulieri hoc notum facere, quod sit praegnas,
mariti est inm aut mittere custodes aut ei denuntiare n,
quod non sit ex se. praegnas: hoc autem vel ipsi .15

4 marito vel alii nomine cius facere permittitur. Poena
autem mariti ea est, ut, nisi aut custodes praemiserit
aut contra denuntiaverit non esse ex se praegnatem.

V1’- F- v ('4 fAlrU divortii! «« Faber cum
a fjp’ dlvort" F°> divortii F» ,3) < - Iu!lt

quam via,, .debent facere L, L (<?r“
fi T *!*»«■ (*) retentionem Africanus (o> i3 i«s Vo
1U 6t ^ (t.) condicione F

(12) Sab- 1. *2. 3. *V; Pap. 4; Ed. 5...S. — Bas. 31, fi. —
Cf. Cod. 5, 25 (13) eorum F (14) si sel B. ora. Fl,

ae F1 (15) idem B: maneat in villa vel in muni-

cipio: quod si non sit Mo. (in eollociirint Bmdc-
maitn (17) renuntiare i Lai. cum B

43

XXV 3

366

DE AGNOSCENDIS

'36,37 cogatur maritus partum agnoscere: et, sj nou agno-
verit, extra ordinem coercetur, debebit igitur respon-
dere non esse ex se praegnatem aut nomine eius
responderi: quod si factum fuerit, non alias ncccsse

5 habebit agnoscere, nisi vere filius fuerit. Illud
4o notandum est. quod denuntiatio a marito non in- .

6 cipit. sed a muliere: Sed ei maritus ultro custo-
des offerat et ea non admittat, vel si uon deuuutia-

737, i verit mulier, aut si denuntiaverit quidem, custodes
autem arbitrio indicis non admiserit, liberum est

7 marito parentive eius partum non agnoscere. Si
mulier esse, se praegnatem intra triginta dies non
denuntiaverit, postea denuntians causa cognita audiri
3 debebit. Quin iramo et si in totum omiserit de-
nuntiationem, Iulianus ait nihil hoc nocere ei quod

s ‘J editur. Dies autem triginta continuos accipere

10 debemus ex die divortii, non utiles. Eleganter
autem apud Julianum libro douo decimo digestorum
quaeritur, si intra dies triginta nmlier marito non
denuntiaverit et intra triginta partum ediderit, an se-
natus consulto locus 1 sit, et ait Planciamim senatus
consultum cessare, quia de eo partu uon videtur
sentire, qui iutra diem trigesimum nascatur: quippe
dies triginta ad denuntiandum praestituit senatus.

io sed hanc rem non facere praejudicium partui arbitror.

11 Quemadmodum per contrarium si maritus uxore
denuntiante custodes miserit, nullum praeiudicinm i
sibi facit, licebit igitur ei partum editum ex se negare ;
nec ei nocebit, quod ventrem custodierit: et ita Mar- .
celluss libro septimo digestorum scripsit: ait enim,
sive quis neget uxorem sive ex se praegnatem, sine j
prae.iudicio recte mittet custodes, maxime si missu- :

12 rus id ipsum protestetur. Iulianus libro nono
is decimo digestorum scripsit: quod senatus consulto

comprehensum est, si mulier viro denuntiaverit' se
ex eo concepisse et is cui denuntiatum erit custodes
ad ventrem custodiendum inspiciendum qnc non mi-
serit neque contestato dixerit eam ex se praegnatem
non esse, ut ei id quod editum sit agnoscere sit
necesse, nou eo pertinet, ut, si quis2 agnoscere se
filium diceret, suum heredem haberet, quamvis cx i
20 alio conceptus sit: quandoque enim, inquit, coepit
causa agi, grande praeiudicinm adfert pro filio cou-

13 fessio patris3. Idem per contrarium quoque
ait, si mulier divortio facto non fecerit ea, quae
senatus consulto praecipiuntur, ut liceat patri nou
agnoscere, non eo pertinere, ut filius natus suum se
dicere Don possit, sed ad id tantum, ut ita pater
alere eum cogatur, si constiterit eum filium esse.

14 Idem Iulianus scribit, si uxore denuntiante se
praegnatem maritus non negaverit, non utique suum

25 illi partum effici, cogendum tamen alere: ceterum4
esse satis iniuriosum ait, si quis longo tempore afuerit
et reversus uxorem5 * praegnatem invenerit et idcirco
refecerit ®, si quid ex his, quae senatus consulto con-

15 linentur, omiserit, suum heredem ei nasci3. Ex
his apparet, sive uxor omiserit, quae eam ex senatus
consulto observare oportuit, nihil praeiudicare filio,
si filius est,, non tantum in iurc sui, verum ne in

so alimentis quidem secundum divi Pii rescriptum; sive
maritus neglexerit facere, quae ex senatus consulto ■
debet, natum cogitur omnimodo alere, ceterum recu-

16 sare poterit, filium. Plane si denuntiante muliere
negaverit ex se esse praegnatem, tametsi custodes
non miserit-, non evitabit, quo minus quaeratur, an
ex eo mulier praeguas sit. quae causa si fuerit acta

(l) locos F (2) si quis] sio quasi Voorda (3) § 14

parte priore eadem habet quae supra leguntur § 12 tn

breviorem formam redacta : idem Iulianus BCribit (= Iu-

lianus.. .scripsit), ai uxore denuntiante se praegnatem

(_ gj mulier viro denuntiaverit ae ex eo concepisse)

maritus non negaverit (= neque contestato dixerit eam

ex se praegnatem non esse), non utique suum illi par-

tum effici (— non eo pertinet ut... suum heredem ha-

beret): quibus sublatis quae sequuntur cogendum tamen

...heredem ei nasci olim videntur locum habuisse post

apud iudicem et pronuntiaverit, cum de hoc agetur 737, jj
quod ex e.o praegnas fuerit nec ne, in ca causa esse,
ut agnosci debeat: sive filius non fuit sive fuit, esse 35
suum

2 Iulianus libro nono decimo digestorum in om-
nibus causis (quare et fratribus7 consanguineus erit-):

3 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
sive contra pronuntiaverit, uon fore suum, quamvis
suus fuerit: placet enim eius rei iudicem ius facere.

et ita Marcellus libro septimo digestorum probat, 40

1 eoque i ure utimur. Quia Plauciaiium senatus
consultum ad eos partus pertinet qui post divortium
eduntur, aliud senatus consultura temporibus divi
Hadriani factum est. ut, etiamsi8 * constante matri- 738, 1
monio partus sit editus, dc agnoscendo eo agatur.

2 Quid ergo, si quis post mortem patris nascatur
avo superstite, in cuius potestate recasurus est, ut
si0 ex filio eius susceptus probetur? videndum quid
dici debeat, et certe probandum est eum avo prae-
judicium 10 de partu agnoscendo similiter agendum.

3 Quid si hoc ipsum in quaestionem veniat, utrum 5
iu matrimonio an postea editus sit? dicendum est ct

4 super hoc ex senatus consultis agendum. Et quid
sit",, si an uxor fuerit disceptetur? et Iulianus Sexto
Caecilio Africano respondit, locum esse praeiudicio.

5 Illud tenendum haec senatus consulta post mor-
tem parentis cessare, si is supersit, in cuius potestate
recasuri non sunt12, quid ergo est? in petitione
hereditatis, quam filius intendit, quaeretur, utrum ex 10
eo natus sit cuius hereditatem petit an non. adeo
hoc verum est, ut Iulianus libro nono decimo diges-
torum scribat 1S, si vivo patre redditum sit pracin-
dicium et antequam sententia feratur, pater deces-

8 serit, transeundum ad Carboniarmm edictum. Item
haec senatus consulta pertinent- ad cos, qui sui here-
des adgnascautur : ceterum si forte nou sint in po-
testatem recasuri, verius est senatus consulta cessare.

4 Paulus libro secundo sententiarum Necare is
videtur' non tantum is qui partura praefocat ", sed et

is qui abicit et qui alimonia denegat et is qui pu-
blicis locis misericordiae causa exponit, quam ipse
non habet.

5 Ulpianus libro secundo de officio consulis Si
quis a liberis ali desideret vel si liberi, ut a parente

1 exhibeantur, 'index’ de ea re cognoscet. Sed utrum
eos tantum liberos qui sunt in potestate cogatur quis 20
exhibere, an vero etiam emancipatos vel ex alia causa
sui i uris constitutos, videndum est. et magis puto,
etiamsi non sunt liberi in potestate, alendos a paren-

2 tibus ct vice mutua alere- parentes debere. Utrum
autem tantum patrem nvumve paternum proavunive
paterni avi patrem eeterosque virilis sexus parentes
alere cogamur, an vero etiam matrem eeterosque
parentes ct per illum sexum contingentes cogamur
alere, videndum, et magis est, nt utrubique sc ‘iudex’ 25
interponat, quuruudam necessitatibus facilius succur-
surus, quorundam aegritudini15: ct cum ex aequitate
Iiaec res descendat caritateque sanguinis, singulorum

3 desideria perpendere 'iudicem7 oportet. Idem in
liberis quoque exhibendis a parentibus dicendum est.

4 Ergo et matrem 13 cogemus praesertim vulgo quae-

5 sitos liberos alere nec non ipsos eam. Item divus
Pius significat, quasi avus quoque maternus alere 30

6 compellatur. Idem rescripsit, ut filiam suam pater
exhibeat, si constiterit apud ludicium' 11 iuste eam pro-

7 creatam. Sed si filius possit se exhibere, aesti-

verba § 12 /in. confessio patris, similiter § 11 ef § 16
l. 3 pr. eadem proponunt forma mutata (A io.) (4) si

ins. F (5) reversum uxores Fl, reversum uxorem

F2 (b) eieeerit Mo. (7) suis tus. F'1 (8) etiam-

sic F (9) ut si] ubi Mo. (10) praeiudicinm dei.
Karlowa (11) sit dcl. Kr. {12) si non supersit in
cuius potestatem recasuri sunt Mo. (13) scribit F 2
(14) sic S, perfocat F (15) aegrius Mo. (16) matret
F (n) iudicem F1

ET ALENDIS LIBERIS

XXV 3. 4

367

OS, 33 mare

«emere.

‘iudiceB1 debent, ne non debeant ei alimenta de-
;e, denique idem Pius ita rescripsit: Acuti a
be” competentes indicet ali te a patre tuo mbebirnt
‘pro modo facul tatium ems1, si modo, cum op ficc m
‘te esse dicas, in ca valetudine es ut opem s Uhc re

73U, 1

35 8 ‘non possis. Si vel parens neget filium idcirco
nue alere sc non debere contendat, vel illius neget
parentem, summatim 'indices' oportet super ea re co-
•f noscere. 2 si constiterit filium vel parentem esse, tunc
ali iubebunt: ceterum si non constiterit, ncc deccr-
9 iifot alimenta. Meminisse nutem oportet* etsi
pronuntiaverint ali oportere attamen eam rem prae-
indicium non facere veritati: nec enim hoc pronun-
tiatur filium esse, sed ali debere: et ita divus Mar-
io 10 cus rescripsit. Si quis ex his alere detrectet, ■
pro modo facultatinm alimenta constituentur, quod
si "non praestentur, pignoribus captis et distractis

11 cogetur sententiae satisfacere. Idem 'judex1 aesti-
mare debet, num habeat aliquid parens vel an pater
quod merito filios suos nolit alere4: Trebatio deni- !
que Marino rescriptum est merito patrem eum nolle

12 alere, quod cum detulerat- Non tantum alimenta,
verum etiam cetera quoque onera, liberorum patrem

13 ab ‘indice’ cogi praebere rescriptis continetur. Si
impubes sit filius emancipatus, patrem inopem alere

6 cogetur: iniquissimum enim quis merito dixerit pa-

14 trem egere, cura filius sit in facultatibus. Si
mater alimenta, quae fecit in filium, a patre repetat,
eum modo eam audiendam, ita divus Marcus rescrip-
sit Antoniae Montanae in haec verba: ‘Sed ct quan-
tum tibi alimentorum nomine, quibus necessario
■filiam tuam exhibuisti, a patre eius praestari opor-
teat, 'indices1 aestimabunt, ncc impetrare debes ea,
•quae exigente materno affectu in filiam tuam eroga-
tura esses5, etiamsi a patre suo educaretur6.’

io 15 A milite quoque filio, qui in facultatibus sit, ex-
U5 bibendos parentes esse pietatis exigit' ratio. Pa-
rens quamvis ali a filio ratione naturali debeat, tamen
aes alienum cius non esse cogendum exsolvere filium

17 rescriptum est. Item rescriptum est heredes filii
ad ca praestanda, quae vivus filius ex officio pietatis
suae dabit, invitos cogi nor, oportere, n»nisi in summam

18 egestatem pater deductus est. Solent 'indices’
u cognoscere et inter patronos et libertos, si8 alendis

his agatur: itaque si negent se esse libertos, co-
gnoscere eos oportebit: quod si libertos constiterit,
tunc demum decernere, ut alant: nec tamen alimen-
torum decretum tollet liberto facultatem, quo minus
praejudicio certare possit, si libertum se neget,
ffl Alimenta autem pro modo facultatinm enint9
praebenda, egentibus scilicet patronis: ceteram si sit
20 undesc exhibeant, cessabunt partes ‘indicis1. Utrum
20 autem tantum patroni alendi sint an etiam patrono-
rum liberi, tractari potest, ct puto causa cognita ‘iu-
drnes et liberos quoque patronorum alendos decer-
nere, non quidem tam facile, ut patronos, sed non-
numquam et ipsos: nam et obsequium non solum
patroms, verum etiam liberis coram debere praes! ari.
1,; r7ei 1‘bertue maternus alere cogitur. Si

ex eaii«?Clril,-borto ah-Be desideret vel ab eo, quem
tx causa lidemommissi manumisit quemque10 suis

25 De tbc,^a <(0.®:it;ur patronum alere.

7 le ahmentis patro m arbiter solet dari arbitra
turus quantum sit in facultatibus, ut perirde nos
srn alimenta moderari, quae tam diu praestaburUm'

20 quam diu liberto supersit, patrono desit ‘2. Patrem’

et matrem patroni, cum patronus et filii eius minime 739, 30
supersint, alere egentes, ipsi si idonei facultatibus
sunt, coguntur. . ,

6 Modestinus libro singulari de manumissionibus
Alimenta liberto petente non praestando patronus
amissione libertatis causa impositorum et hereditatis
liberti punietur: non autem necesse, habebit prae-
1 stare, etiamsi potest. Imperatoris Commodi con-
stitutio talis profertur: ‘Cum probatum sit eontu- 35-
‘meliis patronos a libertis esse violatos vel illata
‘manu13 atroci esse pulsatos ant etiam paupertate
‘vel corporis valetudine laborantes relictos, primum
‘eos in potestate patronorum redigi et ministerium
‘dominis praebere cogi: sin autem nec hoc modo
‘admoneantur, 14 vel a praeside emptori addicentur et
‘pretium patronis tribuetur.’

7 Idem libro quinto responsorum Si neget, qui 740, i
maritus fuisse dicitur matrimonium esse contractum

eo, quod cam quae se uxorem fuisse dicit ancillam
esse probare paratus sit, alimenta quidem liberis
praestare interim compellendum, sin autem constite-
rit eam servam fuisse, nihil ei, qui pascendos curavit,
ex hoc praeiudicium generare10 respondi.

8 Majicellus libro primo ad legem Ivliam et s
Papiam Non quemadmodum masculorum liberorum
nostrorum liberi ad onus nostrum pertinent, ita_ et
in feminis est; nam manifestum est id quod filia
parit non avo, sed patri suo esse oneri, 10 nisi pater
aut. non sit superstes ant egens est.

9 Paulus libro singulari de iure patronatus In
bonis snperstitum libertorum nullum omnino ius pa- io
troni liberiye patronorum habent, nisi si tam esse l"
infimos tam que pauperes praesidibus probaverint, ut
merito menstruis alimentis a libertis suis adinvari
debeant, ideue ius ita plurimis principuin constitu-
tionibus manifestatur.

IV i»

DE INSPICIENDO 'VENTRE CUSTODIENDO QUE
PARTU.

1 Ulpianus libro vicesimo19 quarto ad edictum 13
Temporibus divorum fratrum cum hoe incidisset, ut
maritus quidem praegnatem mulierem diceret, uxor
negaret, consulti Valerio Prisciano praetori urbano
rescripserunt in haec verba: ‘Novam rem desiderare
‘Rutilius Severas videtur, ut uxori, quae ab eo diver-
berat et se non esse praegnatem profiteatur, custo-
dem apponat., et ideo nemo mirabitur, si nos quoque
'novum consilium et remedium suggeramus, igitur 20
‘si perstat*0 in eadem postulatione, commodissimum
‘est eligi honestissimae feminae domum, in qua*1 Do-
mitia veniat, ct ibi tres obstetrices probatae et artis
‘et fidei, quae a te adsumptae fuerint, eam inspiciant.
‘etsi qnidem vel omnes vel duae renuntiaverint prae-
gnatem videri, tunc persuadendum mulieri erit, ut
‘perinde custodem admittat, atque si ipsa hoc desi-
derasse!: quod si enixa non fuerit, sciat maritus ad
‘invidiam existimationemque suam pertinere, nt non 25
‘immerito possit videri captasse hoc ad aliquam mu-
gieris iniuriam. si autem vel omnes vel plures non
‘esse gravidam renuntiaverint, nulla causa custodiendi
1 ‘erit.’ Ex hoc rescripto evidentissime apparet
senatus consulta_ de liberis agnoscendis locum non
habuisse, si mulier dissimularet se praegnatem vel
etiam negaret, nec immerito: partus enim antequam
edatur, mulic-ris portio est vel viscerum, post editum 30
plane partura a muliere iam potest maritus iure suo
filium per interdictum desiderare aut exhiberi sibi22

0) ius F (2) et ius. edd. or,prterp p

4 ai? I,at«rl Fa‘«D propter Mo. } £ cZt F

Sttr ' „ E

22 'Dm'VE ■ - (,1l ,,eri|4ei w* ir.. ’ HV:,.

8“‘J (») v. Mo. (H) a consule i«.Vo.

(15) generari edd, (16) seqq. Iust. (Faber) (it) se
ins. Mo. (17*) $ 17 /in. Jusi. (Peroni)

(18) Ad. 1, *3; Sal. 2; Ajpp. 4. — Haj. 31, 7 (19) tri-
cesimo Jlal. (20) se praestat F1, se perstat F 1

(21) quam edd. (22) si F

43»

XXV 4. 5

DE INSPIC. VENTRE

368

740, 31 aut ducere permitti, extra ordinem igitur princeps

2 in causa necessaria subvenit. Secundum quod
rescriptum evocari mulier ad praetorem poterit et
apud eum interrogari, au se putet praegnatem, cogen-

3 daque erit respondere. Quid ergo, si non respou-
derit aut non veniat ad praetorem? numquid senatus

ar. consulti poenam adhibemus, scilicet ut liceat marito
non agnoscere V sed fingo non esse eo contentum
maritum, qui se patrem potius optet quam 1 carere,
filio velit, cogenda igitur erit remediis praetoris et
in ius venire et, si venit, respondere: pignoraque
eius capienda et distrahenda, si contemnat2, vel

4 multis coercenda. Quid ergo, si interrogata di-
xerit se praegnatem? ordo senatus consultis expoai-

<0 tus sequetur, quod si negaverit, tunc secundum hoc

5 rescriptum praetor debebit obstetrices adhibere. Et
notandum, quod non permittitur marito vel mulieri
obstetricem adhibere, sed omnes a praetore adhiben-

6 dae sunt, Itcin praetor domum honestae matronae
eligere debet, in qua3 mulier veniat, uL possit inspici.

741,1 7 Quid ergo, si inspici se non patiatur vel ad do-
mum non veniat? aeque praetoris auctoritas iuter-

8 veniet. Si omnes vel plnres renuntiaverint prae-
gnatem non esse, au mulier possit iniuriarum experiri
ex hac causa? et magis puto agere eam iniuriarum
posse, sic tamen, si iniuriae faciendae causa id maritus
desideravit: ceterum si non iniuriae faciendae animo,

5 sed quia insto credidit vel nimio voto liberorum sus-
cipiendorum ductus est vel ipsa eum illexerat ut
crederet^ quod constante matrimonio hoc fingebat,

9 aequissimum erit ignosci marito. Meminisse autem
oportet tempus non esse praestitutum rescripto, quam-
vis in senatus consultis de liberis agnoscendis triginta
dies praestituantur mulieri, quid ergo? semper di-
cemus .marito licere uxorem ad praetorem evocare,

i» an vero et ipsi triginta dies praestituimus? et putem
praetorem causa cognita debere maritum et post

10 triginta dies audire. De inspiciendo ventre eus-
todiendoque partu sic praetor ait: ‘Si mulier mortuo
‘marito praegnatem se esse dicet, his ad quos ea res
‘pertinebit proeuratorive4 eorum bis in mense de-
‘nuntiandum curet, ut mittant, si velint, quae ven- j
'trem inspicient, mittantur autem mulieres liberae ■
‘dumtaxat quinque haeque simul omnes inspiciant,

t5 ‘dum ne qua earum dum inspicit invita muliere ven-
‘trem tangat, mulier in domu honestissimae feminae
'pariat, quam ego constituam, mulier ante dies tri-
ginta, quam parituram se putat, denuntiet his ad
'quos ea res pertinet proon nitoribus ve eorum, ut,
‘mittant, si velint, qui ventrem custodiant, in quo
‘conclavi mulier paritura erit, ibi ne plures aditus
‘sint quum unus: si erunt, ex utraque parte tabulis

20 ‘praeligantur, ante ostium eius conclavis Uberi tres
'et tres liberae cum binis comitibus custodiant, quo-
tienscumque ea mulier iu id conclave aliudve quod
‘sive in balineum ibit, custodes, gi volent, id ante ;
‘prospiciaut et eos qui introierint excutiant, custodes,
‘qui ante conclave positi erunt, si volunt5, omnes
‘qui conclave aut domum introierint excutiant, mulier
‘cum parturire incipiat, his a<l quos ea res pertinet
‘proeuratoribusve eorum denwntiet, ut. mittant, equi-

25 ‘bus praesentibus pariat, mittantur mulieres liberae
‘dumtaxat quinque, ita ut praeter obstetrices duas
‘in eo conclavi ne plures mulieres liberae sint quam
‘decem, ancillae quam sex. hae quae intus futurae
‘erunt excutiantur omnes in eo conclavi, ne qua
‘praegnas sit. tria lumina ne minus ibi sint', scilicet
quia tenebrae ad snbiciendum aptiores sunt, ‘quod
‘natum erit, his ad quos ca res pertinet procuratori-
‘busve eorum, si inspicere volent, ostendatur, apud

30 ‘eum educatur1, apud quem parens iusserit. si autem
‘nihil parens insserit aut is, apud quem voluerit edu-

‘oari , curam non recipiet: apud quem educetur, 741
‘causa coguita constituam, is apud quem educabitur
‘quod natum erit, quoad trium mensum sit, bia iu
‘mense, ex eo tempore quoad sex incusum sit, semel
‘in mense, a sex mensibus quoad anniculus fiat, al-
‘ternis mensibus, ab anniculo quoad fari, possit, semel
‘in sex mensibus ubi volet ostendat. . si cui ventrem v.
‘inspici eustodirive adesse8 partui licitum non erit
‘factumve quid erit, quo minus ea ita fiant, uti supra
‘comprehensum est: ei quod natum erit possessionem
‘eansa coguita non dabo, sive quod natum erit, ut
‘supra cautum est, inspici non licuerit, quas utique
‘actiones me daturum polliceor his, quibus ex. edicto
'meo bonorum possessio data sit, eas, si mihi iusta

11 ‘causa videbitur esse, ei nou dabo.’ Quamvis
sit manifestissimum edictum praetoris, attamen non m

12 est neglegenda interpretatio eius. Denuntiare
igitur mulierem oportet his scilicet, quorum int.erest
partum non edi, vel totam habituris hereditatem vel
partem eius sive ab intestato sive ex testamento.

13 Sed et si servus heres institutus fuerit, si nemo
natus sit, Aristo scribit, huic quoque servo quamvis
nou omnia, quaedam tamen circa partum cnslodicn- 742
dum arbitrio praetoris esse, concedenda, quam sen-
tentiam puto veram: publice enim inlerest partus
non subici, ut ordinum dignitas famiiianmique salva
sit: ideoque etiam servus iste, cum sit in spe con-
stitutus successionis, qualisqualis sit, debet, audiri

14 rem et publicam et suam gerens. Denuntiari
autem oportet his, quos proxima spes successionis s
contingit, ut puta primo gradu heredi instituto (nou
etiam substituto) et, si intestatus pater familias sit,
ei9 qui primum locum ab intestato tenet: si vero
plurc.s siit simul successuri, omnibus denuntiandum

15 est. Quod autem praetor ait causa coguita se
possessionem nou daturum vel actiones denegaturum
eo pertinet, ut, si per rusticitatem aliquid fuerit
omissum ex his quae praetor servari voluit, non obsit
partui, quale est enim, si quid10 ex his, quae leviter to
observanda praetor edixit, uon sit factum, partui de-
negari bonorum possessionem: sed mos regionis in-
spiciendus est, et secuudum cum ct observari ven-
trem ct partum et infantem oportet.

2 Julianus libro vicesimo quarto digestorum
Edictura de custodiendo partu derogatorium est
eius, quod ad Carboniani decreti exemplum com-

1 paratum est. Sed hoc aliquando remittere prae- is
tor debet, si non malitia11, sed imperitia mulieris fac-
tum fuerit, ne venter inspiceretur aut partus custo-
diretur.

3 Paulus libro quarto decimo ad Plautium Qui
ventri substitutus est vel 12 institutus, si ventrem ser-
vare13 velit, audiendus est.

4 Scaevola libro vicesimo digestorum Is, u quo,

si sine liberis decessisset, quidquid ad eum ex bonis 2«
pervenisset, sorori fideicommissum relictum erat, de-
cessit postuma herede instituta ct substitutis aliis:
quaesitum esc, eum uxor defuncti praegnatem se
dicat, an sorori proeuratorive eius secundum formam
edicti ventrem inspicere et partum custodire per-
mittendum sit. respondi iu eiusmodi specie, de qua
quaereretur, posse videri ud eius, cui fideicommissum
datum esset, sollicitudinem perspiciendum 14 idque
causa cognita statuendum. 2 s

V13

ST VENTRIS NOMINE MULIERE IN POSSESSIO-
NEM MISSA EADEM POSSESSIO DOLO MALO AD
ALIUM TRANSLATA ESSE DICATUR.

1 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum 30
Hoc edicto lectissime praetor prospexit, ne, dum in

(1) optet et nequaquam Mo. (2) contemnet F* (3) quam

edd. (l) proeuratoribusve Mo. (5) volent Mo.

(6) si velint >«). Mo. (7) educetur edd. (s) adesseve

edd. (9) eij is F (10) quale eat enim si quid]

durum est enim ai quid quale quale est Mo. (ll) militia
F (12) cum venire tns. Mo. (13) observare Kr.
(14) respiciendum ilrlt.

(15) Sab. — Bas. 31, 8

DE CONCUBINIS

369

XXV 5—7

12 :m favorem partus possessionem polliceatur, alus prae-

1 dac occasionem praebeat: Idcirco constituit actio-
nem in mulierem, quae in alium hanc possessionem
dolo malo transtulit, non solum mulierem praeto
coercet, verum eum quoque in cuius potestate ea
fuerit, scilicet 81 dolo ipsorum alius in possessione!

;r, fuerit admissus, actionernque in tantum pollicetur in

2 eos, quanti interfuerit eius qui experitur. Neces-
sario praetor adiecit, ut, qui per dolum venit in pos-
sessionem, cogatur decedere: coget autem euro de-
cedere noti praetoria potestate vel manu ministrorum,
se.d melius et civilius faciet, si eum per interdictum
;$ ad ius ordinarium remiserit. Interest autem eius
qui experitur admissura alium in possessionem non
fuisse, cura forte bona fide fructus perceptos con-
ii. sumpserit, aut si praedo venerit in possessionem, a

qno fructus consequi non possit, quia solvendo non
i est. Haec actio etiam post aunura dabitur, quia
5 rei habet persecutionem. Et si filia familias sit
quae dulo ferit, in patrem dabitur actio, si quid ad
eum pervenerit.

2 PAULUS libro trigesimo septimo ad edictum
713, i Dolo facit mulier, non quae in possessionem veuien-
um non prohibet, sed quae circumscribendi alicuius
eausa clam et per quandam machinationem in pos-
1 sessionem introducat. Si et patris et filiae factum
arguetur, iu alterum quem actor velit reddenda, est
actio, quia in id quod agentis interest datur, ideo,
si id quod ei abest ab eo qui in potestate 1 * est ser-
5 vari possit, praeter sumptus litis causa factos inutilis
erit ei haec actio.

VI*

SI MULIER VENTRIS NOMINE IN POSSESSION Ii
CALUMNIAE CAUSA ESSE DICETUR3 *.

1 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
io Si de possessione ventris nomine quaeratur et de-
ferente herede mulier iuraverit praegnatem se esse,
servandum est iusiuraudum nec. t.enebitur mulier,
quasi calumniae causa fuerit in possessionem missa,
nec vis ei facienda est post iusiurandum. si tamen
ceperit, quaeretur veritas, an ex eo praegnas fuerit:
alteri, enim nec prodest nce nocet iusiuraiidum inter

1 alios factum, nec partui1 igitur nocebit5. Et
15 hoc edictum ex eadem causa proficiscitur, qua supe-
rius: debet enim praetor, quemadmodum facilis est
. irc.i bonorum possessionem dandam mulieri ventris
nomine, ita calumniam oms impunitam non relinquere.

2 Per calumniam autem in possessione fuisse vide-
tur, quae sciens prudensque se praegnatem non esse
•t voluit in possessionem venire. Hanc autem actio-
nem praetor intra annum utilem pollicetur, ultra
1 n.ou> videlicet, quasi poenalem. Simili autem modo
et lue quanti agentis interfuit praetor actionem pol-
= licetur. Iu parentem etiam praetor actionem pol-
licetur, si modo per eum factum sit, ut in posses-

?cr c.ahi(nniain veniret. Competit autem
iacc actio ei emus interfuit iu possessionem missam
•;o n*?0'"' ut l,,lta vel coheredi speranti partum, vel

- qm substitutus fuit, vel qui ab intestato, si par-

vidotiir mim.r^i sn?.ccdl!r? Interesse autem

^-eratv , re e • al“ls’ 9U:lL‘ in ventrem sunt
e-ilumninm C,‘,m ^1!is haec repetuntur, nisi per
calumniam m possessionem venit: ceterum si res c •i-

nihil praestabit mulier, quae’ sine

- c.msa alta est sub praetextu ventris. Nonnum-

quam augebitur quod interest, si quis iorte dubitans, 743, 23
au praegnas sit, exclusus sit hereditate8: nam heredi
eius qui exclusus est dandam hanc actionem iulianus
ait, siquidem eius quoque interfuit non fuis.se calum-
niae causa in possessione mulierem8, quia hoc si
non fuisset, adeundo hereditatem institutus heredi 3«
suo locupletiorem hereditatem suam relinqueret, sed
et hoc imputatur mulieri, quod deminuta sunt multa
in hereditate, dum hic coutemplatione ventris non

9 attigit hereditatem. Idem Iulianus libro decimo
nono digestorum sic ait: si substitutus manente mu-
liere in possessione decesserit, heres eius eadem actione

10 pretium hereditatis a muliere exiget. Sed an
decedant legata cctcraque onera hereditatis, viden- ;ii
dum. et mihi videtur posse, dici legatarios potius
cum muliere usuros hac actione, quia et ipsorum in-

1 1 terfuit adiri hereditatem. Libertati 10 plane subve-
niendum erit adversus eum, qui propter hereditatem
hae. actione egit, scilicet ut fideicommissarias cogatur
is praestare, qui pretium utique etiam eorum con-
sequitur: sed et directis credo praetorem succurrere
oportere, ut interventu suo tueatur eorum libertatem.

12 Si dolus filiae familias intervenerit et particeps 4«
doli fuerit pater, suo nomine tenebitur.

vn11 7ii,i

DE CONCURINIS.

1 Ulpianus libro secundo ad legem Juliam et
Papiam Quae in concubinatu cst; 12 ab invito patrono
poterit discedere et alteri se aut iu matrimonium aut
in concubinatum dare? ego quidem probo in eoucu- s
bina adimendum ei conubium, si patronum invitum
deserat, quippe cum honestius sit patrono libertam

1 concubinam quam matrem familias habere. Ouni
Atilieino sentio et puto solas eas in concubinatu
habere 11 posse sine metu criminis, in qtlas stuprum

2 non committitur. Qui autem damnatam adulterii
in concubinatu habuit, non puto lege Iiiiia de adul-
teriis teneri, quamvis, si uxorem eam duxisset, tene- m

3 retur. Si qua in patroni fuit concubinatu, deinde 11
filii esse coepit vel in nepotis, vel cuntra, non puto
eam recte facere, quia prope 15 nefaria est huius modi
coniunctio, et ideo huiusmodi facinus prohibendum

4 est. Cninscumque aetatis concubinam habere
posse palam est, nisi minor annis duodecim sit.

2 Paulus libro duodecimo !b ad legem Julium et
1‘apiam Si patronus libertam concubinam habens is
furere coeperit, iu concubinatu eam esse humanius
dicitur.

3 Marcianus libro duodecimo institutionum In
concubinatu” potest esse et aliena liberta et, ingenua
'"et maxime ea quae obscuro loco nata est vel quaes-
tum corpore fecit, alioquiu si honestae vitae et in-
genuam mulierem in concubinatum habere maluerit,
sine testatione hoc manifestum faciente non conce-
ditur. sed nccesse est ei vel uxorem eam habere vel 20
1 hoc recusantem stuprum eum ca committere: Nec
adulterium per concubinatum ab ipso committitur,
nam quia concubinatus per leges nomen assumpsit,
extra legis poenam est, ut et Marcellus libro septimo
digestorum scripsit.

4 Paulus libro vono decimo responsorum Con-
cubinam ex sola animi destinatione 18 aestimari oportet.

5 Idem libro secundo sententiarum Concubinam 25
ex ea provincia, in qua quis aliquid administrat,
habere potest.

(1) possessione ti

M 9 (3) fuisse dicatur ind. Flo

I4j partu 2' (5) nocebit dcl. ,Vo

IV) qua F (fl) morte ins. $[0

(tO) libertatis F‘J, hereditatis F1

(f.) si | is F
(9) muliere F

(ll) Ed. 1. 2; Sab, 3; I‘ap. 4. 5. — Has. 60, 37. — Cf-
Cnd. 5, 26 (12) an ins. Kr. (13) haberi edd, (14) in

ins. Hal. (13) propo F (:r,) secundo Gotho/rcdui,
decimo Lcnc.l (17) concubato F (is) pr, fi". lusi.
(A filicis) (]«•) destinationem F

XXVI 1

370

DE TUTELIS

LIEEK VICESIMUS SEXTUS.

j1

DE TUTELIS.

1 I' aulus libro trigesimo octavo ad edictum »Tu-
B tela est, nt Servius definit, vis* ac potestas in capite

libero a.<i tuendum euro, qui propter aetatem sua4
sponte se defendere nequit, iure civili data ai: per-

1 missa. 2 * Tutores autem sunt qui eam vim ac po-
testatem habent, exque 5 re ipsa nomen ceperunt:
itaque appellantur tutores quasi tuitores6 atque de-
fensores, sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur.

2 Mutus tutor dari non potest, quoniam auctorita-

3 tern praebere non potest. Surdum non posse
io dari tutorem pleriqne et Pomponius libro sexagesimo

noLu ud edictum probant, quia non tantum lo-
qui, sed et audire tutor debet.

2 Pomponius libro tertio ad Sabinum Non est
exigendum a pupilluj ut sibi tutorem petat aut ut ad
tutorem suum7 proficiscatur.

3 Ulpianus libro trigesimo septimo ad Sabinum
is Qui habet tutorem pupillus vel pupilla si furere, coe-
perint, in ea causa sunt, ut in tutela nihilo minus
durent: quae sententia Quinti quoque Mucii fuit et
a Iuliano probatur coque iure utimur, ut cesset cura,
si tutelae aetas indigeat, quare si tutores habent, per
furorem in curam non rediguntur, sive dod habent
et furor eis accesserit, nihilo minus tutores accipere
poterunt: quia lex duodecim tabularum ita accepta

20 1 est, ut ad pupillos vel pupillas non pertineat. Quia
auteui in pupillorum persona adgnatos curatores non
admittimus, idcirco putavi et si minor viginti quinque
annis furiosus sit, curatorem ei non ut furioso, sed
ut adulescenti dari, quasi aetatis esset impedimen-
tum. et ita definiemus ei, quem aetas curae vei ni-
telae subicit, non esse neeesse quasi dementi quaeri
curatorem, et ita imperator Antoninus Augustus
rescripsit16, eum magis aetati quam dementiae tantisper
25 2 sit consulendum. Si pupillus pupillave cum iusto
tutore tutorve cum eorum quo litem58 agere vult et
'curator' in eam rem petitur, utrum ipsis poscentibus
datur an vero et adversario? et sciendum est, sive
agant sive conveniantur, dari hunc ‘curatorem5 posse,
sed non alias, quam si ipse petat, cui dari eum
oportet, denique Cassius libro sexto scripsit 'talem
curatorem5 neminem dari posse nisi praesentem neque
cuique nisi praesenti et postulanti, itaque infanti non
50 potest dari, idem Cassius ait, ei pupillus 'curatorem5
poscere non vult, quo minus cum eo agatur, cogi

3 eum a praetore debuisse. Quolibet loco et tem-
pore hunc 'curatorem' dari posse Pomponius libro

4 sexto decimo ad Sabinum scripsit. Si pupillus
petat ‘talem curatorem5 nec addat, in quam rem, an
in omnes controversias datus sit? ct ait Celsus Ser-
vium constituisse in omnes res datum videri.

746,f _ 4 Paulus libro octavo ad Sabinum Quod dicitur,
si indistincte datus sit 'curator5, in totam litem datum
videri, fortasse eo spectet, si familiae berciscundae
aut communi dividundo aut finium regundorum actio
esset cum tutore, et8 si indistincte datus esset, non
solum eo nomine 'curator5 esset, quod ageret pupillus
6 pupillave, sed invicem quoque quod cmn his ageretur.
1 Possunt autem vel plures in plurium locum vel

unus in plurium 10 vel unus unius loco vel in unam 7-i
litem vel in plures 'curatori poti.

5 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
Cum semel petitus sit 'talis curatori, qnamdiu is 'cu-
ratori maneat, alius in eandem litem ‘curatori poti non
1 potest. Etsi Titius verbi gratia adversus Scium
‘curator petitus sit, idem Titius adversus alium tuto-
rem dari poterit, ut ex diversis causis unus duorum io
‘curatorum5 locum optineat. quod quidem et adversus
eundem accidet, si in diversas lites in 11 diversis tem-
poribus idem petatur.

6 Ulpianus libro trigesimo octavo ad Sabinum
Muto itemque mutae impuberibus tutorem dari posse
verum est: sed ?.u auctoritas eis accommodari possit,
dubitatur, et si potest- tacenti, et muto potest, est
autem verius, ut Iulianus libro vicesimo primo aiges- u
torum scripsit1-, etiam tacentibus auctoritatem posse

1 accommodare13. Sub condicione a praesidibus
provinciarum non posse dari tutorem placet et, si
datus sit, nullius esse momenti dationem: et ita
Pomponius ait: hanc autem adiectionem, quam prae-
sides provinciarum faciunt ‘tutorem do, si satisdo
derit’ non condicionem in se habere, sed admoni-
tionem, non aliter ei tutelam committi, quam si satis-
dederit, hoc est non aliter ei gerere permittendum, 2<>

2 quam si rem salvam fore caverit. Tutoris datio
neque imperii est neque iurisdictionis sed ei soli
competit, cui nominatim hoc- dedit vel lex vel sena-

3 tus consultum vel princeps. Surdo impuberi po-

4 terit tutor dari. Ei cuius pater in hostium potes-
tate est tutorem dari non posse palam est: sed si
datus sit, an in pendenti sit datio, quaeri potest, ct
non puto dationem valere14: sic enim post patii?
regressum reccidit in potestatem, atque si nnmquom n
pater ab hostibus captus fuisset, imrao curator sub-
stantiae dari debet, ne in medio pereat.

7 Ulpianus libro se.tn.mdo disputationum Si filius
familias tutor a praetore, datus sit, si quidem pater
tutelam agnovit, in solidum debet teneri, si non _ad-
gnovit, dumtaxat de peeulio. adgnovisse autem vide-
tur, sive gessit sive gerenti filio consensit sive om- se
nino attigit tutelam, unde cum quidam filio scrip-
sisset, ut diligenter tutelam gereret, ‘cum scias’, in-
quit, ‘periculum ad nos pertinere’, dixi hunc quoque
videri adgnovisse: plane si solum monuit filium, non
videtur agnita.

8 Idkm libro primo opinionum Patronus quoque
tutor liberti sui fidem exhibere debet, et si qua in
fraudem debitorum15 quamvis pupilli liberti gesta
sunt, revocari ius publicum permittit.

6 Marcianus libro tertio 16 institutionum In eos
extra ordinem animadvertitur, qui probentur nummis
datis tutelam occupasse vel pretio accepto operam
dedisse, ut non idoneus tutor daretur, vel consulto
in edendo patrimonio quantitatem minuerit17, ve! evi-
denti fraude pupillorum bona, alienasset18.

10 Ulpianus libro secundo ad edictum Etiam #
non municeps tutor dari potest, dummodo municipi
detur.

11 Paulus libro tertio ad Vitellium. Furiosus
si tutor datus fuerit, potest intellegi ita dari, cum
suae mentis esse coeperit.

(l) Sal). *U. *15. *16. *1T. *18; Ed. io. 11; Pap. 12. \ Lenel (9) et] ut Ma. (io) vel plures unius loco

13 Bas. 37, I. — Cf. Jnst. 1, 13 (2) pr. § 1 — Inst. sec. B ins. (11) in dcl. edd. (12) 26, 8, 13 (13) ac-

1 13 § 1. 2 (3) ius Inst. (4) suam FS (5) ex commodari edd. (11) dationem valere dei. Mo.

qua Init. (6) tuitutorefl F (7) suum] sumendum (l 5) creditorum edd.. (16) secundo Lenel (t7) minuisse

Zf0i (g) lege aut legitimo indicio G-iphanius et . llal. (18) alienasse Sal. (m) Cod. 5, 70, t?

DE TESTAMENTARIA TUTELA

371

XXVI 1. 2

i alii petendi essent. Paulus respondit eos, qui m
locum absentis dati sunt, non reverso eo iu eadem
causa perseverare usque ad tempus pubertatis. |

13 roupoxius libro secundo enctarian _ hoiet
etiam curator dari aliquando tutorem habenti prop-
ter adversam tutoris valetudinem ve) senium aetatis:

i qui matris administrator rerum, quam curator esse

1 intellegitur. Est etiam adiutor tutelae, quem soicl
praetor permittere tutoribus constituere, qui non
possunt sufficere ad ministrati uni tutelae, ita tamen
ut nuo periculo eum constituant.

14 UlpiAXVS libro trigesimo septimo ad babmiim
Si adrogati sunt adime impuberes vel deportati sint
t pupilli, tutores habere desinunt. Item si ffi sor-
vitutem pupillus redigatur, utique finitur tutela

2 'Aliis quoque modia desinunt esse tutores, si forte
quis ab hostibus fuerit captus vel pupillus ve) tutor.

:s Sed et si ad tempus fuerit quis datus, tempore

4 finito tutor esse desinit. Praeterea si suspectus

5 quis fuerit- remotus, desinit esse tutor. Sed et si
ad certam em, dicionem datus sit, aeque evenit ut
desinat esse tutor exsisteute condicione

is 15 Idem libro trigesimo octavo ad Sabinum >Sj
quis tutor non sit. captus ah hostibus, sed missus |

ad eos quasi legatus, aut etiam receptus ab eis, aut
transfugerit2, quia servus non efficitur, tutor manet
sed in teri rn a praesulibus alius tutor dabitur.

16 Gajus tibro duodecima ad edictum provinciaie
1 Tutela ‘plerumque" virile, officium est. Et scien-
dum c-st nullum tutelam hereditario iure sui alium

s» transire: sed ad liberos virilis sexus ‘perfectae aetatis’
descendunt legitimae, ceterae non descendunt.

17 aulus libro octavo ad Sabinum Complora
senatus consulta facta sunt, ut in locum furiosi et
muti ct surdi tutoris alii tutores dentur.

18 H ekatius libro tertio regularum Feminae
tutores (lari noti pussnut, quia Id munus masculo-
rum est, ‘nisi a principe filiorum tutelam specialiter
postulent’3.

23 • IP

DE TESTAMENTARIA TUTELA.

I Gajus libro duodecimo ad edictum provinciale
Lege duodecim tabularum permissum est parentibus
liberis suis sive feminini sive masculini sexus, si
l _ modo In potestate sint, tutores testamento dare. Item
in scire debemus etiam postumis filiis vel nepotibus vel
ceteris liberis licere parentibus testamento tutores
dare, qui modo in ea causa sint. ut. si vivo eo nati
tuerint, in potestate, eius futuri sint neque testamen-
I tum rupturi. Item ignorandum non est eum. qui
tiiiuru iu potestate et nepotem ex eo aeque in po-
estate habebit, si nepoti tutorem dederit, ita recte
‘ eensse videri, si nepos post mortem eius in patris
recasurus non sit: qnod evenit, si vivo
.... t ...latore filius m potestate cius esse desierit.

, “ ltbro .^cundo ad Sabinum Nec mili-

1 aiv -‘ f t ••CaSUnS ln Potestatem tutorem dare posse
a divi- fratri ous rescriptum est.

•mu.to rut It' ’T ,tri3csimo. tuinto ad edictum Testa-
.naito data, tutores accipere debemus etiam eos

tu f Sed cos t!0U,irmatIs scripti sunt:

«poS, tTSti ™T“U’ **• »«»

t-\f° sep.timi differentiarum Pater
■l d instituto filio vel exheredato tutorem dare

potest, mater autem non nisi instituto, quasi iu rem 747, t?
potius quam in personam tutorem dare videatur, sed
ct inquiri io 0i\ru1 qiii tHritris tcstiini ciito dfitiis est
tutor, oportebit, cum a patre datus, quamvis minus 748 i
i ure datus sit. tamen sine inquisitione confirmatur
nisi si causa, propter quam datus videbatur, io eo
mutata sit. voluti si ex amico inimicus ve) ex divite
pauperior effectus sit.

5 7 Ulpianus libro quinto decimo aa Sabinum Si
quis filiabus suis vel filiis tutores dederit, etiam pos- 5
tumae videtur dedisse, quia filiae appellatione etiam
postuma continetur8.

6 vIdem libro trigesimo nono 10 ad Salinum Quid
si nepotes sint? an appellatione filiorum et ipsis tu-
tores dati sint, videndum ef magis est., ut ipsis quo-
que dati videantur, si modo lihrros dis.it cetorum
si Filios, non continebuntur: aliter enim filii, aliter
nepotes appellantur, plane si postumis dederit, tam io
filii postumi quam ceteri liberi continebuntur.

7 .Paulus libro tertio ad Sabinum Tutores non
ah herede , sed a testatore protinus proficiscuntur,
simul atque aliquis heres exstiti ssrt: nani et ipse
heres tutor dari potest ct post mertem heredis tutor
recte dari potest.

8 Ulpianus libro vicesimo quarto ad Sabinum
Tuter datus vetari tutor esse potest vel testamento is

1 vel codicillis. Sed si sub condicione fuerit tuter

2 datus, defieieute eondir-ione tutor non erit J1. Tu-
torem autem et n ce,rt.a tempore dare et usque ad
certum tempus licet et. sub condicione et usque ad

3 condicionem. Ia tutoris dationem utrum levis-
sima condicio aD novissima, nt iu legato, spectanda
est? ut puta ‘Titius eum poterit, tutor esto': ‘Titius
‘si navis ex Asia venerit tutor esto', et. Iuli anus libro
vicesimo digestorum recte scripsit novissimam serip- 24
turam esse spectandam.

9 Fouroxius libro tertio ad Quintum Mucium
Si nemo hereditatem adierit, nihil valet ex his quae
testamento scripta sunt-: si vero unus ex pluribus
adierit, tutelae statim valent nec exspectandum erit,
ut omnes hereditatem adeant.

10 Ulpianus libro trigesimo sexto aa Sabinum

8i hereditas nondum adita sit. cx qua tutor speratur, cr
verius est alium tutorem posse dari, quasi nondum

1 sit, nec12 speretur. In tutelis testamentariis iu
sequimur quod novissimum est, et si saepius tutor

2 datus sit, novissimam scripturam intuemur. 17 Qui
filium et ex eo nepotem habebat, si nepoti tutorem
dederit, habet disceptationem, an aliquo casu non
sit utilis u datio: ut. puta si proponas filium vivo
patre decessisse, et nepotem ex eo successisse vivo
avo. et fortius dicendum est tutelam quoque e lege se
Innia75 Velles confirmatum16: nam et Pomponius
libro sexto decimo ex Sabino scripsit valere tuteris
dationem, cum enim confirmatum sit testamentum,
consequenter tutoris quoque datio valebit: in eo testa-
mento scripta quod valet, iil est ubi nepos vel heres

3 institutus sit vel nominatirn exheredatus sit11. Si
furiosus testamento tutor detur, si quidem, cum
furere desierit, tutorem esse recte datum Proculus
existimat: quod si datus sit pure, negat Proculus av
valere dationem, sed est verius, quod et Pomponius
ait, recte videri ilatum et tunc fore tutorem, eum

4 snpere coeperit. Servus alienus ita dari tutor
potest ‘si liber erit, tutor esto’, quin itnmo ct si
pure (Litus sit , videtur iriesse haec condicio ‘cum
‘liber erit’. 18 potest autem quis et extraneo servo de
fendere ex hac causa fideicommissariam libertatem:
quid enim interest, suum servum an alienum tutorem m
scripserit, cum pupilli favore et publicae utilitatis

U) cf. sc holia Sinait. 47 (2) aut etiam receptus ab e;

laLfen^tfr' U>' 'nS'liCia ““ {M°-] (3) * * IuS

VVSls V»!n *• 19...2S. »33; E

37 2 _ r'f n,> V 'T l6- 2T-32i APP- 84. - Ba
, 2. Of. Cod. 5, 28 (5) herede F (c) confirmetur I

(7) iunge 30, 17 j/r. 50, 1G, 1G4 pr. (fi) iunge 3S, 1, 5

(9) e/1 .veho lia Sinait, n (lO) sexto Kr. (ll) $ 1
collocari debuit post $ 2 (Mn.) Ct2) neci donec dfo.
(13) iunge 1, 6- 5. 25), 1,25 (14) utilis] inutilis Mo. (15) iuua

J? (1G) confirmatam Hal. ^n) iunge 29, l, tiH
(18) aeqq. lust. (Eiselc)

XXVI 2

372

DE TESTAMENTAEIA

748, <n/4t udsumpta libertas sit in persona eius; qui _ tutor
scriptus est? potest igitur et huic fideicommissaria
libertas defendi, ‘si voluntas apertissime non refra-

g.CtUr>

qp Idem libro trigesimo septimo ori Stibinum Si
quis sub condicione vel cx die tutorem dederit,. medio
tempore alius tutor dandus est, quamvis legitimum
749, i tutorem pupillus lmbeat: sciendum est enim, quarn-
diu testamentaria tutela speratur, legitimam cessare.

1 Et si semel ad testamentarium devoluta fuerit
tutela, deinde excusatus sit tutor testamentarius, ad-
huc dicimus in locum excusati dandum, non ad legi-

2 timnin tutorem redire tutelam. Idem dicimus et
si fuerit remotus: nam et hin idcirco abit, ut alius

s :i detur. Quod si tutor testamento datus decesse-
rit, ad legitimum tutela redit, quia hic senatus con-
4 stlitum cessat. Plane, si duo pluresve luerint tu-
tores testamentarii, in locum eius, qui decessit vel
in civitate esse desiit, poterit dari alius: ceterum si
nullus supersit vel in civitate sit, legitima tutela
succedit.

12 Idem libro trigesimo octavo otl Sabinum Cer-
10 tarum rerum vel causarum testamento tutor dari non

potest nec deductis rclms

13 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
et si datus fuerit, tota datio nihil valebit,

14 Marcianus libro secundo institutionum quia
personae, con rei vel causae datur.

is 15 Ulpianus libro trigesimo octavo ad Sabinum
Si tamen tutor detur rei Africanae vel rei Syriaticae,
utilis datio est: lioc enim iure utimur.

16 Idem libro trigesimo nono(i) 2 ad Sabinum Si
quis ita dederit ‘filiis meis tutorem do’, in ea con-
dicione est, ut tam filiis quam filiabus dedisse vide-
atur: filiorum enim appellatione et filiae continen-

1 tur. Si quis filio tutorem dederit et plures filios
sii habeat, au omnibus filiis dedisse videatur? ct de hoc

Pomponius dubitat: magis autem est, ut omnibus de-

2 disse videatur. Si quis liberis tutores dederit vel
filiis et habeat quosdam apud hostes, etiam ipsis de-
disse videbitur, ‘si non aliud aperte probetur testa-

3 torem sensisse’3. Si quis cum ignoraret se filium Ti-
tium habere, filiis tutores dederit, utrum his solis
dedisse videatur, quos in potestate scit an ei quo-
que, quem ignoravit se habere? et magis est, ut

2» huic dedisse non videatur, licet nomen filiorum ad-
mittit et ipsum: sed quia de ipso non sensisset, di-
cendum est cessare in personam eius dationem.

4 Proinde et si certus fuit filium decessisse, qui
supererat, idem erit dicendum: nec enim videtur ei

5 dedisse, quem obisse credebat. Si postumis de-
derit tutores hique vivo nascantur, an datio valeat?
et magis est, ut utilis datio fiat etiam si vivo eo
nascantur.

so 17 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Testa-
mento datos tutores non esse cogendos satisdare rem
salvam fore certo certius est: sed nihilo minus eum
quis offert satisdationem, nt solus administret, audien-
dus est, ut edicto cavetur, sed recte praetor etiam
ceteris detulit hanc condicionem, si et ipsi velint
satisdare: nam ot si4 ipsi parati sunt satisdare, non
debent excludi alterius oblatione, sed impleta vide-
ss licet ab omnibus satisdatione omnes gerent, ut qui
contentus est magis satis accipere quam gerere, se-
1 citrus esset. Non omnimodo autem is qui satis-
det praeferendus est: quid enim si suspecta persona
sit vel turpis, cui tutela committi ncc cum satis-
datione debeat? vel quid si iam multa flagitia in
tutela admisit? nonne magis repelli et reici a tutela,
quam solus administrare debeat? nec satis non dan-
tes temere repelluntur, quia plerumque bene probati
4« et idonei atque4 honesti tutores, etiamsi satis non
dent, non debent reici: quin immo nec iuhendi sunt

•2 satisdare. Duplex igitur causae cognitio est, una 749 4.
ex persona eius qui optulerit satisdationem, quis et '
qualis est, alia contutorum, quales sunt, num forte
cius existimationis vel cius honestatis sunt, ut uon
debeant hanc contumeliam satisdationis subire.

18 Callistratus libro tertio edicti monitorii
Quod si plures satisdare parati siut, tunc idonior 45
praeferendus erit, Ut et tutorum personae inter se et
fideiussorum comparentur.

19 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum
Si nemo tutorum provocet ad satisdationem, sed ex-
sistat quidam qui tutor non est desiderarotque", ut
aut sat.isdeut tutores aut, si non dent, parato sibi
satisdare committant tutelam, non est audiendus:
neque enim aut extero committenda tutela est, aut 750, 1
testamento dati tutores contra ius satisdationi sub-

1 iciendi sunt. Hoc edictum de satisdatione ad tu-
tores testamentarios pertinet: sed et si ex inqui-
sitione dati siut tutores, Marcellus ait et ad hos
pertinere hoc edictum et id oratione etiam divorum
fratrum significari, ideoque et illi clausulae sunt
subiecti, ut, si cui maior pars tutorum decernat, is 5
gerat quem maior pars eligat, quamvis verba edicti

2 ad testamentarios pertineant. Testamento datus
postumo tutor nondum est tutor, nisi postumus
edatur: datur tamen adversus eum substituto pupilli
negotiorum gestorum actio1, sed si partus editus
fuerit, deinde hic tutor, priusquam quicquam gereret,
remotus, a tutela fuerit, et hic eadem actione tene-
bitur. si quid plane gessit post editum partum, de 10
eo quoque, quod ante gessit, tutelae indicio tenebitur

et omnis administratio in hac actione veniet.

20 Paulus libro trigesimo octavo ad edictum
1 Tutor incertus dari non potest. Testamento
quemlibet possumus tutorem dare, sive is praetor
sive consul sit, quia lex duodecim tabularum id con-
firmat.

21 Idem libro octavo brevium Testamento tutores
hi dari possunt, eum quibus testamenti factio est.

22 Ulpianus libro quadragesimo quinto ad edic-
tum Si quis tutorem dederit filio suo servum, quem
putabat liberum esse, cum esset servus8, is neque
liber neque tutor erit.

23 Africanus libro octavo quaestionum Tutor 20
ita recte non datur: 'illi aut illi filiis meis, utri
‘eorum volet, Titius tutor esto’, quid enim dicemus,

si Titius constituere nolit, utri cx filiis tutor esse
1 velit? Ita autem recte tutor dabitur: ‘Titius si
‘volet illi filio meo tutor esto.'

24 Iavolenus libro quinto ex Cassio Si plures
tutores sint, a praetore ‘curatorem’ posci litis causa 25
supervacuum est, quia altero auctore cum altero agi
potest.

25 Modestinus libro quarto pandectarum Duo-
bus pupillis tutor datus etsi alterius tutela se. excu-
sare potest, cum res separatae sint, attamen3 alte-
rius tutor manet.

26 Papinianus libro quarto responsorum Iure
nostro tutela communium liberorum matri testamento
patris frustra mandatur, nec, si provineiae praeses
imperitia lapsus patris voluntatem sequendam decre- 2«
verit, successor eius sententiam, quam leges nostrae

1 non admittunt, recte sequetur. Honoris causa
tutor datus non videtur, quem pater a ceteris tuto-
ribus, quibus negotia gerenda mandavit, rationes ac-

2 ciperc voluit. Propter litem inofficiosi testamenti
ordinandam exheredato filio, cui tutorem pater dedit,
eundem a praetore confirmari oportet: ‘“eventus iu-
dicatae rei declarabit, utrum ex testamento patris an 35
ex decreto praetoris auctoritatem acceperit.

2 7 TRYnroxTKUS libro quarto decimo disputationum
Idem fiet, si intestatum decessisse patrem pupilli
nomine defendatur falsumve testamentum nomine

(i) ‘ ’ Iust. ( Pernice ) (2) sexto Kr. (3) ‘ ’ Iu ut. B et BB ina. (g) suus ins. Kr. (9) aut tamen

(£»-.) (4) et sij si et Mo. (5) atqui F (c) de- F (io) et ina. Rggerboa.

sideretque Sal. ("} s' partus editus non fuerit sec.

TUTELA

XXVI 2. 3

750, 38

lt>

45

751,1

5

10

1&

2(1

373

pupilli dicatur et si patruus exstet legitimus tutor
futurus ab intestato, quia tutorem habenti tutor dan
uou potest, nam commodius ipse, qui scriptura con-
tinetur, a praetore dabitur, ut sine ullo litis prae-
iudicio instus tutor auctor pupillo ad eam litem fiat
] Cum autem ipse patruus, quem tutorem legitimum
sibi dicebat pupillus esse, sublectum filium crimina-
retur et ad se legitimam hereditatem pertinere con-
tenderet, alium tutorem petendum Iulianus respondit.

28 Papinianus libro quarto responsorum Qui
tutelam testamento mandatam excusationis iure sus-
cipere noluit, ab his quoque legatis summovenclus
erit quae filiis eius relicta sunt, modo si legata fila
non affectione propria, sed in honorem patris meru-
I erunt. Verbis fideicommissi manumissus non iure
tutor testamento datur: post libertatem itaque red-
ditam ex voluntate testatoris ad tutelam vocatur,
‘1 Impuberi liberto patronus frustra tutorem flabit,
sed voluntatem eius, si fides inquisitionis congruat,

praetor sequetur.

29 Idem Itbro quinto decimo responsorum Ex
sententia senatus consulti Liboniaui tutor non erit,
qui se testamento pupillo tutorem scripsit: cum
autem patris voluntas hoc ipsum manu sua declaran-
tis ambigua non esset, eum, quamvis alii tutores
essent, curatorem dandum respondi, nec admitten-
dam excusationem, quam iure publico habebat, quo-
niam promisisse videbatur, nec nt suspectum re-
moveri.

30 'Paulum libro sexto quaestionum'2 Duo sunt
Titii, pater et filius: datus est tutor Titius nec ap-
paret, de quo sensit testator: quaero quid sit juris,
respondit: is datus est, quem dare se testator sen-
sit: si id non apparet, non ius deficit, sed probatio,
igitur3 neuter est tutor4.

31 Scaevola libro quarto quaestionum Si pater
exheredatae filiae tutores dederit ct testamentum eius
ruptum dicatur nato postumo, commodissimum est
eosdem tutores pupillae dari ad petendam intestati
hereditatem.

32 Paulum libro nono responsorum Quaero, an
non eiusdem civitatis cives testamento quis tutores

1 dare 1 possit? Paulus respondit posse. Idem
Paulus respondit eum quoque, qui propter rerum
notitiam tutor datus est, perimle in omnibus et ad-
ministrationis ct accessionis® iure conveniri posse
atque ceteros tutores, qui eodem testamento dati

2 sunt. Lucius Titius heredes instituit filios suos
pupillaris aetatis eisque tutores his verbis dedit:
‘filiis^ meis tutores sunto Gaiui Maevius ct Lucius7 *
‘Eros’, cui Eroti libertatem non dedit: fuit autem
Erosi intra viginti quinque annos aetatis: quaero, an
possit libertatem sibi vindicare. Paulus respondit,
quoniam placet eum, qui a domino tutor datus est,
ubertatem quoque meruisse videri, eum quoque de
quo quaeritur in eadem causa habendum et liberum
qnidem ab adita hereditate esse, tutela autem post

legitimam aetatem' onerari,

33 I avolelum libro octavo ex posterioribus La-

I

iconis Tutoribus ita datis: ‘Lucium Titium tutorem 751,28
‘do. si is nou vivit, tum Gaitim Plautium tutorem
‘do’ Titius vixerat et tutelam gesserat, deinde mor-
tuus erat. Trebatius negat ad Plautium pertiuere
tutelam, Labeo contra, Proculus quod Labeo, ego
Trebatii sententiam probo, quia illa verba ad mortis
tempus referuntur.

34 Scaevola libro decimo digestorum Cum co- so
dioillis ideo alios tutores dare significasset, quoniam
testamento datos quosdam defunctos aut excusationem
habere posse eomperisset, an nihilo minus qui coruro
viverent nec excusati essent, tutores permanerent?
respondit nihil proponi, cur non permanerent. *

III •

DE CONFIRMANDO TUTOIiE VEL CURATORE. 35

1 Modestinus libro sexto excusationum9 * °t%n
nrfjl rdiv fie.Otumdijrai Svva/tlrmv InirpAnnir

nuouXflqunuFr, {iotc/ia xai nepl tovtmv'0 axryoi/teda.

L Ii io i TU es ol StHA/ttroi Aodois xard Sialhjxas"
Inlroonoi, rovz' (ori xai i'y <Lv l/Qqv xai oli tyovr
xai oe Toinoi' lyctlr xai finov Ixpijr. nar^t) ydo
vloK AxyAroiS 1!, Otis l/n Ir l^ovolti, ugddie SlDmOir
tnirgimov li/.l' 13 ir 3tulh;x>j. hir Se jj n gAtuanor 40
roiovrov <5 trfj Uvi o rat SoCvat, olor /u) rrtp f! uarpctr
f) dllArgid s riv, f, nciomnov o> ter, Sirarai Sovvai,
olov nuTTjp vito toj fi rj Sii i ir l^ovoia f} Kvyaroi,

V far 1 rar 7iapa.xtii.t2 iTCtuiXeodat Tdiv n pay/tdroir ,
fj tv xroStxilloiV //f) (h-dituo S ilni <\ <i> ItiItqotiov 'f) 752,1
xovg drogei **, tAts rd Irclov Avani.qgvvodtit Ix rrjs roC
ini aTtxoC l^ovolas ai Siard^eit ovreyUtg tio tir xai xard

2 Trjt’ yrctitqr ftcjSniovo&ai rtiie IniTodnow. Kitl
Idv /tkv TiaTTjp 7] 6 SeSeoy.io f, necatTegni ovi er to -
lai rd nlelOTov nol.vTtpayfiorei A (jyoAueroS , d/j.it
initiis avitii' fit :! iu a I' Ide ci di.i.os ne, Ttize ruJ.vngay-

3 uttrel, >A nodetonov * i lonv IniTijoctuv. ‘En
etSivai Sei, Sti xorcdTwg xard Sta!h]xas ovSl 1 'eno 8
naro As Aglhiie SiSoTat, d/j.d fiofreis sim Ide fleflaioiu dm
vnA rov Ayvviifruv. 13

2 Neeatius libro tertio regularum Mulier liberis
non recte testamento tutorem dat: sed si dederit,
decreto praetoris vel proconsulis ex inquisitione con-
firmabitur nec satisdabit pupillo rem salvam fore.

1 Sed et si curator a matre testamento datus sit
filiis eius, decreto confirmatur ex inquisitione. 10

3 Iulianus libro vicesimo primo digestorum Qui
a patre tutor scriptus est aut nou insto testamento
aut non ut lege praecipiebatur, confirmandus est ad
tutelam gerendam perinde ac si ex testamento tutor
esset, id est ut satisdatio ei remittatur.

4 Paulus libro singulari de excusationibus tute-
larum Si patronus vel quivis extraneus impuberi, is
quem heredem instituerit, tutorem dederit et extra
ea nihil in bonis habeat pupillus, non male dicetur
indicium eius sequendum esse, qui et personam eius,
quem tutorem esse voluerit, noverit et impuberem
ita dilexit., ut eum heredem institueret.

I ' , . . ^ a^.' ‘ ’2-" ri) sub rubrica de legitimis tutelis.
Apollinaris Paulo ius. Val. (3) ergo Vat. (4) hoc

scriptum es in Sticho manumisso, si duo sim. Stichi

L-lverit mu’ 1° <1“° 'f15'101- senserit, vel ei Erotem le-
tavent q 11 plures eodem nomine habuit servos, q.iod

I"“ r11: nmi Ua «i »00 ad pare? vo-

?rd:;, ; reptum est quod minus eSt Ul. Vat.

ah l,0 (C) et Cessatloni® Xo. (7) Limius

3' M‘P- 11. - Bas.

7,3. C,. Corf. s, 20 (o) excusationem F (io) T6-

7UuvMf> (11) xttTd Ata.Kjxue dcl.Mo. (12) iyvrt-

7d vT u i ^ diUTtM' M°' (») V xovodroga

den/ n',,1 * , 5 ld esi', Ut n0» om|ttamus ne hoc qui-

1 ounnn t''0'’ B,Brl ^ossint. breviter de iis

tore» ea,':“S *- blUU dui re,-te [teslainentol tu-

lore» dantur , emticet et. a quibus oportet et quibus

oportet ut quo inodo oportet et ubi oportet, pater
enim liliis nepot ibusve, quos in potestate habet, recte
tutorem dat testamento, sed si aut ea persona est.,
quae dare non potest, ut mater vel patronus vel ex-
traneus quis: aut persona est, cui dari nou potest, ut
filio iiliuuve qui nou est in potestate: aut si dixerim:
‘rogo te rerum curam agas1: aut in codicillis non con-
firmatis tutorem [vel curatorem) dem, tum quod deest
ut suppleatur consularis potestate, constitutiones per-
miserunt ct secundum voluntatem ut confirmentur tu-

2 tores. Et si quidem pater est qui dederit, plerum-
que praeses non inquirit, sed datum simpliciter confir-
mat: si vero alius dedit, inquirere solet, an idoneus

3 sit. Praeterea sciendum est curatorem testamento
ne a patre quidem recte dari; sed si datur, solet cgd-
firmnri a praeside.

44

XX Vi 3. 4

374

DE CONFIRMANDO

T5'_>, ip 5 Papinianus libro undecimo quaestionum Tu-
tores a patrua testamento datos Jussit praetor magis-
tratus confirmare- hi cautionem quoque accipere de-
ai Imorunt nec voluntas eius, qui tutorem dare i:o:i po-
tuit. neglegentiam magistratuum excusat, denique
praetor non ante decretum interponere potest quam
per inquisitionem idoneis pronuntiatis, unde sequitur,
ut, si tutelae’ tempore solvendo non fuerunt, in id,
quod de bonis eorum servari non possit, contra
magistratus actio decernatur.

InKM libro quinto responsorum Si filio puberi
ar pater lutore.ra aut impuberi curatorem dederit, citra
inquisitionem praetor eos confirmare debebit.

7 If khmogexiawus libro secundo imis epitomarum
Naturali filio, 'cui nihil relictum est'2, tutor frustra da-
J tnr a patre nec sine inquisitione confirmatur. Si
quaeratur, au ex inquisitione recte datus sit tutor,
quat.Luoi haec consideranda sunt: an hic dederit
qui dare potuit, et ille acceperit cui fuerat dandus,

3 e et is datur3 cuius dandi facultas erat, et pro tribu-
nali decretum interpositum.

8 TbypiwntNus libro quarto decimo disputationum
In confirmando tutore hoc. praetor inquirere debet,
an duraverit patris voluntas: quod iu facili est, si \
proximo mortis4 tempore tutores non iure 'vel cura-
tores' scripserit pater, nam si ante annos, ut spatio
medio potuerit facultatium dati non iure tutoris5 a

35 patre fieri deminutio, vel morum ante celata vel
ignorata® emersit improbitas, aut inimicitiae cum
patre exarserunt.

9 Paulus libro singulari de cognitionibus vel
cum fisco aliquem contractum damnosum miscuis-
sent7,

10 Trypiion iNuslibroqnartodccimo disputationum
utilitatem pupillorum praetor sequitur, non scriptu-
ram testamenti vel codicillorum, nam patris volun-

40 tateni praetor ita accipere debet, si non fuit ignarus
scilicet eorum, quae ipsa8 praetor de tutore com-
perta habet, quid denique si postea de eo, quem
pater® testamento codicillisve non iure dedit, scripsit
tutorem esse nolle? nempe non sequitur primam
voluntatem praetor, a qua pater discessit.

753,i 11 Scaevola libro vicesimo digestorum Avia

nepotibus curatorem dedit, fideicommisso ei relicto:
quaesitum est, an administrare curator compelli de-
beat. respondit curatorem quidem non esse, sed cum
aliquid ei testamento datum esset, teneri eum ex
fideicommisso, si non curam susciperet, ‘nisi id quod
» ‘ei datum esset nollet petere aut reddere esset para-
1 'tus' ,n. Item quaesitum est, an iste curator satis-
dare nepotibus debeat, respondit quasi curatorem non
debere, sed cum fideicommissum ab eo peti posset,
fideicommissi nomine satisdare debere.

IV"

DE LEGITIMIS TUTORIBUS.

io 1 Ulpianus libro quarto decimo ad Sabinum
Legitimae tutelae lege duodecim tabularum adgnatis
flelatae sunt et consanguineis, item patronis, id est
liis qui ad legitimam hereditatem admitti possint:
hoc summa providentia, ut qui sperarent hanc suc-
cessionem, idem tuerentur bona, ne dilapidarentur.

1 Interdum alibi est hereditas, alibi tutela, ut puta
si sit consanguinea pupillo: nam hereditas quidem

is ad adgnatam pertinet, tutela autem ad adgnatum.
item in libertinis, si sit. patrona et patroni filius; nam
tutelam patroui filius, hereditatem patrona optinebit:
tantundemque erit et si sit patroni filia et nepos.

2 Si apud hostes sit frater, inferioris gradus ad-

! gnato tutela non defertur: nam et si patronus apud 753,
j hostes sit, patroni filio tutela non defertur, sed in-
! 3 tcrim a praetore datur. Interdum autem etiam
[ sine hereditate tutela defertur, interdum hereditas
sine tutela, ut puta in eo qni latitavit, cum servum
suum rogatus esset manumittere: nam generaliter
i divus Pius rescripsit, Aurelio Basso itis patroni eum
non habere, his verbis: ‘Plane tergiversatio eorum,

‘qui subvertere fidei commissam libertatem velint, eo
‘modo puniatur, nc ius patroni adquirant in eo_, quem
‘liberum esse nolunt.’ idem erit, si filiae adsignatus
libertus sit: tutela quidem apud fratres remanebit,
ut Marcellus notat, legitima autem hereditas ad so-
rorem pertinebit. _ . ^

2 Idem libro trigesimo sejitimo ad Sabinum Le-
gitimam tutelam capitis deminutione pupilli etiam
ea, quae salva civitate contingit, amitti nulla dubi-
tatio est.

3 Idem libro trigesimo octavo ad Sabinum Tutela
legitima, quae patronis defertur e lege duodecim ta-
bularum, non quidem specialiter vel nominatim de-
lata est, sed per consequentias hereditatium, quae M
1 ex ipsa lege patronis datae sunt. Ergo manu-
missor ex lege duodecim tabularum tutor est, sive
sponte manumisit sive etiam compulsus ex causa

i fideicommissi manumisit. Sed et si hac lege
emit, nt manumitteret, et ex constitutione divi Marci
ad Aufidium Victoriuum pervenit ad libertatem, di-

3 cendum est tutorem esse. Plane si forte ex Ru-

briam) senatus consulto pervenerit ad libertatem, non
habebit tutorem eum qui rogatus est, sed orcinus J?
libertus effectus ad familiam testatoris pertinebit, in
qua specie incipit tutela ad liberos patroni primos
pertinere, quae ad patronos non pertinuit: quod

quidem in omnibus orcinis libertis locum habet testa-

4 mento manumissis ls. £i duo pluresve manumit-
tant, omnes tutores sunt: sed si mulier sit inter
manumissores, dicendum est solos masculos fore, tu-

5 tores. Sed si aliquis ex patronis decesserit, tutela m
penes ceteros patronos est, quamvis ille Silium reli-
querit. sed et si ab hostibus fuerit captus, interim
soli compatroni tutores sunt, simili modo et si in
servitutem redactus sit, apparet ceteros esse tutores.

G Sed si omnes patroni decesserint, tunc tutela ad

7 liberos eorum incipit pertinere. Proinde si alter
ex patronis filium, alter nepotem reliquerit, utrum
ad solum filiuin an vero et ad nepotem tutela per-
tineat, quia et nepos in familia patris sui proximus 45
est? hoc apparebit ex legitimis hereditatibus: legi-
tima autem hereditas ad solum filium pertinet, ergo

et tutela ad solum filium descendit, post filium tunc

8 ad nepotem. Quaeri potest, si patroni filius sit 75».!
remotus vel excusatus, an nepoti tutela deferatur.

et Marcellus in ea sententia est, ut succedi non
posse scribat: idcirco enim abierunt tutela, ut"
alii in locum eorum dentur, non ut successio ad-

9 mittatur. Non tantum autem morte, verum etiam
capitis deminutione successio debet in legitima tutela
admitti: quare si proximior capite deminutus est., 5
qui post eum est succedit in tutelae administratioue.

10 Si parens filium vel filiam vel nepotem vel nep-
tem vel deinceps impuberes, quos in potestate habeat,
emancipet, vicem legitimi tutoris sustinet16:

4 Modestinus libro quarto differentiarum quo de-
functo ‘si liberi perfectae, aetatis exsistant' ‘6, fiduciarii
tutores fratris vel sororis efficiuntur.

5 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum D
Legitimos tutores nemo clut, sed lex duodecim tahu-

1 lorum fecit tutores. Sed etiam hos cogi satis-
dare certum est, in tantum ut etiam patronum et
patroni filium ceterosque liberos eius cogi 17 rem sal-

II) finitae in*. Mo. (2) lust. ex Cod. 5, 2*, 4 (J faber)
(31 datus Mo. (4) morti Mo. (5) tutoris r.on iure
j?* (C) ignoranta F (7) inivissent nati de Water

Os) ipse eild. (9) pater dei. Mo. (10) *» lust.

(Grarhn icitz) .

(11) Sab. 1...3, 5...*7. 8. 5; Pop 10; Ed. *4. 11. — Pus.
j 37, 4. — Cf. lust.. 1, 15. 17. is; Cod. 5, 30 (12) data

I Mo (13) testamento manumissis dei. Mo. (11) et
F'1 (15) sustinent F (16) ‘ ' lust., cf. Cod. 5, 30,5

(n) cogit F

[)E LEGITIMIS TUTORIBUS

375

XXVI 4. 5

13 vam fore satisdare plerisque videatur, sed hoc causa
cognita praetorem statuere debere melius esu. utrum
debeat satisdare patronus liberiqae eius an non. ut,
r. si persona honesta sit, remittatur ei satisdatio er,
maxime, si substantia modica sit: si autem patroni
persona vulgaris vel minus honesta sit, ibi dicendum
est satisdationem locum habere: Ut aut modus tute-
lae aut persona aut causa admittat, satisdationem.
•2 In legitimis et iu his, qui a magistratibus dantur,
quaesitum est, an uni decerni tutela possit, et ait
Labeo et uni recte tutelam decerni: posse emin ali-
quos ' vel absentes vel furiosos esse: quae sententia
i£n utilitatis gratia admittenda est, ut uni decernatur

3 administratio. An ergo et provocare se invicem
secundum superiorem clausulam possint? et magis
est, ut, si omnes satis non dederint vel si finita est
satisdatio (nonnumquam enim satisdatio ab eis non
petitur, aut satis desinit esse cautum, aut magistra-
tus municipales ab his quos dederint aut non potue-
runt aut noluerunt satis exigere), posse, dici etiam
in his, quo casu cautum non est, admittendam pro-

4 vocationem. Au ergo et in patronis idem sit di-
cendum, maxime ubi cessat satisdatio? et puto in
patronis non oportere admitti provocationem nisi es
magna causa, ne quis spem successionis deminuat:
nam si patrono tutela non fuerit commissa, poterit,
per compatronum damno adfiei, qui solus rem pupilli

5 male administrat. Si legitimus tutor capite minu-
tus sit, dicendum est desinere eum esse tutorem et

at. lorum esse iudicio tutelae linita tutela.

6 Faulvs libro trigesimo oektvo ad edictum In-
testato parente mortuo adgnatis defertur tutela, in-
testatus autem videtur uon tantum is qui testamen-
tum non fecit, sed et i.s qui testamento liberis suis
tutores non dedit: quantum enim ad tutelam per-
tinet, intestatus est. idem dicemus, si tutor testa-
mento datus adhuc1 filio impubere manente deces-

85 serit: nam tutela eius ad adgnatum revertitur.

7 Gajus libro primo instilvtionum3 Sunt autem
ailgnati, qui1 per virilis sexus personas cognatione1’
nuieti sunt4, quasi a patre cognati, veluti frater eodem
patre natus, fratris filius neposve ex eo, item patruus
et patrui filius neposve ex eo.

8 Paulus libro trigesimo octavo ad edictum Si
■sf. reliquero filium impuberem et fratrem et nepotem ex

alio filio, constat. utrosque esse tutores, 'si perfectae
aetatis sunt’6, quia eodem gradu sunt.

,v SJ Gati s libro duodecimo ad edictum provinciale
Si plures sum adgnati, proximus tutelam nanciscitur
ot, si eodem gradu plures siut, omnes tutelam nan-
ciscuntur.

10 Ufriiogerta xus libro secundo turis epitoma-
ram Adguato propii r7 femina, quo minus sit im-
puberis adgnati tutor, non obicit.ur, ideoque patruus
sororem consanguineam habentis fratris filii legitimus
mt tutor, nec amita patruo magno vel matertera
i fratris filus» ne sint tutores obstat. Surdus et
mu.uh use legitimi tutores esse possunt, cum nec
testamento nec alio modo’» utiliter dari possint
n ' 1 f AUius libro sexto decimo ad Plautium Mi-
nus autem audiens potest.

yjf omTr?K CURATORIBUS DATIS AI
tyUl 1LS DANDI HABENT FT nnti pt

QUIBUS CAUSIS SPECIALITER DARI POSSUM!

1 Ulpzaxvs libro trigesimo nono ad Sabim,
1,1 proconsul sive praeses sive etiam pracfect
Aegypti sive proconsulatum optineat provinciae

] vel temporis causa praeside defuncto vel quia ipsi 755
provincia regenda commissa est, tutorem dare pote-

1 rit. Legatus quoque proconsulis e.x oratione divi

2 Marci tutorem dare potest. Quod autem permit-
: titur tutorem dare provinciae praecidi, eis tantum
■ permittitur, cui sunt eiusdem provinciae vei ibidem

domicilium habeat.

2 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Cum 15
i quidam tutores dati appellasscut, quidam autem non

i adessent, divus Pius rescripsit dandum temporarium
tutorem, qui tutela fungatur.

3 Idem libro trigesimo sexto ad edictum Ius
dandi tutores 13 datum est omnibus magistratibus
municipalibus eoquo iure utimur, sed illum, qui ab

! eodem municipio vel agro eiusdem municipii est. 20

4 Ideu libro notio ad legem Iuliam et Papiam
Praetor ipse se tutorem dure non potest, sicut, ,5nec
pedaneus index nec compromissarius ex sua senten-
tia fieri potest.

: 5 Gaius libro duodecimo ad edictum provinciale

Illud seraper constitit praesident posse tutorem dare
tam absentem quam praesentem et tam praesenti
quam absenti

G Ulpianus libro octavo de omnibus tribunalibus 25
nec non ignoranti et- invito.

7 Idem libro primo de omnibus tribunalibus Non
tantum ad dotem dandam nuplurae, 'curat, orem’ dari
oportet, verum etiam ei quoque, quae iam nupta est.
sed et ad dotem augendam datur, et mutandae quo-
que dotis gratia 'curator* dari potest.

8 It>em libro octavo de omnibus tribunalibus Neo

1 mandante praeside alius tutorem dare poterit. Si :io
praetor vel praeses provinciae in furore aut demen-
tia constitutus dederit tutorem, non puto valere:
quamvis enim praetor vel praeses sit nec furor ei
magistratum abroget, attamen datio nullius erit mo-

2 3 menti. Duri tutor omni die poterit. Furioso
et furiosae et muto et surdo tutor vel curator a prae-

j tore vel praeside dari poterit.

9 Marcianus libro nono institutionum Impuberi 35
; ad hereditatem adeundam nt tutor detur, ex causa

j permissum est.

10 / dem libro quinto regularum Tutor si petitus
fuerit habenti, sed absente eo quasi uon habenti da-
tus sit, datio nulla est: nam ct quoquo modo in
petitione tutoris si erratum fuerit in facti causa,

. maxime post constitutionem divorum fratrum non
valet tutoris datio. - re

i 1 1 Celsus libro undecimo digestorum Curator
pupillo vel pupillae non datur, si tutor eorum afuerit.

12 Ulpianus libro tertio de officio proconsulis 756
His qui in ea causa sunt, ut superesse rebus suis
nou .possint, care curatorem proconsulem oportebit,.

1 Nec dubitabit filium quoque patri curatorem dare:
quamvis enim contra sit apud Celsum et apud alios
plerosque relatum, quasi indecorum sit patrem a
filio regi, attamen divus Pius lustio14 Celeri, item »
divi fratres rescripserunt filium, si sobrie vivat, patri

2 curatorem dandum magis quam extraneum. Di-
vus Pius matris querellam de filiis prodigis admisit,
ut curatorem accipiant, in haec verba: ‘Non est
‘novum quosdam, etsi meatis suae videbuntur ex
‘sermonibus compotes esse, tamen sic tractare bona
‘ad se pertinentia, ut, nisi subveniatur is, deducan-
‘tnr in egestatem, eligendus itaque erit, qui eos con-
cilio rogat: nam aequum est prospicere nos etiam io
‘eis, qui quod ad bona ipsorum pertinet, furiosum
‘faciunt exitum.’

13 Papinianus libro undecimo quaestionum Si
impuberi libertas et hereditas per fideicommissum

sumi r' (2) lhunc P W * 166 (4) qui

5 , (6) cognitione F (6) cf.Cod.

fili sl L,i T PrT-1Dr F , (8) vel ^tertera fratris

p patrui 6,iia w /«»<•

<1#) Sai ■ 2’ 3- 6. *6...t0. 12; Ed. U. *n. 15. *16, 12...23;

Pap. *13. *14. 21... 20; — Bax. 37, 5. — Cf. Inst. I, m. 23;
Cod, 5, 3-1 (lt) sic E cum B: ct quibus ins. Cui actus
(12) sive proconsulatum optineat provinciae) sive procura-
tor qui praesidatum optineat provinciae Mo. (13) tutorem
Mo. (14) Insteio Mo. (15) seqq. fere Tuet. (Wla.isak}

44*

XXVI 5

DE TUTORIBUS DATIS

376

756, ia data ni( ct institutus adire nolit, seratus cpnsuit

eum, si impuberis nomino desideretur, adire cogen-
dum, ut tamen pupillo pupillae tutor ab eo, cui ius
is dandi erit, detur, qui tutelam retineat, quoad resti-
tuatur hereditas et rem salvam fore ab licrede ca-
veatur. postea divus Hadrianus, ut idem in eo ser-
vetur, cui directa libertas data inerit, rescripsit.

1 Quamvis autem a patrono rern salvam pupillo
fore non facile cautio exigatur, tameu senatus pro
extraneo haberi voluit eum, qui, quod iu ipso fuit,
etiain libertate privavit impuberem: et ius quidem
liberti, quod habet, quia cx causa fideicommissi mi-
si immittit, non est ei ablatum, tutela vero sine vinculo

cautionis non committitur, quid ergo si non caveat?

2 nen dubie tutela non erit apud patronum. Sed
si puella duodecimum annum impleverit, lutor de-
sinit esse1: quoniam tamen minoribus annorum5 de-
siderantibus curatores dari solent, si curator patro-
nus petatur, iides inquisitionis pro vinculo cedet cau-
tionis.

25 14 Idem libro duodecimo quaestionum Libertus

non aliis patroni patronaeve liberis tutor esse cogitur,
quam qui iura patronatus sperare possunt3.

15 Paulus libro secundo ad edictum In omnem
rem ‘curator’ dandus est in eius tutoris locum, qui
rei publicae causa afuit4:

16 TnE.il libro septuagesimo tertio ad edictum
Sfl nec ille desinit tutor esse, quod et in omnibus, qui

ad tempus excusantur, iuris est.

17 ^Ulpianus libro nono ad edictum Ei, qui de
statu suo litigat, tutorem dari posse Pomponius scri-
bit e.t verum est, ut ita domum teneat datio, si
liber est.

18 Idem libro sexagesimo primo ad edictum In
dando tutore ex inquisitione et in eum inquiritur, qui
secator est: et ita Severus rescripsit.

as 19 Paulus libro sexto decimo ad Plautium Ubi
absunt hi, qui tutores dare possunt, decuriones iubeu-
tur dare tutores, dummodo maior pars conveniat:
ubi non est dubium, quin unum ex se dare possint.

! Magistratus municipalis collegam suum quin dare
tutorem possit6, non est dubium.

20 Modestinus libro septimo differentiarum Yen-
40 tri tutor a magistratibus pupuli Romani «fari non

potest, curator potest: nam de curatore constituendo
1 edicto comprehensum est. Curatorem habenti quo
minus alius curator detur, regula iuris non est im-
pedimento.

21 Idem libro primo excusationum Eificvai Sa
roi>e Agyorrai , drt xovgaxaqas <5 'f fi I Ii vvj cilxas av

1 yrigorovrjuovoif. ’EAv fir/njo Ini Taurp rfj ttloian

757, 1 yg&gp vtove xlggorfiuovs, {Av Artolv&wat riji rui

c a 7 no s {^ovatae, Anol.vTHvrofV rovrmv xai TUA rovro i
xlggovou gaavxoiv avrde d n a r j' g xovqaiotg yt tqo rui );
tffjvnt ov SvtaTdi, X&i' /Soiinrai, ita uij 4 i/.ij dSui
rovro dncQ ovx qfiovlijttrj ij Sta&iuirg yivr/rai. xai
rovro aTSrtus vnd r«C dtiov PrSfgov r cvouotTirgrai. j

2 AV.A xdv r«e And yorimv xrol vltg imr goneveiv, i

rovrov ovxU yriporotrtod-ai ngouijxe,- xdv yngoro- 757,
vrd/.ic i1 itaoa.tTijoqxat.xfoIveO Hat avrdv {nirgorcrviiv
'A tisva&aqi rije tnirtuia*. Tuit iv nqtafifig diras
pf) ■/Fipororrlwiour {ntrgilnovS tj xovqit rogas ot Ag.
yovrft, {nriSgnrp Tino' C>v yqfirov nqmiitiovotv , d

4 xlvSwos avroli ov fiuifiqe.i. 'Eay inaoyiaxov
Avdgamov noro firco rzu 6 iv Pwut} Aqyotv dtp tnl-

5 rqoTTOV, aq-eth/orrr tf. Ugds ToIS lotnols Stxaiois
j fi rl rdv Agyorra xai xo fis rgonoi.s rwr uolaoi-toiv

' ytiqozovrtb oro tini oxonrXr' ovir yag ovota ovxt io
a^toipa ovrors Ixa-rdr ngos nionv , n/S ay.i i/ 0 ngoai-

6 geois xai yogOtoi rgrinot. xJiA navrAi fit inxitoxa
rovro nagarogriro/rrav ol doyovrrs pr) yngororrlv
roi>i fiovl.ouirovS imqglnmv iavrovs, ira yrtgoro-
? rjHwoi. xai agyvgiov OifiArtaf roiSrovSyag xai xuluoti
vnrvltvTovi rlcat ifTuntfUf.f fjTfll

22 Idem libro guintoe excusationum Kal ol ut,
fiovXtvrni fiovlr.vxtov naiat ynqorovoOvtai hrlrponot, tS
ofOTirg xni fiovi.rrtai roJS utj ex fiovlevriov t0.

28 Idem libro quarto pandectarum Simul plores
tutores dari possunt.

24 uPaulus libro nono responsorum ‘Divi Mar-
itis ct Venis Cornelio Proculo15. Si quando desint ”

‘in civitate, ex qua pupilli oriundi sunt, qui idonei
‘videantur esse tutores, officium sit 14 magistratuum
‘inquirere ex vicinis civitatibus honestissimum quem-

, ‘que ct nomina praesidi provinciae mittere, non ipsos 30
‘arbitrium dandi sibi vindicare’.

25 Idem libro decimo r sponsorum Curatorem
impuberi datum quacumque ex causa perseverare iu
diem pubertatis in eadem cura respondi: ergo post
pubertatem alium curatorem sibi petere debebit.

26 Scaevola libro secundo responsorum Seiae
egressae annos duodecim decreto praetoris ex iuqui- ss
sitione datus est tutor quasi minori: quaero an ex-
cusare se deberet, respondi secundum ea quae pro-
ponerentur neque excusationem necessariam esse
neque obligari quod non gereret.

27 Hermogeni A NUS libro secundo iuris epitoma-
torum Pupillo, qui tam Romae quarn in proviucia
facultates habet, rerum quae sunt Romae praetor,

1 provincialium praeses tutorem dare potest. Liber- so
tino tutores liberti 15 dandi sunt: sed et si ingenuus
detur nec sc excusaverit, tutor perseverabit.

28 Paulus libro secundo decretorum Romanius
Appulus ab iudice appellaverat dicens se non de-
buisse dari in tutela collegam ei, quem ipse, cum
magistratus esset, nomiuasset suo periculo, nc in
una tutela duplex periculum sustineret, decrevit im-
perator posse quem et fideiussorem pro tutore esse 35
et nihilo minus tutorem16 dari: itaque detentus est

in tutela.

29 Idem libro singulari de cognitionibus Si
peregre agant qui tutores vel curatores dati sunt, ut
intra diem trigesimum notura his a magistratibus fiat,
divus Marcus rescripsit.

<l) esse] fuit administrare vel similiter (Lcnct) (2) auuis
F5 (3) cf. Val. 224: Papinianus libro XI quaestionum
respondit verbis orationis fratrum imperatorum liber-
tum, etai ob aliquod privilegium a tutelis vacet, pat-
roni tamen patrouaeque liberorum tutor ut deligatur
comprehensum... sed potest diei non aliis patroni [pat-
ronaeve} liberis libertum hoc debere quam qui iure
patroni hereditatem [hoc cod.\ sperare possunt (4) abiit
Alo. (5) iunge 3, 3, 33 § 1 (fi) possint i' (7) oiSi
Nereher (5) id est: Scire oportet magistratus eura-

1 toreB minoribus mulieres non dari. Si mater sub
huc condicione filios heredes scribat, si emancipati
fuerint a patre, emancipatis iis et ita heredibus factis
ipse pater curator dari non potest, etiamsi velit, ne
alia via id fiat quod testatrix fieri noluit, et hoc ita con-

2 stitutum est a divo Severo. Sed etiam si quis a
parentibus tutor esse prohibetur, hunc nec dari tutorem
oportet, ct datus etsi se non excuset, a tutela prohibe- ;

3 tur existimatione salva. Qui in legatione sunt, eos
tutores aut curatores magistratus ne dauto, uam quam-
diu in legatione sunt, periculum ad eos non pertinet.

4 Si ex provineia hominem qui Romae magistratu

5 fungitur tutorem det, excusabitur. Praeter reliqua
iura magistratum oportet etiam ad mores dandorum

■ respicere: neque enim tam facultas dignitasve faciunt
ad fidem habendam quam bona indoles et probi mores.

6 Omnino autem hoc vel maxime magistratus ani-

madvertant, ne dent qui studeant ingerere se ut creen-
tur et pecuniam ob id dent : nam hos poenae quoque
obnoxios esse constitutum est (9) sexto Lrnel (10) id
est: Etiam qui non sunt decuriones, decurionum liberis
tutores danlur, ut etiam decuriones liberis eorum qui
non sunt decuriones (lt) =* 27, 8, 1 { tO (12) e/-
V. I. L. VI 1387. 1383 (13) desinit F (14) sit| est

l. yewt. (13) libertiui Hat. (10) cuiu eodem ins. Mo.

QUI PETANT TUTORES

377

XXVI 6. 7

7, «

VI'

QUI PETANT TUTORES VEL CURATORES ET
^ URI PETANTUR.

1 Modestinus libro septimo differentiarum , ^at_rl9
sollicitudo in petendis filio tutoribus, noo etmm cu-
ratoribus observatur, nisi quo casu impuberi curator

58, i PC2 : /?KJf ! libro primo excusationum EAv ol A7rj-
Uyts un tonat robi i* rmv rdpcov xi jSepArat, Mv
; x . . , Hvavt

fdv tniToinwv Simvja/ S,A rfv ijhxfav, ivrarrat
airPoa/ aiT oli iTiir^onoxl xaraoradgvat Ol re <rvy-
yer/Xe xni olxaz irttyapiv oixrloi yoriiov Agoir/nv re xa/
VnhiiTv Svvavrn, xal filo/ rmv yovitav xni romf*U

1 ‘ avrtOr r <ov m/tSmv rovm alrijaa/. 01 /tir oilv
6 dU.m ix noaaioiarmt airovotv terirgAnovf elai di

rives, oh tndrayxis iartv atiHr intrg<SxovS,olor /‘Argo
xai dsirl.rvfrepof ix ToirofV voto <tl ftiv fyinoirra/, ol
fi Mal xoi.it iovrai , idv /ifj airgomoi TovS ix rmy
rdumv XI, Mu Ara' . fj uh> /»J f>r,rr,o {felavrsTn./ er,i
rov TzruAdi ro/ Diov xsijoinot/fas, ets oboa dra^/a A«-
,Stlr xi.rjoov rduiuov, un pgovxiaaaa ai ‘rrf xaraura-
ztyrai t.n Irqanuv. xal OV //Aror t/ir uj) uiT/jcg, d) in
xrii, oV dv* airijo Aciae ydo/v u/rijoij rdv d/p/Stjrai
in Svrduevor, rha a/pe&lvTOS rtvxov fj xal A.ro!ihpHrroi
/iilov f/i, alrroTi ndi.ir, fj lgc7tiTt;3ft xaxobs alx/jar,.
dnehvP/poi /ii ix rovxo/v r/bv ainicr xaTgyopijiHv-
re: ini rof! fjyovutvov xold^orrat in/cTQetpu/S, idv
(f-aivmviru fj Sf if/ihtar fj did y.ay.lav ufj frgxAret.

2 Ta /Si neci rije pgrgdi ngotiprjpeva StjAovrai Iv
iniOToi.g-e8.jpov, ijs rd. ffi/ara. vTloriraxxtii , 3 ‘DivUS

'Severus Cuspio Rufiuo. Omnem me rationem adhi-
bere subveniendis4 pupillis, eum ad curam publicam
it ‘pertineat, liquere omnibus volo, “et ideo quae mater
‘vel non petierit tutores idoneos filiis suis vel prio-
‘ribus excusatis reicctisve non coufestim aliorum no-
'mina dederit0, ius non habeat vindicandorum sibi

3 ‘bonorum intestatorum filiorum.’ 'EAv f/ivroi ne fj
dave/ox/jt fj ityal bucoe~ fj diJ./jv dvayxafav fyr :v e A e ■
rdv dojandv gvoxaotr, avrd: uiv I.vx n irruet. inlrpo- j
iroc rui Aprparui, &).).& rai/s utxeXv tfvrauivovs aJj/iboei -

20 airijaai, fj idv obrui Anoxvtjootoi , r6 re 7rpootf.it/bv ■
7/u fiyovuiitp avxd rovro io/X, "ira xaramaitevroe
Irtirgdnov voufuov fj npds rov Ap/pa/dv yirprai o i5- .

4 orant». Tavza //sv nepi imrpATZmv' xorydroaas 1
fii^iavU/le aitfjOooaiv ot Ayaji/x/S, lir f/iv nap/bot, j
di iavrCAV (Av Si dnoSrjpr] ne avribr, alrgaei <)id

5 tyoorriorov. Jel Si diios afrfjoai xovpdropa Sv-
rarat rtf> djrjfixt, i^r.rritrj. xni Obhttavis A xpar/O-
roi ofir/oi ypa/pei, /os Aiov Aj./.ov a i ro” pr, airetv

aV.A avtdv iauTw*, sct apud Paulum ifbro nono re-
Jt sponsorum ita relatum est curatorem ignorante nec
mandante pupilla non recte ci a tutore petitum videri
peri culum que, eorum, quae curator non iure datus
gessit, non sine ratione eum qui petit cogendum ag-

noscere, et alia parte eiusdem libri ita respondit, si 758,
matris indicium princeps secutus curatores filiae eius
dedit, periculum administrationie eorum eam respi-
6 cere debere. Ol dntuoovr acpf.ftwre s Si excusa-
tiones Tre Ijj/TpoTtijs a /AyxrjP ovx $%avOiv a/TeXr roie 30
dpiyavoJS &ji IrooTior , t3ff tprjol Pt8 r, yov xal j4vt/o-
v/rov Sidra^/s ,0.

3 Paulus Ubro decimo responsorum Decreto de-
curionum et ipsum magistratum curatorem dari po-
tuisse respondi.

4 Trypiioninus libro tertio decimo disputationum
Credendum est et eam matrem constitutione contineri,
quae a patre, non legitime tu tore 3 testamento vel
codicillis datos filiiB impuberibus non postulavit de- ss

1 creto confirmari. Sin autem idoneis datis tuto-
ribus pluribus unus eorum vel decessit vel temporalem
excusationem accepit, mater, quae propterea iu loco
illius alium non petit, quia numerus reliquorum ad-
ministratioui tutelae sufficiebat, incidit quidem in

2 verba constitutionis, sed sententia excusatur. Sed
si suspecto tutore pupilli accusato decretum erit ci
adiungi alios, mater eos quoque petere debet et, 5i «

3 ijon petit, incidet in sententiam constitutionis. Haec
autem mater ab omni quidem bonorum vindicatione
intestatorum filiorum repellitur. si_ vero maritus ei
fideicommissum a filio reliquerit, cui mulier non petit
tutorem, ‘si sine liberis decesserit’, vel sub hac ipsa
condicione ‘si intestatus mortuus erit*, fideicommissi
petitio, quae ex alieno iudicio descendit, non est

4 perempta. Quae autem suspectum tutorem non
fecit, nec verbis nec sententia” constitutionis in poe- «
nam incidit, quodeiusmodi facta diiudieare et aestimare
virilis animi est et potest etiam delicta ignorare 759,
mater, satisque est eam petisse talem, qui inquisitione

per praetorem habita idoneus apparuit, et ideo nec
indicium eius sufficit ad eligendos tutores, sed in-
quisitio fit, etiamsi maxime in bona propria liberis
suis testamento tutores dederit12.

VII 13 s

DE ADMINISTRATTONE ET PERICULO TUTORUM
ET CURATORUM QUI GESSERINT 14 VEL NON
ET DE AGENTIBUS VEL CONVENIENDIS UNO
VEL PLURIBUS.

1 Ulpianus libro trigesimo guinto ad edictum
Gerere atque administrare tutelam extra ordinem io

1 tutor cogi solet. Ex quo scit se tutorem datum
si cesset tutor, suo periculo cessat: id enim a divo
Marco constitutum est, ut, qui scit se tutorem datum
nec excusationem si quam habet allegat intra tem

2 pora praestituta, suo periculo cesset. Sufficit
tutoribus ad plenam defensionem, sive ipsi judicium
suscipiant sive pupillus ipsis auctoribus, 'nec cogendi

2: Pan. 3. 4. -- B,„. r»7, S. - Cf. Coti. 5, 31
j; ari 6rar gVo. (3) id est: Si minores non lia-
neant qn. ex legibus curam eorum agant, si quidem
tutorum indigeant propter aetatem, tutores ut iis con-
stituantur petere possunt, cognati et affines tam pater-
m quam materm possunt, etiam amici parentum et
ip.oium puerorum educatores hoc petere. Et rcli-

cuibus neces'11* tmurcs PeRmt: sunt mitem quidum
quibus 11 ecessc est tutores petere, ut , nater et liberti:

dJZZT “ "U!ltatl,r’ hi Ter° etiam castigantur,
,1,K p4U1.lt' TJ' c,lr“m eorum secundum leges agant

mater e, arcetur a filii legitima hereditate, utpote

indigna quae ex iege heres fiat, si netrletrnt tutorem ei
eonstitu,: et non solum si non petat, ?cd etiam si, eum
ihnis- T C“us\l,t:tHt excusatione liberandum, deinde

vel eT datio Etl!lm ,rCleCt° alium n,rsuS ,K,n petat,

It ' tUta °<‘era V,;llos liberti autem propte^

aas causas accusat, apud praeside» graviter puniuo-

i ’ e0" a,lt. "“«legentia SUa aut etiam

dixb « r‘l * "°a l!0tivissc’ Dtt matre vero quae
d-xin.us, intelleguntur ex epistula Severi, cuius verba

subierimus (4) subveniendi Afo. (5) cf, Ulpianus
38, 17, 2 j 23 (6) ediderit JJip. I. c. (7) fj ins. Ino.

(s) id esi: Si vero quis vel creditor vel legatarius sit
vel aliam necessariam cum pupillo habeat controversiam,
ipse quidem non petet tutorem pupillo, sed qui petere
possunt ut petant roget, vel ei hi defugiant, tum jirue-
sidein adeat et id ipsum dicat, ut constituto tutore

4 controversia eum pupillo finiatur. Haec de tutori-
bus. curatores autem sibi ipsi minores petunt, si qui-
dem adsunt, per se ipsos, si vero eorum quis peregre

5 sit, petet per procuratorem. An alius curatorem

minori petere possit, quaesitum est. et scribit jirac-
stautissiimis Ulpianus alium ei petere non debere, sed
sibi ipsum (9) Latina quae sequuntur non sunt

Sfodc.slini (Augustinus) (10) id est: Qui quocumque
modo per excusationem tutela liberati sunt, necestc
non habent pupillis tutorem petere, ut ait Severi ct
Antoniui constitutio (11) sentia (12) dedit F*

(13) Sab. 1. 3, 5. *$. 7. 9. *10. *11...14, *I0. *I7. 16.. .21 ; Ed.
*2. *4. *8. 22... 2 4 ; Pap. *13. 35.. .55; App. SC...C1 . — Pas
37, 7. — Cf. Cod. 5, 37. 3S (14) gesserunt index Pior.

XXVI 7

?,n

DE A L) M IN I STRATI 0 N E

Io':. i4 sunt tutores cavere, ut defensores solent’3. 'licentia '
15 igitur erit, utram malint ipsi suscipere iudicium an
pupillum exhibere, ut ipsis auctoribus iudicium sus- 1
cipiatur: ita tamen, ut pro his, qui fari non possunt
vel absint, ipsi tutores judicium suscipiant, pro his ■
autem, qui supra septimum annum aetatis sunt et

3 praesto fuerint, auctoritatem praestent. 2 In «ausis
autem adultorum licentia, eris agentibus vel ipsum
adultum praesentem in iudicium vocare, ut consensu

»> curatoris conveniatur, vel contra curatorem agere,
ut ipse litem suscipiat, in absentibus autem adultis

4 omnimodo contra curatorem agendum. “Non de-
negari autem ueqne tutoribus neque curatoribus
etiam debitores pupillorum vel adultorum ex persona
sua prospectu officii in indicium vocare vel eis hoc
facientibus suum accommodare consensum.

2 Idem libro no?io ad ediclum Si tutor condem-
ur. navit sive ipse condemnatus est, pupillo et in pu-
pillum potius actio iudicati datur 'et maxime"3, si non
se liti optnlit, sed cum non posset vel propter absen- i
tiam pupilli vel propter infantiam auctor ci esse ad J
accipiendum iudicium. et hoc etiam divus Pius re-
scripsit et exinde multis rescriptis declaratum est iu
pupillum dandam actionem iudicati ‘semper13 tutore
condemnato, nisi abstineatur: tunc enim nec in tu-
torem nec in pupillum, nec pignora tutoris capienda

.io 1 esse saepe rescriptura est. Amplius Marcellus
libro vicesimo primo digestorum scribit, et si satis-
dedit tutor, mox abstinuit pupillus, fidejussoribus’
quoque cius debere subveniri: sed et. si pupillus non
abstinuit, quemadmodum ipsi, ita et fidejussoribus’
eius subveniri, 'maxime’3 si pro absente pupillo vel
pro infante satisdedit.

3 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Si
35 plures curatores dati sunt, Pomponius libro sexage-
simo octavo ad edictum scripsit ratum haberi debere
etiam quod per unum gestum est: nam et in furiosi
curatoribus, ne utilitates furiosi impediantur, praetor
uni eorum curationem decernet ratumque habebit,

1 quod per eum sine dolo malo gestum est. Si
parens vel pater qui in potestate habet destinaverit
testamento, quis tutorum tutelam gerat, illum debere
gerere praetor putavit, meritoque parentis statur vo-

40 luutati, qui utique recte filio prospexit, tantundem
praetor facit et de his, quos parens destinavit testa-
mento, ipse autem confirmavit, ut, si parens decla-
ravit, quem velit tutelam administrare, ille solus ad-

2 ministret. Ceteri igitur tutores non administra-
bunt, sed erunt hi, quos vulgo honorarios appella-
mus. * neo quisquam putet ad hos periculum nullum8
redundare: constat enim hos quoque, excussis prius
facultatibus eius qui gesserit, conveniri oportere:

45 dati sunt enim quasi observatores actus eius efc
custodes, impntabiturque eis quandoque, cur, si male
ICO, ] eum conversari videbant, suspectum eum non fece-
runt. adsidue igitur et rationem ab eo exigere eos
oportet et sollicite curare, qualiter conversetur, et si
pecunia sit, quae deponi possit, curare, ut deponatur
ad praediorum comparationem: blandiuntur enim
sibi, qui putant honorarios tutores omnino non
s teneri : tenentur enim secundum ea quae supra osteu-

3 dimus. Quamvis autem ei potissimum se tutelam
commissurum praetor dicat, eui testator delegavit,
attamen nonnumquam ab hoc recedet, ut puta si
pater minus penso consilio hoc fecit, forte minor
vigiati quinque annis, vel eo tempore fecit, quo iste
tutor bonae vitae vel frugi videbatur, deinde postea
idem coepit male conversari ignorante testatore, vel
si contemplatione facultatium eius res ei commissa

io 4 est, quibus postea exutus est. Nam ot si unum
pater dederit tutorem, nonnumquam ei adiunguntur
curatores: nam imperator noster eum patre rescrip-
sit, cum duos quis libertos suos tutores dedisset,
unum rerum Italicarum, alium rerum Africanarum, 1

curatores eis adjungendos, neo patris secuti sunt vo- 760

5 luntatem. Quod in tutoribus scriptum est, et in
curatoribus erit observandum, quos pater testamento

6 destinavit a praetore confirmandos. Apparet
igitur praetori curae fuisse, ne tutela per plures ad- 15
ministretur, quippe etsi pater non destinaverit, quis
gerere debeat, attamen id agit, ut per unum admi-
nistretur : sane enim facilius imus tutor et actiones

7 excreet et excipit. Ne per inultus tutela spar-
gatur, si non erit a testatore electus tutor aut gerere
nolet, tum is gerat, cui maior pars tutorum tutelam
decreverit: praetor igitur iubebit eos convocari aut,
si non coibunt aut coacti uon decernent, causa eti-

8 gnita ipse statuet, quis tutelam geret. _ Plane si 20
non consentiant tutores praetori, sed velint omnes
gerere, quia fidem non habeant electo nec patiuntur
succedanei esse alieni periculi, dicendum est prae-

9 toreni permittere eis omnibus gerere. Item si
dividi inter se tutelam velint tutores, audiendi sunt,
ut distribuatur inter eos administratio

4 Idem libro nono ad edictum vel in partes vel

in regiones, et si ita fuerit divisa, unusquisque ex- 25
ceptione summovebitur pro ea parte vel regione,
quam non administrat.

5 Idem libro trigesimo quinio ad ediclum Ita
autem depositioni pecuniarum locus est, si ea summa
corradi, 'id est colligi’ possit, ut comparari ager pos-
sit: ‘si euim tam exiguam esse tutelam facile pro-
batur, ut ex nummo refecto praedium puero conipa-
Tari non possit, depositio cessat’6, quae ergo tutelae
quantitas depositionem inducat, videamus, et eum 30
causa depositionis exprimatur, ut praedia pupillis
comparentur, manifestum est, ut ad minimas sum-
mas nou videatur perlinere: quibus modus praefiniri
generaliter non potest, cum facilius causa cognita
per singulos possit examinari, nec tamen auferenda
facultas est etiam minores summas interdum deponi

1 postulare, si suspecti tutores esse videantur. Ges-
sisse autem videtur tutor, qui quid omnino pupillare
attigit etiamsi modicum, cessantque partes eorum, 33

2 qui solent cessantes cogere administrare. Quod
si posteaquam gessit, tunc se gestu abstinuit, etiam

3 suspecti postulatio succedit. Quod si quis tute-
lam mandaverit gerendam gestaque fuerit ab eo cui
mandatum est, locus erit tutelae actioni: videtur
enim gessisse qui pei alium gessit, quod si non ac-
cessit is cui mandatum est, utili actione convenitur.

4 Debitor patris, qui tutelam administravit filii, tu-
telae indicio tenebitur etiam ob id quod patri debuit. 4

5 Si tutor pupillum suum puberem factum non ad-
monuerit, ut sibi curatores peteret (sacris enim con-
stitutionibus hoc facere iubetur qui tutelam adminis-
travit), an tutelae indicio teneatur? ct magis puto
sufficere tutelae iudicium, quasi conexum sit hoc tu-
telae officio, quamvis post pubertatem admittatur.

6 Post completum vicesimum quintum annum aeta-
tis si nondum rationes redditae sunt nec ad causam
instrumenta pertinentia, fidei ac verecundiae cura- 4?
torum convenit, ut consilio suo coeptam litem per-
ficiant. si igitur cessent in liis quae constituta sunt
faciendis, magis puto sufficere negotiorum gestorum
iudicium etiam si iam 1 actum est, si tamen huius

7 rei ratio reddita non est. lulianus libro vicesimo
primo digestorum huiusmodi speciem proponit: qui-
dam decedens filiis suis dederat tutores et adiecerat:
‘eosque aneclogistos esse volo’, et ait lulianus tuto- Ibi
res, nisi bonam fidem in adminislratione praestiterint,
damnari debere, quamvis testamento comprehensum
sit, ut aneclogisti essent: ncc eo uomiue ex causa
fideicommissi quicquam consequi debebunt, ut ait
lulianus, et est vera ista sententia: nemo enim ius
publicum remittere potest huiusmodi cautionibus nec.
mutare formam antiquitus constitutam, damnum *
vero, quodeumque ex tutela quis senserit, et legari

(0 § 2 fin. Iust. (Faber) (2) 5 3. t fere lust. (Faber ( Iust. (Ascoli) (5) nullum dei. F*
cl Grademcitz) (3) " Iust. QYe>\gcr) (4) § 2 fin. j (Mancaleoni) (7) si iam S, om. F

(6) ' ’ Iust.

ET PERICULO TUTORUM

379

XXVI

r€l,s'?, 8 et per fideicommissum ei relinqui potest Papi-
nianus libro quinto responsorum ita scnblt:
tutelam filiorum consilio matris geri mandavit et eo
numine tutores liberavit, non idcirco minus officium
tutorum integrum erit, sed viris bonis conveuie s -
lubre. consilium matris admittere, tametsi neque
ratio tutoris neque voluntas patris aut ^intercessio
sn y matris tutoris officium infringat. Usque adeo
autem licet tutoribus patris praeceptum neglegere,
im si pater caverit1, ne quid rei suae distraheretur
vi ne mancipia distrahantur vel ne vestis vel ne
domus vel ne aliae res periculo subiectae, hceat cis
10 contemnere hanc patris voluntatem, kx quo
innotuit tutori2 se tutorem esse, sciro debet peri-
culum tutelae ad eum pertinere, innotescere, autem
quabterqualiter sufficit, uott utique testato eum con-
is veniri: nam etsi citra testationem, scilicet undecum-
que cognovit, nulla dubitatio est, quin debeat peri-
culum ad ipsum respicere.

6 I n EM libro trigesimo sexto ad edictum Hoc
autem, quod cognovit tutor, pupillus probare debebit3.

7 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Tutor,
20 qui repertorium non fecit, quod vulgo inventarium

appellatur, dolo fecisse videtur, misi forte aliqua ne-
cessaria et iustissima causa allegari possit, cur id
factum non sit. si quis igitur dolo inventarium non
fecerit, in ea condicione est, ut teneatur in id quod
pupilli interest, quod ex iurciuratidc in litem aesti-
matur. nihil itaque gerere ante inventarium factura
eum oportet, nisi id quod dilationem nec modicam

1 exspectare possit. Si tutor cessaverit in distrac-
25 tione earum rerum quae tempore depereunt, suum

periculum facit: debuit enim coiifestiin efficio suo
fungi, quid si contutores exspectabat vel differentes
vel etiam volentes se excusare, an ei ignoscatur? et
non facile ignoscetur: debuit enim partibus suis fungi
non quidem praecipiti festinatione, sed nec moratoria

2 cunctatione. Competet adversus tutores tutelae
actio, si male contraxerint, lioc esu si praedia eom-

30 paraverint non idonea per sordes aut gratiam, quid
ergo si neque sordide, neque gratiose, sed non bonam
condicionem elegerint? ’recte quis dixerit solam latam
neglegentiam qos praestare in hac parte debere.

3 Si post depositionem pecuniae comparare praedia
tutores neglexerunt, incipient in usuras conveniri:
quamquam enim a praetore cogi eos oportet ad com-
parandum, tamen, si cessent, etiam usuris plectendi
sunt tarditatis gratia, nisi si per eos factum non est

35 4 quo minus compararent. Pecuniae, quam in usus
suos converterunt tutores, ‘legitimas’ usuras praestant,
sed hoc ita demum, si evidenter doceantur pecuniam
in usus suos convertisse: ceterum non utique qui non
faencravit vel non deposuit, in suos usus vertit, et
ita divus Severus decrevit, doceri igitur debet in
•i usus suos pecuniam vertisse. Vertisse in suos
usus non accipimus cum, qui debitor patris pupilli
4<l deinde ipse sibi non solvit: hic enim eas usu-
6 ras praestabit, quas patri promiserat. 8i tutor
pecuniam pupillarem suo nomine faencravit, ita de-
mum cogetur usuras quas percepit praestare, si uus-
i ciprat pupillus ceterorum nominum periculum. Si
tleponi oporteat pecunias ad praediorum compara-
tionem, si quidem factum est, usurae non current:
7tlfi nou 61 quidem nec praeceptum

i- „Vt deponantur, pupillares praestabuntur, si prae-
,c1>tUnV‘St et “Rectum, de modo usurarum videri-
so}eut Prftetores comminari, ut, si nou
P"T*° V(-’ !U!ant,° tardius fiat, Tegi limae’ usurae
praestentur: si igitur comminatio intercessit imie-r

762,1 8

, - comminatio intercessit, iudex

qui quandoque, cognoscet decretum praetoris seque-
i!,r;„_idei“..Roicilt fa?ere praetores etiam circa

‘“J*"}. ‘J™1. negant habere ad alendos pupillos
f. ' v a.iqu,d, ut quidquid constiterit penes eos
sse> eius gravissima usura pendatur: et hoc per-

iri caver m caveret !* (S) tutor F (3) debet

(4) easdem eum hio. (B) eDim dei. hio.

sequi oportere iudicem palam est cum et alia poenae 7u2, »

9 admotione. Residuarum aulera summarum pupil-

10 lares usuras pendi oportet. Quae autem sunt
pupillares usurae, videndum est. et apparet hanc 5
esse formam usurarum, ut eius quidem pecuniae,
quam quis iu usu> suos convertit, legitimum’ usuram
praestet, sed et si negavit apud se esse pecuniam
et praetor pronuntiavit contra eum, ‘legitimas’ solvero
debebit, vel si moram depositioni fecit et praetor
irrogavit ei ‘legitimus’, sed et si, dum negat aliquam
quantitatem penes se esse, pupillis ad onera sua ex-
pedienda imposuit necessitatem mutuam pecuniam
‘legitimis’ usuris accipiendi, tenebitur in ‘legitimis’. M
item si a debitoribus ‘legitimas’ exegit, ex ceteris
causis secniidum morem provinciae praestabit usuras
aut quincunces aut trientes aut, si quae aliae leviores

1 1 in provincia frequentantur. Usurae a tutoribus
non statim exiguntur, sed interiecto tempore ad exi-
gendum et ad collocandum dinini mensum, idque in
iiulicio tutelae servari solet: quod spatium seu laxa-
mentum temporis tribui non oportet his, qui num- (5
mos impuberurn vel adulescentium in suos usus con-

12 verterunt. Si usuras exactas tutor vel curator
usibus suis retinuerint, earum usuras agnoscere eos
oportet: sane enim parvi refert, utrum sortem pu-

13 pillarem an usuras in usus suos converterint. Pe-
cuniae, quae in arca fuit, etiam heredes curatoris
tamdiu usuras praestabunt, quanuiiu nou iuterpella-

14 vftrint, ut loco defuncti curator constituatur. Si
tutor pro contutore condemnetur, an etiam in usuras v,o
condemnandus sit, quaeritur, et placet, ut mnltis
rescriptis continetur et Papinianus libro duodecimo
quaestionum ait, etiam in usuras eum condemnandum,

si suspectum facere, supersedit, et quidem eas de-
mum'1 usuras cogendum praestare, quas etiam suae

15 administrationis cogitur. Sciendum est tutorem
et post officium finitum usuras debere in diem, quo
tutelam restituit.

8 Idf.m libro vicesimo tertio ad edictum Si tu- 25
telae agat is, cuius tutela administrata est, dicendum
est nonnumquam diem creditae pecuniae exspectan-
dam, si forte tutor pecunias crediderit pupilli nomine,
quarum exigendarum dies nondum venit, sane quod
ad pecunias attinet, ita demum verum est, si potuit
et debuit credere: cctcruni si non debet credere, nou
exspectabitur.

9 Idf.m libro trigesimo sexto ad edictum Quo- 30
tiens tutor pecuniam pupillarem faenori dat, stipu-
latio hoc ordine facienda est. stipulari enim5 debet
aut pupillus aut servus pupiLLi: quod si neque pupil-
lus eius aetatis erit, ut stipulari possit, neque ser-
vum habebit, tunc ipse tutor quive in eius potestate
erit, quo casu Iulianns saepissime scripsit utilem ac-
tionem pupillo dandam, sed e-t si absens sit pupillus,
oportere tutorem suo nomine stipulari nequaquam 35

1 ambigendum est. Si pater familias eum, pro quo
fideiussit, tutorem dederit filio 6iio, officio tutoris
convenit, ut, cum dies pecuniae praeterierit, creditori
debitum solvat: et ideo cessante eo si pupillus suae
tutelae factus solverit ex causa fidciussoria, non
solum mandati, sed etiam tutelae agere, poterii: hoc
enim ei imputatur, cur pro se non solverit, quod si
in diem debitor fuit iste tutor, quibusdam videtur
non venire in tutelae indicium, si modo is dies post11 40
tutelam finitam supervenit: quod si dies adhuc du-
rante tutela venit, putant omnimodo devolvi in tu-
telae indicium, ego et hoc et superius ita verum
puto, si facilitatibus labi tutor coepit: ceterum si
idoneus tutor fuit, nihil venire ia tutelae indicio,
nec quisquam putet nullum effectum hoc habere:
namque si quis dixerit in tutelae iudicium devolvi,

et privilegio locus est et ‘fidejussores’ tenebuntur, si «

2 rem salvam fore cautum est. Item si temporali
actione fuit obligatus tutor, dicendum est locum esse

(G) post dei. hio. (T) § 2 fin. Itat. f (de Medio)

1

XXVI 7

380

DE A DllINlSTRATIOKE

7C2, *c 3 tutelae indicio, ut, perpetua actio sit. Et gene-
raliter quod adversus alium praestare debuit pupillo
suo, id adversus se quoque praestare debet, fortassis
703,t et plus : adversus alios enim experiri sine actione
4 non potuit, adversus se potuit. Sed si sub usuris
gravioribus patri pupilli pecuniam debuit quam sint
pupillares, videndum est, an ei aliquid imputetur, et
si quidem solvit, nihil est quod ei imputetur: putuit
enim solvere ncc onerare se usuris: si vero non
solvit, usuras cogendus est agnoscere, quas a se exi-
s :> gere debuit. Sieuf. autem solvere tutor quorl debet,
ita et exigere quod sibi debetur potest, si creditor
fuit patris pupilli: nam et sibi solvere potest, si
modo fuit pecunia unde solvat, et si usurae fuerunt
graviores quae ei debebantur, relevabitur eis pupillus,
n ili a tutor se potuit liberare, sicut aliis quoque sol-
ti vere et potuit et debuit. Ncc utique neeesse i
habet, si conveniatur, per iudicera solvere, ideircoque :
1« si mala causa pupillaris est, denuntiare sibi verum1 I
debet, denique imperator Antoninus cum patre etiam
honoraria eos imputare pupillo prohibuit, ei super- :
raca.il cani litem instituissent, cum convenirentur a
vero creditore: nee enim prohibentur tutores bonam
7 fidem2 agnoscere. Non tantum autem sibi sol-
vere tutor, verum etiam sibi creditam pecuniam scri-
bere potest,, nt Marcellus libro cctavo digestorum
scripsit, seque mutua pecunia poterit obligare sibi
is S mutuam proscribendo3. Oonstat eum, qui ail
augmentum datur, ut puta ad bona materna quae
postea accesserunt vel ad quid aliud augmentum, ad-
ministrare bona pristina non solere, si autem sus- ■
pcotum facere priorem tutorem supersedit vel satis j
tl ab eo exigere, plectetur. Per contrarium autem
qui datus est simpliciter tutor pupillo vej curator,
si quid postea augmenti accesserit, periculo tenetur. I
quamvis soleat ad augmentum dari curator: quae I
si res non facit, ut ipsa augmenta non pertineant ad I
curam priorum, ad quos omnis utilitas pupillorum
debet pertinere, sive igitur datus est, communicatur
periculum cum prioribus, sive datus non est, tenetur
administrationis accessitate is qui antea erat datus.

10 Id em libro quadragesima * nano ad edictum j
Generaliter quotienscumque non fit nomine pupilli
quod qttivis pater familias idoneus facit, non videtur

2"> defendi: sive igitur solutionem sive indicium sive
stipulationem detrectat, defendi non videtur.

11 6 Idem libro trigesimo tertio ad edictum Circa .
pupillum, cuius tutor servus erat pronuntiatus, divus \
Pius rescripsit in rebus, quas ex pecunia pupilli ser-
vus comparaverat, dominum non posse uti praero-
gativa deductionis, quod et in curatore observan-
dum est.

12 Paulus libro trigesimo octavo ad edictum
Cum plures tutelam gerunt, nulli eorum in enntu-

1 torem actio pupiili nomine datnr. Quae bona
fide a tutore gesta sunt, rata habentur etiam ex re-
scriptis Traiani et Hadriani: et ideo pupillus rem a
tutore legitime distractam vindicare non potest : nam
et inutile est pupillis, si administratio eorum non
servatur, nemine scilicet emente, nec interest, tutor

35 solvendo fuerit nec ne, cum, si bona fide res gesta
sit, servanda sit., si mala fide, alienatio uon valet.

2 Nimium est licere tutori respectu existimationis
pupilli erogare ex bonis eius, quod ex suis non
'i honestissime fuisset erogaturus. Cum tutor non
rebus dumtaxat, sed etiam moribus pupilli praepo-
natur, imprimis mercedes praeceptoribus, non quas
minimas poterit, sed pro facultate patrimonii, pro
dignitate natalium constituet, alimenta servis liber-

<o tisque, nonnumquam etiam exieris, si hoc pupillo ex-
pediet, praestabit, sollemnia munera parentibus co-
gnatisque mittet, sed non dabit dotem sorori alio
patre natae, etiamsi aliter ea nubere non potuit: I

nam etsi honeste, ex liberalitatc tamen fit, quae ser- 7G3, 43
4 vurula arbitrio pupilli est. Si tutor pecuniam pu-
piliarrm credere iiod potuit, quod non erat cui cre-
deret, pupillo vacabit.

13 Gajus libro duodecimo ad edictum provinciale 45
Tutor secundum dignitatem facultatesque pupilli mo-
dum servorum aestimare debet, qui circa eum futuri

1 sunt. Non est audiendus tutor, eum d:cat ideo
cessasse pupillarem pecuniam, quod idonea nomina
bon inveniret, si arguatur eo tempore suam pecuniam

2 bene collocasse. In solvendis legatis et fideicoru- 704, 1
missis attendere debet, tutor, ne cui non debitum
solvat, neo nuptiale munus matri pupilli vel sorori
mittere, aliud" est, si matri forte aut sorori pupilli
tutor ea quae ad victum necessaria sunt praestiterit,

cum semet ipsa sustinere non possit’: nam ratum
id habendum est: ncc enim eadem causa est eius,
quod in eam rem impenditur et quod muneris lega- 5
toniinve nomine erogatur.

14 Paulus libro octavo brevium Etiam contutoris
faetum imputatur collegae, si potuit et debuit sus-
pectum facere: interdum et si debuit satis petere:
nam si idoneus subito lapsus est, nihil collegae im-
putari potest.

1 5 Itif.m libra secundo sententiarum Si tutor
constitutus quos invenerit debitores non convenerit :a
ae per hoc mirius idonei efficiantur, vel intra sex
primos menses pupillares pecunias non collocaverit,
ipse in debitam pecuniam et in usuras eius pecuniae
quam non faeneravit, convenitur.

16 'Idem libro sexta ad Sabinum Cum quaeritur
indicio tutelae, quae nomina a tutore, facta agnos-
cere pupillus debeat, Marcellus putabat, si tutor pe-
cuniam pupilli mutuam dedisset et suo nomine stipu- 15
latus esset, posse dici nomina integra pupillo salva
esse, deperdita et male contracta ad tutorem per-
tinere. sed verius se putare posse tutorem eam con-
dicionem adulescenti deferre, ut id quod gessisset
tutor in contrahendis nominibus aut in tutum agnos-
cere aut a toto recedere®, ita ut perinde esset ac

si tutor sibi negotium gessisset, idem est et si pu-
pilli nomine credidisset.

17 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum eo
Qui iussus est ab eo, qui ius rubendi habet, tutelam
gerere, si eessasset, ex quo iussus est indemnem pu-
pillum praestare debebit, non ex quo tutor esse
coepit.

18 Julianus libro vicesimo primo digestorum Qui
Ultor negotia pupilli gessit, quamvis in nulla re auc-
tor pupillo fuerit, quin tutelae iudicio teneatur, du-
bitari nou oportet: quid enim prohibet ita patrimo- 25
ninm pupilli compositum esse, ut nihil gerere neeesse

1 sit, in quo tutoris auctoritas interponi debeat: Ex
duobus tutoribus si cum altero actum fuerit, alter
non liberabitur.

19 Ulpi anus libro primo responsorum Actus
sui rationem concuratori reddere 11011 esse compel-
lendum: sed nisi cum co admiuistrationem commu-
nicet aut si non cx fide curam gerat, suspectum pus- so
tulari posse.

20 Idem libro quinto de officio proconsulis Tu-
tor vel curator, cuius iniusta appellatio pronuntiata
erit euiusve excusatio recepta non sit, ex quo acce-
dere ad admiuistrationem debuit erit obligatus.

21 Marcellus libro singulari responsorum Lu-
cius Titius Gaium Seinm filium familias testamento ss
filio suo tutorem dedit; Gaius Scius sciente ct con-
sentiente patre tutelam administravit: quaero, an
defuncto Gaio Seio actio tutelae adversus patrem
eius et in quantum competat. Marcellus respondit
secundum ca quae proposita essent actione de peculio

et de in rem verso patrem teneri: nec multum videri
in hoc casu facere patris scientiam et consensum

(1) creditorem litem expectare non ins, Mo. (2) bo- (7) semetipsas a, n. possint F5 (s) iunge 17, 2, 25

ua fide Mo. (3) perscribendo cdd. (4) qninqua- (») agnosceret ant a toto recederet Hat.

gesimo Lenel (5) iunge 24, 3, 20 § 13 (s) alium F

ET PERICULO TUTORUM

XXVI 7

381

f.4, S9

40

3 ad obligandum eum in solidum, 'nisi lorte coulutore
ai;.\ ,111, i eum facere suspectum intercessit

155, i

i<>

25

vel alio quo volente eutu facere suspectum
et quasi in se periculum recepit.

22 Paulus libro tertio ad edictum _ Tutor ad
utilitatem pupilli 2 et novare et rora ia *^dlu^
ducere potest: donationes autem ab eo factae pnp

Q ° 9 1 IJi p j a ytjs libro nono ad edictum Vulgo ob-
RoiVatnr, ne tutor caveat rotam rem pupillum ha-
biluruni. quia rem in indicium deducit, quid taimn
si dubitetur an tutor sit vel an duret tutor vel an
o-estus illi commissus sit? aequum est adversarium
non decipi, idem ct in curatore est, ut lulianus

stnpMt.^^ nQno ad cincimn Decreto prae-
toris actor constitui periculo tutoris sciet, quotieus-
cue aut diffusa negotia sint aut dignitas vei aetas
aut valetudo tutoris id postulet: si tamen nondum
lari pupillus potest, ut procuratorem 1,1 facere possit,
aut absens sit, 17 tunc actor necessario constituendus
i est. Si duobus siuiul tutela gerenda permissa
est vel a parente vel a contutoribus vel a magistra-
tibus, benigne accipiendum est etiam uni agere per-
missum, quia, duo simul agere non possunt.

2r) ItiriAXUS libro tertio decimo ad edictum Mi
minuris actum fuerit cum tutoribus adsistentibus
curatoribus ct pupillus ob hoc egerit cum curatori-
bus et ei sint condemnati in id quod sua intererat
minoris tutores culpa eorum condemnatos nuu esse,
an restitutio adversus tutores cesset? et Papinianus
responsorum libro secundo3 ait nihilo minus posse
restitui et idcirco curatores , si nondum indicatum
fecerunt, posse provocantes per exceptionem doli
consequi, ut eis mandentur adversus tutores actiones,
quid tamen si iam fecerunt indicatum curatores?
proderit hoc tutoribus, quoniam nihil minori abest,
qui de praeda magis quam de damno sollicitus est,
'uisi forte mandare actiones paratus sit curatoribus'4.

26 Paulus libro vicesimo quarto ad. edictum
Dum5 curatore et profuture etiam manente admi-
nistrat.h.me agi potest.

27 h>F.y libro septimo ad Plautium Tutor, qui
tutelam gerit, quantum ad providentiam pupillarem
domini loco haberi ditet.

28 Marcellus libro octavo digestorum Tutor
pro pupillo in 'indicium' vocatus sollemniter cavit: si
'Uter moras puer ad pubertatem pervenit, non est
l cogendus accipere iudicimn. Tutor, qui post
pubertalem pupilli negotiorum eius administrationc
abstinuit, usuras praestare non debet ex quo optulit
pecuniam: quin etiam iustius mihi videtur enm per
quem non stetit, quo minus conventus restitueret
tutelam, ad praestationem usurarum non compelli.
'“UlpiaSUs notat: imr. suflicit op tulisse, nisi et depo-
suit. obsignatam tuto iu luco,

29 Marcellus'’ libro oriam digestorum maxi-
sneque heredem tutoris : nam periniquum est eum,
ciu forte post viginti annos vel amplius in mentem
venit tutelam reposcere, etiam usuras postulare.

30 I hbro vicesimo primo digestorum Tuto
reliquat*1™111 ^ oHicillm’ n<' indefensum pupillum

31 Modestinus libro primo excusationum ‘Divi
•-cvcrus et Antoninus Augusti Sergio luliauo. Forma
‘qua singuli tutores, prout quisque gessit/ tutelam’
“Trr 111 ®olidum tenentur, dumtaxat intra
I ber atis tempora locum habet, uou etiam si post

pubti t.itrm adnuiiistravcriiit.’

32 It>ru libro sexto responsorum Sine, herede
u or decessit: quaero, an curator pupillo datus,

uim neque inventaria neque alia instrumenta a ‘fide-
lussore tutoris exhibeantur, possit cumJem "fideitisso-
tem convenire ex stipulatione, quanti7 pupilli iuter-

i- ft

est. Modestinus respondit, iu id* quod tutor con- "i‘.S, s
veniri potuit, ‘fideiussorem’ quoque conveniri posse,
t Modestinus respondit damnum si quod accidit eo,
quia cautiones soluti vectigalis inventae non sunt,
ad tutorem, cuius nulla culpa admissa proponitur,

2 minime pertinere. Modestinus respondit tutorem -io
eorum redituum nomine rationem pupillas reddere
debere, qui ex fundo bona fide percipi potuerunt.

3 Item respondit, si minus a servo tutor percepit \
quam bona fide ex fundo percipi potuit, ex eo, de
quo pupillae sit obstrictus, quantum ex peculio sciti
servari possit, eidem tutori proficere debere, scilicet
si non perdituro servo administrationem credidit.

4 Interposito curatore adulescens tundum Titio ven-
didit: postea, a .ignita fraude in integrum restitutus 45

in possessionem induci i assus est: quaero, au, eum 7(56, i
ex hac venditione melior laetus non est neque in.
rem suam quiequani versum probetur, pretium emp-
tori restituere non debeat. Aloil-stiims respondit
pretiurn fundi ab adulescente vemimdati, si rationibus
cius non profuit nee quiequani <le eo ala iudicante
de. in integrum restitutione statutum est, emptorem

5 frustra' postulare. Itera respondit sumptibus vo- 5
1 aptatis causa ab emptore factis adulescentem _ one-
randum non esse: qui tamen ab eodem aedificio ita
auferri possunt, ut in facie pristina, id est quae fuit
ante venditionem, aedilicium esse possit, emptori

t> auferre, permitti oportere. Lucius Titius coheres
et curator eoioris suae, cum esset ex civitate, in
qua usitatum erat ipsos dominos praediorum, non
conductores onera annonarum et contributionum
temporariarum 11 sustinere, morem hunc et consue- ia
tuditi cm semper observatam secutus et ipse pro com-
muni et individua hereditate annonas praestitit:
quaero, an in rationibus dandis opponi curatori pos-
sit, quia non recte pro parte sororis tales impensas
fecerat. Modestinus respondit iu 11 id demum cura-
torem adultae reputare ex causa de qua quaeritur
posse, quod ipsa, si rem suam administraret, erogare
7 compelleretur. Tutores duo post venditionem
pupillarium rerum factam pecuniam inter sc divise- is
raut, post quam divisionem alter eorum in exilium
datus est durante tutela: quaerebatur, an actore
constituto contutor eius partem pupillaris pecuniae
petere ab eo poterit. Modestinus respondit: si lioe
quaeritur, iui contutore relegato contutor eius tu-
telae actionem exercere possit, non posse respondi.

33 Callistratus libro quarto de cognitionibus

A tutoribus et curatoribus pupillorum eadem dili- 20
gentia exigenda est circa administrationem rerum
pupillarium, quam pater familias 'rclms suis'15 ex bona

1 fide praebere debet. Officium tutorum curatori-
bus constitutis finem accipit idooque oniuia negotia,
quae inita sunt, ad fidem curatorum pertinent: idque.
eliam divus Marcus eum filio suo Commodo reseri p-

2 sit. Heredibus quoque pupillorum electio eadem

adversus tutores, in quo potissimum consistere velint,
competit, quae ipsis quorum tutela administrata sit: 25
2 14 principalibus constitutionibus declaratur. Sump-

tuum, qui bona fide in tutelam, non qui in ipsos
tutores fiunt, ratio haberi solet, 'nisi ab eo qui eum
'dat certum solacium ei constitutum est'13.

34 lui, jus Aquila libro responsorum Respondit
ad instruendam diligentiam judicantis et. pupillorum
utilitatem admittendam ,J servos quoque eorum inter-
rogari posse,

35 P aeinjakus libro secundo quaestionum Tutor .re
sive curator nomina, quae i uste putat non esse ido-
nea., a priore tutore vel curatore suscipere quidem
cogitur, non tamen exactionem periculo suo facere.

86 Idem hbro tertio quaestionum luter tutores
divisa tutela est: aequitas, quae merum ius compen-
sationis inducit, propter officium et personam iigcn-

U) st.(Kiseh) (2) " JustJ (Kr.) (3\ 27

U U) ' (KSehuh) (5) cuiu nm. F (C) ’i

1 0) quanto F1 (S) id dd. Mt>. (0) recc-n t

(l,!' ‘ (11) temporarium F (vi, in X/

i (tC) c> Iust. (E-iselc)

(15) ad i lirandam Mo.
[ii) c J luat. (Snlazzi)

! pecunia sis pertinet

(14) hI his. Mo. (ahnUilar lio' A
(lC) fuit cognitorum ilruztt
(IS) nola ad primum comma
(fyC.iu f o ja)

45

XXVI 7

382

DE ADMINISTRATI ONE

766, 35 tis tutoris non differtur: nain divisio tntelae_, quae
nou iuris, sed iurisdictiouis est, modum administra-
lioni facit et inter ipsos locum habet ucc experiri
eum pupillo volentibus obstare debet, 1

37 Idem libro undecimo quaestionum Tutorc.m.
qui tutelam gerit, Sabinus et Cassius, prout gerit, in
singulas res per tempora vellit ex pluribus causis
1 obligari putaverunt. Secundum quam sententiam
40 servus institor dominicae mercis vel praepositus de-
bitis exigendis si liber factus in eodem actu perse- ,
veret, quamvis tempore servitutis obligari non potu- !
erit, praeteriti temporis nomine actione negotiorum
gestorum nou inutiliter convenietur, earum scilicet :
rerum, quae conexam rationem cum his, quae post- I
ea gesta sunt, habuerunt: sic enim'2 et tutelae
iuuicium earum quoque rerum causa tenere placuit,
quae pest pubertatem administrantur, si posterior 1
43 actus priori cohaereat neque divisus propriam ratio- j
'1 nem habet. Inde descendit quaestio, quae vulgo \
circa filium familias tractata est, qui tutor testamento
datus post tutelam gestam emancipatus in eodem
officio perseveravit, ct secundum Sabini et Cassii
sententiam eveniet, ut de eo quidem, quod post
emancipationem gestum est, in solidum conveniri
767,1 possit, de praeterito autem, sive peculium non sit ;
ademptum sive ademptum sit, in id quod facere pos-
sit. quod si superioris temporis nomine patrem de .
peculio pupillus convenire maluerit (annus enim
utilis cx quo tutela3 agi posse coepit computabitur):
ne capiatur pater inducta totius temporis causa, tem-
pus, quo filius familias tutelam gessit, comprehen-
dendum erit.

s 38 Idem libro duodecimo quaestionum 4Si plures j
tutelam non administraverint et omnes solvendo sint, '
utrum, quia nullae partes administrationis irtveuiun- j
tur, electioni locus erit an ut eiusdem pecuniae de- i
bitores excipere debebunt periculi societatem? quod
1 magis ratio suadet. Si quidam ex bis idonei non
sint, onerabuntur sine dubio ceteri, neo inique, eum
singulorum contumacia pupillo damnum in solidum
fO 2 dederit. Unde quaerendum est, an actiones pu-
pillus ei, qui solus convenitur, in alterum pro parte
scilicet praestare debeat, sed cum propria cuiusque
contumacia puniatur, qua fronte poterit boc desi-
derari ?

39 Itucm libro quinto responsorum Tutores, qui i
post finem tutelae per errorem officii durantes rerum
administrationem retinuerunt, nominum paternorum
periculum, quae post pubertatem adulescentis idouca
xr. fuerunt, praestare cogendi non erunt, cum actionem
1 inferre non potuerunt. Curator a patre testamento
datus impuberis negotiis se per errorem immiscuit:
postea a praetore tutoribus aliis datis periculum fu-
mri temporis ille, qui postea nihil gessit, nou prae-
li stabit. Qui so negotiis impuberis nou iure tutor
datus secundum patris voluntatem immiscuit, errore
comperto tutorem a praetore constitui consultius 1
petet, ne forte, si rem coeptam deseruerit, fraudis :
2i> vel culpae causa condemnetur, non idem servatur,
si quis ultro negotium alienum gesserit, cum satis
almudeque sufficiat vel in una specie per amici la- i

3 borem domino consuli. Heres institutus, qui non j
habuit- substitutum, priusquam hereditatem adiret, :
quam impuberi restituere debuit, vita decessit: cum :
hereditas iu Italia esset, scriptus autem heres iu
provincia vita decessisset, tutores provincialium rerum
culpae nomine condemnandos existimavi, si causam

25 testamenti non iguoranteB utilitatem impuberis deseru- !
erunt: nam hereditatis 5 in provincia fideicommisso •
restituto causam quidem iuris0 expediri potuisse, re-
rum autem administrationem ad eos recidere debuisse,

4 qui tutelam in Italia suscepissent. 7 Adversus tu- .

torem , qui pupillum hereditate8 patris abstinuit, 767,2?
actionem denegari non oportet ei editori, qui cum
ipso tutore contraxit, qnamvrn tutor pecuniam in

5 rem impuberis verteret '. J0 Curatores adulescentis
mut.ui periculi gratia cautionem invicem sibi prae- 30
buerunt et in eam rem pignora dederunt: cum offi-
cio deposito solvendo fuissent, ixTita.ni cautionem
esse factam et- pignoris vinculum solutum apparuit.

6 Tutor datus adversus ipsam creationem provo-
cavit: heres eius postea victus praeteriti temporis
periculum praestabit, quia non videtur levis culpa
contra iuris auctoritatem mandatum tutelae officium

7 detrectare. Herum provincialium tutores in urbe
causas appellationis impubenim agentes, rerum Ita- 35
licaruin curatores ut impuberibus constituantur, ad
officium suum revocare debent: alioquiu si prius in
provinciam redierint, dolum aut culpam eorum iu ea

8 quoque parte recte iudex conveniet. Patruus
testamento fratris filio tutor datus cum in Italia do-
micilium haberet, tam Italicarum rerum quam pro-
vincialium administrationem suscepit atque ita pecu-
niam ex venditionibus Romae refectam in pruvin- «
uiam traiecit et in calendarium pupilli convertit:
tutor iu locum eius Romae substitutus administra-
tionem pecuniae, quae non pertinet ad tutelam suaui,

9 suscipere non cogitur. Curatores testamento vel
tutores inutiliter dati neque decreto praetoris con-
firmati negotia gesserunt, vice mutua periculum prae-
stare coguntur, cum officium spoDte citra iuris ad-
miniculum iniverint11 et qui fuit idoneus, decretum
praetoris curatores vel tutores constituentis implorare 45

10 debuerit. Tutoribus idoneis diem functis vice
mutua periculum ad heredes eorum non redundat,
quod non habuit locum officio tutelae manente.

11 In eum, qui tutelam gerere noluit, post ceteros 76S, x
qui gesserunt actionem utilem tutelae dari placuit,
quod tamen ex tutela uon pervenit ad eos, qui se
negotiis miscuerunt, sed communi neglegentia perit,
citra substitutionis ordinem aequaliter omnium peri-

12 culum spectat. Tutores pubere pupillo con-
stituto litem appellationis inchoatam iussu consulum
ob notitiam rei perfecerunt: cum indicatum perse- 5
qui nou potuerant, periculo culpae non subiemntur.

13 Ab eo, qui restitutionis auxilio non iuvatur,
quaestio culpae tuternm conventione remitti potest.

14 nec donatum, sed transactum videtur. Negle-
gentiae tutorum periculo nominum, quae pater usu-
ris maioribus fecit, adseripto pupilla quidem actio-
nem calendarii praestare cogitur, exactas autem
usuras tutelae tempore citra ullam compensationem

15 i-ctiuet. Adulescens tutoribus conventis, a quibus n
totum servari non potuit, adversus curatores, qui
tutelam ad se neglegentia non traiistnleruut, integram
actionem retinet: neque enim tutelae judicio con-
sumptum videtur, quod alterius officii querellam

16 liabuit. Tutor, qui tutoris idoneum heredem
convenire pupilli nomine noluit, damni vicarius sub-
stituitur, ut is, qui non idoneum tutelae tempore

17 suspectum facere supersedit. Tutelae indicium
ideo differri non oportet, quod fratris et coheredis is

18 impuberis idem tutelam sustineat. Quod de pe-
culio servi actoris, quem adulescens postquam res
3uas administrare coepit manumisit12, retinuit aut
retinere potuit, in ratione reddenda curatori per iu-
dicera accepto feretur.

40 Idem libro sexto responsorum Impuberi filio
centurio curatorem dedit, decreto praetoris non se-
cuto si nihil curator datus administret, periculo con-
tumaciae vel neglegentiae uon adstringetnr: uam 20
privilegium militum ad alienam iniuriam porrigi uon
oportet nec in aliis circa supremam voluntatem im-
peritiae venia datur quam in bonis militum, filii vero

(1) cf, 16, 2, 16 pr. (2) enim dei. Hal. (3) tutelae

van de Water (i) l. 38 magna ex parte lust. ( Eisele

et Binder) (s) hereditatis dei. Mo. (e) incipit fr.

Papiniani resp. (Collectio III p. 288) V § 6 (7) *= fr.

Pap. resp. V § 7 (g) hereditatem F (9) [vjerterit

Pap. (10) = Pap. resp. V § 8 (ll) iniverint)

inuerint Fl, intuerint J15 (12) et ins. F

ET PERICULO TUTOEUM

383

XXVI 7

768, m tatcla iure patriae potestatis, non militiae pra.mio

mandatur. „ . .

41 Iin-in libro septimo responsorum Qui [dures
tutores habuit, unum, qui solvendo non fuit, rationem
actus sui vetuit reddere, quoniam eius liberatio, quod

25 ex tutela percepit aut dulo contraxit, non est rene ,
contutores, qui suspectura facere neglexerunt, ex
culpa recte conveniuntur: tutor emra legatarius ex
culpa quae testamento remissa est, non tenetur.

42 Inmjl libro primo definitionum Ex pluribus
tutoribus in solidum unum tutorem index condem-
navit. in rem suam iudicatus procurator datus pri-

30 vileoium pupilli non habebit, quod uec heredi pupilli '
datur: non enim causae, sed personae succurritur,
quae meruit praecipuum favorem.

43 Paulus libro septimo quaestionum Cum post i
mortem pupilli desinit esse nomen idoneum, tutor

J periculo eximitur. Qui cum esset fratris sui filiae
'curator' 2, quadringenta dotis nomine marito cius se
daturum promisit; quaero, au succurrendum sit ei, I
S5 cum postea aere alieno emergente supra vires patri- ■
Dionii eius dus promissa sit, quoniam in instrumento
ita scriptum sit ‘ille patruus et 'curator' stipulanti
‘spopondit’, movet quaestionem, quod non ut de suo
dotem daret, sed cura crederet rationem pupillarem i
sufficere, promisit, 'praeterea et illud hic potest trac-
‘tiiri, ut, si sciens curator non sufficere promiserit,
'rei donasse videatur vel, quoniam dolo fecit, non ilb
id 'succurratur.53 respondi: 'curator' cum officium suum
egressas sponte se obligaverit, non puto ei a prae-
iorc subveniri debere, non magis quam si creditori
puellae pecuniam sc daturum spopondisset: sed is
de quo tractamus si non donandi auiino, sed uegotii
gerendi causa dotem promisit, liabet mulierem obli-
gatam et poterit dici etiam manente matrimonio eam
teneri (quia habet dutern sic ut in collatione bono-
rum dicitur) vel certe post divortium (sive exacta sit
45 dos sive maneat nomen), quia potest efficere, ut ei
accepto feratur. 4 quod si mulier suum curatorem
adimplere id, quod supra vires patrimonii eius in
dotem dare promisit, non queat, curatorem quidem
in hoc, quod superfluum est, per exceptionem rele-
769,i vari: mulier vero cautionem m maritum exponere
debet, quod, si quandoque locupletior constante ma-
trimonio facta fuerit, dotis reliquum marito servat5.

44 Idf.u libro tertio decimo quaestionum Qui
nominibus a curatoribus prioribus susceptis sive tu-
toribus nomina adgnovcmnt, periculum in se trans-

6 1 ferunt. Sed si pupillus post pubertatem rationi-
bus a tutore acceptis reliquationem eius secutus
usuras acceptaverit, privilegium suum non amittit in
bonis tutoris0 venditis: praetor enim privilegium ei
servare debet".

4o Idf.m libro quarto decimo quaestionum Si
pupillus alterum ex tutoribus post pubertatem libe-
rasset, unpn.be alterum illius nomine conabitur in-
io terpellare. idemque dicemus in duobus magistratibus ’
collegis, quojum alterum8 res publica convenit, sed
laec m magistratibus tractavi3, quasi duo rei eius-
dem debiti essent omnimodo: quod non ita est. nam
si uterque idoneus est, electio locum non habet: is
autem, qui tempore’" liberatus est, non ei similis i
est qui nihil habet, sed ei qui satisfecit: habet enim
quod obieiat petitori.

m 4(5 Ii)E. ir libro nono responsorum Lucius Titius
curator Gau ben tempore eurae fundum Cornelianum
.ocavit bempromo, qui Sempronius reliqua traxit:
pupillus aetate probata eundem quondam colonum
Sempronium fecit procuratorem: quaero, an ex eo ’
quod ille ut procurator egit, omne debitum adules’
eens agnovisse videatur eoque nomine curatorem
suum liberassct b Paulus respondit non ex eo, quod i

adultus eum, qui praedia eius coluit, procuratorem 769, te
habere voluit, debitum, quod ex conductione reliqna-

1 tus est, adgcovisse eum videri. Sempronii, qui
ex pollicitatione debitor patriae suae exstiterat, bona
res publica iussu praesidii possedit: quorum bonc-
rum magistratus rei publicae tres curatores consti-
tuerunt,"qui apud Graecos int/isXqrni vocantur, qui
postea inter se sine consensu rei publicae administra.-
tionem bonorum Sempronii diviserunt: ex quibus
quidam, cum reliqua traherent, idonei in ipso tera- 25
nore administrati oriis esse desierunt: postea pupillus
neres Sempronii, qui abstentus erat, ab imperatore
impetravit, ut bona paterna ei restituerentur: quaero,
au ex bonis eorum, qui idonei sunt, indemnitati pu-
pilli prospici debeat, eum individuum his officium
curae a magistratibus i ui unctura sit. Paulus respon-
dit, si pupillo in curatores bonorum actiones decerni
placuerit, pro cius portione12, qui idoneus non sit. 30
magistratus conveniri oportere: alia enim causa esi
tutorum, alia eorum, qui rei publicae negotia ndirii-

2 nistrant. Tutorem, qui pecuniam pupillarem
quamvis suo nomine faeneravit, non videri contra
constitutiones fecisse, quae prohibent pecuniam pu-

3 pillarem in usus suos convertere. Quaesitum est,
an eius pecuniae, qua tutor usus est, post finitam
quoque tutelam in diem indicii accepti easdem usu-
ras praestare debeat. Paulus respondit finita ad-
ministratione eas usuras debere computari, quae in as.

4 tutelae iudicio computantur. Paulus respondit
propter ea, quae post pubertatem nulla necessitate
cogente, sed ex voluntate sua tutor administravit,
'fidciussoreni5, qui salvam rem fore cavit, non teneri.

5 Tutelae, iudicio tutor conventus edidit librum ra-
tionum et secundum eum condemnatus solvit: postea
cum 13 a debitoribus paternis, quorum nomina libro
rationum non inerant, exigere vellet pupillus, 14pro- io
latae sunt ab his apochae tutoris: quaesitum est,
utrum adversus tutorem an adversus debitores actio

ei competat. Paulus respondit, si tempore adminis-
trandae tutelae tutori tutelam gerenti debitores sol-
vissent, liberatos eos ipso iure a pupillo; sed 15 si eum
tutore actum esset, posse eundem adulescentem prop-
ter eam causam tutelae experiri et adversus exccp-
0 tionem rei iudicatae doli mali uti replicatione. Cum
testamento duo tutores dati essent pupillo ct alter 45
ex his vita defunctus fuisset, in locum eius petente
matre cx pracBidis provinciae praecepto a magistra- 770, 2
tibus alius tutor datus est, a quo magistratus satis
exegerunt rem salvam fore: tutor testamento datus
postea datura suspectum fecit: quaesitum est, in
quantum teneatur. Paulus respondit tutorem testa-
mento datum pro ea parte conveniri oportere, pro
qua parte administravit: pro contutoris autem por-
tione pnus eos conveniri debere, qui pro eo se. oh- 5
ligaverunt vel magistratus qui cum dederunt: tunc
si solidum pupillus consequi non potuerit, de officio
contutoris quaerendum, an suspectum facere debuerit,
praesertim _ cum .suspectum quoque cum postulasse
dicatur, alias quidem cum magistratus plures tutores
dant, non prius ad eos reverti pupillus potest, quam
omnes tutores excussi 10 fuerint: in proposito cum
unus a magistratibus datus proponeretur, non est ni
visum prius collegam conveniendum, qui et suspec-
tum fecit et testamento datus est, perindeque haben-
dos singulos, ac si in partes dimidias tutores dati
7 essent. Tutoribus concessum est a debitoribus
pupilli pecuniam exigere, ut ipso iure liberentur, non
etiam donare vel etiam deminuendi causa cuin ii.s
transigere: et ideo eum, qui minus tutori solvit, a
pupillo in reliquum conveniri posse.

47 Sc.A-EVOLA libro secundo responsorum Titium !5
et Maevium tutores quis dedit et cavit: fiovi.o;<ut

(1) quidam di. _ (2) fuit tutor dotis constituendae

gratia datns (Pcrmce) (3) ‘> Iust.? {Graienwitzl '

bus P9‘ ,! - >FabZ\ (6> S0Wat Hal’ (6) tutori'- |

(,) vnngt 23, 3, 71 (s) dimisit, alterum ins. "

Mo. (9) tractant Mo. (10) tempore) temere Tlte-
iing, sponte Mo. (11) liberasse ATo. (12) portionem
F (13) cum otn, V (14) et ins. F (15) et in*
Lenel (is) excusati F

45*

i

XXVI 7

384

DE ADMINISTRATIONE

770 If» y-dt 7za$<t>tal/rf TrArraC* yivto&cu urtA rr.s Afatft/ov tov
abihpox) ptov v;'w//7'S, xal nt' ro\’ T<^ ytrAuerov

toro> \ Titius solus a debitoribus exegit: an
liberati essent? respondi, si et administralioncm

1 Maevio dedisset, non recte solutum. ‘Quantum
‘autem filio ineo diurnum sufficiat, Murina et Lumaria

2ii •aestimabunt': quaero, an contenti esse debeant tu-
tores arbitrio mulierum, respondi sumptum boni viri

2 arbitrio facieudum. Tutores dati ad res Italicas
instrumenta Romae, reppererunt3 debitorum provin-
cialium, ut pecunia Romae aut ubicumque petitum
fuerit solvatur: quaero, cum neque debitores in Italia
essent neque eorum praedia, an haec exactio ad
Italicae rei tutores pertineat, respondi, si provincialis
contractus esset, non pertinere, respicere tamen ad

25 officium eorum, ne instrumentorum ignorantia con-
tractus eos, ad quos adminislratio pertineret, lateret.

3 A matre datus testamento tutor cum putaret se
tutorem esse, distraxit bona materna et paterna pu-
pillorum et decessit r.on solvendo: quaeritur, an pu-
pillus ros possit vindicare, respondi, si manent res

4 pupilli, vindicari ab co posse. Praefectus legionis
ita testamento cavit: ‘volo, ut sit in arbitrio tutorum

30 'filii mei, si voluerint, huius summae uncias inferre
‘lusurarum nomine, ita, ne numini dispargantur’ :
quaero, si apparuerit pecunia faenerata a tutoribus,
indicio tutelae uncias usuras au vero cas quas stipu-
lati sunt praestare debeant, respondi, si secundum
voluntatem defuncti elegissent usurarum praestationem
neque pupilli nomine, in faenus dedissent, id prae-

5 statur4, quod testator voluisset. Lucius Titius
mutuam pecuniam a tutore accepit et rem lieredita-

3:. riam pignori ei dedit: post triennium iam puberibus
his, quorum tutela administrata est. fisco bona de-
functi adi iuli cata surit, quia mortem eius heres uon
est ultus: quaeritur, an id nomen pupillus recusare
possit, respondi secundum ea quae proponuntur id
fi nomen ad onus tutorum non pertinere. Altero
ex duobus fratribus sociis bonorum et negotiationis
defuncto, herede filio, patruus tutor venditis omnibus
communis negotiationis mercibus et sibi redemptis
tii negotium suo nomine exercuit: quaesitum est, utrum ■
compendium negotii an usuras pecuniae praestare !
debeat, respondi secundum ea quae proponuntur pu- I
7 pillo usuram, uon compendium praestandum. Tu- >
tor rerum Italicarum conventus a creditore provin- '■
eiali, ubi rem pupillus habuit, solvi! : quaesitum est,
an id tutelae indicio reputari potest, respondi nihil
proponi, cur non possit.

45 48 Hermogexianus libro primo iuris epitomarum

Inter bonorum ventrisque curatorem et inter cura-
torem furiosi itemque prodigi pupillive magna est
771,1 differentia, quippe eum illis quidem plane5 rorum
administratio, duobus autem superioribus sola custo-
dia et rerum, quae deteriores futurae sunt, venditio
committitur.

40 Paulus libro secundo sententiarum Ob faenus
pupillaris pecuniae per contumaciam non exercitum
aut fundorum omissam comparationem tutor, si non
6 ad damnum resarciendum idoneus est, extra ordinem
coercebitur.

50 Heuhog kxiaxus libro secundo iuris epitoma-
rum Si res pupillaris incursu latronum pereat ve.l
argentarius, cui tutor pecuniam dedit, cum fuisset
celeberrimus, solidum reddere non possit, nihil eo
uomiuc tutor praestare cogitur.

51 Yenuleitjs libro sexto stipulationum Si duo
id pluresve tutores tutelam administrent, in ‘fideiussorenr’

quidem in solidum6 per quemlibet eorum committi-

tur stipulatio: at si inter cus divisa sit tutela regio- 771, it
nibus, quod plerumque fit, ct alius urbica negotia,
alius peregrina administraret, timc_ ex substantia
cuiusque vei aut committi contra Tideiiissorem stipu-
: lationem aut non committi dicemus: nam licet om-
nes tutores sint et tutelam gerant(l) * * * * * 7, tamen cum
quis de ea re, quae extra suam regionem erit, ex-
periri vel 'ad indicium’ vocari coeperit, perinde uon is
committitur stipulatio, atque si ei administratio tu-
telae permissa non esset: quantum _ euiro facit iu
totum denegata, tautundem valet, si in ea re de qua
agitur denegata sit. fi

52 Nt: ratius libro prima responsorum Curator
pro minore non tantum dotem dare debet, sed etiam
impendia, quae ad nuptias facienda sunt.

53 Paulus libro secundo decretorum Aemilius 20
Dexter magistratus sui tempore datis tutoribus ces-
saverat in exigenda satisdatione, deinde" quibusdam
excusatis a sequentibus magistratibus Dexter tutor
adsuinptns fuerat: creatus10 conveniebatur in solidum
duplici ratione, quod cum magistratus esset et tuto-
res dedisset satisdationem non exegisset11, cx diver-
so dictum est, licet salis exactum non esset, tamen

in diem tutelae finitae idoneos fuisse tutores neque 25
cessationem curatorum ohesse tutoribus debere, pro-
nuntiavit, si in diem finitae tutelae idonei perman-
sissent tutores, licet 15 et salis non esset exactum,
curatorum esse periculum, si mimis, tutorum et
magistratuum: hoc est tunc esse periculum eius,
qui suspectum non fecisset aut satis non exegisset,
eum finita tutela non inveniretur idoneus fuisse.

54 1 3 TurrnoNiNUS libro secundo disputationum .10
Non existimo maximis usuris snbieienilum eum, qui

a contutoribus suis mutuam pecuniam pupilli acce-
pit et cavit certasque usuras promisit, quas et alii
debitores pupillo dependunt, quia hic sibi non con-
sumpsit uec clam 14 nec quasi sua pecunia licenter
abutitur et, nisi his usuris a contutore mutuum ei
daretur, aliunde accepisset: ct multum refert, palam
aperteque. debitorem se nt extraneum et quemlibet 35
faceret pupillo an sub administratione t.utelae pupil-
lique utilitate latente14 sua commoda pupilli pecunia
iuvaret.

55 Idem libro quarto decimo disputationum Tres
tutores pupillo dati sunt, unus tutelam gessit ct sol-
vendo 11011 est, secundus Titio gerendam mundavit
et Titius quaedam ad ministravit, tertius uihii omnino
gessit: quaesitum est, quatenus quisque eorum tene- <0
atur. et tutorum quidem periculum commune est in
administratione tutelae et in solidum universi tenen-
tur. plane si pecunia numerata pupilli ititer eos dis-
tributa est, non in maiorem summam quisque eorum

1 quam accepit tenetur. Sed si ipsi tutores rem
pupilli furati sunt, videamus, an ea actione, quae
proponitur cx lege duodecim tabularum adversus
tutorem in duplum, singuli in solidum teneantur et,
quamvis unus duplum praestiterit, uihilo mimis etiam «5
alii teneantur: nam in aliis furibus eiusdem rei plu-
ribus non est propterea ceteris poenae deprecatio, 772, 1
quod ab nuo iam exacta est. sed tulores propter
admissam admiuistratienem non tam invito domino
contrectare eam videntur quam perfide agere: nome
denique dicet unum tutorem et duplum hac actione
praestare et quasi specie condictionis aut ipsam rem

2 aut eius aestimationem. Non solum ergo gessisse
tutelam is creditur, qui alii gerendam mandavit, sed 5
et qui satis a contutore accepit rem salvam pupillo
futuram eique permisit adminlstrationem totius tu-
telae, cec potest ee defendere constitutionibus, quae

(l) ;t arra Hal. (2) id eat: volo et rogo, ut omnia

fiant ex fratria mei Aluevii sententia, et quidquid eine

eo fiet, ratum ne sit (3) reppericruut F (4) prae-

staturos Gronoviua (5) plena edd. cum Graecia (6) idem

B: tutelam administrent, si quidem in solidum, in

fidejussorem Mo. (7) gerat F (s) iunge 45, 1, 139.

40, 7, it (9) a in». F (10) a Dextro tutor post l

finitam tutelam idoneus esse desierat et cessaverant
curatores in exigonda pecunia, quam is ex tutela de-
bebat: Dexter in a. Alo. (11) et quod cum tutor esset,
contutorem suspectum non fecisset in». Afo. (12) et
suspecti non essent facti tus. Afo. (13) iunge 3, s, 37
(i 4) sibi consumpsit non clam Mo. (15) latens Ato.

I

ET PERICULO TUTORUM

385

XXVI 7

1.1 3 iubeiit ante conveniri eum qui gessit. Item in eo
quoti nemo gessit nan utique eius periculum est,
qui quaedam gessit, sed communiter omnium, exi i
autem ab eo solo periculum ob aha quae non gessit
io m>u oportet, nisi si qua talia sunt, quae vel con-
summationem coeptorum ab eo desiderabant vel ita
eoniuncta fuerunt, ui, separari non debuerunt ,
4 “Quod auter.i dicitur desisse3 solvendo esse vel
non esse contutores praestare debere, videamus, qua-
Wn intellectum habet, id est utrum sufficit nihil de-
minutum esse de facultatibus contutoris, ex quo
tempore datus est, sml eandem faciem patrimonii
permansisse, an, etsi nihil post accidit, quod paLmi
is faciat deminutionem patrimonii, debet tamen con-
tutor inquirere fortunas contutoris, sed hoc et ex
personae qualitate et ex temporis intercapedine, quo
testamentum factura est, usque ad mortem patris
aliam aestimationem accipere debet: nam aperte
prodigo vel cuius bona venierunt (licet obreptum
luerit’ praetori, qui decreto eura dedit) permittere
contutori* administrationem non debet, et potuit
aliquid pater eomm post testamentum factum acci-
su dens ignorasse aut, cum destinatum haberet mutare
testamentum, id non fecisse.

56 Sca EVOLA libro quarto digestorum Tutor
rerum ct animalium pupilli venditionem fecit, sed
quaedam animalia emptoribus pretium non solven-
tibus retinuit et apud se habuit, pretium idem ratio-
nibus pupilli accepto tulit: ex his aliquot nata sunt:
defuncto tutore heres eitis eandem tutelam adminis-
travit et animalia annis plurimis possedit: quae-

25 situm est. an, cum is cuius tutela administrata est
annis vlgiuti quattuor esset, iurc animalia vindicaret,
respondit secundum ea quae proponerentur pupillum
ea vindicare non posse.

57 TrsF.il libro decimo digestorum Chirographis
debitorum incendio exustis eum ex inventario tuto-
res convenire5 eos possent ad solvendam pecuniam

3" aut novationem faciendam cogere, cum idem circa
priores6 debitores propter eundem casum fecissent,
id omisissent circa debitores pupillorum, an, si quid
propter hanc cessationem eorum pupilli damnum
contraxerunt, iudicio tutelae consequantur ? respon-
dit, ”si ad probatum fuerit eos tutores hoc per dolum
vel culpam praetermisisse, praestari ab his hoc rle-
1 berc*. Ab eo, qui sententia praesidis bonis
ademptis relegatus erat, cum ex permissu principis
3j appellatio cius recepta sit, quam is qui pronuntia-
verat, non receperat, fundum emerat pupillus inter
venientibus tutoribus ct appellatione iniusta pronun
nata fundus ei ablatus est: quaesitum est, an tutelae
mdicif) pretium, fundi pupillus consequi a tutoribus
possit, respondit, si scientes emerunt ab eo, qui in
ea causa esset, ut obnoxius sententiae priori esset
tutelae iudicio eos tenori.

<0 56 Ide m libo undecimo digestorum Qui negotia-

tionem per Pamphilum et Diphilum prius servos
postea . libertos, exercebat, suo testamento eos tutores
lquA et cavit, ut negotium eodem more cxevccre-
tur, quo se viro exercebatur: liique tutelam adminis-
n,-!'™’1 IT tru,tum' cum impubes patroni filius
mii.Wn c-t'Kim P°st pubertatem eins. sed Diphilus
PamnhibiT ‘"creraento negotiationis rationes op tulit.

,S autem putavit reddere oportere non ad

usunrnrn "vu .neptiationis, sed ad computationem
•i i o Un Ut 1I! tutelac iudicio solet, quaesitum est
Pam*nbihi«llm T0,unta‘cra functi exemplo Diphili
aa fS 'l»c,,(iue rationem reddere debeat, respon-
I f mere ; C'l^Dlna ^YrnOEIEUs: quia lucrum
TviTtiVi S a non (^ct. Ei duobus tutoribus

1 q iu «utero defuncto adhuc im pubere pupillo nui
supererat ex persona pupilli sui indice accepto’ con-

secutus est cum usuris, quantum ex tutela ad tuto- 773,
rem defunctum pervenerat: quaesitum est, iudicio 3
tutelae, quo experitur pubes factus, utrum eius tan-
tum portionis, quae ab initio quod8 ex tutelae
ratione pervenerat ad defunctum contutorem, usurae
veniant, an etiam eius summae, quae ex sortis usuris
pupillo aucta post mortem eius ad superstitem aeque
cura sorte translata sit aut transferri debuit, respon-
dit, si eam pecuniam in se vertisset., omnium pecu-
niarum usuras praestandas: quod si pecunia man-
sisset in rationibus pupilli, praestandum, quod bona io
fide percepisset aut percipere potuisset, sed, facuori
dare cum potuisset, neglexisset, cum id, quod ab
alio debitore nomine usurarum cum sorte datur, ei
qui accipit- totum sortis vice fungitur vel fungi debet.

2 Testamento dati tutores, quod ruptum videbatur,
cessaverunt in administra t.ione tutelae, et a praeside
tutor datus est pupillo, iussi autem sunt etiam lii,
qui dati erant testamento tutores, tutelam adminis-
trare coniuncto eo, qui a praeside, datus coeperat is
administrare: quaesitum est, ex testamento datos”1
periculum antecedentis temporis" administrationis
utrum ex apertis tabulis, an cx quo iussi sunt, per-
tineat. ad eos. respondit ad eos de quibus quaerere-
tur milium antecedentis temporis periculum pertinere.

3 Pupillo herede instituto filiae exheredatae duo
milia nummorum aureorum legavit eosdemque tutores
utrisque dedit: quaesitum est, an ex eo dic, quo dun 20
milia potuerunt a substantia hereditatis 12 et in no-
mina collocare neglexerint, usurarum nomine pupillae

4 tutelae iudicio teneantur, respondit teneri. Quae-

situm est, an usurae pupillaris pecuniae, quas tuto-
res debuerunt, cum ad curatorem transferuntur, in
sortem computaDtur et universae summae usuras
debere curatores incipiant13, respondit omnis pecu-
niae, quae, ad curatores transit, parem causam esse,
quia omnis sors efficitur. 2S

59 u Idem libro vicesimo sexto d ignitiorum Cum
hereditas patris aero alieno gravaretur et res in eo
statu videretur, ut pupilla ab hereditate paterna a lis-
ti neretur, unus ex tutoribus eum plerisque credito-
ribus ita decidit, ut certa crediti portione contenti
essent acciperentque: idem curatores iam viripotenti
accepti cura plerisque creditoribus deciderunt: quae- 30
situm est, an, si aliquis tutorum creditor patris pu-
pillae solidam pecuniam expensam sibi ex re pupillae
cum usuris fecerit, revocari a curatoribus pupillae
ad portiones cas possit, quas ceteri quoque credituros
acceperunt, respondit cura tutorem, qui ceteros ad
portionem vocaret, eadem parte contentum esse
debere.

_ 60 Ponnmvs libro octavo epistularum Ei tuto-
ris heres exsecutus est quae tutor inchoavit, tutelae .1»
etiam co nomine tenetur.

61 Idem iibro vicesimo epistularum Apud Aris-
tonem ita scriptum est.: quod culpa tutoris pupillus
ex hereditate desiit possidere, eius aestimatio in pe-
titione, hereditatis sine ulla dubitatione fieri debebit
ita, si pupillo de hereditate cautum sit: cautum
autem esse videtur etiam si tutor erit idoneus, a
quo servari possit id, quod pupillus ex litis aesti- <c
matione subierit, sed si tutor solvendo non est, viden-
dum erit, utrum calamitas pupilli an detrimentum
petitoris esse debeat perinde que haberi debet, ac si
res fortuito casu interisset., similiter atque ‘“ipse
pupillus expers culpae quid ex hereditate deminu-
isset corrupisset perdidisset, de possessore quoque
furioso quaeri potest, si quid no in rerum natura
esset, per furorem eius accidisset, tu quid putas?
Pomponius; puto eum vere dicere, sed quare cunc- 45
tatus es, si solvendo non sit tutor, cuius damnum
esse debeat? cum alioquin elegantius dicere poterit

(2) 5 4 fere lusi, ( Binder ) (s) de-

(l) deberent Ual.

laTnrf • (4) eo;,lulor //“t (s) convenire det, ZeUmer

m) proprios edi (fl pr. fiH. Ju„.

w 1U(mdftm Mo. (,o) ei testamento

<s) deberi F

datos dei. lyctr. Faber (n) antccod entis tempori*

(«n« cum sequentibus male bis scriptis periculum per-
tinere) det. F1, (12) separare uu, edd. (13) incipiat/''1

(M) cf. 2, l-i, 44 (j5) si Mi 5. Mo, potueris Mo.

XXVI 7. 8

386

DE ADMINISTRATEONE TUTORUM

773,40 actiones dumtaxat, quas haberet cum tutore pupillus,
774,) venditori 1 hereditatis praestandas eRse_, sicuti heres
vel bonorum possessor, si nihil culpa eius factum sit
(velati si fundo hereditario vi deiectus sit aut servus
hereditarius vulneratus ab aliquo sit sino culpa pos-
sessoris), nihil plus quam actiones, quas eo nomine
habet, praestare debeat, idem dicendum est etsi per
6 curatorem furiosi culpa vel dolo quid amissum' fuerit,
quemadmodum si quid stipulatus tutor vel curator
fuisset aut vendidisset rem hereditariam, impune
autem puto admittendum3 *, quod per furorem alicu-
ius accidit, quo modo si casu aliquo sine facto per-
sonae id accidisset.

VHP

DE AUCTORITATE ET CONSENSU TUTORUM
so ET CURATORUM.

1 Ulpianus libro primo ad Sabinum Quamquam
regula sit iuris civilis in rem suam auctorem tutorem
fieri non posse, tamen potest tutor proprii sui debi-
toris hereditatem adeunti pupillo auctoritatem accom-
modare5, quamvis per hoc debitor eius efficiatur:
prima enim ratio auctoritatis ea est, ut heres fiat,

15 per consequentias contingit5, ut debitum subeat, se
tamen auctore ab eo stipulari non potest, et cum
quidam auctoritatem accommodaret pupillae suae, ut
servo suo stipulanti sponderet, divus Pius Antoninus
rescripsit iure pupillam non teneri, sed in quantum
locupletior facta est, dandam actionem, sed1 si auc-
tor fiat, ut filio suo quid tradatur, nulla erit aucto-
ritas: evidenter enim sua auctoritate rem adquirit.
1 Tutor si invitus retentus sit per vim , non valet
20 quod agitur: neque enim praesentia corporis8 suf-
ficit ad auctoritatem, ut si somno aut morbo comi-
tiali occupatus tacuisset*. ■,

2 libro vicesimo quarto ad Sabinum Nulla
differentia est, non interveniat auctoritas tutoris an
perperam adhibeatur.

3 Pavi.vs libro octavo ad Sabinum Etiamsi non
25 interrogatus tutor auctor fiat, valet auctoritas eius,

cum se probare dicit id quod agitur: hoc est enim
auctorem fieri.

4 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
Etsi pluribus datis tutoribus unius auctoritas sufficiat,
tamen si tutor auctoretur, cui administratio tutelae
concessa non est, id ratum a praetore haberi non
debet, ct ideo puto verius esse, quod Ofilio placebat,
si eo tutore auctore, qui tutelam non gerat, emam a

so pupillo sciens alium eius tutelam gerere, dominum
me non posse fieri: item si eo auctore emam, qui a
tutela fuerit remotus: nec enim id ratum haberi.

5 Ulpianus libro quadragesimo ad Sabinum
PupilluB obligari tutori eo auctore non potest, plane
si plures sint tutores, quorum unius auctoritas suf-
ficit, dicendum est altero auctore, pupillum ei posse
obligari, sive mutuam pecuniam ei det sive stipuletur

35 ab eo. sed et11 cum solus sit tutor mutuam pecu-
niam pupillo dederit vel ab eo stipuletur, non erit
obligatus tutori: naturaliter tamen obligabitur in
quantum locupletior factus est: nam in pupillum
‘non tantum tutori, verum1 12 cuivis actionem in quan-
tum locupletior factus est dandam divus Pius re-
1 scripsit. Pupillus vendendo sine tutoris aucto-
ritate non obligetur13: sed nec inw emendo, nisi in
<0 2 quantum locupletior factus est. Item ipse tutor
et emptoris et venditoris officio fungi non potest:
sed enim si contutorem habeat, cuius auctoritas suf-
ficit, procul dubio emere potest, sed si mala fide

emptio intercesserit, nullius erit momenti ideoque nec 774,
usucapere potest, sane si suae aetatis factus com-

3 probaverit emptionem, contractus valet. 15 Sed si
per interpositam personam rem pupilli emerit, iu ea 775,
causa est, ut emptio nullius momenti sit, quia non
bona fide videtur rem gessisse: et ita est rescriptum

4 a divo Severo et Antonino. Sane si ipse quidem
emit palam, dedit autem nomen non mala fide sed
simpliciter, ut solent honestiores non pati nomina
sua instrumentis inscribi, valet emptio: quod si cal-
lide, idem erit, ac si per interpositam personam 5
6 emisset. Sed et si creditor pupilli . distrahat,

6 aeque emere bona fido poterit. Si filius, tutoris
vel quae alia persona i uri eius subiecta emerit, idem
erit atque si ipse emisset.

6 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
Tutores, quibus administratio decreta non esset, tam-
quam extraneos recte a pupillo emere placet.

7 Ulpianus libro quadragesimo ad Sabinum is
Quod dicimus in rem suam auctoritatem accommo-
dare tutorem non posse, totieus verum est, quotiens
per semet vel subiectas sibi personas adquiritur ei
stipulatio: ceterum negotium ei geri 10 per conse-
quentias 17, ut dictum est, uihil prohibet auctoritas ls.

1 Si duo rei sint stipulandi et alter me auct.ore a
pupillo stipuletur, alter altero tutore auctore, dicen-
dum est stipulationem valere, sic tamen, si auctori- 15
tas tutoris unius sufficiat: ceterum si uon sufficiat,

2 dicendum erit inutilem esse stipulationem. Si ct
pater et filius qui in potestate cius fuit tutores fue-
runt et pater sit stipulatus filio auctore, nullius
momenti erit stipulatio idcirco, quia in rem patris
auctor esse filius non potest.

8 Idem libro quadragesimo octavo ad Sabinum
Etsi condicionalis contractus cum pupillo fiat, tutor 2»
debet pure auctor fieri: nam auctoritas non con-
dicionaliter, sed pure interponenda est, ut condicio-
nalis contractus confirmetur.

9 Gaius libro duodecimo ad edictum provinciale
Obligari ex omni contractu pupillus sine tutoris
auctoritate non potest: adquirere autem sibi stipu-
lando et 'per traditionem5 accipiendo etiam sine tu-
toris auctoritate potest: sed credendo obligare sibi
non potest, quia sine tutoris auctoritate nihil alie- 25

1 nare potest. Ex hoc autem, quod pupillus nullam
rem sine tutoris auctoritate alienare potest, apparet
nec manumittere eum sine tutoris auctoritate posse,
hoc amplius licet tutoris auctoritate manumittat, de-
bet e lege Aelia Sentia apud consilium causam pro ■

2 bare. Pupillus ex omnibus causis solvendo sine
tutoris auctoritate nihil agit, quia nullum dominium
transferre potest: si tamen creditor bona fide, pe- 3«
cuniam pupilli consumpserit, liberabitur pupillus.

3 Hereditatem adire pupillus sine tutoris auctoritate
non potest, quamvis lucrosa sit nec ullum habeat

4 damnum. Nee ex seuatus consulto Trebelliano
hereditatem recipere pupillus sine tutoris auctoritate

5 potest. 19 Tutor statim in ipso negotio praesens
debet auctor fieri, post tempus vero aut per epistu-

6 lam interposita eius auctoritas nihil agit. Etiamsi
non exaudiat tutoris auctoritatem is qui cum pupillo 35
contrahit, 'scriptis tamen hoc adprobetur520, recte ue-
gotium geritur, veluti si absenti pupillo per epistu-
lam vendam aliquid aut locem et is tutoris auctori-
tate consentiat.

10 Paulus libro vicesimo quarto ad edictum Tu-
tor, qui per valetudinem vel absentiam vel aliam
iustam causam auctor fieri non potuit, non tenetur.

11 Gaius libro quinto 21 decimo ad edictum pro-
vinciale Si ad pupillum 'aut furiosum522 bonorum pos- 49

(1) venditori] petitori edd. (2) admissum Mo. (3) ad-

missum Kr.

(i) Sab. 1...9. 11... 16; Ei. *10. 17. 18; Pap. 18; App.

29... 22. — £ as. 37, 8, — Cf. Inst. 1, 21; Cod, 5, 60 (5) ac-

commodere E (6) contigit F (7) et in*. Mo.

(8) corpori F (9) iacuisset lac. Gotkofredui (10) iunge

'■ 46,4,2 (11) et] si Mo. (12) '5 luxi. (Eisclc)

(13) obligatur S (14) in dei. S (15) et ins. edd.
(16) geri ante nihil transponit F2 (17) consequieutias
F (18) auctoritas dei. Ilal. (19) $ fi — Inst. 1, 21, 2
(20) ' 5 lust. ( Gradenwitx ) (21) quarto? Kr. (cf. 37, l, 11)

(22) ' 5 lust. ( Alibrandi)

DE AUCTORITATE TUTORUM

387

XXVI 8—10

75 <n sessio pertineat, '‘expediendarum rerum gratia et in
agnoscenda et in repudianda bODoruro possessione
voluntatem tutoris curatorisque spectan debere pla-
cuit: qui scilicet si quid eorum contra commodum
pupilli iuriosive fecerint, tutelae curationis?»: indicio
tenebuntur. ,

12 Julianus libro vicesimo primo digestorum oi
servus communis tuus et Titii a pupilla tua te auc-
tore aliquam rem “per traditionem acceperit, tota ad
Titium pertinebit. Marcellus notat: nam quod-
cnmque ad omnes dominos non potest pertinere, id
pro solido ad eum, cui adquiri potest, pertinere ve-
teres comprobaverunt,

776 ! 13 Julianus 2 libro vicesimo primo digestorum

Impuberes tutore auctore obligantur, etiamsi taceant:
nam cum pecuniam mutuam acceperint, quamvis
nihil dicant, auctoritate tutoris interposita tenentur,
quare ct si non debita pecunia his personis soluta
fuerit., quamvis tacuerint, interposita tutoris auctori-
tas sufficit, ut condictione teneantur. _
r, 14- IuF.il libro trigesimo* primo digestorum Non
multam interes t, afuerit tutor, cum negotium contra-
heretur, an praesens ignoraverit, quale esset quod
contrahebatur.

15 Marcianus libro secundo regularum Acci-
pientis et edentis iudicium idem tutor auctor utrique
fit. sed hoc utrum ita est. si bis auctor factus est,
au ct una auctoritas sufficiat eo animo, ut ad utrum-
que pertineat? dubitat quidem Pomponius, sed for-
so liter defenditur sufficere unam auctoritatem.

16 Paulus libro primo ad legem Aeliam Sen-
tiam Etiamsi tutor caecus factus sit, auctor fieri
potest.

17 Tuum libro sexto ad edictum Si tutor pupillo
nolit auctor fieri, non debet eum praetor cogere,
primum quia iniquum est, etiamsi non expedit pu-

ts pillo, auctoritatem eum praestare, deinde etsi expe-
dit, tutelae iudicio pupillus liauc iacturam conse-
quitnr.

18 Idem libro primo ad Plautium Potest pupil-
lus tutore auctore debitorem suum Titio delegare:
sed cum tutor debet pupillo, dicendum est neque de-
legari eum neque procuratorem adversus tutorem
dari ipso tutore ancture posse, quia futurum sit, ut
auctoritate sua liberetur.

ve 19 Idem libro _ nono responsorum Curatorem
etiam impuberi dari posse, sed ad ea, quae sollemni-
tatem iuris desiderant, explicanda tutore auctore
opus esse.

20 St: A EVOLA libro decimo digestorum Inter pu-
pillus paternae hereditatis divisio facta est praesente
tutore, sed non adsignante1 instrumento divisionis:
quaesitum est, an ei stari oporteret, respondit, si

25 lutor auctor fuisset, non idcirco minus standum esse
divisioni, quod non adsignasset.

21 Idem libro vicesimo sexto digestorum Defen-

dente tutore pupillus condemnatus es contractu patris
accepit curatorem, inter quem et creditorem acta
meta sunt apud procuratorem Caesaris infra scripta
f riscus procurator Caesaris dixit: ‘faciat indicata*.
.Novellius curator dixit: ‘abstineo pupillum’. Priscus
1’^'iitor Caesaris dixit: ‘responsum habes: scis,
quid agere debeas quaesitum est, au secundum haec
acta adulescens a bonis patris abstentus sit. respon-
dit. propom abstentum. 1

■ Labeo libro quinto pi&umon Si quid est, quod
pupdlua agendo tutorem suum liberaturus est, id ipso
tutoie auctore agi recte non potest.

i

f

fri *m fere 1 uH. UUbrandi ad Cod. 5, 70, 7) M idem

no v V vlceH1Ino Lmei (■<) >u f»s. Iloffmann
J%s,ah: *• 5-81 Ed. *4. _ Bas. 37, 9. -

/■ 5, S8 (6) et tamen] etiam Mo. (7) < > JILat.

UNseU) (8) deait Schulting (9) pT_ „ rr pap.

IN* 776, U

QUANDO EX PACTO TUTORIS VEL CURATORIS 35
MINORES AGERE VEL CONVENIRI POSSUNT,

1 Poarpo.vira libro vicesimo nono ad Sabinum Ob
dolum malum vel culpam tutoris Aristo ait pupillum
possessorem condemnandum, sed non_ puto, quanti
actor in litem iuraret: ct tamen6 illud ita est, si rem
a tutcre pupillus servare possit,

2 Ulpianus libro primo opinionum Si tutor vel V)
curator pecunia eius, cuius negotia administrat,
mutua data ipse, stipulatus fuerit ‘vel praedia in
nomen suum emerit, \ utilis actio ei, cuius pecunia
fuit, datur ‘ad rem vindicandam vel mutuam pe-
cuniam exigendam* h

3 Papinianus libro vicesimo quaestionum Dolus
tutorum puero neque nocere neque prodesse debet:
quod autem vulgo dicitur tutoris dolum pupillo non
nocere, tunc verum est, cum ex illius fraude loeu- T 7 7, i
pictior pupillus factus non est. quare, merito Sabinus
tributoria actione pupillum conveniendum ex dolo
tutoris existimavit, scilicet si per iniquam distribu-
tionem pupilli rationibus favit, quod iu depositi quo-
que actione dicendum est, item hereditatis petitione.

si modo, quod tutoris dolo desiit a, pupilli rationibus
illatura probetur. _ _ s

4 Ulpianus libro sexagesimo quarto ad edictum
At si extrinsecus aliquid tutor dolo admiserit, pupillo
nihil nocere oportet.

5 Papinianus libro quinto responsorum 8 Post
mortem furiosi non dabitur in curatorem qui negotia
gessit iudicati actio 10 ‘non magis quam iu tutores*, si
modo uullam ex consensu ‘post depositura officium* m
novationem factam et in curatorem “vel tutorem1, ob-

1 ligationem esse translatam constabit Tutor, qui
pecuniam se soluturum cavit, quam pater pupilli
condemnatus fuerat, actionem post tutelam finitam
recte recusat, non idem in eo placuit, qui suo nomine
mutuam peeuuiarn accepit et indicatum pro pupillo
fecit, nisi forte creditor ideo contraxit, ut iu causam
indicati pecunia transiret.

G Idem libro secundo definitionum Tutor inter ts
posito decreto praetoris actorem reliquit, secundum
eum sententia dicta iudicati transfertur ad pupillum
actio non minus, quam si tutor optiiiuisset.

7 Scaevola libro tertio decimo quaestionum Tu-
tori, qui infantem defendit, succurritur, ut in pupil-
lum indicati actio detur.

8 11 Idem libro quinto responsorum Tutor, qui ct 20
coheres pupillo erat, cum conveniretur fideicommissi
nomine, iu solidum ipse cavit: quaesitum est, au in
adultum pupillum pro parte danda sit utilis actio,
respondit dandam ‘2.

X13

DE SUSPECTIS TUTORIBUS ET CURATORIBUS.

1 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum 2s
Haec clausula et frequens et pernecessaria est: cot-

1 tidic enim suspecti tutores postulantur. Primum
igitur tractemus, unde descendat suspecti crimen et
apud quos postulari quis possit suspectus tutor vel
curator, deinde quis et a quo et ex quibus causis

2 removetur, deque poena suspecti. “Sciendum est
suspecti crimen e lege duodecim tabularum descen-

3 dere. “Damus autem ius removendi suspectos tu- 30
tores Romae praetoribus, in provinciis praesidibus

4 earum. 15 An autem apud legatum proconsulis sus-
pectus postulari possit., dubium fuit: sed imperator
Antoninus cum divo Severo Braduae Mauricu pro-

rcs2}. V § 2 (10) alctio iudicati)? Pap (11) = 3G,

3, 18 § 2 (ScaetJ. dig.) (12) danda F

(13) Sab. 1. *2, 3. *4. *5. 7; Ed. “6. 8. 9. *12 ; Pap. 10.
11. — Bos. 37, 10. — Cf. Inst. 1, 26; Cod. 5, 43 (14) § 2.

3 = Inst. 1, 20 2>r. § 1 (15) = 1, 21, 4 pr.

XXVI ■ 0

DE SUSPECTIS TUTORIBUS

380

7,32 consuli Africae rescripsit- posse, quia mandata i uris- i
dictione officium ad cum totum iuris dicuudi transit,
ergo et si praetor mandet iurisdictionem, simili modo
dicendum est suspectum posse apud eum postulari
ar. cui mandata est: cum enim sit iu provincia hoc re-
scriptnin, consequens erit dicere et eum, cui a prae-
tore mandata est iurisdictio, posse de suspecto co-
5 gnosccre. 'Ostendimus, qui possunt de suspecto
cognoscere: nunc videamus, qui suspecti fieri possunt,
et quidem omnes tutores possunt, sive testamentarii
sint, sive non sint, sed alterius generis tutores, quare
ct si legitimus sit tutor, accusari poterit, quid si
i;» patronus? adhuc idem erit dicendum, modo ut me-
li minerimus patrono parcendum. ‘Consequens est,
ut videamus, qui possunt suspectus postulare: et
sciendum est quasi publicam esse haue, actiunem,

7 hoc est omnibus patere. 'Quin immn et mulieres
admittuntur, sed hae solae, quae pietate necessitu-
dinis ductae ad hoc procedunt, ut puta mater, nutris
quoque et avia possunt, potest, et soror, nam in so-
fS, i rore ct rescriptum exstat divi Severi: et si qua alia
mulier fuerit» cuius praetor perpensam pietatem in-
tellexerit non sexus verecundiam egredientis, sed pie-
tate productam non continere iniuriain pupillorum,

S admittet eam ad accusationem. Si quis de plebeis
ob facta a truciora in tutela admissa fuerit apud prae-
torem accusatus, remittitur ad praefectum urbis gra-
viter puniendus.

s 1? Jdf.m libro primo de omnibus trlbunalibiis (I) 2Li-
bert.us quoque si fraudulenter gessisse tutelam filio-
rum patroni probetur, ad praefectum urbis remittetur
puniendus.

3 Idem libro trigesimo quinio ad edictum Tutor
quoque contutorem potest suspectum facere, sive
duret adhuc tutor, sive iam desierit ipse, contutor
:n autem maneat tutor: et- ita divus Severus rescripsit,
plus divus Pius Caecilio Paelino rescripsit posse tu-
lorem suspectum remotum contutores suos suspec-
I tos facere, f.ilvrti quoque pupillorum grate faci- .
eat, si tutores vel curatores eorum male gerentes
rem patronorum yel liberorum patronorum suspectos ■
fecerint: sed si patronum suum ut3 * suspectum in ;
tutela facere velint, melius est libertos ab accusatione
repelli, ne in ipsa cognitione gravius aliquid emergat,
v, 'i cum hoc aliis omnibus pateat. Non tantum autem
adulescentis curator, sed etiam furiosi vel prodigi ut
■i suspectus removeri potest. Sed et si quis curam
ventris bonorumve administrat, non carebit huius cri-
4 minis metu. Praeterea videndum, an et sine ac-
cusatione possit suspectus repelli. Act magis est, ut
repelli debeat, si praetori liqueat ex apertissimis
rerum argumentis suspectum eum esse: quod favore ;
ri 5 pupillorum accipiendum est. Nunc videamus, ex j
quibus causis suspecti removeantur, et sciendum est ■
aut ob dolum in tutela admissum suspectum licere ■
postulare, si forte grassatus iu tutela est aut sordide
egit vel pernicioso pupillo vel aliquid intercepit ex
rebus pupillaribus iam tutor, quod si quid admisit,
ante tamen admisit, quam tutor esset, quamvis in
bouis pupilli vel in tutela, non potest suspectus tutor
postulari, quia delictum tutelam praecessit, proinde
'Mi si pupilli substantiam expilavit, sed antequam tutor
esset-, accusari debet expilatae hereditatis crimine, si

6 minus, furti. Quaeri potest, si tutor fuerit pupilli i
idemque sit curator confirmatus adulescenti, an pos- i
sit ex delictis tutelae suspectus postulari, et cum
possit tutelae a concuratoribus conveniri, consequens
erit dicere cessare suspecti accusationem, quia tutelae

7 agi possit deposito officio et alio sumpto. Idem i
erit quaerendum et si proponas aliquem desisse esse i

s* Ultorem ct rursum coepisse (ut puta usque ad teni- ■
pus vel ad condicionem erat datus, deinde iterum

vel superveniente condicione testamentaria vel etiam 771
a praetore postea datus est), an suspectus pustulari
possit-, ct quia duae tutelae sunt, si est, qui eum
tutelae judicio conveniat, aequissimum erit dicere.

S cessare crimen suspecti. Si autem ipse tutor est
sulus, numquid, quia tutelae cessat, removendus sit
ab hac administra tiuiie, quasi in hac suspectus ex 35
eo, quod in alia5 male versatus sit ? ergo et iu eo,
qui curator solus post- finitam tutelam confirmatus

9 est, idem dici potest. Quod si quis ita tutor da-
tus sit: ‘quoad in Italia c-rit, tutor esto’ vel ‘quoad
trans mare non ierit', au possit suspectus postulari
ex eo gestu, quem administravit, antequam trans
mare abesset"? et magis est, ut postulari possit,

10 quasi una tutela sit habens intervalla. _ Si quis
afuturus rei publicae causa desideravit in locum 1«
suum constitui alium tutorem, an reversus ex ante
gesto suspectus postulari possit? et quia potest ex
priore gestu utili actione conveniri, cessabit postn-

11 latio. Si curator ventri bonisque datus fraudu-
lenter versatus sit, deinde tutor datus, an postulari
suspectus pnquer fraudes in cura admissas possit,
dubitari potest, et si quidem habet contutores, non
poterit postulari, quia conveniri potest, si non habet,

12 amoveri potest. Si tutor inimicus pupillo paren- k
tibusve eius sit ct generaliter si qua insta causa
praetorem moverit, cur mm debeat iu ca tutela ver-

13 sari, reieere eiun debebit. Severus et Antoninus 77
rescripserunt Epicurio tutores, qui res vetitas sine
decreio distraxerunt, nihil quidem egisse, verum si
per fraudem id fecerunt, removeri eos oportere.

14 Tutor, qui ad alimenta pupillo praestanda copiam
sui non faciat, suspectus est potf-ritque removeri.

15 7 Sed si nou latitet, sed praesens nihil posse de-
cerni contendit quasi inopibus8, si datis pupillo ad- s
vocatis iri mendacio revincatur s, ad praefectum urbis
remittendus est: neque enim iulerest id agere quem-
quain, ut corrupta fide inquisitionis Lutor constitua-
tur, au bona fide, constitutum vehit praedonem bonis
alienis incumbere: hic ergo nou quasi suspectus
removebitur, sed remittetur puniendus ea poena, qua
solent a ilfici, qui tutelam corruptis ministeriis prae-

16 toris redemerant. Qui 10 pecuniam ad praediorum
emptionem conferre, neque pecuniam deponere per- to
vieaciter perstant, quoad emptionis occasio invenia-
tur, vinculis publicis iulientur contineri, et insuper
pro suspectis habentur, sed sciendum est non omnes
hac severitate debere tractari, sed utique humiliores:
ceterum eos, qui sunt in aliqua dignitate positi, non

17 opinor vinculis publicis contineri oportere. Is
tutor, qui inconsideranter pupillum vel dolo abstinuit.

18 hereditate, potest suspectus postulari. Qui ob
segnitiam vel rusticitatem inertiam simplicitatem 11 vel is
ineptiam remotus sit, in hac causa est, ut integra
existimatione, tutela vel cura abeat, sed et si quis ob
fraudem non removebit aliquem, sed 12 ei adiunxerit,
non erit famosus, quia non est abire tutela iussus.

4 T DF.it libro privio de omnibu3 tribunalibus Hae
enim causae faciunt, ut integra existimatione tutela

1 vel cura quis abeat. Decreto igitur debebit causa
removendi significari, ut apparent de existimatione, 20

2 Quid ergo si non significaverit causam remotionis
decreto suo? Papinianus ait debuisse dici linne inte

3 grae esse famae, et est verum. Si praetor sen-
tentia sua non removerit tutela, sed gerere prohibuit,
dicendum est magis esse, ut et hic desinat tutor

4 esse. Qui nihil gesserunt, non possunt suspecti
postulari, verum ob ignaviam vel neglegentiam vel
dolum, si dolo fecerunt, possunt removeri.

5 1DF.U libro tertio disjiutntinnum ,s Suspectus 25
fieri is quoque, qui satis dederit vel nunc offerat,
potest: expedit enim pupillo rem suam salvam fure,

(I) § 5. fi. 7 l'wt, 1, 2fi § 2. 3 (2) Inst. !, 26, 11

(3) ut dc/. Mo. (1) f 4 fin. Ittst. (H. Kruegcr)

(s) aliam F (#) abisset Hat. (7) = Inst. J. 20, 10

(s) inopi dett. (9) sic UaL, revindieatur F (10) ne-

que sr.c. Graecos itis. (II) inertiam simplicitatem

dei. ilfo. (12) removebitur, sed praetor aliquem Mo.
(13) — Inst. 1, 20, 12

ET CURATOIi.113 US

m

XXVI 10 XXVII 1

779 2S/n quam tabulas rem salvam fore cantionis Rabere: nec
' ' ferendus est contutor, qui ideo collegam suum sus-

pectum liuii fecit, quoniam cautum erat pupillo,

6 Callistu a tus libro quarto de cognitionibus quia
sn satisdatio propositum tutoris male-vokuii non mutat, sed

diutius grassandi ia re familiari facultatem praestat.

7 L 'i,viamus libro primo de omnibus tribunalibus^
Impuberi Ims quidem non permittitur suspectos facere,
adulescentibus plane volentibus suspectos facere cu-
ratores suos permitti tui-, dummodo ex consilio nettes-
1 sanorum id faciant. "Si fraus non sit admissa,
sed lata neglegentia, quia ista prope fraudem acce-

85 2 dit, removeri hunc quasi suspectum oportet. Prae-
terea accesserunt- quaedam species ex epistula impe-
ratoris nostri et (livi Severi nd Atrium Clunium: nam
adversus eos, qui, ne alimenta decernantur, sui copiam
perseverant non facere, ut suis relms caveant prae-
cipitur reique servandae causa pupillus in possessio-
nem mittatur eius, qui suspectus sententia1 * 3 sua fac-
tus est quaeque mora deteriora futura sunt curatore
io 3 dato distrahi inbcntur. Item si quis tutor datus
non comparent, solet edictis evocari, novissimeque si ,
copiam sui non fecerit, ut suspectus removeri ob ■
hoc ipsum, cuod copiam sui nor. fecit, quod et per- i
raro fit diligenti habita inquisitione Jaciendum est. j

8 Tdtm libro sexagesimo primo ad edictum ISO,
'•Suspectum tutorem eum putamus, qui moribus talis
est, ut suspectus sit: cuimvcro tutor quamvis pauper
est, fidelis tamen et diligens, removendus non est
quasi suspectus. _ . .

D Momzstixvs libro singulari de heurcmatias oi
tutor aliquo vinculo necessitudinis vel adfinitatis pu- B
piilo conjunctus sit vel si patronus pupilli liberti tu-
telam gerit et quis eorum a tutela removendus videa-
tur, optimum factura est curatorem ei potius ad iungi
quam eundem cum notata5 * * fide et existimatione re-
moveri.

10 PafixiAXUs libro duodecimo quaestionum De-
creto praetoris ut suspectus remotus periculum futuri
temporis non timet: iniquum enim videtur removeri
quidem a tutela vel cura, in futurum autem non io
esse securum.

11 Jdkm libro quinto responsorum Post finitam
tutelam cognitio suspecti tutoris quamvis pridem re-
cepta solvitur.

12 lunas Aquila libro responsorum Nihil pro-

poni, cur praescribere curator possit in cognitione
suspecti, quo minus religio praetoris a pupillari servo
detegente fraudes instruatur. is

781,

LIBER VICESIMUS SEPTIMUS.

i»

DE EXCUSATIONIBUS.

1 Modestinus libro primo excusationum 'F.q&wios

B Mo ( > ea r Tr 'os ’Eyi ■ari<p1 I e^zoq). Zvyyq rry>rt£ ovyyq aytu a,
ots iitai uoxeZ. yoifOiu (rtraTov : 8 reto TiaoaZzrfaiv &7Zt-
zqon Tt 5 y.ai xovqaroqias <bv8xuaaa 8, rov x6 oui Tcenoapa,

1 UotrjOouat 8i ws dv ol6i Te oj r?;?' n eoi zoiiroiv

8t8aoxnUav (rati 17, Afqyovt/cvo* rd v6ui uti ti} r<7n>
Bht.riviuv panfu fi oi8a 8x 'w ponor a elvat avzct

2 voti 1 era nqds rde rotavzas //erafiolds. JTooo-

de rfj Ttov t.eyou kitay 8 rrjyrjfJ ei ad zd zd Xuiv
v6tu at v q tj/t ara, et nov xal zotizov oeqfre/tjv 1J, iv a rtj v
vc rwv 1sxt?.o>v xal Tt)v twv dvayv at o zi cor yqfjotv
|{> cftovTfS 10 zd 6).dy.).qgov ruis Saofdvois y.ai zqv dnf&he.iav

3 nnqaoyontfd a. Aneri ov zoiwv tzogjtov , rivas ov

4 orZ y/iqozuvElv&cu. 'AnAfvx IfOixoZS dorpavol* tv-
ytrils ov 8dxn>vow oi doyovrrs in/rqonovs 1} xovoa- '
roqasf nl.Tjv ti ftr) n uvtel.qs dnoqia y.azd zdv xSnov
ineJ.etOk Qotv iozlv * dn elcvlfoixols ydq dnel^cvOiqovs

p 6vovS 8eZv (Ulioafrai rov e tx roti atirov rdnov fo ras 781,
■frefov Mdqxov Spari at v y.flfVfi. idv 8 s 8od'fti 8 1 %td-
razos Betfrjoos tujv dffTjMxtav TtoovooupfvoS vTietnbv-
vov avzdv ilvai rrj ^Tiirqoix fj ^ idv ut} kuTxpo&iouws 15
5 8rxa Loloyq oqrai } dvzkyqd.tptv. Ovx t^eoriv y.ov-
qazoqrtieiv in-Tjojijqa uvqorqs^ d*$ jJ ovyxAijros 11
yr.tqororrjibeh 6 rowvros djtoJ.vdqoezai.

2 Idem Liro secundo excusationum 'AvUvTai

£7tiTpo7ir}G xai xovvaroqi xai oi i/i8o/n;xorTa £zrt
TlfTZ/.qvfoxdTtS, tinepfi a/? r, x iv a 1 8k 8eZ zd ifidou tjxovTa
erq iv Zxelvw zty yqdrco, tv o) yetqoTOvi lrai , f} iv
<0 zrj K/.rjuovoptq ttqoueqyezat TUS. fj iv q> 1} aipeOtS
$ Z7j Sca&qy.jj H Q o ayq acpeloa wu7zlr(q(oTCU t ovx irrde 20

1 zdiv yoovoiv zijs 7i aq cuti} ur 0)6. II 8 i tfbtyiZa 8ci-

xvvzai 7} tx 7tat8o ypucpicov i} ig iziqcov d.7io8{ i^erov

2 vouiutnv. Aafir]Oiv AniTqoTirje xai xovortroo/as

3 xai nol.vnaiCia. Nofti» ov6 oi naz8as eh at 8el

4 narras i xdr urj (buiv iv i^ovola. jJtZ 6k tlvat
rois naz8as, 8rs oi nazioes 8(8ovzai iniiponoL' oi
ydq nqiv relfvzqoavzeC ov uvrctqixLyiovrrai } ovrsvl

^ ^ Inst. 1.26,12 ^ (-) § 1 cx parte lust. (Bernice) j Pap, *2L 28. 30...*33, 34...*39. 40. 41.*42...4fi. — Bas. 38, 1. —

(3) eentential ubsentia vir doctus apud Schuttingmm \ Cf. Inst . 1,25; Cod. 5,62 (7) tyr artat F (8) ovo-

'4 , T ~ J)3*' ^ 13 nottit F ‘ ytoaa F (9) Seq&eij] Hcrcher (io) Ttaqiyovzee

IG) Aa. 1—10. 12. ..18; Sab. *il. 19. ..23. 25. *2S. 27. ^29; Mo. (ll) a>$ ins. F2 (12) Hercher

1 Herennius Modobtinus Egnatio Dextro. Soriptum
a me comnientarium ut mihi quidem videtur utilissi-
mum cui titulum feci excusationem tutelae et curae,

1 ad te misi. Docebo autem ut potero dc his, ex-

planans mra lingua Graeca, licet sciam haberi ea ad
l eiusmodi translationes miuinie apta. Adiciam autem
aa e» quae in hae tractatione dicentur ipsa legum ver-
ha, si qm forte et ea requirant, ut cuin copiam habea-
uiub am eorum quae dicenda quam eorum quae reci-
tanda sunt universam rem iis qui yoleDt qumique iis
. proficiat tradamus. Dicemus igitur primum, qui

4 lien non possint.. Et pupillis libertinis ingenuos

tutores vel curatores praesides non dabunt, nisi plane

«esmt m ea civitate libertini: nam iis qui libertini

ordinis sunt libertinos solos dandos esse ex eadem ci-

vitate oriundos divi Marci oratio iubet, quod si detur.

divus Severus pupillis prospiciens obligatum eum esse
tutelae rescripsit, nisi intra tempus se excusasset.
5 Nou licet curatorem esse sponsum sponsae, ut ait
senatus: quod si talis datus erit, excusabitur.

2 Liberantur a tutela et cura etiam qui annum sep-
tuagesimum expleverunt, explevisse autem opus est
anuum septuagesimum, quo tempore dantur vel quo
tempore hereditas aditur vel quo tempore condicio
testamento expressa impletur, non intra tempora ex-

1 cusationis. Aetas autem probatur vel liberorum

2 professionibus vel aliis iuslis probationibus. Liberat

3 a tuteia et cura etiam numerus liberorum: iustos
autem liberos esse oportet omnes, licet non sint in po-

4 testate. Esse autem oportet liberos tum cum patres
dantur tutores: nam ante mortui non conu me rautur
nce rursus uoeent postea defuncti, idque constitutio divi

■16

is £

XXVII 1

390

DE EXCUSATIONIBUS

rraXiv {3XS 7i : o v<Jit ot Uf-Tti rovro AnoDai-drree' xai
raCrd tprjfjt 1 StAra^ie rov VewT&Tov ZefiypovK
5 Tovro Sh Soxci ptv fiofjotlai nepi rov y.arii Sia-
fhjxaS Soilit-roe inngdnov Ap/tdgoc Si Ar xai ini
(i itawids Mpov. 'O ii iv *5 yaar^i &v et xai iv
ito).), ole ftioFOtv rov rduov ovyxpireTtu rols fjSy yeye-
7-1,11 er cis, dtuoe ofSre iv rf aapoiog &nj/rei ovre iv
rufs Zt-tnali no/.inxaie M iroxpyiaie avraipetai rei
narpi xai rovro efyqrat Siard^ei rov i)' e tord.ro ti

7 Sf/3ijpov. Oi udrov Si vlol Acpratv tntrponijs S i-
Sdaoiv xai Itvyartpee , dV.A xai iyyovoi i$ vlcov do-
oivoiv rty iHrrei Appevie rf xai Shilnat. pori&ovrHr
iD t6tk, dnorav rov narooe ttvrwv AnotPav&rroe rdv
ixtlruv riinor nhypiliarootv3 Titi nannep. Soot S &v
ituuv tyyovoi tl; irds viov, tirri crds rexrov Api&flOVl-
nu. ravra Si xai tx Starage/or, al rz t e i riDv rixrtov
Sialiyorrat , iortv ovrayaytlv' otiScutov ydp lanv
pqSioS evpelv , Sn n egi vUAv Sia/.iyerat Siara^is,
Ai,), A n egi rixvtnv' 4 i) Si ngoayyopia avrrj xai ini

8 robe tyydvovs ixrelverat. Tdv Si avitt/idv rtov
85 rixvmr rdr tbgtoftivoi' rale Cia fdpicuv tlyvt StX ixa-

oti g rdre, Sre ynporovrZrat, ovyi xAv utra rd yetpo-
rorr itr; t-at yevy&fi* 7igd rov rei Sixaia rfjs Apia eme
782, t Tiapao/iodai' ol ydp itera rovro yeycvrjuevoi oi
porjfrovtjiv , (o s' Staia^ie tprjoiv Defitjgov xai ‘Avrco-

9 rlvov, til i tn)r xai oi rgeis fyovree imroonoe fj
rotis xorgariarae5 6 fj Ara/tstity/tivas rgele xovgarogias
re xai imrgonde xai iit uevovoaS, rovr fur iv a en oi
txfjui rmv Trjv fluxior rdiv atpijlixmv, odrot Atpitvrai
eis rerngirjv imipoir fv fj xovparoglav xai.oiricroi.
AA/.d tir-v x&v xovutiraig ne r, /ir/ dtpp/.txcs , &V.&

S uaivouivov , eis rd v AgtfritAv rdiv xovparoQtcdv xai
avrrj vnoloyioihjaerat i xovparooia' Sntp avrros iyetv
SiSaaxti Sidrngte Etpijpoi > xai Avraivivov /i yct xai
d xpAnorus 0v).7uavd s ntgi n ov rgtaiv im rgo/TZruv
ravra.

3 7 Ulpiakus libro singulari de officio praetoris
tutelaris Tria onera tutelarum dant excusationem8,
tria autem onera sic sunt accipienda, ut non numerus
10 pupillorum plures tutelas faciat, sed patrimoniorum
separatio: ct ideo qui tribus fratribus tutor datus
est, qui indivisum patrimonium haberent9, vel qui-

busdam tutor, quibusdam curator, unam tutelam sua- 782,
cepisse creditur.

4 AloVKSTimJS libro secundo excusationum E-fa-
fitv10 rgrls iyovras inuponas eis Terayxyv pt) xa/.et-
‘oiiiu. i$7]Trj&r} roirvv, tdv ne tv Svo &v In nptmals
tlra nts tmrpontjv rplrrtv nQoftlrjd-els ixxahiunrai ts
xai f.n /te.recupov ovOrtS IO 1 S/xije TijS tnl T fj txxltjTqy
eis reraprrp- 'tnirgom)v ngo,Sb;itf , ndrepuv eis r-rv
n ziig it, o Stxatoi,oyov utros tt oi, o do oi 10.1 xai rr/S Toirr;s

fj nat ranaoiv n apnt.iiign 1 1 * * * ixeirr, v. xai evoinxoi int)
rdiv Dctorarinv Zrfiqgov xai 'Avnovivov Siareray/tivov
r i) Srit • fis Tf-fdpTT/v npoy/tpiliobat rov And rrs
rgirrjs ixx),r,rov ntnoiqticror, i). Id ptrti/wov ove>;;
rije tui rfi r o i t o yytpo vooia Sixcuoloyias rd txiivrjs
rilos tx coiu imv dpov taAuevov rf; rcrdprrj yytgorovitt, 20
6p!hi> Tt 0 Idytp ■ ti ydp rrjr r$ rtiprt reraprijv vno-
d ii; triti riS ibe rf Svvafiti rQiryr, ddixov r fjs ini rn
r piro, (xx).r, rov dnoy avilt ioo,s rtoaapoi yaeicus tyxa-
1 Tiroyi \h)o/ 1 tn naod robe ini li 01 s’. Kav narrjg tv
rgioir f< tfpovriuiv fj in/ rponcSv fj xovp aropicbv , ti
vids aiirov ovx i 00 y i 7 It i, ‘ili nt , xai rovro ovrtn Stari*
raxrai vud rdiv &£ toidrior Urpippo ( xai Ai rmvivov,
rovro Si xai tx rov tvavrlov tono, ot s dito tibi rov
viov tnirpoTzds tinotv 17 1 p) n n coi SiSovai xai na).iv 25
Antfiorecois reis xoirae , rovr ' Sanv t/iav rov cto v xai
Sio rov narpds fj eis rd lunai.tr. rore St ravra
ovTtvs c/ei, tneiSav rd pagos iri otxqj, ovyi Siaxe-
y/opio Iiiooos O toyipi: . ygdtpei Si xai Ovt.mavds i
xgArioroS ravra.

5 u Ulpianus libro singulari de officio praetoris
tutelaris Tria 15 onera in domo uua,c esse sufficit,
proinde si pater alicuius vel filius vel frater qui est

in eiusdem potestate tria onera sustineat, quae ad 30
periculum patris sui spectent, quia17 voluntate cius
administrant, omnibus excusatio a tutela competit,
sed si non patris voluntate administrent, non prodesse
saepe rescriptum est.

6 Modestinus libro secundo excusationum 'EAv
Svo tyom tjurgonAs dV.ai Svo dytuv i it ay tibioiv, r
rfl rct§« rgirrj fiorjdrjoei avnu cie rf/v Stprau1 rrfe
rsrdprrjS, x&v avrcxgdrmo $ 6 rfjv rtragrtjv ty%ei- 35
pio ac , f; n)v rpirroo , npiv /tivroi yvcoval r d rov

(l) yaoi U (2) cf. Vat. 247, Cod. O, 66, 1 (3) n/.-rj- ' ins.llcrchcr (n) nap ai.en/ierj Fa, napa).fngnFb (12) Sei

pani oro ir P' (4) = 50, 16, 101 (5) oryi /j 1 1 ii rd 1 Serchcr (13) il-j tuiv vati Alpheo (14) — Vat. 190

/.ripoTovrjilijra.i, xAi ytryOip Mo. (6) xovgarogiae (15) autem ins. Vat. (16) una om. Vat. (17) sui
Jlercher (7) = Vat. 186 (8) [Tria onera tutelarum spectent quia] pertinent quoniam Vat.

excusationn]m tribuunt Vat. (9) habent Vat. (10) r ovs

5 Severi ait. Yidetur autem hoc dictum esse de

tutore testamento dato: sed locum habet etiam de omni
ti alio. Qui in utero est etsi in multis partibus iuris
<uim iam natis componitur, tamen neque in hac in-
quisitione neque in reliquis muneribus civilibus patri
prodest, idque dictum est in constitutione divi Severi.

7 Non solum autem filii liberationem a tutela dant
et filiae, sed etiam nepotes ex filio nati neptesque:
prosunt autem tum eum praemortuo patre suo locum
eius apud avum obtinent, quotque sunt nepotes ex uno
filio, pro uno filio numerantur, idque etiam ex con-
stitutionibus, quae de liberis loquuntur, colligitur, ne-
que enim facile invenies constitutionem de filiis, non
de. liberis loquentem , quod nomen ad nepotes quoque

8 pervenit. Numerum autem liberorum a constitu-
tionibus praefinitum tum esse cuivis oportet, cum da-
tur, non etiamsi post creationem [potius non post crea-
tionem, etiamsi] ante quam causae excusationis alle-
gentur nascantur, qui enim poBtea nati sunt, non pro-

9 sunt, ut constitutio Severi et Antonini dicit. Prae-

terea etiam qui habent tres tutelas vel tres curas vel
permixtas tres tutelas curaave easque adhuc durantes,
id est eorum qui nondum pervenerunt ad suam aetatem,

ii liberantur ad quartum tutelam curamve vocati. Sed

etiam si curator quis sit non adulescentis, sed furiosi,

in numero curarum et haec cura computatur: quod ita

se habere ostendit constitutio Severi et Antonini, di-

eit etiam praestantissimus Ulpianus de tribus tutelis
haec.

4 Diximus eos qui tres tutelas habeant ad quartam non
vocari, quaesitum est igitur, si quis duas tutelas sus-
tinens, deinde ad tertiam tutelam nominatus appella-
verit et pendenle adhuc indicio appellationis in quartam
tutelam nominetur, num in excusando se a quarta etiam
tertiam allegaturus sit an hanc plane omissurus, et
reperio constitutum ease a divis Severo et Antonino
non debere ad quartam tutelam eligi eum, qui a tertia
appellant , Bed pendente de tertia datione iudicio ex-
pectandum esse eius finem , et inde pendere quartam
dationem, recte: nam si quis ordine quartam suscipiat
tamquam re tertiam, iniusta eius de tertia appellatione
1 iudicata quattuor tutelis onerabitur contra iura. Si
pater tria onera sustineat sive tutelarum sive curarum,
filius eius non onerabitur, idque ita constitutum est a
divis Severo et Antonino, id etiam e contrario valet:
scilicet debent filii tutelae patri liberationem parare,
et rursus utrique communes, id est una filii duaeque
patris vel in contrarium, tnm autem haec ita se habent,
cum onus ad eandem domum, non ad separatas per-
tinet. scribit etiam praestantissimus Ulpianus haec.

6 Si duas tutelas habenti duae aliae simul ininn-
gantur, ordine tertia ei procedit in liberationem a
quarta, etsi imperator sit qui quartam iniunxit, vel
tertiam, prius tamen, quam imperatoria resciverit, ad

DE EXCUSATIONIBUS

XXVII 1

391

782, 37 avzoxpdropoe1 tp&aor) Ttooftlrjd-eie eis dU.rjr. idv Si
t) rdf is UT) tpalvrjzat, dU.d Iv feta > iniget ai ooo yei-
gorovioit TigoTn&tootv iv Siapdgort %agTatSt ovy
yetgoZovg&eis, dU.d A yeipaTOVijoae Imli&XeU, dnolny
783,1 1 Ser avzdv AnodegaO&at. Ppofiaarixot, ooptoral $>j-
ropes 2, tazpai ol negeoSevral xa).ovftevot eaonrg zdiy
loina, v Utzoupyicov ovzwoi Si xal An d3 * AntruonvS

2 xai xovgazopiae drdnavatv f/avoiv. Eortr oe xal
d Acilio os (Jijiflfiwi/ iv Axdazr, nAlei T(w' r,)v dUi-
zovpytjoletv iytivzatr, xal u loiasis T ilis t zgooxslttevai
t<Z' id/tea, Smg SifUlixai is lcua-roJ.ee Avzmvlrov zuv

5 KvorHovs ypatyelor^ /,iv zea xoirto rfjs 'Aulas, navei i
Si TiS xoo.iag SiapegovorySy I fe ioziv rd xcpdlatov
rovzo vTiOTerayfiivov' AI /r&v iAuzrovG ^td?,eis Svrcti'-
'rat TZEvre /ccrgovs Are Asis fysiv xcti rgsls o opio t As \
\ui yoau ttdTixovS rofie foove* ai Si ueityvs ndlcis
^TTTrt TOifS l£0(TadaS 8 TOVS 7T(Xl$£VOVTCt£

1 Ix ari oav n athiaV ctl Si /uiytorou n 6lus Sixa targovs
'xai rogas nirze xai ygau^tanxofis zois loovG.
'fixio h tovtov T ov Agi^/idv ovSh ij fityiozri ndhs

10 * tt;v azilEtav 7io.G6%n? eixds Si zq> uiv //tyiarqi
doi&uol yoroao&ai zds h^tqotiSAeiS tcov i frvcov, tuj
Si S fVT&Dtg t As iyovoas Ayogds Stxtov, ico Si zgi ztg

3 rae /.ornas, Tovtov t dv dgi&f.u hv ‘fiTtrgfiaiveiv /uiv
ovx t$EOTiv o$ ve yrjpiOftazt SovArjS ofire dAAfl Ttri
Tzaoevpioei, ilarzovv Si l^Eonv, inEtSijTVsg v?zip r cov
TxokiTixoiv Acizorpytfiiv palverai zd xoiovxo yivd/nwov.

4 K.ai titvToi oiix d/.lruS xr)v AAetTovgyr^oiav xavT7]7>
xagTtcaoovXatf t.Av gtf S dy/t <izi fiovl.rjs iyx azaAsycooiv
zqt Agi&jun zig o vyx ry m g r; uivig xai Ttt-gl zd tgyov

15 5 dliyioptuS firi H%t ooiv. Kai piAoodpo vs Si Atio -
IvMi&at imrgondiv JJavAos ygAtpFi otiro/s* Philosophi
oratores ^ramniatici, qui publice iuvenibus prosunt,

6 excusantur a tutelis. 6 Nam et Ulpianus libro
quarto dc officio proconsulis ita scribit: sed et re-
probari medicum posse a republica, quamvis semel
pTobatus sit, imperator noster cum patre Laelio

7 Basso rescripsit 7. Urgi Si xwv pcAoo6po>v $

clvxt} Siaxa£is rov lliov odxat liyei‘ c <Piloo6<p(ov Si 783, 1
'ovx izdxdy Agi&uds Sta rd anai iovs elvat rofie pilo- 20
1 oopovvxas ‘ olfiat Si drt ol Ttlofirp* i5^f g^allorree
‘HttXovzai nagitovfriv rds and xajvxgtjffdxwv ibpelAaS
\als naxglotv' fI Si AxQifSoloyolvxo ntgi zds ovo/ai,

' avrA&ev i]St] tyarenoi yevv,<JOVTai ur, tjpt/.oootpovvreiy

8 * tluz cv Si xal iv 7 ale Tov f$ao U.lo>& KouudSov Stara-
£e<Xtv iyyFygo.fi fiivov xF(pa).atov lk l T 10 1 “l.tjs AvTiovlrov
tov JcvvefiQvs, iv io iirjl.t: { i tu xal tpiXoodifOvS aletTOvg-
yrjaiav fyeiv and inirponSr. io T iv Si rd gi^tuara 25
ravTa' '‘Oftohas Si raviens dnaoiv A ^etAraToS narr.p

* nov TiagF-i, &WV evlivs ini 77 1 dpf i r S10.T dyuo.Ti id s
* vnetQyovtToS iifeds xai dieXeias ifteftalwoev, ygdyjoS
1 tytXocAtfOVS gy rogas yg (tfift ttTty-ovs largovs drt Ut*

' fiIratyvfiva(Jiap%i(Dr dyoQavouuov legatovveor intOTaO'-

* utcov OLXatvlaS ilateifrias xal u r, r xgiveiv it >] T e Tepeo*

1 jieieiv UTjre rls organ inv xaTale-yeO&ai Axovlas /trze
‘eis dV-rjv avroite vTir/gea/at' USvlxS/v rj lira dl/.tfv

9 1 Avayx&yrv&ai, "En xistelvo eiSevai Sn A

Iv r fj 181<$ narciSi StSdoxcv fj Shpartevmv *Syr diei- 3«
Tovpyrjolav raiirjv iyci' h iv yag Eouavti* &*■ iv
Ntoxaioapela ootpioieirj fj ^roanevej ft SiSdoxt) , na od
KouavevOiv aUiTovpyrjofav ovx l/yi. xai ructu oviw
vevofio9irriTaL vnd r&v Dewrdrorv Zr fligo V xai Av-

10 raivirov. Tofis /tiviot dyav An loriu oras xai
vjxip t dv Agiffftdv xai iv dU.ozpitf nctzg/dt zds Sta-
rgtSds noiovuivovs elvai dlfirorpygroi s 11-.. vt.es ypd-
tpee, liyoiv zdv Sfcidrazor ArZmvlvov rdv Evo/.fh~ ovreo

11 xexcJ.evxivai. Tov iv ootptozeAovza fj oa ■ 35

la(i/rg 8 fj xai y fagis oabipiuv dtpeaiv lyetv vevo/to-
&izt]rai vnO ztav &cioxdroiv Ze fitjpov xai AvZear/vor,
offzaie eas dv ei Irvycv iv iSict nazpiSi SiSdoxeav. ais
voiiodenlat-S Svvazal zis Ay.eZvov ngooayayeJv idr
l.dyor, 8n xotvfje o-Baqs ri. xal rout^ouevrs nazplSot
ztjs pacrtUvovOTfS etxdzcus dv* cbs iv iSiet nazolbi
ygiqoiuov iavzdv napaOywv dUizovpyr.nl at' xrignoioercu.

12 iSoa tov Si SiodoxcUoi iv i.Ttetpylet SiSdaxovzis
diflOLV ovx lj;Ovuir 10, iv 'Peaujj Si SiSdoxovieS dtf iet 40

(l) >y rf,r rglrgr . . . avroxpdropos] fj jj xezdpzrj eis zffv

Atf-f.atv rfjs rglrrfi, Inv ftivzoi , nplv yt carat rfjv igl-

T1J7', vnA zov avroxgdrogoe Mo. (2) grrogit dei.

Sio. (3) and dei, Hercher (4) ggzApaiv iv ixdocrj

ndUi zcov] (ftjrAi rcav ir Ax. n. Mo. (5) Si rovs
oocptord s xal ziooapas ins. Mo. (6) § 6 non est Modes-
tini (Lenel) (V) cf. Modestinus 50, 4, 11 § 3 (B) ouXnglu u

Eercher (9) dv dei. Eereher (10) lyovoiv Kr.

aliam vocatus sit [immo vel quarta in liberationem c
tertia, si tamen, priusquam de tertia resciverit, al
imperatore ad aliam vocatus sit], quod si ordo noi
appareat, sed eodem die duae nominationes proponan
tur in instrumentis diversis, non qui factus est, set
1 qui eum fec.it eliget, utram subire debeat. Grani
matiei, sophistae rhetores, medici qui dicuntur circi
tores ut a reliquis muneribus, ita etiam tutelae curae
I que vacationem habent. Est autem etiam numeru;
deun : tus eorum qui in singulis civitatibus immunitateu
habeant, et condiciones quaedam in lege adiectae sunt
quod intellegitur ex epistula Antoniui quae data est ac
commune Asiae, se.d pertinet ad orbem universum, cuiu:
est caput infra scriptum: 'Civitates minores possum
habere immunes medicos quinque et sophistras trei
eodemque cumero grammaticos: maiores civitates sep
tem qui medeantur, , Iqnattuor sophistas, item t»w.] quat
uor qui uoceaut litteras utrasque: maximae vero me
mos decem et rhetores quinque eodemque numeri
grammaticos, super hunc autem numerum ne maximi
quidem civitas immunitatem confert.’ apparet aulec.
maximo numero uti metropoles provinciarum, secundi
A civitates in quibus ius dicitur, tertio reliquas. Hunc
numerum excedere quidem non licet neque decurionurt
decreto neque alio aliquo invento, minuere licet, quon
4 i&m apparet eo iuvari munera publica. Deuiqui
non aliter immunitate illa fruentur, nisi decreto de
curionum in numerum permissum referaDtur et officii
» non neglegenter fungantur. PhiloBOphos quoque 1
1 tutelis liberari Paulus scribit sic... Dc philosophi
autem eadem constitutio Pii sic dicit: ‘Philosophorun
autem numerum non definivimus, quoniam pauci eun

i ‘qui philosophantur, puto autem divitiis abundantes
! ‘munera quae ad rem familiarem pertinent sponte prae-
bituros patriis suis: quod si cavillentur de patrimoniis,
‘eo ipso iam se declarabunt non sapientiae studiosos.’

8 Sed est etiam in constitutiones imperatoris Commodi
relatum caput ex epistula divi Pii, unde manifestum
fit etiam philosophos vacare a tutelis, verba autem
haec sunt. ‘Similiter bis omnibus divus pater meus
‘siiuulatque imperare coepisset edicto honores et im-
munitates confirmavit, scribens philosophos rhetores
grammaticos medicos vacare a gymnasiarchiis et ugo-
ranomiis et sacerdotiis et hospitis recipiendi onere et
cura frumenti oieive emendi, item neque iudicare ne-
que legationibus fungi neque invitos militiae nomen
dare neque aliud muuus provinciale ve! aliud quod-

9 ‘quam ut suscipiant cogi.’ Hoc quoque sciendum
j est in sua quemque civitate profiientem vel curantem
: immunitatem eam habere: eum autem qui Comamis

est Neocaesnreae rhetoricam tradit vel curat vel do-
cet., apud Comauos immunitatem non habet, idque ita

10 ordinatum eat a divis Severo et Antonino. A;-
tamen valde doctos etiam super numerum et in aliena
civitate morantes immunes esse Paulus scribit, dicens

1 1 divum Antoninum Pium ita iussisse. Eum qui Itoniae
rhetor est sive salario constituto sive sine salario va-
cationem habere constitutum est a divis Severo et

. Antonino, tamquam si in sua civitate profiteretur, qua-
rum constitutionum possit quis eam rationem reddere,
quod cum urbs aeterna communis patria et sit et ha-
beatur, recte tamquam qui in propria patria eius uti-

12 litatibus inservit immunitate fruatur. Qui ius
civile docent in provincia, vacationem non habcnl

46»

XXVII i

DE EXCUSATIONIBUS

392

783,40 13 nu. 1 Ulpianus libro fiintrul ari de officio praetoris |
tutelaris ita scribit; ALlilotac luibent a tutela cx- .
ciisaticmcm, scii tjui sacris ccrtainiiiibus coronati sunt. _
784,1 14 7 Cit-vov* Itoafjyhi1 * * * * *) odor ‘AotaoyUv HiBvragyOi
l‘Cd7i7ir*.dox<iQyria} 7Z ngsyft ithiTocgyrjfifwn Sitio Stzi TOom
15 71(7) r Tovr' ioztv £ftt$ dv dpyn, TAltfilfl DOQ CSt l'0i

publicae munus nec quocl ad impensam pertinet, sed
civile; nec provinciale videtur tutelam administrare.

1 (j A (flf.TTa tini reoTi ijcxrti y.o vj> azootaA (jrganjyol rm v '

17 TtSlsotv. Aw dif iaiv iiiiToonrjs xai xtupahxr}

5 Zy&ott no y/.ipoTG vi] SSvTi ytrouiv)] yrcds rdr nurepa

nor Sppavcbv, kxrds nl yn) xard 8 ta&ryy.as tyavxfoj r?o-
{h ii A tTiirponoS, ci yn) yierd rd yptxyyrai TTjv

f)/fi$'r}xr}7' r.vy'itlixds dycbv avrots rrpds dlJ.rjl.ovS ovv-
kozr^ fj fI t> ri Tzpffi/9 ezlpa ukv IfiTiv T ffs bttiihffxqS r>
eyfrprtj Sid tovto Sk bo/./Z SiSoo £jt ZzpOTzoSj Tija
v/zoffl.iy^hfj Iroyfj acti Ttpdytntfitv’ xul tovto £g Stzigto-

18 Eefirjpov {faoil.cnrS SEtxvvTai. *Ezt dnol.vFTai
iTZtTpoTirjS) Andxav dyt tyioffrjrrjo/v rts xtp dpcparop uro i

10 TjjS xiiTaOTaot-wS xivjj } yatcTjTaLt Sk tovto yn) ozxo-
tpaviOi noto) v, dlfl* tx xctXije tt(g t£(os ‘ xai tovto ot
10 $fi6tcltol M&qxos xai Bfjpos Spoyto^ixrjoav. llzgl
TU3V dygoiy.mv xai tcov rnnewtSv xai rcov dypayiad-

tmv ypdyei llavlos* otjtmo/- Mediocritas et rustici-
tas interdum excusationem praebent secundum epi-
stulas divorum Hadriani et Antonini8, eius qui se neget
litteras scire, excusatio accipi non debet, si modo non
sit expers negotiorum.

16 7 U lfianus libro singulari excusationum 7 Pau-

pertas sane8 dat excusationem, si quis imparem se
oneri in iu neto possit probare9, idque divorum fra-
trum rescripto continetur.

8 Modestinus libro tertio excusationum Ot ndl.ai

OTOaTiwrat ol krtixiii •:•>$ 7ikr\pwfiavTf£ zdv 7rj£ OToa-
Te/as ypAvov &tp&atv bya-voiv kitiTpoTZ a> v jrgds 7ziivT<X£

20 ToifS ioilh Ttt£u 7ipSs Sk TOl)S TialdaS TCOVTtJs aV tfjb Tfl^T 0>S
xexoivo/vrjxdTfov fj 10 napr/ov 11 ndXai arpaziconov SvtAq
yikv knavxov tov &7toOTaaTf-vaaod'a.i depso tv £%ov0ijft

i/f tS- SviavTdy ovy.STt. x 6 ydp luoTtyiov oTQcticfcts 784, sf

loyra 6 tfoo v £■) O/uO ulj Tij£ io) v 7zu/.(ti OTpctTiO)Z(Ov 7igo-.
voyt /<iSj i (\ i(ij czptt &)*/••& iyiootv ftlx&tct ttoS^ 7t(xpo.(^

TifOtv hniTtyonrjv t dpiAyidv iztov zi zoiov cof

Anclor xai zvtt idn&TatS npAs axavTttS ovvalppofrai

FCftJiifiV. TKVTCC bif 7tF.pl vU»)V^ ^V/l TCfpl ixydvoi V Tiov

TzctXat arpazicno))' " olydp Txyovui- tojv TictXttt fi toutmo- 15
TtHv £r T/J (.(vzfj yorpa t uiv Xoitt uvp iS ttoTto v fIvcli

1 7TLOTcv\)}ioorra.i. Ol ytivroi ait/uos dnoarpaTcv-
fidyiF.roi Sy/oiot ToU yn;v'u orpa rfivoay/erois voyti^ovrait
xai $Ltt Tuvto ovzf uvlui ly/noiv npovoyt /np ovtb
Tols rovTtov Ttaioiv^ rcdlat oroarttorcti Atz iroonot

2 So&irrc9 y.aTaoyT&roo za.t. Eo tf 8 re ov nhr

povoS TivfS zdr r/;s gtg antas yodrov xai fl/teos £%ov-
otv drpeocr Snupontav xazd zd avrd rols nX^pdxsaaiv'

6 ydo gfcoordv Uros rys arpareiae vszepjSds 8ytoios 30
slvat jYlOTf.VF.Tttl T(p 7z),t]pO)OavTL zdv Tljs OTpaTfiiZS

3 ypovov. O di ivros toSto/v tcov 6tu>v dtpe&tls oSk

8irj2-fxiJ tjJ v ini rals IuitqotzoXS uXeiTOvpwfiZar,

Suld Tipbs ygdvov, cBonep xai rcor lotitwv noliTixcoi'
XetTovpyifttv &(peoiv Syet. 6 tdv ydp ivrds Tievze £tgjv
TfjsorpGtTt/as dnolv&fls ovbeyilav ittvrtp ixStxrjoFi d).ci-
Tovpyqoiar: 6 f.tf.rd TzivTf. ivds fonavTOV iy/t dici-
tovoyyalciv, 6 Sk ytezd dxTth Sif.z£{a£} 6 8k yteza Scit-

dexa. TpiFTtZas, 6 8k y/erd dexak^ TfTpaeTf/aS, 6 8k 36
lieTCL ftXOOtVj COS TtQOf-inOllFV, SirjVFXGiS OtTZO kv i)fj Ot T«J,

4 O 8k dr Teiis vvxToyv).a^Lv xoZs dv Pdf.up fizpn tfv-

5 odytR/roS dvtavroti yidvov f.yrt dff cOtv, Ovtoi t)'k u
StjlaS?) kur dvTlytmt dnoXv&iTujiT, &ort£Q npoeipricu.t.t 7S5; 1
fj Aid vAaov xalovytkvrtv y.nvoaglav dtpeatv ktiftofoiv
[$oriv ydo xai avrj) Xvriy/oe)* 6 ydp dxlytov zvytby

6 dfjioetitS ovx lysi drdnavoiv . EvrfisrepardG

elrai TiwrFVFTai Ov yidvov A keyscordpwS, 6.11. d xai
nds Tiavrds tov Atcovovv o rc a re w ait ero druzimns Ak

xai avroii d-JioXv&dvToS ‘ xai ydo leyeotrdpcos 15 tov dv
toZS vvxTO(fvla^tv GTpazcvoa^ivov Ttafvrnv iziirponos

7 ylveTai. Si xai OTpartaiTOV d<pijltxo$ xovpSt-

Ttop So&rjntTat d Ttalat arparuh T776, SrjXaSij ddv A

(l) § 13 non est Modestini (Lcnel) (2) Upaoyfa hodie I Vat. (7) ex Ulpiani de officio praetoris tutelaris libro

certe 71071 legitur in F hoc loco evanido : tFpfnovr^ ] singulari eadem afferunt Vat. 135. 240 (8) plane Vat.

Politia7ius (3) Bt&vvtagyta F (4) oi ins. Herchcr (0) docere Vat. (10) fj evanuit in Ft xai Politianus

(5) = Vat. 244 (c) Paulus libro singulari de officio | (il) tcov ins. Herchcr (12) aSzr. dei. Hercher (13) oi

praetoris tutelaris. Mediocritas et rusticitas et do- | ins. Herchcr (14) firmant B: kittTQOTidjv i^ovant

meaticae lites interdum excusationem merentur ex epi* dvctnavaiv jzXrjy yiias avrfiazspdvov ins. Mo. (15) Tu >y

stula [scr. epistulis] divorum Hadriani et Antonini et ins. Hercher

fratrum ad Caerellium Priscum praetorem tutelarem |

• I - \ I F.“ J ■ - ■ ■ ' *'■ -»

13 Romae docentes tabent. Ulpianus ... coronati eunt-.

14 Provinciae sacerdotium, ut Asiarehia, Bithyuarchia,
Cappadocarchia, immunitatem praestat a tutelis, sci-

15 licet donec quia eo fungitur. Tutela... administrare.
18 Excusantur a tutela vol cura magistratus muuici-

17 pales. Vacationem tutelae dant et inimicitiae
capitales, quae inter tutorem datum et patrem pupil-
lorum extiterunt, nisi Bi ex testamento tutor datus est,
praeterquam ubi post scriptum testamentum capitales
inimicitiae inter eos extiterunt rei ubi inimicitiae qui-
dem coeperunt ante testamentum, ideo autem datus
videtur esse tutor, ut obligatione et negotiis oneretur:

18 idque apparet ex epistula imperatoris Severi. Prae-
terea a tutela liberatur si quis pupillo de statu quae-
stionem moverit idque eum appareat fecisse non fraude,
sed bona fide, idque divi Marcus et Verus constituerunt.

19 De rusticis et humilibus et iis qui litteras nesciunt
sic scribit Paulus: Mediocri!, as. ..negotiorum.

8 Veterani qui honeste militiae tempus expleverunt
vacationem habent a tutelis adversus pagano» omnes:
adversus liberos autem eorum, qui iu eadem legione
simul militaverunt veteranornmve omnium intra annum
post missionem excusationem habent, post annum non
amplius, nam militiae existimatio aequabilis plus valet
quam privilegium veteranorum, scilicet nisi alias causas
habent excusandi se a tutela, ut aetatem, vel tale quid,
quale etiam paganis adversus omnes prodesse solet,
haec de filiis neque vero de nepotibus veteranorum:

nam nepotes veteranorum eodem loco esse creduntur

1 ac privati reliqui. Ignominiose autein a militia
dimissi perinde habentur ac qui non militaverunt, ita-
que neque ipsi privilegium habent neque liberis eorum

2 veterani tutores dati tenentur. Interdum autem qui-
dam non explent militiae tempus et nihilo minus habent
excusationem a tutelis similiter ac qui expleverunt:
nam viginti stipendia supergressus perinde habetur tvc

3 qui implevit militiam. Sed qui intra hunc annum
missus est, non habet perpetuam a tutelis vacationem,
sed ad tempus, ut etiam a reliquis civilibus muneribus
vacationem habet, nam qui intra quinquennium a
militia missus est nullam sibi immunitatem vindicabit:
qui post quinquennium, vacationem liabet anni, qui
post annos octo, annorum duorum, qui post duodecim,
annorum trium, qui post sedecim, annorum quattuor:
post viginti autem ut diximus perpetuo liberabitur.

4 Sed qui inter vigiles qui Romae sunt permilitavit,

5 anui tantum vacationem habet. Hi [excusantur a
tutelis excepta una conveterani tus.) scilicet, si honeste
dimittantur, ut diximus, vel propter morbum quam
dicunt causariam missionem accipiant (est enim ea, et
ipsa honesta); nam ignominiose missus vacationem non

6 habet. Conveteranus autem habetur non solum le-
gionarius, sed quivis cuiusvis, quocumque loco milita-
verit, modo et ipse honeste missus sit: nam legionarius
quoque cius, qui inter vigiles meruit, liberorum lutor

7 fit. Etiam militi minori curator veteranus dabitur,

DJS EXCUSATIONIBUS

XXVII 1

m

gj, c za.Ti}$ airov drufrarty iar Si1 xal ovTot and /etpdg

8 Arro/.vlicomr, Attoims. Kal rovrots dnaotv d/«-

9 rd£ets ttagrrgnvoiv. finit/ct At xal Ov/.mards
oJrms' Sefi ignominia missi ab urbicis plane tute-
lis excusabuntur, quia ingredi eis urbem non licet .
plane si quis in cohortibus urbanis perimlitavit. Jioet
ante vigii iti annos mittitur, tamen perpetuam habet

ID 10 a tutelis excusationem, 'iitvtetb? ii notegov
alat’ xal deta^ inirgonijp draiU/ornu* ot ndf.cu
'orpaniarat, fj ivi xatgtp ot! nliov rov unm*, naro-
airrjS ii rij; Tcpdirry tirttrpontji n&hv* dra/.fyovvnt.
« ?/,’ (utrneo irti rwr iSttorior at navoduei at oi flog-
l/ijoovoir roZs io/v,xdoi o6ii eis xas TpeZs ygtpit^oVTtii,
uSrais y.ni irci rare nalat orpartoirtov otix anpeXrZ rd
■■eoefijoOat. ravXO Si xal ini rtov xovparopudv iorlr
rtif o ib' z?j uij oi 1 , dis Svft.ol &e.la Atartt^ts Fefiijpov

-it 11 xal 'Avrnivtrov. Kai oiShv Statpipet, nios SeijOov-
Tai ol nazSe.s roi avi^argartcArov intrcdnov fj xovgd-
T 000?, ndregov dari /etgds drcoXvtNf res fj ruv rectrods
12' dnuttardvros. IJgiutTiiK&gioi ex Stard^eaiv fla-
mhixair naeaZcrjatv l/ovatv rmv Xoiieeov in (■ Tponcjr,
nottt intXaolov Si vitor ZrziTooncvuoi oi)'. n gtumtXdg lOt
Si oSrot ro/i itjovrat oi S uxi ioarrce rd ngiuinilov itXv
Si in) Ataviioas ano 0 d 1 n, tovtov rior naiSair no LH t -
ntXdotos pix Imrpopccio u .

20 9 Ulpianus libro singulari de afficio praetoris

tutelaris Si tribunus in cohortibus praetoriis permili-
taverit, etiam collegarum filiorum tutela excusabitur
beneficio divi Severi et imperatoris nostri.

10 Modus tinus libro tertio excusationum Ov

iidrov Si ol rds d: rd xaXlycS argareias xal rds Xut-
reda rt OLUlTlLldpLOL^ (7 rn OLTSl O tt ii ero l , dl.Xd Xal Ot AlttnO-
25 ove -/peius Sqttooius1 Sijuov ‘Ptu/t ulme Geexa dnoSg-
itrjaoirTES irtavrov G/ovOtv dvdnavaiv ftezd rd inar-

1 eXtXi.Zv. O ttivroi ivtavrds oStoS oi ftdrov roZS
nhcgiioaotr x6v oiiiflir; rry organellis xaigdv iv retis
XomnZs Agttooittts /ocinis Sidorat, did.it xal rots Aneoo-
ovv ntivoa/rei ots tijv Sguooias /Qftn. s xal inavrUSov-
oti xdr Ildtrora /odvov Starpl-ftuatv* tov Stare-

2 rayuifov. As nivrot rzvdrepor cl/ov iruraonds,
Atrt Se rovro urzAibevto, drt d tjuooiov tvtxa -i piiyu UTO'.

i

dneSrjitorr. Zavras irtaveMbdrrrs naoavrA in avahj- 785,?
yovrat vvkir ctvroZs (Smjd-oiSvTOS tov ivianTuv' d ydp 30
triavrds ‘Apdsrds rteU.oOottS xctivds Aii) oret/, ov/l rrpos rds

3 dvalrif O-fvat ‘dyeUovoaS. 'Enc turde Sk avi rjaftivmv

ftteodh' eno dvi! er eu, Srov r is inm ffii.Strp c p ')'/ i txx

v Adyr cvOtnrioi rj Siev ihrveir ye 6<pti}.osv} ov/l rrjv ix rrrnt-

4 dScM1. K.al ol xard A tafrijxas Sotterres inirpoTioi
TTnpatTTjonvTat xard vduo 1'5 rde /etaiaiiAv X iov iv diXtj
inapyla dvroiv xrg/idrcov, As8 Sg/.oZ f> i’ Tcore rnyu 6t i{
rnv fliuordrov Eefitjpov Sidrciljts' ; 1' i v i Severus et 3S
‘Antoninus Augusti Valerio. Testamento tutor datus
‘ante praefinitura (liem adire debuisti et postulare, ut
‘ab administratione rerum, quae in alia provincia

5 'erant, liberareris.’ O reptu iredov Staviicas tar int-
rponitv Se^duevos ‘® Ivdi natSlov nditr eiq rds a rp n-
rtcurixds /oriae dvalgtpO g, drzolhjocrat r>)v (fpovriSa

6 T?]s lrz irponrjp. 'O/toImS xal cis TOv rinov txeivov
roft iTtirpAnov, Sv tiexd ravra ovyxdtteSpov Itxvrd) rts
drtijyayev, So thjoerai xovQ&Twp , tSi tpgutv Sidra^i; 786, i
Tov thiocdrov Jitflrjpov' fjv tipdtde ifaptt6'Qwv naotv

r oZS dnoints xetpaAalotS xovparoQa litSooOat igrl eis
rdv rdnov11 rwv ycivov avanavenv lauflavivrtov.

7 ‘E&v (hielevfhpos So&g dtfrfl.tf vnd TzdrgotvoS hcl-
tqotioS r oZS xixvots avroVj fj xal Gregas olon S !■ n o r t
l/.drrtop r Io v etxotrt riivc f ii’ cati i GoiS itkv atyijXij;

fj , ovx iroyfl.TjifijoETat' lv r oaoirtg Si GregoS eis rd o
Tzov n e Tov /etgorttvTj&rjaerat xrtSeucov. Sttotds tarir
rovrcp xal d vdftt/toS InCrgorcos, iclv dyijXt^ cor rv/n '
xal ydg xai eis rAv rdnov roirov xgSettcbv Iv X w

8 ritos AoChjoerat. JSde ns ovetos rootjofl, dis SeTr
av id r u >) narranaoiv dyedfirat inizgonfis , eis rdr
xdnov avrov xovgdrcog dViiorai. gniatts (f e sidXtv
ovtos dvahjyerat rij-r intrgonijr. ei Si xai ns eis
itariav iitniaij, ffuotds i.ortv rotirqi. o$rn> xal d OvX-
ntavAs ygdipeu Adversa quoque valetudo excusat, sed
ea quae impedimento est, quo minus quis suis rebus io
superesse possit, ut imperator noster cum patre re-
scripsit:

11 Paulus libro singulari de excusatione tutorum
et non tantum ne incipiant, sed et a coepta excusari
debent.

U) re F (2) = Vat. m* (3) Ulpianus de officio
praetoris tutelaris, [ilissi niai honesta missione non
exjcusar.tur et ita de ig[nominiose dimissis impera-
tores) riac Sabinae reserip serunt exaucto-

raium e Ab urbicis plun[e tutelis excusabuntur.

quia ingredi eis urbem uon licet) Vat. (.1) dvnSiflor-
rat Hcrche.r (5) rrdl/c) dXXrjv llerchcr (6) rzgt-

fttmXdgtot dd. Alo. (7) dgt.-oaias cm. Fl (a) 3ta-

TQupaiuc F- (9) as F (10) xai ins. Fl (ll) ndv-
rtuv ins. Afo.

scilicet patre eius mortuo: item si eiusmodi milites
6 emancipentur, similiter. Kt de his omnibus tes-

9 tnntur constitutiones. Scribit etiam Ulpianus sic:

10 Sed ... . excusationem. Quaesitum est, utrum unam
semel omnino tutelam veterani suscipiant an simul non
plus una , prima autem tutela finita rursus [immo
-iliaui) suscipiant, at sient apud paganos linitae non
proderunt iis qui eus gesserunt neque inter tres com-
putantur, ita etiam apud veteranos nou prodest fuisse
ultorem, id etiam de curis constitutum est, ut declarat

1 1 sacra constitutio (ieveri et Antonini. Neque inter-
csr, quam ob rem commilitonum liberi indigeant tu-
tons ennuonsve, utrum propter emancipationem an

I'ntre mortuo. Primipilares ex sacris eonstitutioni-
1 1 ('-'0‘,;ab',ncm habent a tutelis reliquis: primipilaris

tamen Uiis tutores erunt, primipilares autem habentur
pnimp-.lo perfuncti: quod si quis anlo quum co per-
1 ungatur, moriatur, huiua liberis primiiiUarie tutor
uon erit.

10 Non tantum autem qui militaverunt et caligati
et reliqiu, scilicet primipilares lse.il. prim. dd.}, sed
etunu qui quocumque nmdo rei publicae populi Ro-
mam causa afuerunt, anni vacationem habent post re-
l ditum. Annus autem hic datur non solum iis, qui
consuetum militiae tempus permanserunt in reliquis
pu ilis officiis, sed etiam iis qui quomodocumque
publicum officium deposuerunt et reversi sunt, etsi
minore quam constitutum est tempore officio functi

2 sunt. Sed quas antea habebant tutelas, propter
hoc autem deposuerunt, quod rei publicae causa pro-
fecti sunt, eas reversi sUtirn recipient, ut annus iis
nihil proficiat: nam annus datur propter tutelas novas

3 futuras, non propter recipiendas. Annus autem
computabitur dierum conticuorum, ex quo quis re-
gressus est rectam viam tenens vel certe quam tenore

4 deberet non deiiecteus alio. Ktiaru testamento dati
tutores excusare se poterunt iurc ab administratione
rerum quae in aiia provincia sunt, ut declarat infra
scripta divi Severi constitutio. Divi ... liberareris.

5 Primipilo perfunctus si receptu tutela pueri unius
rursus ad militaria offici» se conferat, onus tutelae de-
tj ponet. .Similiter etiam in locum eius tutoris, quem
postea atl sessorem sibi quis abduxit, curator dabitur,
ut ait constitutio divi Severi, quam qui recte applicat
au capita similia omni», curatorem duri dicet in locum

7 eorum, qui ad tempus vacatiouem accipiunt. Si
libertus dabitur minor a patrono tutor filiis vel etiam
alius quivis minor vigiuti quinque annis, quarndiu minor
erit, non obligabitur, sed inierim alius in locum eius
curator constituetur, cui similis est etiam legitimus
tutor, si forte minor sit: nam etiam in huius locum

8 curator interim dabitur. Si quis ita aegrotet, ut
non op,us sit eum omnino a tutela liberare, in locum
eius curator datur et ubi convaluerit, rursus ipse tu-
telam suscipiet, sed et si quis in furorem inciderit,
illi similis est. ita etiam Ulpianus ait.

XXV11 1

394

DE EXCUSATIONIBUS

“se, 14 12 Modestinus libro tertio excusationum ‘Idem

is Ulpianus scribit’: Sed in hoc rescripto adiectum est
solvere vel ad tempus vel ifi perpetuum excusari,
prout valetudo1, qua adjicitur. Juror autem a non in
totum excusat, sed efficit, ut curator interim detur.
1 F.loiv xai Allui, ot, xAv r’Sr^ eSoiv Inirgonot fj
xovgirogeS, Sil -;vtxms lotnb v dnolioviat rrjs epgovrl-
Sos, olor ot rrjv iorlav dllayoC /ecraffclrai rv/dvres
Avxtygafrjq /Saatlieeis , etedros plv avrdv intxgo-
nevciv,‘ro St /uxotxijoai (SqrcDs avrrg eptAori/eov/iivov,
20 xai rovrietv ixdregov Sq/.ovvrot roIS ygi/e teaoiv.

13 Idem libro quarto excusationum JCtoevat ygr,
Sn ovre oi xngorovtjxNvxee inirgonot ovis ot xard
Siafrijxqv SotHvxeS txxa/.ela&ai drdyxrty tyovasr, cis
StfloZ Sieiragts xcdv &£tordrov StjSijgov xai 'Avnortvov.
tovto St nagapvldrreev Sei xai ini tQv ysiooxovr,-
DIvtoiv xovgartigrov' iv di.tyois ydg n&vv S tallam) v-
env ol xovgdxogeS dnd xcor tntrgdnor. xard fdvrot
25 r air y/rjtfn, v xcdv ixfiallovoov avxols rds igxovoarioras
1 dSfiav Sgovotv ixxalela&at, Uolld Si napaepv-
li.XTf.tv ngoorjxei, tva tmrganoioiv inirgonot rj xcw
gdxoges r fi Siv.ata nagaoyiu&at xfjs uepieteMS. Sei y ri g
adruis tfircgolHofiois n pooelfrelv rui oixaarfj. slaiv Si
al nood eOfttai aveat • <J u / ; ydg h t; t‘ - v rrj ndlet
liir, Snov xcyctgordvrirat , t/ ivrds ixaroorov* /ttleov
rrjs ndleeos ivrds 'nere rjxov ra fj.ttegior nogatrrjoerai,
i/ /ter a tovto ov ejvyyotgt: frio erat , &~U.‘ egerat rrjs
80 qgovriSos. x&v roixoiv rt / tfj noiutiap, laxat iv rjj
airfi atrii f, iv j) y,v &v ri dneaar&r, xcg iSicg xirSdrtg
cui>r dv dt.eycogrlv ngd s rd /etjoi xaxaleineo&ai at u~>
riva &Sov ngd s nagalrqotv. 6 Si vnig ixaxdv / tilia
rrjs ndlcms AnoSryuaiv elxoat / tilia Iget ugttf/tov/in a
avreg xa9’ ixdoxnr f./tigav , dtp' Ss ilv yrtf (SeZ Si
avrig ttT/rvOhvat vnd r toi- agy/n t asv e. xard ngAoeurrov
r} irci rrjs oi/.iai) xai fg ea I er roditor alias r gidxovrct
rtligaS lysi ngds Sixaioloyiav. tov to Si Stat/ eget xai
85 roZs xard Siadrjxat So&clcnv, (dv re inlrgonot tSaev
itir re xovgdroges, ov t' xovgdxogas ftefinuuva&at taoc
2 i .1 d xo$ fjyovfiivov. ioirgoi Si txelvo evoioxo/tsv
tx rrjs Mdgxov ro.uoiieoias gr/r tjosais dgtov' rea ydg

iv a inr rfi nolit 6vri, tr n xeye.tgordrtgrat, Ij irrAi 186,17
ixar.it' “fulioiv mvrrjxovxa rtftegidv iSoixev i voftoiH-
T^e 7xgcd-ecutari. rtS Si t )ntg Ixaxdv fi/ha Stargl-
fiovrt xa&' ixdarrgy r/tigav Sei v dgt^tuladat elxoat
/lilia Ixiltvoev xai igra&ev Tovrarr Alias rgiaxovra
il/iigas ngooiilrjxtv eis Sixaioloyiav. S far ov/tfiairet, 40
idv' v rts and ixaxdv igr/xorra /nliwv rds Starpifid j
noioduevos, rovrqj rivat ngodea/nar Axtto xai xgtd-
xovra a egeor. Av. reo teiv roev ixeirdv itjijxeivxex /uliorv,

A>s «ai?* iyjzorqv S/iepav elxoat /etltietv ageH/eovfUve.ev,
rg ea xovra Si ras ngds rrtv Sixaioloyiav. lorat oSv
iv yr/gotn reign d ndgpcen%r Seargi^eov rov ivrds
iy.ardv /etlieuv Avros fj iv avrij rrj rrd/.et, elye roOrots
uiv dei nevnjxovra r';/eigat ngoOco/ttas etejiv, ixeivots
Se ildrrovS. ali' ei xai rei / edliora rd gryiov rov 45
7 'dttov raeergv dnorelel rrjv Stdvotav , Sator i. yvtiju r
rov voetofHrov Alio (ioilerat. ovTeoS y&Q xai KegfU-
Steis Stxetifinlas xai IlavloS xai vJeueirit/S Ovlntai’dS
ol xeegve/talot rcov vo/t txeTtv ygeiq.uvatr, eptiaxovrts oSrruS 187,1
Stlv Teivra nagatpvldtretr , tui e> r Sinor i rtvt ilextrte)
SlSoathu ruiv nerrrjxovra iutgehv ngoeleO/iiav, Tdre
Si /eaxgoTEpuv , eindretv ft Siagi^/t^ots rtov ini r £
dSeti ft/ieoMv ngoori&e/iivfj ral s rgiaxovra r/iticats,

&s 7tgos Sixaioloyiav 6 vduos SiStootv, vnepSatvei rds
nevrr,xovra Tj/rigax, olov ieiv riva t/ tdute- and Terga-
xooieov reooagdxovra /ttUtov Starpifieiv ove os ydg 5
Tijs /thv dSov {gei rjuiaas elxoat Svo , srpds Sixawlo-

3 ylav Si Alias xgiexxovxa. Ilapaipvl&guvotv Si
x airrjv rr.v ngo&ea/ttav 8 ndvtes oi dnowovv nagairoi -
teevoi intxgomjv i} xovgarogiav fj /ilgos ye ravrqs.

4 'Axdloi dov Si iqxtp marevetv, 3rt ei xai rivi
elSet. naoatxijaeats r ne ypeofetvos, ovx Alios dxov-
Oxhjoerat, tdv en j tye /■ te gr rgv npg&eo/eiav, et /n) Aoa

5 rrjs1 irioni neiltios nolireje ioriv. Ovxois Si
indvayxes iarer efvhinetv ri\v ngoSfeoniav . Srt x&v
Sixaioloyrjod/tevoe depelli}, /erj ilev&egovotiat nvrdy ol 10
Steidraroi Se^fjgoe xai Avrotvlvos Sqlovoev (v Siara-
gei xe/.evoavrc e /ty xo ar t Iv, Da t rdv eis rdnov avroA
'yeworort]d'ivTai ojs ovx igdr ScSouevov eis xefnov Sv-

6 ros intrgSnov. 'Aieiygg Si ivrds xrjs ngotteo/eias

(1) est itis. dett. (2) item Mo. (3) ydg dei. Mo. ' Ihoieeav F (i) rrjs dei. Hercher

(4) txaoroaxov F (d) ngeo ih/iear F (ft) ngoo-

12 1 Sunt, alii quoque, qui, cuin iam sint tutores
curatoresve, in perpetuum deinceps onere liberantur, ver-
bi gratia qui sedes alio transtulerunt ex rescripto princi-
pis, qui sciat eum tutorem esse et domicilii translationem
expresse ei largiatur et. utnimquc litteris significet.

13 Sciendum est neque a magistratu datos tutores
neque testamento datos necessitatem habere appellandi,
ut declarat constitutio divorum Severi et Antonini, id
observandum est etiam in curatoribus a magistratu
datis, nam omnino vix differunt curatores a tutoribus,
adversus sententias autem, quae excusationes iis eri-

1 piunt, iua habebunt appellandi. Sed multa obser-
vanda sunt, ut liceat tutoribus curatoribusve causas
excusationis proferre, nam intra tempora iudicem adire
oportet: tempora autem haec suut. qui est in eadem
civitate, ubi datur, vel intra centesimum miliarium ab
ea, intra quinquaginta dies se excusabit aut post hoc
non liberabitur, sed onere tenebitur, quorum si neu-
trum fecerit, in eadem causa erit, in qua fuisset, si
judicatura esset suo periculo eum cessare, eum prae-
terea nuil&m viam exeusandi se reliquam habeat, qui
autem plus centum milia a civitate abest, ei vicena
milia computabuntur per singulos dies, ex quo sciat
(denuntiandum autem ost ei a magistratibus aut coram
aut ad domum) et praeter hos alios triginta dies habe-
bit ad causam agendam, hoc perlinet etiam ad testa-
mento datos, sive tutores sint sive curatores, qui cura-

2 tores confirmari solent a praeside. Aliud quoque
invenimus hoe in ordinatione divi Marci, de quo vi-
dendum est. nam ei, qui est in eadem civitate, in qua
datus est, vel intra centesimum miliarium, quinquaginta
dierum spatium legis lator dedit, ei autem, qui extra

’ centesimum miliarium habitat, per singulos dies vicena
milia computari iussit et praeter hos alios triginta dies
adiecit ad causam agendam, unde evenit., ut, si quis
ad miliarium centesimum sexagesimum habitet, spatium
habiturus sit dierum octo et triginta, octo scilicet prop-
ter milia centum et sexaginta utpote per singulos dies
vicenis milibus computatis , triginta autem ad causam
agendam, erit igitur deteriore loco qui longius habi-
tat quam qui est intra centesimum miliarium vel in
ipsa civitate, quoniam bis semper quinquaginta die-
rum spatium datur, illis autem pauciorum, at etsi
maxime verba legis hanc significationem hnbeut, tamen
sententia iegis latoris aliud flagitat: et- ita scribunt
Cervidius Scaevola eL Paulus et Domitius Ulpianus
principes iuris auctorum et aiunt sic haec accipienda
esse, ut uumquam ulli spatium minus quinquaginta
dierum detur, tum autem longius, cum summa dierum
itineris adiuncta triginta diebus, quos ad causam agen-
dam lex dedit, quinquaginta dies superat: ut si quem
dicamus habitare ad miliarium quadringentesimum
quadragesimum ; is enim itineris habebit dies viginti

3 duos et ad ius dicendum alios triginta. Hoc spatium
observabunt quicumque a tutela uurave parteve eius

4 se excusant. Consequens est ut dieamus, ut etsi
quam excusationis speciem habeat quis, non aliter
audiatur nisi spatium observet.: modo ne sit alienae

5 civitatis civis. Et ita necessarium est spatium ser-
vare, ut ne eum quidem liberatum esse, qui causa
peracta excusatus sit, divi Severus et Antoninus in
constitutione declararint, tutorem esse negantes cum,
qui in locum eius datus sit, utpote non licito datum

6 in locum eius qui sit tutor. Sufficit autem intra

DE EXCUSATIONIBUS

395

XXVII 1

787, 12 irrvvtr /tSrov ’ Idv v<i? «rrd wff« ^ Ano;

ovx laxat nagaypdytfios. Sidite? idv dipodia-
r«e 'vdpiv udrov A-ttJjhj, ^7 dnt/ielvr, Si /te rd raCra
t Stxaioloyta, /terd r,)v nqo^lav inoneGeirae rg
« MVM» ,H. xai liyet rovro Stdra^s ruy aVTOXO»- I

20

aetas
rS

Ttaoaypatpn. xatUyet rovro uiui *"'• V.

7 'riooiv 2e8roav xai 'At-rtarlrov. Edv ydp n« cM

«fcw,. $ JT drdyxqv, olor &aUoor)S i} guuOrot

f, lydSov Ir^raiv r’ r*i'a rlr^an napanlqolav, (fingo-
O-eouo} s Sirqrae tvrvyelv, ovyyv&uip rvyyyiretv

ol jnv 7i lar iv rjpxei avarqoet xal atrati rov tpiOH
Stxaiov , 31^ e aiia xal Stdra&s iortv rdiv atroxga-

8 rdmw ziu' 'At-vwmmu ravra UyovGa. hl-

Sirat'Si SeZ, 3it ovx dndxpq rd npooeld-elr np Stxd-
lovxi, dX)A Sil avrir xai nepl rov ctSavS T»'s dylaetos
ftaoxipaaO-at, xai ei noV.d lyn npds lUyeatv Sixaia,
ntb-ra ivofidaat- et Si ut), Suoids laxiv rcp ur,bi
Ttjv dgyfjv 'npoaclqlvddri 6 npvoeiihhv ftiv , Stxaiov
q' Si ijicftos ut) dro/rdoas. At Si stevrgxovra

rjulgat avvrjattevat ■tfrtfiZ.ovXai dpyd/icvat and rov
xaiouv rrjs yrcioeois, iv y r is lyvw lavrdv SeSda&ai.

10 ' Xpr) Si /ua fiagrigavfraA ngd fitjitaros i} dlhos
i;t i iTioai qitannv Sirarai Si xal fiit3),iSia (mSotvai

11 yauiifrev, tu s oi avrol tpaatv avr oxpdropes. Tavra
25 ntol ratv tjvlaoa etv rr/r np o&eofitar itpetldvnov’ nepi

Si r idv ftri tnoxciuermv roli ngaUtaulius tpdge axe

12 viitiuf &a, 01 ydp izagardume Su fNvTtf tnirganai,
rovt' lortv i) irf' c5v fir) 6'iprjr, I) "VToi oCs /it) lyp fjv,
fj ah ftTj (yofjr, f) Sr ftrj iygrjv rpdnuv, hir ut) Te fiepai-
toftmaiv ittjre itf&xfiatvrat rov j 'sipw/tav, elaiv irtv&v-
vot, ov&i ngooton us avrcIS 5xi xlii npofreoulas ovx
t.TrOrUui' Tuti 7T au aiTTVFutr ' ovSi ydg lyovotv napae-
Ttjoeo/s Ardyxijr, (ti s Seixvvzat 6x riiip vTzOTexayuivwv

SO Siaxdie wv, <Ss napaSetyuaToS %ti(>iv iinira^a, itpap/td-

Cotvro Sl etv Tiaaiv. Divi Severus et Antoninus Augusti
‘Narcisso. Ab avo materno tutor datus neccBse non
‘habuisti excusari, cum ipso iure non teneris; si igi-
‘tur admiuistrationi tc non miscuisti, potes esse se-
curus. j/tc/u.; £l xai l&v rdv ut) dnoxeinevov ttJ d't-

xtitoSoahx neiQOTOvyoenOiP 8 ol &?%ovrtS inlxponov % 787,11
xovotlropa, ovSl oSroS dvdyxrjv f%tt napafvlaaaetv rds
npothautas, olov rdv ur,rt 7iot.tr r,v ut, re tvxit.av.

'l4 lDF.it libro quinto excwttllwnum ATteim, tepor 35
ity / (j y tu rtp 7 repi dtfioetoS iTiirpdTioTV xai xovpa-
rSpott’ etSivai Sei, '8n oi udrov rov vargis rov 6o-

1 ' tftarov, A).ld xai * /itjrpde voelodai xgij. Kai 5

d 71 6 Tftv ^rjVfTlfl&V TLEQl 7ZCt($f>V 'TMtTQCQVOS ^ $loiv(t(

8ti tt^v nQQatiyoQicLr Tai)ztjv ovx tv tu) TiQtoTOj
fia&ucp oTjjoouw, tovt' Eortv rldv xai tycLT&pa-^ a/J.d

2 xai iyydvovG ^ txiiTEpov xai tovS *AlXd

xal idv Slxaiov ypvoaji' SaXTvXifov Izt Sictaco^f.t

T$v ratv dnsXfrv &€parv t«| iv iv rovrq? ' &7zep dvriypa- 40

3 yev 6 frcidraros 'Avzwi Xvos 6 uiyaz. O iSiia dp-

yvpiup tirr, Stiis y.ai d TT elf. v Utpta \Jt i e oiSattdie ovyxpl-

4 verat roK J.ntnols drrelfutlHpots. 'Edr noVkal
tinelevitfpdiafocnr 6 Ira, nArrorv rols rixi oi: l it l tuo 710-7
Sofrrjaerat xai And rpitov IntrpOTTCOV ovx dnoh^r-
oerat.

15 Idem libro sexto excusationum SndSuvra 7S8, 1

yeiptyeovTjOovtnv inlr ponor’ ovSe/itav ydo lyet rzapal-
rrjcnr, rSs Selxrvotv Suirct^is rutv avroxpardpeor ile

1 jirjqov xai 'Arriortrov. 'O rui narpi lnayyedd.it t-
roo tntrponeveiv7 rtur naiSotv daieo dat ravrtjs ttj t
(ntrponrjs ov Svvarai , xdr d)J.rits £/[) Stxaia (itploetos.

2 EiSirat Sci, Sn d^imfta oiSrrl nugl^et napatrooiv.

3lhv idv ns tfvyxb/tixde i/, oSros i ntrponevoet xal 5
r edv xaraSeeurtpae tdpet.iq Svnov ovy/J.r.rr/.uyv, Srxep
drrlypaigav ol Utidraroi Aidpxos xal Kdft/ioSos.

3 ili Si no intrgoTtvS f) xovgdrrop Aj- /ti: avyxhryti-
xov i) dlXtot dSuotin rtxiJV s, elra v" repor yirrjrtti ovy-
xlt]rtx6s, Stvrexcos dnol.ierai rrjt typorriSos, ei Si
ol incTponevdftevot fj xorgaroperd iterat nag avToi
nalStS f.aav ovyxlqrixoQ, ovx &7To).Zerat rfjS imrpo-

4 nijs, ‘Oftoitus Si d xaraSer.oripas rd^eotS du oi
napcLitriotTai Inirponeveiv 7] xovparogeveip rtuv ttet 10

5 portor. MffSi It/Spapiovs f/rjSk xit%xov).dropas, ovs
S taTyrij.iords liyouer, y I/ytv dl.etrvvpyrtGlap liyovoiv

(l) rvyx&rti <}. Hc.rm.anrl (2) ypr) Se Stnuagripaafrai
Er. (3) y/ tpoTfi yyvoi Ci E (4) rrf; ins Herckcr
(5) xal dei. Hcrcher (c) .«e E1, Idr no7.),oi dnelex-
ttepoi dtotr eis dndrritir F1 cum A (7) Imrpo-

s ■ I -.i ■ — s II» ^1— MI

Epalium adesse tantuai: nam si postea non sua sponte
abeat, non poterit praescribi, quare si dicis causa
tantum adfuerit nec perseveret postea in causa agenda, ’
post spatium in praescriptionem incidet; idque ait
7 constitutio imperatorum Severi et Antonini. Nam 1
ei quis propter morbum ve] aliam iustam causam, puta i
navigationis vel hieinis vel latronum incursus vel aliam 1
similem, ad tempus adesse non possit, venia ei datur,
qua de re satis erat constare vel ex ipso iure naturae:
sed etiam constitutio est imperatorum Severi et An-
ti tonini in eam sententiam. Sed sciendum est uon
sufficere iudicem adire, sed oportere etiam de specie
excusationis testari, et qui multas habeat excusationis
causas, omnes allegare; quod nisi facit, similis est ei
qui plane nou adiit is qui udiit quidem, sed Caneam
y excusationis pun edidit. Quinquaginta dies numerem-
ur continui incipientes a tempore scientiae, quo quis
111 se datum esse compercrit. Oportet autem una
].una ac,.] testari pro tribunali vel aliter apud ueta:
possunt autem et libelli edi de plano, ut aiunt iidem
, , 1 'operat ores. Haec de iis qui spatium observare
10 v IUm vuieam'19 de ha, qui spatiis non teneutur.

1- biiii qui non iure dati sunt tutores, id est aut a
quibus non debuerunt, aut qui non debuerunt, aut
quuius uon debuerunt, aut quomodo non debuerunt, si
neque confirmantur neque administralionem attigerunt,
uberi sunt: nec iis imputari potest quod tempora ex-
cusatiouis non servarim, neque enim excusare se necesse
nabent, ut apparet ex infra scriptis constitutionibus,
quas exempli causa subieci, pertinent autem ad omnes. !
In vi., .securus, idem est si iurisdictioni non aubiee- I
tum magistratus tutorem curatoremve fecerunt, nam |

TXriot tv Kr. (s) el Sd ns dnlrponos jj rj xovpdraip
ovyxyrtXixds dlr ui) flvyxir ZiXttv 71 didniS d^ltuu r-
nxov Mo. («) ur/Si ^vyoordras cum B in.r.

nee i» cogitur tempora observare, qualis est qui neo
civis est neque incola.

14 Libertum in tractatu de excusatione tutorum
et curatorum scire oportet non solum patris pupilli,

1 sed matris quoque intellegi. Et ubi quaerimus
de liberis patroni, scire oportet eam appellationem
non primo gradu contineri, id est filium filiam signi-
ficari, sed nepotes quoque ex utroque et deinceps.

2 Sed et si itis anulorum aureorum impetrant, ad-
huc iu hac quidem re liberti loco eum esse rescripsit

3 divus Antoninus Magnus. Qui sua pecunia emptus
et manumissus esi, nullo modo ceteris libertis cuiu-

4 paratur. Si plures eundem manumiserint, omnium
liberis is tutor dabitur nee excusabitur propter tres
tutelae.

15 Spadonem dabunt tutorem: neque enim ullam
excusationem habet, ut ostendit constitutio imperatorum

1 Severi et Antonini. Qui patri promisit tutelam se
suscepturum liberorum, excusari ab bao tutela non po-

2 test, etsi praeterea causas excusationis habeat. Scien-
dum est dignitatem nemini excusationem praebere:
unde qui senator eat tutor erit etiam inferioris ordinis
senatoribus, quod rescripserunt divi Marcus et Com-

3 modus. Si quis [non senatorii ordinis ins.j eius qui
neque senatoriae condicionis neque alioquin spieeiosus
est, tutor curatorve consLitutus deinde fiat senator, in
perpetuum onere liberatur: sed ai quorum tutelam cu-
ramve gerebat liberi erant senatoris, a tutela non

4 liberabitur. Similiter qui inferioris ordinis est a
superioris qui sunt, tutela curave non excusabitur.

5 Neque librarios neque calculatores, quos Siaryq-
treorde dicimus, immunitatem habere aiunt sacrae con-

XXVII I

396

DE EXOU SATIONIBUS

7£$, ; j Q ai ihtcn SertrA^eiP. *If S 7 Si xai ol lovbtOut^ nor
yjfj lovSaiom iTziTgoTZctioovrJtv 1 tuOTieg xai t<i i.otuA
inrcn pyrjocvoiv' ai ydo diuTdgftS iif lvots ftSrOts
Ayevvyg.frovc av roits £ Iritt xr/.fdavarr, 'd t (Sp i) il/o,-
7 oxeia ypafpeodai ii vx.it. Aoytarelo. TloXcotg O V i i
S eis uoilhttiv miis introeat r,s stpo%*tpti. 'Arch dih-
(toi yvra.ty.uii' avyxh/Tixror, xAy Sto ixmo iv 1 * ra aitTcov
15 totivuaTa, cSx dno/.vorrat tnngunutv rovro yag
rute t rn’ Aogerotv 0 vyxl.TT rxidv itTfJvx digoi‘1 iidvots
i) ovyxey/itgtyzat. Eup 6 rfjs no/.tMC agyroi- , rovr
f ,irtr 5 OTgaTijyds StanmrovoijS avrw rfjs ypigorortae
vxtvihtvue yirr,rai xtrSivqt tniTpoTrrji , ravrr,v ov
ovpaai dtnjan dlXitts tniToonaZe, cSanzp odSi d iyyvtj-
aautfvs incTgoTxrfv, A IV ovSi oi y.ard nuijv i nlrgonot

10 ypa.tjf.rz et, O rii.g /iffito hoitiros jiapA ndheatv

11 ovx Atphrai intrgoTtijs. O rr ollA Stxaict byatv

Jfl dntlv, dtp (y.aaTov xa (i iarid ovx tonv toyvpdv, ri

t fvpijaerat Aifedijvai tlffiztjvg. olov ifiSo/irjxovra uiv
trcov ovx ioriv oiSi TQrXi f./ci incrponAs oiSi nirre
rlxrn fj d/./.o n bixatov aifioems, l/ci ttivroi Odo trt t-
rgoTzds xai bi ‘o 7tati'as xai i^tjxoi-ra lonv irutv , J}
£ Illa Ttra rotavra Kiyr.i xa&' iavrt i ith’ (vrtlrj rt)v
Borj&zimt urj rtageyoi za, tjj Si nods AV.rjia xotrwr/q
Arra Stxaioyavij. A IX HSo£zr rovror firj Aepico&at.

12 'O i.aftbp fj fytov di.zirovgyt,o/ar noXtnxcbv fj
brptorjltov XetTovgyioiv obro ea iTingonrjs ovx Aiyz&tj-

tt 53 tnnn. ‘O anvlv&ds tnngoTifs fj v.oi oarog/as ov
narTots roZs vnui/rtjgatxtr rtgos Arpsoiv trigae ytiga
ro/ias ygtjotrttt, idv /trj vTtagyrj avrq) Slxata &<yi otv:S.
11 O ydoxrov iairdi &yvmaTov eh eu r q> naroi fj
ri) firjrgi rov dgtyai ov3 oi Sta tovto utroiir.t: t. nu.
15 Ea >} fire xai d rgtls Ky/ov inirpoTcAs fj xovpa-
Togfas odx iytu blxator diyeOfatS, olar £av ri.S isiczij-
:'u vo>; AraSi^aoOai. i o .7 Si xai d uvtgtov ytri/irros
5 fi inlTQonos (tutoS ivcat Suxit. 'Ulpianus liDro

K ‘singulari de e.xeUKationibus ita scribit-'4 *: Si quis
inter tres tutelas® emancipati iilii sui tutelam ad-
ministret, an ei haec in numerum procedit0, scio
dubitatum: invenio tamen7 rescriptum emancipatae
filiae tutelam numerari8 inter onera oportere.
17 Ear ris yngoTorT, itrl i htirgoszos cop £v rij rov
ttitrpde ijoonin , tlra 6 Trarijp ytfj So vt.ui ro inio
avrov dtjiyalijjeo&aij ixi/rvo or oi 7'dyroi xrti avidi'
■niv Tiariga yetpoTorcTa&at inlrgonov , ms /irtSevl

8& rgdnro Staxeovo&fi rd imi rrj iTTirponij An < falis' tbs
Sxt.ot. rov Ilio t1 'ASoiarov Siarn^tg' ‘Imperator Hadri-
anus Vitrasio Pollioni legato Lyo-doncnsi 10. Si Clodius
‘Macer, quamvis filius familias sit, idoneus tutor esse
‘videbitur, pater autem eius idcirco cavere non vult,
‘nt filium suum tutela eximat, et in hoc artificio per-
severaverit, existimo te huic fraudi recte occursurum,

j

i

‘ut et filius ct ipse ad tutelam liberorum Clementis 1$$
‘gerendam compellantur.’

18 Jniat libro secundo responsorum Gaius testa- 750,
metito Nigidium filio suo tutorem dedit eumleine pie
usque ad viconsimum quintum anuum curatorem con-
stituit: quaero, eum liceat Nigidio a curatione etiam
citra appellationem se excusare, ex qua die tempora,
qnafl in excusationibus observanda divus Marcus
statuit, computanda sunt, utrum cx die aperti testa- e
menti, an ex quo ad negotia gerenda vocatur, id est
post quartum decimum aunnin impletum. Modestinus
respondit excusationem a cura tunc necessariam esse,
cum decreto praetoris seu praesulis confirmatus cura-
tor fuerit.

17 C.iTXTSTRATUS libro quarto de cognitionibus
Non tantum magnitudo patrimoniorum ineunda est
susceptarum trium tutelarum quaeque suscipienda
est, sed etiam aetas pupillorum consideranda est: ie
nam si priorum pupillorum actas prope pubertatem
sit., ita ut tantummodo semenstre tempus reliquum
fuerit, aut eorum quorum suscipere tutelam cogitur,
non dabitur excusatio: idqne principalibus constitu-

1 tionibus cavetur, nieiisibus et propter inclutam
nobilitatem civitatis et propter coniunctionem originis
■Romanae iam antiquitus et senatus consultis et con-
stitutionibus principum plenissima immunitas tributa lr
est, ut etiam tutelae excusationem habeant, scilicet
eorum pupillorum, qui Ilienses non sint: idque divus

2 Pius rescripsit. Eos, qui in corporibus sunt vel-
uti fabrorum, immunitatem habere dicimus etiam
circa tutelarum exterorum hominum adininistratiunem
habebunt excusationem11, nisi si facultates eorum
adauctae fuerint, nt ad cetera quoque munera pu-
blica suscipienda compellantur: idque principalibus

3 constitutionibus cavetur. Non omnia tamen cor- zv
pora vel collegia vacationem tutelarum liabeDt, quam-
vis muneribus municipalibus obstricta non sint, nisi

4 norninatim id privilegium eis indultum sit. Ib qui
aedilitate fnngitur potest tutor dari: nam aedilitas
inter eos magistratus habetur qui privatis muneribus
excusati sunt secundum divi Marci rescriptum.

5 Sane notum est, quod gerentibus honorem vaca-
tionem tutelarum concedi placuit, vacare autem12
eos, qui tunc primum vocentur ad suscipiendum of- 25
fieiurn tutelae: ceterum eos, qui iam se miscuerint
administratiom, ne tempore quidem magistratus vacare

6 aeque notum est. Domini navium non videntur
haberi13 inter privilegia, ut a tutelis vacent, idque

7 divus Traianus rescripsit. Inquilini castrorum _a
tutelis excusari solent nisi eorum, qui et ipsi inqui-
lini sunt et in eodem castro cadcmque condicione sunt.

(l) Siotxovaiv E (2) oftrats Mo. (3) ovu/nx^oiitrov I persona Manili Optivi ins. Vat. (8) ei itis. Yat.

itis. Fl (4) eadem afferunt ex TJlpiani l. de ‘officio (a) ei ris yeigoravrjd-ilr, Hercher (10) Lugdunensis

praetoris tutelaris To{. 189 (5) tutelas om. Yat. Mo. (11) bab. exe. dei. Mo. (12) autem dd. Mo.

(6) in numero cedat Fat. (7) Fulvio Aemiliano in (13) liabere Mo.

'~r=- 1 i. ■ -37; x ■= — ^ L_i_i ac B — =

6 stitutioneg. Iam Iudaei quoque tutelam suscipient
noti ludaeornm, ut etiam reliquis muneribus fungentur:
suuu constitutiones iis solis eos subicere vetuerunt,

7 quibus superstitio eorum laederetur. Cura rationum

8 civitatis ne pro una quidem tutela numeratur. Li-
berti mulierum senatorii ordinis etsi earum res ad-
ministrant, a tutelis non liberantur: hoc enim virorum

9 senatorii ordinis libertis solia indultum est. Quod
si magistratus municipalis, id est orgargyAc, cum no-
minatio ad eum pertineat periculo tutelae subiciatur,
hanc cum aliis tutelis non connumerabit: nec magis
qui de tutela iideiussit et ne ii quidem, qui honorarii

1 0 tutores scripti sunt. Qui vectigalia conducta habet

11 a civitatibus, a tutela non excusatur. Qui inultas
causas habere se dicit, quarum nulla per se valida sit,
quaesitum est num possit excusari; verbi causa non
habet septuaginta annos neque tres tutelas neque quin-
que liberos vel aliam causam excusationis, habet autem
dnas tutelaa et duos liberos et est annorum sexagiuta,

| vel alia quaedam eius modi profert, quee singula ple-
num auxilium non praebeant, sed inter se coniuneta
iuris speciem habeant, magis tamen placuit eum non
5 2 excusari. Qui accipit vel habet immunitatem ci-
vilium sive publicorum munerum, a tutela non libera-

13 bitur. Excusatus a tutela curave non omnino
actorum ratione ab alia nominatione liberabitur, nisi

14 habet causas excusationis. Qui novisse se negat
patrem vel matrem pupilli, ob id non excusabitur.

15 Interdum etiam qui tres tutelas curasve habet
causam excusandi se non habet, ut si quis eas susci-
pere affectavit: affectasse autem videtur vel ia qui

16 tenuioris tutor factus eat. Ulpianus ... oportere.

17 Si quis tutor datus sit in patria potestate ctm-
etitutus, deinde pater pro eo eavere nolit, leges ius-
serunt patrem et ipsum tutorem fieri, ut omnimodo
res pupillo salva sit, ut manifestat divi Hadriani con-
stitutio.

DE EXCUSATIONIBUS

397

XXVII 1

769. so 18 Ulpianus libro vicemimo ad legem Tuitam et
Papiam Bello amissi ad tutelae excusationem pro-
sunt: quaesitum est autem, qui sunt isti, utrum m,
qui in acie, sunt interempti, an vero omnes omnino,
qui per causam belli parentibus sunt abrepti, in ob-
sidione furte. ‘melius icitur probabitur eoa solos, qui
in acie amittuntur, prodesse debere, cuiuscumque
sexus vel aetatis sint: hi enim pro re publica ce-
ciderunt.

S5 1 'J Idem libro trigesimo quinto ad cdktim Illud
usitatissimum est. ut his, qui in Italia domicilium ha-
beant, administratio rerum provincialium remittatur.

20 Iuli.inus libro vicesimo digestorum Si pupil-
lum patruus contendat exheredatum esse et se here-
dem scriptum, aequnrn est tutorem pupillo dari re-
cepta patrui excusatione vol, si nolit excusationem
petere, remoto eo a tutela2 ita litem dc hereditate
expedire.

w 21 Marcianus libro scntndo institutionum 3 Prop-
ter litem, quam quis cum pupillo habet, excusare se
a tutela non potest, nisi forte de omnibus bonis aut

1 plurima parte4 eorum controversia sit. 5 Qui se
vult excusare, si piares habet excusationes et de qui-
busdam non probaverit, aliis uti intra tempora non

2 prohibetur. Licet datus tutor ad universum pa-
trimonium datus est, tamen excusare se potest, ne

790, 1 ultra centensimnm Iapidem tutelam gerat, nisi in
eadem provincia pupilli patrimonium sit: ct ideo
iilamm rerum dabunt tutores in provincia praesides
a eius. Nec senatores ultra centensimum lapidem
4 urbis tutelam gerere coguntur. Habenti ergo tutorem
lutor datur: sed aliarum rerum, non camndem datur,
t 22 Scaevola libro primo regularum Geometrae
1 a tutelis non vacant. Hi vero, quibus princeps
curam alicuius rei iunxit8, excusantur a tutela, donec
curam gerunt.

23 Ulpianus libro secundo responsorum Propter
magistratum, quem in municipio quis erat admini-
straturus, tutelae excusationem non habere respondi.
1 Si in castris merentes non ab eo tutores dentur,
qui in castris merebat, excusationem habere respondi.
ii 24’ Papinianus libro undecimo quaestionum
“Nequaquam credendum est ei privilegium excusa-
tionis22 ablatum, cui fideicommissaria9 libertas soluta
est: nam in toto fere iure manumissor eiusmodo nihil

mns ut patronus adversus liberti personam consequi-
t.ur lf', excepto quod in ius vocare patronum iuiussu
praetoris non debet'1.

2i! Ulpianus libro secundo de officio proconsulis
ts Excusare se tutor per libellos non poterit.

26 Paulus libro singulari de excusationibus Men-
sores frumentarios habere ius excusationis apparet
ex rescripto divorum Marci et Commodi, quod re-
scripserunt praefecto annonae.

27 Marcia xus libro quinto regularum Legatarius.
211 ini rogatus est alii omne legatum restituere, si ma-

luit se excusare, a tutela, legatum propter fideicom-
missarium consequitur: cui similis est. qui de falso
egit_nec optumit.

28 Papinianus libro quinto responsorum Tntoi
petitus ante decreti diem si aliquod privilegium quae-

i., rcct.c petitionem institutam excludere non poterit
Unae t.nt»n ous remunerandae, fidei causa tosta-
„ lmrci»U!) relinquuntur, post excusationem at

• !’Uf es,raTua quoque retineri placuit, quod nor

fratri^i, 111 pmima fllii’ pater impuberi

tutorem dedit, cnm indicium pa-
- tria ut hhns, non ut tutor promeruit. Tutoreir
aa tempus cxnlnrc iitssum excusari non oportet, scc
per tempus exilii curator in locum ipsius debet dari

29 Marcianus li!>ro secundo institutionum Plane 790, 20
si in exilium datus sit tutor, potest se excusare, si 30

1 in perpetuum datus est12. Facilius autem exuiis
ignorantia, qui contutorem suspectum facere non po-
tuerit, veniam habebit. ,

30 Papinianus libro quinto responsorum Ium
peritos, qui tutelam gerere coeperunt, in consilium
principuin adsumptos optimi maximiquo principes
nostri constituerunt excusandos, quoniam circa latus
eorum agerent et honor delatus finem certi temporis

1 ac loci non haberet. Cum oriundus ex provincia 35
Hornae domicilium haberet, eiusdem curator decreto
praesidis ac praetoris constitutus rerum admiuistra-
tionem utrubique suscepit, placuit eum duas curatio-
nes administrare non videri, quod videlicet unius cluo

2 patrimonia non viderentur. Qui privilegio sub-
nixus est, fratris curationem suscipere non cogitur.

3 Patronus impuberi liberto quosdam ex libertis
tutores aut curatores testamento dedit, quamvis eos 40
idoneos esse constet, nihilo minus iure publico pote-
runt excusari, ne decreto confirmentur.

31 Paulus libro sexto quaestionum Si is, qui

tres tutelas administrabat, duobus, pupillis diversis 791, t
decretis datus est qui potuit excusari13, et priusquam
causas excusationis allegaret, unus ex pupillis, quo-
rum iam tutelam administrabat, decessit, ubi desiit
ei competere excusatio, statim tenuit eum prius de-
cretum, quasi in loco tertiae tutelae quarta sub-
roganda: nam ipso iure tutor est et 14 antequam
excusetur, potuit ergo tutela eius, qui nuuc quarto 5
loco invenitur, excusari: sed cum non sit excusatus,
necessario subeundum est onus illius quoque tutelae,
nec me movet, quod dicat aliquis lioc ne exigi, an 15
administretur tutela: hoc enim eo pertinet, ne sit.
finita administratio: ceterum si periculnm sustineat
cessationis, puto ei imputandam eam quoque tutelam.

1 Idem evenire potest, si duobus testamentis, cum
haberet tres tutelas, tutor datus est: ubi non aper-
tarum tabularum tempus inspici debebit, si quaeratur, ia
quae prior delata sit tutela, sed aditae hereditatis

2 vel condicionis existentis. Illa quoque erit diffe-
rentia tutelarum, de quibus diximus, si tertia et
quarta sit delata, licet in quartam 1,1 prius detentus
sit, quod huius, 4d est quartae1, ex quo inssus est ad-
ministrare, illius ex quo datus est periculum sustinet.

3 Eum, qui pupillum bonis paternis abstinuerat, de-
tinendum in quarta tutela existimavi quasi deposita

4 illa. Ceterum putarem 17 recte facturum prae- 15
torem. si etiam unam tutelam sufficere crediderit, si
tam diffusa et negotiosa sit, ut pro pluribus cedat,
neque igitur fratres consortes plurium loco bc.bcudi
sunt, neque non fratres, si idem patrimonium habent

et ratio administrationis pariter reddenda sit. et ex
diverso fratres ,s diviso patrimonio duae tutelae sunt:
non enim, ut dixi, numerus pupillorum, sed difficul-
tas rationum conficiendarum et reddendarum con-
sideranda est. 20

32 Idem libro septimo quaestionum Nesemiins **

1 Apollinaris Inlio Paulo. Mater filiuin suum pupillum

vel quivis20 alius extraneus extraneum aeque impil-
ium scripsit heredem et Titio legatum dedit cumque
eidem pupillo tutorem adseripsit: Titius confirmatus
excusavit se. a tutela: quaero, an legatum amittat.
et quid, si testamento quidem tulor non sit scriptus. 25
legatum tamen acceperit datu eque a praetore, tutor
excuset se, an aeque repellendus sit a legato? ct au
aliquid intersit, si a patre vel emancipato pupillo
: tutor datus sit vel puberi curator? respondi: qui
j non iure datus21 tutor vel curator a patre, confir-
< matus a praetore excusationis beneficio uti maluit,

(1) Scqq. Iv.st., c/. Vat. 199 (2) et ins. Mo. (3) = Ins

, 25,4 (4) aut. pl. parte] vel hereditate lns

*nsl’ 25, 16 (g) ininuxit deit. (7) = Vat 2

(8) et hoc quidem de eo, cui beneficium datrie libertat'
exprobrari potest: alioquin praemittunt Vat. fol /ide
commissa Vat. (10) adversus personam modo liber

consequitur, licet in bonis eius patroni ius exerceat
(11) debeat Vat. (12) sit F,J (13) qui po-
tuit excusari dei . Lcnci (14) et dei, cf \ B (id) hoc
exigi auue il/o. (iG) quarta 77 al. (17) putarim Mo.
(18) fratrum Kr. (19) Nascnnius Mo. (20) quis F"
(21) sit vel ilis, Fa (22) excusationis om. Vat .

47

XXVII 1

398

DE EXCUSATIONIBUS

791,28 repellendus est. a legato: idque et Scaevolae nostro
placuit: nam 1 praetor, qui eum confirmat tutorem,

30 defuncti sequitur indicium, idem in matris testamento
(licendum est. similis est matri quivis extraneus, qui
pupillum heredem instituit cique. et in tutore daudo
prospicere voluit, quales sunt alninni nostri, recte
ergo placuit eum, qui recusat id quod testator relin-
quit ab eo quod petit quod idem dedit2 repelli de,- j
berc. uon seniper tamen existimo eum, qui onus tu-
telae recusavit, repellendum a legato, sed ita demum,
si legatum ei ideo adseriptum appareat, quod eidem
35 tutelam filiorum iniunxit, non quod alioquin (laturus
esset etiam sine tutela3 *, id apparere potuit, si po-
sueris testamento legatum adseriptum, codicillis vero
postea factis tutorem datum: in hoc enim legato
potest diei non ideo ei relictum, quia et tutorem esse
voluerit testator.

ISli Idem libro vicesimo tertio quaestionum 'Sed
haec nimium scrupulosa sunt nec admittenda, nisi
evidenter pater expresserit velle se dare etiam, si
4« tutelam noa administravit: sercper enim legatum aut
antecedit aut sequitur tutelam.

34 Idem libro septimo quaestionum Ex his appa-
ret non esse his similem eum, quem praetor tutorem
dedit, eum posset nti inmnnitate: hic enim nihil con-

792, i t.ra iudicium fecit testatoris, nam quem ille non de-
dit tutorem, eum voluisse tutelam administrare filii
dicere non possumus.

35 Idem libro vicesimo tertio quaestionum Quid
aut.ern, si se non excusaverit, sed administrare noluerit
contentus, quod ceteri idonei essent? hic poterit con-

5 veniri, si ab illis res servari non potuisset, sed hoc j
non quaerendum est, sed contumacia punienda est ,
eius, qui quodammodo se excusavit, multo magis j
quis dicere debebit indignum iudicio patris, qui ut !
suspectus remotus est a tutela.

30 Idem libro nono responsorum Amicissimos
quidem et fidelissimos parentes liberis tutores eligere
solere et ideo ad suscipiendum onus tutelae etiam
io honore legati eos persequi5, sed cum proponatur is
de quo quaeritur in testamento legatum meruisse et
idem pupillo substitutus, non est verisimile hunc 5
demum eum testatorem substituere voluisse, si et tu-
telam suscepisset: et. ideo eum de quo quaeritur a
legato quidem, si adhuc viveret pupillus, repellendum
fuisse, a substitutione autem non esse summovendum,

1 eum eo casu etiam suscepta tutela finiretur7. Lucius
15 Titius ex tribus filiis incolumibus unum lir.bet eman-
cipatum eius aetatis, ut curatores accipere debeat:
quaero, si idem Titius pater petente eodem fUio eman-
cipato curator a praetore detur, an iure publico uti
possit et nihilo minus trium filiorum nomine vaca-
tionem postulare, respondi praemium ‘quidem’8 patri,
quod propter numerum liberorum ci competit, dene-
gari non oportere, 'sed cum filio suo curator petatur,
'contra naturales stimulos facit, si tali excusatione
'utendum esse temptaverit.’8
2a 37 Scaevola libro secundo responsorum Qui
testamento tutor datus fuerat, adito praetore dixit se
tres liberos habere, adiccit praeterea habenti patruum j
legitimum tutorem se vitiose tutorem datum, praetor
ita decrevit: ‘si legitimum tutorem habenti tutor da-
‘tus es, non est tibi necessaria excusatio’, quaero,
'cum nemo patruus impuberi tutor esset’8, an nihilo
minus tutor remansit, respondi secundum ea quae
25 proponerentur, quamvis iustas excusationis causas
haberet, non tamen esse excusatum propter vitium
1 pronuntiationis. Item quaero, si adquievisset sen-
tentiae, an ob id, quod non gessit tutelam, utilis actio
in hunc dari debeat, respondi, si errore potius (quod i
se pro iure trium liberorum, quod allegabat, excusa- j

tum crederet) quam malitia ab adniinistratioue ccs- 792,2«
sasset., utilem actionem non dandam.

38 Paulus libro secundo sententiarum Quinqua- 3a
ginta dierum spatium tantummodo ad contestandas
excusationum causas pertinet: peragendo enim ne-
gotio ex die nominationis continui quattuor menses
constituti sunt.

39 Thyphoeievs libro tertio decimo disputationum

Si cum ipse institueret10, ut proferret11 excusationem,
mora contradictionis impeditus est, quo minus de-
creto liberaretur, excusationem recte probari. 35

40 Paulus libro secundo sententiarum Post sus-
ceptam tutelam caecus12 aut surdus aut mutus aut
furiosus aut valetudinarius deponere tutelam potest.

1 Paupertas, quae operi et oneri tutelae impar est,
solet tribuere vacationem.

41 IIesmogexianus libro secundo iuris epitoma-
rum Administrantes rem principum ex indulgentia 40
eorum, licet citra codicillos, a tutela itemque cura

1 tempore administratienis delata excusanto-. Plera-
que custoditur in his, qui praefecturam annonae vel

2 vigilum gerunt. Eorum, qui rei publicae causa
absunt, comites, qui sunt intra statutum numerum,
de tutela, quae absentibus vel profecturis delata est,
excusantur: nam susceptam antea non deponunt.

3 Qui corporis, item collegii iure excusantur, a colle-
garum filiorumque eorum 13 tutela non excusantur, 15
exceptis his, quibus hoc specialiter tributum est.

42 Pavljjs libro singulari de cognitionibus Plane 793,1
ultra centesimum u miliarium ah urbe, filiorum colle-
garum suorum tutelam suscipere n,on coguntur.

43 JIesmOGENiaavs libro secundo iuris epitoma-
rum Libertus senatoris filiorum eius tutelam ad-
ministrans ab aliis tutelis non excusatur,

44 Tiiyfiwxinus libro secundo disputationum Cum 5
ex oratione divi Marci ingenuus libertino tutor datus
excusari debeat, eandem excusationem competere
etiam ei, qui itis anulorum impetrasset, imperator

1 noster cum divo Severo patre suo rescripsit. Ergo
si pupillo libertino habenti ins anulorum datus sit
ingenuus tutor vel curator, consequens est, ut excu-
satio eius ob hanc condicionum diversitatem non

2 debeat accipi. At 15 si antequam pupillus vel 10
pubes minor annorum 10 viginti quinque ius anulorum
acciperet, Lucius Titius ei datus ut ingenuus excu-
satus fuit, post impetratum beneficium denuo eidem
tutor curatorve dari poterit exemplo eo, quo placuit
et rescriptum est eum, qui tempore, quod intra an-
num erat ex quo rei publicae causa abesse desierat,
excusatus fuit, praeterito eo ipsum suo loco dari

3 posse. Et quamvis libertinus, qui senatori pa-
trono procurat, excusationem ab aliorum tutela ha- 15
beat, iste tamen, qui ius anulorum impetravit, qui 11

in ordinem ingenuorum transit, tali excusatione uti
non posset.

45 Idem libro tertio decimo disputationum ‘Titius
‘filiis meis, quoad rei publicae causa non abierit18,

‘tutor esto . gessit tutelam ex testamento delatam,
deinde rei publicae causa abesse coepit et desiit, an
quasi nova tutela nunc delata excusari debeat etiam 18
oh absentiam rei publicae causa, an, quia praecessit 2»
testamentum absentiam ob publicam causam et est
ab eo iain administrata tutela, uon oporteat eum ex-
cusari? 20quid si liberos interca susceperit aut aliam
excusationem paravit? magis est, ut haec una tutela
sit: ideo nec excusationem ei competere nec agi tu-

1 telae ob prius tempus posse. Sed si ita scriptum
in testamento fuit: ‘Titius tutor esto: cum rei pu-
blicae. causa aberit, tutor ne esto: cum redierit, tutor 25
‘esto’, quid de excusatione aut ob absentium rei publi-
cae causa aut aliam quae post obvenit dici oporteat,

(l) et ins. F* (2) id quod qui relinquit ab eo petiit, ' tus wu. Mo. (13) que eorum dei. Mo. (14) een-

ab eo quod idem dedit Mo. (3) tutelae F (4) l. 33 : tisium F (15) at] et Mo. (16) annis F1 (n) quia

fere luat. (Faber) (5) prosequi edd. (6) tunc Hal. j Hal. cum SF (18) aberit Brenkmann (19) intra

(7) lineretur F (8) Iust. (Kipp) (9) ' 5 glossa (Mo.) . annum ins. Alo. ( similiter Hoffmann) (20) et ins. Mo.

(10) insisteret Mo. (11) perferret SnhaUing (12) fac- |

UBI PUPILLUS EDUCARI

XXVII 1. 2

399

;ij3 ^6 videamus, praecedit aut.eui alia quaestio, testamento
ex die vel sub condicione tutores dati au se excusare
ante, diem condieionemve necesse habeant et in primis
an iam dies quinquaginta eis cedant, intra quos ne-
ccsse. est causas excusationis exercere, sed verum est
uun ante esse tutorem, quam dies venerit : nam nec
so antequam adita sit. hereditas, quia igitur ex eodem
testamento iam gesta fuit tutela et qui excusatus est
alias afuturus rei publicae causa, reversus continuo
haeret tutelis ante susceptis etiam intra annum, sed
hic cx ipso testamento desierit esse tutor 2 et ideo

2 ex secunda tutela excusare se potest. Si a prae-
tore detur curator mente capto aut muto sive ventri,

3 excusatur zurc liberorum. Romae datos tutores
as cos tantum accipere debemus, qui vel a praefecto

urbis vel a praetore vel in testamento Romae con-

4 fccto vel in continentibus dati sunt. Si tanta
corporis aut mentis valetudine ab agendis rebus. liber-
tus prohibeatur, ut ne suis quidem negotiis sufficiat,
necessitati erit subciimliendum, ne inpossibile iniun-

794, i gatur tutelae munus, quod obiri a liberto non potest
3 cum incommodo pupilli et adversus utilitatem cius.

46 Paulus libro singulari de cognitionibus i Qui5
in collegio pistorum sunt, a tutelis excusantur, si
modo per semet0 pistrinum exerceant: sed non alios
s nuto excusandos quam qui intra numerum sunt7.

1 4 Urbici autem 8 pistores a collegarum quoque filio-

2 rniii tutelis excusantur. Sed et hoc genus excu-
sationis est, si quis se dicit ibi domicilium non habere,
ubi ad tutelam datus est: idque imperator Antoninus
cum divo patre significavit.

11«

io UBI PUPILLUS EDUCARI VEL MORARI DEBEAT
ET DE ALIMENTIS EI PRAESTANDIS.

1 Ulpianus libro trigesimo quarto ad edictum
Solet praetor frequentissime adiri, ut. constituat, ubi
filii vel alantur vel morentur, non tantum in postu-
t mis, verum omnino in pueris10. Et solet ex
persona, cx condicione et ex tempore statuere,

is ubi potius alendus sit: et nonnumquam a voluntate
patris recedit praetor, denique cum quidam testa-
mento suo cavisset, ut filius apud substitutum edu-
cetur, imperator Severus rescripsit praetorem aesti-
mare debere praesentibus ceteris propinquis libero-
rum: id enim agere praetorem oportet, ut sine ulla

2 maligna suspicione alatur partus et educetur. Quam-
vis autem praetor recusantem apud se educari non
polliceatur se coacturum, attamen quaestionis est, an

20 debeat etiam invitum cogere, ut puta libertum, paren-
tem vel quem alium de adfinibus cognatisve. et magis

3 est, _ut interdum debeat id facere. Certe non
male dicetur, si legatarius vel heres educationem
recuset testamento sibi iniunctam , denegari ei ac-
tiones debere exemplo tutoris testamento dati: quod
ita demum placuit, si idcirco sit relictum: ceterum
si_ esset relicturus, etiamsi educationem recusaturum
sciret, non denegabitur ei actio, et ita divus Severas

25 saepissime statuit.

'd Idem libro trigesimo sexto ad edictum Officio
indicis, qui tutelae cognoscit, congruit reputationes
tutoiis non improbas admittere, ut puta si dicat im-
pcudisse 1 in alimenta pupilli vel disciplinas. Mo-
< us amem, si quidem praetor arbitratus est, is ser- I
i an debet, quem praetor statuit: si vero praetor non

(l) venient F (2) idem BP. quia igitur. .. iam gesta
Itnt tutela et alias qui excusatus est afuturus rei pu-
blicae causa, reversus continuo haeret... etiam intra
annum, [una tutela videri potest eogend usque admi-
nistrare etiam intra annum]; sed hic ex ipso testa-
mento desierat esse tutor Mo. (3) nisi ins. Mo.

W Pr' § 1 plane afferunt Yat. 233. 235 ( cf 237)
cum praescriptione 'Ulpianus de officio’ praetoris tu-
telaris (5) sed qui Vat. (g) ipsos ins. Yat. (7) qui

est aditus, pro modo facultatium pupilli debet arbi- 794,23/
trio iudieis aestimari: nec enim permittendum est-
tutori tantum reputare quantum dedit, si plus aequo

2 dedit. Hoc amplius et si praetor modum alimen-
tis statuit, verumtameu ultra vires facultatium est
quod decretum est nec suggessit praetori de statu
facultatium, non debet ratio haberi alimentorum om-
nium, quia, si suggessisset, aut minuerentur iam de-

3 creta aut non tanta decernerentur. Sed si pater
statuit alimenta liberis quos heredes scripserit, ca 35
praestando tutor reputare poterit, nisi forte ultra
vires facultatium statuerit: tnne enim imputabitur ei,
cur non adito praetore desideravit alimenta minui.

3 Ide m libro primo de omnibus tribunalibus Ius
alimentorum decernendorum pupillis praetori com-
petit,, ut ipse moderetur, quam summam tutores "vel
curatores’ ad alimeiita pupillis 'vel adulescentibus’ 12

1 praestare debeant. Modum autem patrimonii
spectare debet, cum alimenta decernit: I3ct debet sta- 40
tuere tam moderate, ut non universum reditum patri-
monii in alimenta decernat, sed semper sit14, ut ali-

2 quid ex reditu supersit. Ante oculos habere debet
in decernendo et mancipia, quae pupillis deserviunt,
et mercedes pupillorum 15 et vestem ct tectum pupilli:
aetatem etiam contemplari, in qua constitutus est cui

3 alimenta decernuutur. ,G In amplis tamen patrimo- 795,1
niis positis non cumulus patrimonii, sed quod exhi-

4 bitioni frugaliter sufficit modum alimentis dabit. Sed
si non constat, quis modus facultatium sit, inter tu-
torem et eum, qui alimenta decerni desiderat, sus-
cipere debet cognitionem nec temere alimenta decer-
nere, ne in alterutram partem delinquat: prius tamen
exigere debet, ut profiteatur tutor, quae sit penes se 5
summa, et comminari graviores ei usuras infligi eius,
quod supra professionem apud eum fuerit comprehen-

5 sum. Idem ad instructionem quoque pupillorum
‘vel adulescentium’ pupillarum 17 Vel earum, quae intra
vicensimum aunnm constitutae sunt’1’, solet decernere
respectu facultatium et aetatis eorum qui instruuntur.

6 Sed si egeni sint pupilli, de suo eos alere tutor
non compellitur, et si forte post decreta alimenta ad 19
egestatem fuerit pupillus perductus, deminui debent
quae decreta sunt, quemadmodum solent augeri, si
quid patrimonio accesserit.

4 Julianus libro vicesimo primo digestorum Qui
filium heredem instituerat, filiae dotis nomine, cum
in familia nupsisset, ducenta legaverat nec quicquam
praeterea, et tutorem eis Sempronium dedit: is a co-
gnatis et a propinquis pupillae perductus ad magistra-
tum iussus est alimenta pupillae et mercedes, ut libe- 15
ralibus artibus institueretur, pupillae nomine praecep-
toribus dare: pubes factus pupillus puberi iam factae
sorori suae ducenta legati causa solvit, quaesitum
est, 11 n tutelae iudicio consequi possit, quod in alimenta
pupillae et mercedes a tutore ex tutela praestitum
sit. respondi: existimo, etsi citra magistratuum de-
cretum tutor sororem pupilli sui aluerit et liberalibus
artibus instituerit, cum haec aliter ei contingere non 20
possent, nihil eo nomine tutelae iudicio pupillo aut
substitutis pupilli praestare debere.

5 Ulpianus libro tertio de officio proconsulis Si
disceptetur, ubi morari vel ubi educari pupillum opor-
teat, causa cognita id praesidern statuere oportebit,
in causae cognitione evitandi sunt, qui pudicitiae im-
puberi 18 possunt insidiari.

6 Tryphonjnus libro quarto decimo disputationum 25
1 Si absens sit tutor et alimenta pupillus desideret, si

intra cumerum constituti centenarium pistrinum se-
cundum litteras divi Traiani ad Sulpicium Similem
cxcerceanl: quae omnia litteris praefecti annonae signi-
ficanda sunt Vat. (s) autem am. Vat.

(n) Sab. 1...5; Pap. g. Bas. 38, 2 — Cf. Cvd. 5, 49. 51)
(IO) pupillis Ala. (11) se ins. Iturjccrus (12) ‘’/ns£.
(■ Gradenwitz ) (13) § 1 fm. Just. ? (Kr.) (14) sic cdd.

(15) praeceptorum Leoninus (l«) § 3 lusi. (Grodcnxeitz)
(17) ve ins. Alo. (is) impuberis dett,

47*

XXVII 2. 3

400

UBI PUPILLUS EDUCARI

7 0 5, 26 miide.ro neglegentia et nimia cessatio in admimstra-
ticme tutoris 1 obioiatur. quae etiam ex hoc arguatur,
quod per absentiam eius deserta derelictaquc sunt
pupilli negotia, evocatis adfiuibus atque amicis tutoris
praetor edicto proposito causa cognita etiam absente
tutore vel removendum euro, qui dignus tali nota vide-
30 bitur, decernet vel adinngendum curatorem: et ita
qui datus erit, expediet alimenta pupillo, si vero
necessaria absentia tutoris et inprovisa acciderit, forte
quod subito ad cognitionem principalem profectus nec
rei suae providere nec2 consulere pupillo potuerit
et speratur redire et idoneus sit tutor nec expediat
alium admugi et- pupillus alimenta do re sua postu-
let: recte- constituetur3 * ad hoc solum, ut ex re pu-
pilli alimenta expediat.

85 IJI'

DE TUTELAE ET RATIONIBUS DISTRAHENDIS
ET UTILI CURATIONIS CAUSA ACTIONE.

1 Ulpianus libro trigesimo sexto ad edictum In
omnibus quae fecit tutor, cum faccrc non deberet,
item in his quae non fecit, rationem reddet hoc iudi-
40 cio, 'praestando dolum, culpam et quantam in suis

1 rebus diligentiam*5. Unde quaeritur apud luliamun
libro vieensmio primo digestorum, si tutor pupillo
auctoritatem ad mortis causa donationem accommo-
daverit, an tutelae indicio teneatur, et ait teneri eum:
nam sicuti testamenti factio, inquit, pupillis concessa
non est, ita nec mortis quidem causa donationes per-

2 mittendae sunt. Sed et si non mortis causa do-
naverit tutore auctore, idcrolulianus 13 scripsit pleros-

45 que quidem putare non valere donationem, et plerurn-
790, t que ita est: sed nonnullos casus posse exlstere, quibus
sine reprehensione tutor auctor fit pupillo ad demi-
nuendum, ‘decreto scilicet interveniente*6: voluti si
matri aut sorori, quae aliter se tueri non possunt,
tutor alimenta praestiterit: nam cum bonae fidei in-
dicium sit, nemo feret, inquit, aut pupillum aut sub-
stitutum eius querentes, quod tam coniunctae personae
5 alitae sint: quin immo per contrarium putat posse
eum tutore agi tutelae, si tale officium praetermiserit.

3 Officio tutoris incumbit etiam rationes actus sui
conficere et pupillo reddere: ceterum si non fecit
aut si factas non exhibet, hoc nomine iudicio tutelae
tenebitur, dc. servis quoque interrogationes, sed et
quaestiones habendas et hoc officio mdicis convenire
placuit, nam divus Severus decrevit, cum neque in-
ventaria neque auctionalia proferentur, remedio eo

jo uti debere, ut rationes a servis qui rem gesserant :
proferantur: has rationes si esse mala fide conscrip-
tas a servis dicunt tutores, etiam in quaestionem servi

4 interrogari poterunt. Praeterea si matrem aluit
pupilli tutor, putat Labeo imputare eum posse: sed
est verius non nisi perquam egenti dedit, imputare
eum oportere7 de largis facultatibus pupilli: utrumque
igitur concurrere oportet, ut et mater egena sit et

5 filius in facultatibus positus. Sed si munus nup-
tiale matri pupilli miserit, non eum pupillo imputa-
turum Labeo scripsit: nec perquam necessaria est

6 ista muneratio. Si pupillis tutores pater dedit,
inter quos et libertum suum , perque eum voluerit
tutelam administrari, et tutores certam summam ei
statuerunt, quia aliter se exhibere non poterat, haben-
dam eius rationem quod statutum est Mela existimat.

7 Ergo et si ex inquisitione propter rei notitiam fue-
rit datus tutor eique alimenta statuerint contutores,

20 debebit eorum ratio haberi, quia iusta causa est prae-

8 standi. Sed et si servis cibaria praestiterit vel
libertis, scilicet rei pupilli necessariis, dicendum est

reputaturum: idemque et si liberis hominibus, ei tamen 79G ?,/„

9 ratio praestandi insta intercedat. Item sumptus ’ 1

litis tutor reputabit et viatica., si ex officio necessc

10 habuit aliquo excurrere vel proficisci. Nunc trac-
temus, si piares tutelam pupilli administraverint, "pro

11 qua quisque eorum parte conveniendus sit. "Et 25
si qui ii em omnes simul gesserunt, tutelam et omnes
solvendo sunt, aequissimum erit dividi actionem inter
eos pro portionibus virilibus exemplo fidejussorum.

12 "Red et si non omnes solvendo sint, inter eos qui
solvendo sunt dividitur actio, sed9 prout quisque sol-

13 vendo est, poterunt conveniri. Et si forte quis
ex facto al terius tutoris ‘condemnatas praestiterit’ ,B vel

i ex communi gestu neu ei mandatae sunt actiones. 30
constitutum est a divo Pio et ab imperatore nostro
et divo patre eius utilem actionem tutori adversus

14 contutorem dandam. Plane si ex dolo communi
conventus praestiterit tutor, neque mandandae sunt
actiones neque utilis competit, quia proprii delicii
poenam subit: quae res indignum eum fecit, ut a
ceteris quid consequatur doli participibus: nec enim
ulla societas maleficiorum vel communicatio iusta

15 damni cx maleficio est. Usque adeo autem ad 797,1
contutores non venitur lI, si sint solvendo contutores,

ut prius ad magistratus qui cos dederunt vel ad Tidc-
iussorea* venia tui1: et ita imperator noster Ulpio Pro-
culo rescripsit, quod enim Marcellus libro octavo
digestorum scripsit quodque saepissime rescriptum
est, quamdiu vel unus ex tutoribus idoneus est, non
posse ad magistratus qui dederunt veniri, sio erit 5
accipiendum, si non contutor ob hoc conveniatur,
quod suspectum facere vel satis exigere noluit.

18 Ilauc actionem etiam in heredem tutoris compe-

17 tere constat. Sed et heredi pupilli aeque com-

18 petit ‘si luilibusque personis*12. Ncn tantum sinte
condemnationem, sed etiam post condemnationem
desiderare tutor potest mandari sibi actiones adver-

19 sus contutorem, pro quo condemnatus est. Ra-
tionibus distrahendis actione non solum hi tenentur 10
tutores, qui legitimi fuerunt, sed omnes, qui jure tn-

20 tores sunt et gerunt tutelam. Considerandum est
in hac actione, utrum pretium rei tantum duplicetur
an etiam quod pupilli intersit, et magis esse arbitror
in hac actione quod interest non venire, sed rei tan-

21 tum aestimationem. In tutela ex una obligatione
! duas esse actiones constat: et ideo, sive tutelas fue-
rit actum, de rationibus distrahendis agi non potest,
sive contra, tutelae actio quod ad speciem istam per- is

22 empta est. Hunc tamen tutorem, qui intercepit
pecuniam pupillarem, et furti teneri Papinianus ait:
qui etsi furti teneatur, hac actione conventus furti
actione non liberatur: nec enim eadem est obligatio
furti ac tutelae, ut quis dicat plures esse actiones
eiusdem facti, sed plures obligationes: nam et tutelae

^23 ct furti obligatur. Hanc actionem sciendum est
perpetuam esse et heredi ‘similibusque personis* 12 dari ;o
ex eo quod vivo pupillo captura est: sed in heredem
‘cctcrosque successores* 12 non dabitur, quia poenalis
24 est. Haec actio tunc competit, eum ct tutelae
actio est, hoc est finita demum tutela.

2 Paulus libro octavo ad Sabinum Actione dc
rationibus distrahendis nemo tenetur, nisi qui in tu

1 tela gerenda rem ex bonis pupilli abstulerit. Quod

] si furandi animo fecit, etiam furti tenetur, utraque 25
i autem actione obligatur ct altera alteram non tollet.

. sed ct condictio ex furtiva causa competit, per quam
| si consecutus fuerit pupillus quod fuerit ablatum,

2 tollitur hoc indicium, quia nihil absit pupillo. Haec
actio licet in duplum sit, iu simjAo rei persecutionem
continet, non tota dupli poena est.

3 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si tutelae

(l) tutori Mo. (2) ne F (3) curator in s. it Io. ( si-

militer Faber)

(4) Sab. *1. 2...T, 9. ..15. *19; Ed. lfi. 17; Pap. *8, IS.

20. „25 — Bas. 38, 3. — Cf. Cod. 5, 5i (5) “ Iu st.

Pernice) (6) <> Iust. (Faber) (7) imputare eum

oportere dei. ilio. (s) § 10 fi n. § 11. 12 Iust. ( Eisete )
(9) qui solvendo sunt ins. Mo. (10) conventus fuerit,
Ulp. ( Eisclc ) (11) ad contutores non [administrantes

non] venitur Mo. (12) ‘* Iust. (Longo) (13) cf. 27, 2, 4

de tutelae

401

XXVII 3

30 aut negotiorum gestorum agatur incerto lioc, quantum
ab adversariis debetur tutori procuratori ve, arbitratu
iudicis cavendum est, quod co nomine eis absit.

4 Paulus libro ocluvo ad Sabirmm Hisi imita
tutela sit, tutelae ngi non potest: finitur autem non
solum pubertate, sed etiam morte tutoris vel pupilli.

1 Filium familias emancipatum, si tutelam acliimus-

2 tret, etiam directo teneri Itihamis putat, tsi nd-
35 3 huc impubes tutelae agat, nihil consumitur. Cum

iuriosi curature non tutelae, sed negotiorum gestorum
acido est: quae competit etiam dum negotia gerit,
quia non idem in hac actione, quod in tutelae actione
dum impubes est is cuius tutela geritur, constiti ■-

JjLPIAjlUS libro quadragesimo tertio ad SitbzninH
Si' tutor rem sibi depositam a patre pupilli vel com-
modatam non reddat, non tantum commodati vel de-
ro positi, verum tutelae quoque tenetur, ct si acccpciit
pecuniam, ut reddat, plerisque placuit eam pecuniam
vol depositi vei commodati1» actione repeti vel condici
posse: quod habet rationem, quia turpiter accep-
ta sit.

S, i 6 '■Idem libro trigesimo primo ad edictum Si filius
familias tutelam administraverit ct liberatus patria
potestate dolo aliquid fecerit, an actio tutelae patrem
quoque lioc nomine teneat2, quaeritur, ct aequum
est, ut cum dumtaxat dolum pater praestet, qui com-
missus est ante emancipationem filii,
s 7 Jdf.U libro trigesimo quinto ad edictum Si
pupillus heres exstiterit ei, cuius tutelam tutor suus
gesserat, ex hereditaria causa cum tutore suo habe-
1 bit actionem. Si tutor in hostium potestatem per-
venerit, quia finita tutela intellegitur, ‘fideilissores’,
qui pro eo rem salvam fore spoponderint, et si quis
existat defensor cius, ejui paratus est suscipere indi-
cium tutelae, vel si quis sit curator bonis cius con-
stitutus, recte convenientur:

30 8 Papinianus libro vicesimo octavo quaestionum

quamvis ime postliminii tutelam pristinam possit in-
tegrare.

9 Ulpianus libro vicensimo 3 quinto ad edictum
Si tutor ici publicae causa abesse coeperit ac per
hoc fuerit excusatus, quod4 rei publicae causa aberit,
tutelae iudicio locus est. sed si desierit rei publicae
causa abesse, consequenter desinit qui in locum eius
16 1 datus est et tutelae conveniri poterit. Si duobus
impuberibus fratribus tutor datus sit et alter eorum
in legitimam tutelam fratris sui ‘perfectae aetatis con-
stituti’ reeeidit, eum qui datus esset tutorem esse
desisse Meratius ait. quia igitur desinit, erit tutelae
actio etiam ex persona impuberis, quamvis, si testa-
mento datus fuisset, non desineret esse tutor eius,
qui adhuc erat impubes, quia seniper legitima tutela
23 2 testamentariae cedit. Si testamento sub condicione
tutor , datus sit, deinde alius medio tempore ex in-
quisitione, dicendum est locum esse tutelae indicio

3 «sistente condicione, quia tutor esse desinit. Sed
ct si quis testamento usque ad tempus fuerit datus,

4 nlein erit dicendum. Et generaliter quod traditum
est pupillum cum tutore suo agere tutelae nem posse,
hactenus verum est., si eadem tutela sit: absurdum
c:nm erat a tutore rationem administrationis negotio-
rnm pupilli reposci ' jn qVUl ac||uic pci-sc.vcrarct. in
qua autem ilcsinit Ultor et. iterum coepit esse, sic ex
pustina administraturae tutelae debitor est pupillo,
quomodo sj pecuniam creditam a patre eius accepisset,
luem igitur effectum haec1* sententia habeat, videa-
mus nani si solus tutor est, utique ipse secura non
'fl' ficu vel per ‘specialem curatorem’ conveniendus
<st vel pone eum contutorem habere, qui possit ad-

eum uidicem accipere, cx qua causa cum co
.Udae agi potest, quin imino si medio tempore sol-

vendo esse desierit, imputabitur contutoribus, cur 799,30

0 non egeraut cum eo. Si tutori curator sit adiuuc-
tus quamvis suspecto postulato, Don cogetur tutelae

6 iudieium tutor suscipere, quia tutor maneret. Sed
et6 si fuerit tutor confiscatus, adversus fiscum dan-
dam esse, actionem constat ei qlri loco eius curator

7 datus sit vel contutoribus e.ius. Ceterae actioues
praeder tutelae adversus tutorem competunt, etsi ad- 35
huc tutelam administrant7, vcluli furti, damni injuriae,
condictio.

10 Paulus libro octavo brevis edicti Sed non
dantur pupillo, dum tutor tutelam gerit: quamvis
enim morte tutoris interenut, tamen pupillus eum
herede eius actionem habet, quia sibi solvere debuit.

11 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictam

Si filius familias tutelam administraverit, deinde fuerit <0
emancipatus, remanere eum tutorem Iuliamis ait ct
cum pupillus adoleverit, agendum cum co eius quidem
temporis, quod est ante emancipationem, in quantum
facere potest, eius vero, quod est post emancipationem,
in solidum, cuin patre vero dumtaxat de peculio:
rnanerc enim adversus cum etiam post pubertatem
de peculio actionem: neque enim ante annus cedit,
intra quem de peculio actio datur, quam tutela fuerit
finita,

12 Paulus libro octavo brevis edicti Filius autem 799, t
tutor propter hoc suum factum cum patre agere non
potest ante pubertatem, quia nec linita tutela hoc ab

eo exigi potest8.

13 ULPIANUS libro trigesimo quinto ad edictum
Si tutor post pubertatem pupilli negotia administra- »
verit, in iudieium tutelae veniet id tantum, sine quo
administratio tutelae expediri non potest: si vero
post pubertatem pupilli is qui tutor cius fuerat fun-
dos eius vendiderit, mancipia et praedia comparaverit,
neque venditionis huius neque emptionis ratio indicit»
tutelae continebitur, et est verum ea quae conexa
sunt venire in tutelae actionem : sed et illud est verum,

si coeperit negotia administrare post tutelam finitam,
devolvi iudieium tutelae in negotiorum gestorum ac- u>
tionem: oportuit enim eum a semet ipso tutelam
exigere, sed et si quis, cum tutelam admim.stras.set,
idem curator adulescenti fuerit datus, dicendum est
negotiorum gestorum eum conveniri posse9.

14 Gmus libro duodecimo ad edictum provinciale
Si pust pubertatem tempore aliquo licet brevissimo
intermiserit adiniuistrationem tutor, deinde coeperit
gerere, sine ulla dubitatione tam tutelae quam nego- is
tionun gestorum iudicio cum eo agendum est.

IT) Ulpianus libro primo disputationum Si ex
duobus tutoribus cum altero quis transegisset, quam-
vis ob dolum communem, transactio nihil proderit
alteri, nee immerito, cum unusquisque doli sui poe-
na m sufferat, quod si conventus alter ‘praestitisset’,
proficietrid ‘quod praestitit' ei qui conventus non est:

‘licet, enim doli ambo rei sint., tamen sufficit unum 20
'satisfacere, ut in duobus, quibus res commodata est
‘vel deposita quibusque 10 mandatum est’11.

16 Idem libro septuagesimo quarto'-'1 ad cilicium
Si cum19 tutore ex stipulatu agatur vel eum his qui
pro co intervenerunt M, erit dubitatio, an, quia tutelae
agi non potest, nec ex stipulatu agi possit. ,4 et pleri -
que putant etiam lianc ae.lionein propter eandem uti- 25

1 litatem differendam. 10 Onin curatore pupilli sive adu-
lescentis agi poterit, etsi usque adhuc cura perseveret.

17 Idem libro tertio dc officio consulis Impera-

tores Severus et Autumnus rescripserunt in haec
verba.: ‘Cum hoc ipsum quaeratur, au aliquid tibi
‘a tutoribus vel curatoribus debeatur, non babet
‘rationem postulatio tua volentis in sumptum litis ab
his tibi pecuniam subministrari.' 3»

18 Papinianus libro vicesimo quinto quaestionum

(!') Cf. p. i*5C (1) iunge 1 7, 2, 63 t 2 (2) sic dctl., tenebat
(3) trigesimo edd. (4) quoad Goniis, nit (6) ex ius

d-,) et Jd. Alo. (t) administrat Ual. (s) mm i
tC3t, quia nec ante pubertatem nec finita tutela h

ah eo exigi potest il/o. (a) iunge 3 , 6, 10 (m) qui-

b lis ve il/o. (11) <> (JZiscfc) (i?.) nono

(12) ari hui; his. !•'" cum B (m) internorunt t' (15) huc
usque lusi.? (Lcncf) (ig) iunge 4G, fi, 4 § 4

XXVII 3. 4

m

DE TUTELAE

f, 3i;32 Cum tutor negotiis impuberis administratis pupillum
paterna hereditate abstinet, bonis patris venditis trac-
tari solet, utilis actio pupillo relinqui an creditoribus
eoncedi debeat, et probatur actionem inter pupillum
et creditores patris esse dividendam, scilicet ut quod
35 rationi bonorum per tutorem deerit creditoribus red-
datur', quod autem dolo vel culpa tutoris in officio
pupilli perperam abstenti contractum est, puero relin-
quatur. quae actio sine dubio non prius competet,
quam pupillus ad pubertatem pervenerit: sed illa
eonfestim creditoribus datur.

19 Ui.pianus libro primo responsorum Si proba-
tum est nomen debitoris a novissimo curatore, frustra
tutorem de eo conveniri.

40 20 Papinianus libro secundo responsorum Alte-

SOO, i rius curatoris heredem minorem ut maiore pecunia
condemnatum in integrum restitui placuit, ea res
materiam litis adversus alterum curatorem instauran-
dae non dabit quasi minore pecunia condemnatum,
si non sit eius aetatis actor, cui subveniri debeat:
‘sed aequitatis ratione suadente per utilem actionem
ei subveniri, in quantum alter relevatus est, oportet,
s 1 ^Non idcirco actio, quae post viginti quinque annos
aetatis intra 'restitutionis tempus5 adversus tutorem
minore pecunia tutelae iudicio condemnatum redditur,
inutilis erit, quod adulescenti curatores ob eam cul-
pam condemnati sunt: itaque si non iudicatum a
curatoribus factum est, per doli exceptionem curato-
res consequi poterunt eam actionem praestari sibi.

21 Idem libro primo definitionum Cum pupillus
io tutelae^ actione contra tutorem alterum tutori, quem

iudex in solidum condemnavit, cessit, quamvis postea
iudicatum fiat, tamen actio data non intercidit, quia
pro parte condemnati tutoris3 non tutela reddita, sed
nominis pretium solutum videtur.

22 Paulus libro tertio decimo quaestionum Dc-
fensor^ tutoris condemnatus non auferet privilegium
pupilli: neque enim sponte cum eo pupillus con-
traxit.

i5 23 Idem libro nono responsorum Convento herede
tutoris iudicio tutelae curatorem eiusdem neque ipso
iure liberatum videri neque exceptionem rei judicatae
ei dandam: idemqne in heredibus magistratuum obser-
vandum.

24 Idem libro secundo sententiarum Postumo
tutor datus non nato postumo neque tutelae, quia
nullus pupillus est4, neque negotiorum gestorum iu-

20 dicio tenetur, quia administrasse negotia eius quia5
natus non esset non° videtur: et ideo utilis in eum
actio dabitur.

25 HeemogenianusISmo quinto iuris epitomarum
Non scium tutelae privilegium datur in bonis tutoris,
sed etiam eius, qui pro tutela7 negotium gessit: vel
ex curatione pupilli pupillaevc furiosi furiosaeve de-
bebitur8, si eo nomine eautum non sit.

25 IV4

DE CONTRARIA TUTELAE ET UTILI ACTIONE.

1 Ulpianus libro trigesimo sexto ad edictum Con-
trariam tutelae actionem praetor proposuit induxit-
que in usum, ut facilius tutores ad administrationem
accederent scientes pupillum quoque sibi obligatum
fore ex sua administratione. quamquam enim sine
30 tutoris auctoritate pupilli non obligentur nec in rem
suam tutor obligare pupillum possit, attamen recep-
tum est, ut tutori suo pupillus sine tutoris auctoritate
civiliter obligetur ex administratione scilicet, etenim
provocandi fuerant tutores, ut promptius de suo ali-
quid pro pupillis impendant, dum sciunt se recep-

1 turos id quod impenderint. 10 Haec actio non solum $00,
tutori, verum etiam ei. qui pro tutore negotia gessit.

2 competere debet. Sed et si curator sit vel pupilli 35
vel adulescentis vel furiosi vel prodigi, dicendum est
etiain his contrarium dandum, idem in curatore quo-
que ventris probandum est. quae sententia Sabini
fuit existimantis ceteris quoque curatoribus cx isdem

3 causis dandum contrarium indicium. Finito autem
officio hanc actionem competere dicemus tutori:
ceterum quamdiu durat, nondum competit, sed si SOI,
pro tutore negotia gessit vel etiam curam administra-

; vit, locus erit iudicio etiam statim. quia boc casu in

4 ipsum quoque statim actio competit. Praeterea
si tutelae iudicio quis convenietur, reputare potest id
quod in rem pupilli impendit: sic erit; arbitrii eius,
utrum compensare an petere velit sumptus, quid ergo,
si index compensationis eius rationem non habuit, 5
an contrario iudicio experiri possit? ct utique potest :
eed si reprobata est haec reputatio 'et adquievit5 u, non

0 debet- index 11 contrario iudicio id sarcire. An in
hoc iudicio non tantum quae pro pupillo vel in rem
eius impensa sunt veniant, verum etiam ea quoque,
quae debebantur alias tutori, ut puta a patre pupilli
si quid debitum fuit, quaeritur, et magis puto, cuin
integra sit actio tutori, non esse in contrarium iudi-

6 emm deducendum. Quid tamen si ideo exspecta- 10
vit, quia tutor erat et ideo non exegit? videamus,
au contrario iudicio tutelae indemnitatem consequa-
tur. quod magis probandum est: nani sicuti quod-
cumque aliud gessit pro utilitate pupilli, id contrario
iudicio consequetur, ita etiam id quod sibi debetur

7 consequi «letet vel eius securitatem. Ego 13 et si
ex causa, quae tempore finitur, obligatio aliqua, fuit,

8 tutelae contrarium indicium esse ei opiuor. Hanc
actionem dandam 14 placet et si tutelae indicio 11011 ts
agatur: etenim nonnumquam pupillus idcirco agere
tutelae non vult, quia nihil ei debetur, innuo plus in
cum impensum est, quam quod ei abest, nec impe-
diendus est tutor contrario agere.

2 Julianus libro vicesimo primo digestorum Longe
magis dandum est et si rationibus distrahendis actio
intendatur.

3 Ulpianus libro trigesimo sexto ad edictum Quid 20
ergo, si plus in eum impendit, quam est ic facultati-
bus? videamus an possit hoc consequi, et Labeo
scripsit posse, sic tamen accipiendum est, si expedit
pupillo ita tutelam administrari: ceterum si non ex-
pedit, dicendum est absolvi pupillum oportere: neque
enim in hoc administrantur tutelae, ut, mergantur pu-
pilli. index igitur, qui contrario iudicio cognoscit,
utilitatem pupilli spectabit et an tutor ex officio 25

1 sumptus fecerit. Contrarium indicium an ad hoc
quoque competat, ut quis a pupillo exigat liberatio-
nem, videndum est. ct nemo dixit in hoc agere quem
contrario posse, ut tutelae iudicio liberetur, sed tan-
tum de his, quae ei propter tutelam absunt, conse-
quitur autem pecuniam, si qnam de suo consumpsit,
etiam eum usuris, sed vel trientibus, vel his quae in
regione observantur, vel Ilis quibus mutuatus est, si
necesse habuit mutuari, ut pupillo ex iusta causa 3o
prorogaret, vel his a quibus pupillum liberavit, vel
quibus earuit tutor, si nimium 15 profuit, pupillo pccu-

2 niam esse exsolutam. Plane si forte tutor aliquid
pecuniae debuit faenerare, aliquid ipse pro pupillo
Bolvit, nec ipse usuras consequitur nec pupillo prae-

3 stabit, Quare et si in usus suos convertit, deinde
aliquid impendit- in rem pupillarem, quam impendit
desinit vertisse et exinde usuras non praestabit, et

si ante impendit in rem pupillarem , mox in usus 35
suos vertit, non videbitur vertisse quantitatem, quae
concurrit cum quantitate sibi debita, ut eius summae

(l) pr, fin. lust. (Faber) (2) c/'. 26, 7, 25 (3) con-

demnati tutoris] contutoris Afo. (4) neque pro tu-
tore, quia nulla significatio est ins. F* cum H, om. IIP
(5) qui dett, (c) idem B2, esset, non hereditatis Kr.
(7) pro tutore edd. (S) debebit Hal., dabitur Mo.

(9) Sab- 1. *2. 3. 4. 5; f?tf. C. — -Bct.s. 38, 4. — Cf.
Cod. 5, 5S (in) § 1 lust. (Graienuntz) (u) ‘ 5 luxi.

( Eiselc ) (12) praetor Ulp. ? (Eiscle) (13) ergo det t.

(14) dandum Fl (15) nimirum dett. quidam

de contraria tutelae

XXVII 4—6

m

801,37 1 non praestet usuras. Usuras utrum tarndiu cou-
scquctur tutor quamdiu tutor est. an etiam post lini-
tam tutelam, videamus, an ex mora tantum, et magis
est, ut, quoad ei reddatur pecunia, consequatur: uee
5 enim debet ei sterilis esse pecunia. Si tamen fuit
40 in substantia pupilli unde consequatur 1 , dicendum
est non oportere eum usuras a pupillo exigeie.
(> Quid ergo, si dc rc pupillari non potuit sibi sol-
vere. quia erat deposita ad praediorum computa-
tionem? si quidem uon postulavit a praetore, ut pro-
matur pecunia vel lioc minus deponatur, sibi imputet,
fii vero hoc desideravit nec impetravit, _ dicendum est
7 non deperire ei usuras. Iu contrario indicio suf-
ficit tutori bene et diligenter negotia gessisse, etsi
•15 8 eventum adversum liabuit quod gestura est. In-
dicio contrario tutelae praestatur et id, quod in reiu
pupilli versum ante tutelam vel- post tutelam, si
negotiis tutelae tempore gestis nexum probatur, et
quod ante impensum est, sive pro tutore negotia ges-
802,1 sit et postea tutor constitutus est, vel ventri erat
curator: sed et si non pro tutore negotia gerebat,
debet venire quod ante impensum est: deducuntur
enim in tutelae indicium sumptus, quoscumqne fecerit
in rem pupilli, sic tamen, si ex bona fide fecit.
9 Hanc actionem perpetuam esse palam est, et he-
redi et in heredem dari ceterosque successores et3 ad
quos ea res pertinet et iu eos.

5 4 Iulianus libro vicesimo primo digestorum A

tutela remotus co loco haberi debet, quo esset finita
tutela, et sicut actiones patitur perinde ac si pupillus
pubes factus esset, ita contrario indicio, si quid ei
aberit, persequi debebit; nihil enim prohibet suspec-
tum tutorem esse, quamvis complura in rem pupilli
impenderit, quae eum amittere non oportet.

5 Ulpianus libro primo responsorum Heredem
io tutoris, si eam summam solverit, in quam obligati

pupilli fuerunt, actionem contrariam adversus cos
habere, posse respondi.

6 4 Paulus libro quinio ad Plautium Si tutor
pro pupillo se obligavit, habet contrariam actionem
et antequam solvat.

natus est. nam ut pro tutore quis gerat, eam esse 802, at
personam oportet, cuius aetas recipiat tutorem, ‘iu
est impuberem esse oportet’ I0. sed erit negotiorum

7 gestorum actio. Si curator impuberi a praetore
datus negotia gesserit, au, quasi pro tutore gesserit,
teneatur, quaeritur, et est verius cessare, hanc actio-
nem, quia officio curatoris functus est-, si quis tamen,
cum tutor non esset, compulsus a praetore vel a 35
praeside, dum sc putat tutorem, gesserit tutelam,
videndum, an pro tutore teneatur, et magis est, ut,
quamvis compulsus gesserit, teneri tamen debeat,
quia" animo tutoris gessit, cum tutor non esset, at
iste curator non quasi tutor, sed quasi curator gessit.

8 9 In protutelae iudicio usurae quoque veniunt. Sed
utrum solummodo in id quod gessit tenebitur an vero

in id etiam quod gerere debuit ? et si quidem omnino <o
nou attigit tutelam, non tenebitur: neque enim attin-
gere debuit qui tutor non fuit, quod si quaedam
gessit, videndum, an etiam eorum quae non gessit
teneatur: et hactenus tenebitur, si alius gesturus
fuit. 12sed et si cognito, quod tutor non fuit, abstinuit
se administratione, videamus, an teneatur, si neces- 803,1
sarios pupilli non certioravit, ut ei tutorem peterent:
quod verius est.

2 Celsus libro vicesimo quinto digestorum Si is,
qui pro tutore negotia gerebat, cum tutor non esset,
rem pupilli vendidit nec ea usucapta est, petet eam
pupillus, quamquam ei cautum est: non enim eadem s
huius quae tutoris est rerum pupilli administratio.

3 Iatolenus libro quinto epistularum Quaero, an
is qui, cum tutor testamento datus esset et id ipsum
ignoraret, pro tutore negotia pupilli gesserit, quasi
tutor an quasi pro tutore negotia gesserit, teneatur,
respondit: non puto teneri quasi tutorem, quia scire
quoque se tutorem esse debet, ut eo affectu negotia io
gerat, quo tutor gerere debeat.

4 Pomponius libro sexto decimo ad Quintum Mu-
cium Qui pro tutore negotia gerit, eandem fidem et
diligentiam praestat, quam tutor praestaret.

5 Ulpianus libro decimo cd edictum Ei qui pro
tutore negotia gessit contrarium indicium competit.

is DE EO QUI PRO TUTORE PROVE 11 CURATORE
NEGOTIA GESSIT,

1 Ulpianus libro trigesimo sexto ad edictum ''Pro-
tutelae actionem necessario praetor proposuit: nam
quia plerumque iucertuna est, utrum quis tutor an
vero quasi tutor pro tutore8 administraverit tutelam,
idcirco in utrum que casum actionem scripsit, ut sive
i: Lutor est sive non sit qui gessit, actione tamen tene-
retur. solent enim magni errores intercedere, ut dis-
cerni facile non possit, utrum quis tutor fuerit et sic
gesserit, an vero non fuerit, pro tntore tamen munere
functus sit. Pro tutore autem negotia gerit, qui
munere tutoris fungitur in rc impuberis, sive se putet
r tutorem, sive scit non esse, finget tamen esse. Pro-
inde et si servus quasi lutor egerit, divus Severus
1 ■> rescripsit dandum in dominum iudiciurn utile. Cum
eo, qui pro tutore negotia gessit, etiam ante puber-
i.iLcm ag; posse nulla dubitatio est, quia tutor non
* Quare 'J si quis finita tutela pro tutore neg-

, lm puberis gessit, tenebitur. Sed et si prius

L, "l"ore administraverit, deinde quasi tutor, aeque
renebitur ex e° quod pro tutore administravit,
quamvis devolvatur hic gestus in tutelae actionem.
, ’ i' 1 Tlw quasi tutor negotia gesserit eius qui iara

pubes est neque tutorem habere potest, protutelae
■ aio cessat: simili modo ct si eius, qui nondum

VI 13 15

QUOD FALSO TUTORE AUCTORE GESTUJI ESSE
DICATUR.

1 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Huius
edicti aequitas non est ambigua, uo contrahentes de-

1 cipiantur, dum falsus tutor adhibetur. Verba autem

2 edicti haec sunt. ‘Quod -eo auctore’ inquit ‘qui o
‘tutor non fuerit’, verbis edicti multa desunt: quid
enim si fuit tutor, is tamen fuit qui auctoritatem ac-
commodare non potuit? puta furiosus vel ad aliam

3 regionem datus. Sed 14 Pomponius libro trigensimo
scribit interdum quamvis a nou tutore gestum est,
nou pertinere ad hanc partem edicti: quid enim si
duo tutores, alter falsus, alter verus auctoritatem
accommodaverint, nonne valebit quod gestum est?

4 Item hoc edictura licet singulariter scriptum sit, 25
si tamen plurcs intervenerint, qui tutores non erant,
tamen locum habere debere Pomponius libro trigesimo

5 scribit. Idem Pomponius scribit, etiamsi pro tu-
tore negotia gerens auctoritatem accommodaverit,
nihilo minus hoc edictum locum habere, nisi forte
praetor decrevit ratum sc habiturum id, quod his
auctoribus gestum est: tunc15 enim valebit per prae-
ii toris tuitionem, non ipso iure. Ait praetor: ‘si 3«)
‘id actor ignoravit, dabo in integrum restitutionem’,
scienti non subvenit, merito, quoniam ipse se de-
cepit.

0) consequeretur Mo. (2) ante tutelam vel] est Mi
(nr.utiter Hol .) (3) ceterosque successores et) ceteri'

'‘“"v M iunSe 17, 1, 45 § 2. 10, 3, 13

(5) dat i; Ed. 2...*5. - 8 as. 38, 5. — Cf. (Jod. 5, 4
(6) pro vel ind. F (7) 1>r. Iust? (Pernice) (8) ui

rum quis quasi tutor an vero pro tutore Mo. (9) quare
dei. Mo. (10) 4 5 glossa lEisch) (11) qui F‘ (12) seqq.
Iust. ? ( Lenel )

(13) Fd. l — io; Sab. u. 12. — Bas. 38, 6 (14) et ins.

Mo. (15) «»»c F, tunc vel sic reliqui libri

XXVII 6. 7

404

QUOD FALSO TUTORE

$03,32 2 I' AULUS libro duodecimo ad edictum ‘Si id’, in-

quit, ‘actor ignoraverit . Labeo: etsi dictum sit ei et
bona fide non crediderit.

3 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Plane si
85 is sit qui auxilio nou indiget, scientia, ei non nocet,

ut puta si pupillus cum pupillo egit: nam cum nihil
actum sit. scientia nou nocet.

4 Paulus libro duodecimo ad edictum Minori
viginti quinque annis succurretur, etiamsi scierit.

5 Ulpianus Iduo duodecimo ad edictum Interdum
4« tamen etsi scientia noceat, tamen restitutio facienda

erit, si a praetore compulsus est ad indicium acci-
piendum.

6 Paulus libro duodecimo ad edictum Pupilli
scientia computanda non est, tutoris eius computanda
est: utique1 etsi pupillo cautum sit, melius dicitur
rem suam restitui pupillo quam incertum cautionis
eventum eum spectare: quod et lulianus, si alias cir-
cumventus sit pupillus, respondit.

45 7 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Novissime

praetor ait: ‘in eum qui, cum Lutor nou esset, dolo
‘malo auctor factus esse dicetur, indicium dabo, ut
804, 1 ‘quanti ea res erit, tantam pecuniam condemnetur’.

1 Non semper tutor convenitur nec sufficit, si sciens
auctor fuit, verum ita demum, si dolo malo auctor
fuit, quid si compulsus aut metu, ne compelleretur,
auctoritatem accommodaverit, nonne debebit esse

2 excusatus? Quod ait praetor ‘quanti ea res erit’,
magis puto non poenam, sed veritatem bis verbis

* 3 contineri. Pomponius libro trigesimo reete scribit
etiam sumptuum in hoc iudicio rationem haberi, quos
4 facturas est actor restitutorio agendo. Si plures
sint qui auctores fuerunt, 'perceptione ab’ uno facta
et ceteri liberantur, 'non electione’ =:

8 Paulus libro duodecimo ad edictum et ideo si
nihil aut non totum servatum sit, in reliquos non
'denegandam’ 3 in id quod deest Sabinus scribit,
ja 9 Ulpianus libro duodecimo ad edictum Huius
actionis exemplo Pomponius libro trigesimo primo
scribit dandam actionem adversus eum, qui dolo malo
1 adhibuit, ut alius4 auctoraretur inscius. Has in
factum actiones heredibus quidem competere, ‘ceteris-
que successoribus’5, in cos vero nou reddi Labeo scri-
bit nec in ipsum post annum, quoniam et factum
puniunt et in dolum concipiuntur: et adversus eas
id personas, quae alieno iuri subiectae sunt, noxales
erunt.

10 GAJUS libro quarto ad edictum prcrcinria Ic Si
falso tutore auctore3 actum sit. et interca dies actio-
nis exierit aut res usucapta sit, omnia incommoda
perinde sustinere debet, ac si illo tempore vero tutore
auctore egisset.

11 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum
28 Falsus tutor, qui in contrahendo auctor 'minori duo-
decim vel quattuordecim annis’11" fuerit, tenebitur in

1 factum actione propter dolum malum. Cuiuscum-
que condicionis fuerit vel sui iuris vel alieni, qui
dolo malo auctoritatem accommodavit, tenebitur hoc

2 edicto. Sed et si quis filiae familias auctor fae-
tue sit ad contrahendum, tenetur, idemque iuris est,
si ancillae quis tutore auctoro credidisset: nam om-
nibus istis medis propter tutorem decipito is qui

2£ contraxit, quia1 aliter cum impnbcre contracturus
non fuit, quam si tutoris auctoritas intercessisset.

'A (ulianus libro vicesimo primo digestorum tractat,

8 in patrem debeat dari haec actio, qui filiam mino-
rem duodecim annis nuptum dedit, et magis probat
patri ignoscendum esse, qui9 filiam suam maturius
in familiam sponsi perducere voluit: affectu enim
propensiore magis quam dolo malo 10 id videri fecisse. !
i Quod si intra duodecim annos haec decesserit, I

cum haberet dotem, putat lulianus, si dolo malo con- 804, »
versatus sit is ad quem dos pertinet, posse maritum
doli mali exceptione condicentem sununovere 11 in casi-
bus, in quibus dotem vel in totum vel in partem, si
constabat matrimonium, fuerat lucraturus.

12 ivtcit libro primo responsorum Ex eo, quod
interrogatus tutorem se esse respondit, nulla cum
actione teneri: si tamen, eum tutor non esset, responso
suo in aliquam captionem adulescentem induxit, uti- 33
lem actionem adversus eum dandam.

YII n 805,4

DE FIDEJUSSORIBUS ET NOMINATORIBUS ET
11 EREDIBUS TUTORUM ET (JURATORUM.

1 13 Pomponius libro septimo decimo ad Sabinum
Quamvis heres tutoris tutor non est, tamen ea quae 5
per defunctum inchoata sunt, per heredem, 'si legitimae
aetatis et masculus sit’14, explicari debent: in quibus

1 dolus eius admitti potest. Quod penes tutorem
fuit, heres quoque cius reddere debet: quod apud
pupillum is reliquerit si heres capit, non quidem cri-
mine caret, sed extra tutelam est et utili actione hoc
reddere compellitur.

2 Ulpianus libro trigesimo nono ad Sabinum
Postulare tutorem videtur et qui per alium postulat: js
itera nominare et qui per alium hoc idem facit.

3 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Etiam
fidejussorem et heredes fidemssoris ad rationem ean-
dem usurarum revocandos esse constat, ad quam ct-
tutor revocatur.

4 Idem libro trigesimo sexto ad edictum Cum
ostendimus heredem quoque tutelae iudicio posse
conveniri, videndum, au etiam proprius eius dolus
vel propria administratio veniat in indicium, et exstat is
Servii sententia existimantis, si post mortem tutoris
heres eius negotia pupilli gerere perseveraverit aut in
arca tutoris pupilli pecuniam invenerit et consump-
serit vel eam pecuniam quam tutor stipulatus fuerat
exegerit, tutelae iudicio eum teneri suo nomine: nam
cum permittatur adversus heredem ex proprio dolo
iuran in litem, apparet eum iudicio tutelae teneri ex

1 dolo proprio. Neglegentia plane propria heredi 2S

2 non imputabitur. Usuras quoque eius pecuniae,
quam pupillarem agitavit, praestare debet heres tu-
toris: quantas autem ct cuius temporis usuras prae-
stare debeat, ex bono et aequo constitui ab indice

3 oportet. 'Fideiussojes’ a tutoribus nominati _ si
praesentes fuerunt et non contradixerunt et nomina
sua referri in acta publica passi sunt, aequum est
perinde teneri, atque si iure legitimo stipulatio inter-
posita fuisset! eadem causa videtur adfirmalorum, se
qui scilicet cum idoneos esse tutores adfirmaverint,
fideiussorum vicem sustinent.

5 Paulus libro trigesimo octavo ad edictum Si
cum 'fideiussoribus’ tutoris ex stipulatione rem sal-
vam fore agetur, easdem reputationes habebunt, quas
tutor.

6 Papinianus libro secundo responsorum Pupillus
contra tutores conimqne fideiussores indicem accepit:
indico defuncto, priusquam ad cum iretur, contra
solos fideiussores alter iudex datus est. officio co- 30
guoscentis conveniet, si tutores solvendo sint et ad-
ministratio non dispar, sed communis fuit, portionum
virilium admittere rationem cx persona tutorum.

7 Idem libro tertio responsorum Si fideiussores.
qui rem salvam fore pupillo caverant, tutorem adu-
lescens ut ante conveniret petierant atque ideo stipu-
lanti promiserunt se reddituros quod ab eo servari 35
non putuisset: placuit inter eos, qui solvendo essent.

(l) ai pupillo cautum est: Bed ins. Mo. (2) fuerit

litis contestatione cum uno facta ceteri liberantur (Ali-

brandi) (3) fuerit dandam (A>.) (4) adhibuit alium,

ut Mo. (5) ' ’ Iust. (Longo) (6) auctore add. se-

cundum B, om. F (7) qui Fl (a) nn etiam ins.

F2 (9) qui cm. F (10) malo om. F1 (ll) seqq.
List. ( Gradenu-itz ) (n») <» Just. ( Cuiaeius )

(12) Sal. Pan. e.,.g. — Bas. 38, 7. — Cf. Cod.
5, 54. 57 (13) iunge 17, 2, 40 (1-t) '’ lust. (Faber)

de FEDEIUSS0R1BUS TOTORUM

XXVII 7. 8

405

805, 3« actionem residui dividi, quod onus fiilciussornm sus- ,
ceptum videretur: 'nam etsi mandato plurium pecu-
nia credatur, aeque dividitur actio: si enim quod
datum 2 I>™ alio solvitur, cur species actionis aequi-
tatem divisionis excludit?

8 Paulus libro nono responsorum Heredes eius,
i,j qui non iure tutor vel curator datus adniimstratoui
se non immiscuit, dolum _ct culpam praestare non
1 debere. Paulus respondit tale indicium in here-
dem tutoris transferri oportere, quale defunctus sus-
cepit hoc eo pertinet, ut non excusetur heres, si
dicat se instrumenta tutelaria non invenisse: nam
cum cx1 * 3 omnibus bona fide indiciis propter dolum
defuncti heres teneatur, idem puto observandum et
in tutelae actione, sed constitutionibus subventum
45 est ignorantiae liercdum. hoc tamen tunc observan-
dum 1'st, cum post mortem tutoris heres conveniatur,
non si lite contestata tutor decesserit: nara litis con-
testatione et poenales actiones transmittuntur ab utra-
que parte et temporales perpetuantur.

806, l VIU4 *

DE MAGISTRATIBUS CONVENIENDIS».

1 Ulpianus libro trigesimo sexto ad edictum Iu
ordinem subsidiaria actio non dabitur, sed in magis-
tratus, nec in Tideiussores* eorum: hi enim rem pu-
b blicam salvam fore promittunt, non pupilli, proinde
nec nominatores magistratuum cx hac causa tenebun-
tur, sed soli6 magistratus, sed si ordo receperit in
se periculum, diei debet teneri eos, qui praesentes .
fuerunt: parvi enim refert, nominaverint vel ‘fideius-
nerint* an in se periculum receperint: utilis ergo in \
eos actio ‘competit*, sed si a magistratibus munici-
palibus tutor datus sit, nou videtur per ordinem elec-
1 tus. Neque praetor neque quis alius, cui tutoris
io 2 daudi ius est, hac actione tenebitur. Si praeses
provinciae denuntiare magistratus tantum de faculta-
tibus tutorum voluit, ut ipse daret, videamus, au et
quatenus teneantur, et extat divi Marci rescriptum, ■
quo voluit eos, qui praesidi renuntiantj non perinde
teneri atque si ipsi dedissent, sed si deceperunt,
gratia forte aut pecunia falsa renuntiantes, plane si
praeses provinciae satis eos exigere iussit, non dubi-
is 3 tabimus teneri eos, etiamsi praeses dederit. Si |
praeses provinciae nomiuibus ab alio acceptis ad
magistratus municipales remiserit, ut se dc nomiuibus
instruant, et perinde instructus dederit tutores: an
exemplo eorum qui praetorem instruunt debeant
magistratus teneri, quaeritur: utique enim interest,
utrum ipsi magistratus nomina electa dederint prue-
sidi an ea, quae ab alio praeses accepit, inquisierint.
et puto utroque casu sic teneri, quasi dolo *vel lata
20 4 culpa'18 versati sunt. Non tantum pupilli, sed etiam

5 successores eorum subsidiaria agere possunt. Si
curatores fuerunt minus idonei dati, dicendum est
teneri magistratus oportere, si ex suggestu eorum
vel nomiuibus ab eis acceptis praeses dederit, sed et
si ad eos remiserit, ut, ipsi dent vel post dationem
ut exigerent satisdationem, periculum ad eos pertine-

6 bit. Magistratibus imputatur etiam , si omnino
tutor vel curator datus non sit: sed ita demum te-

25 nento, si moniti non dederint, ideo damnum, quod
impuberes vel adulescentes medio tempore passi sunt,
au eos magistratus pertinere nou ambigitur, qui
munere, mandato non paruerunt. Sciendum autem
; ,51 magistratus municipales data opera tutelam
uis tulerint in successores suos vel si satisdationem
aata opera traxerint quoad successores accipiant

(1) seqq. lust.? ( Costa collato Cod. 4, is, 3) (2) quod

datum] quodam modo Mo. (3) cx] in Mo.

(4) Sab. 1 - 2. *a. 4. 5 ; Ed. r,...9. - Bas. 38, e. Cf Cod.

«i 56 (5) et heredibus eorum add , ind. FI. (r,) doli

(7) inmn<to ins. Mo. (8) deinde excussis fa-

cultatibus eius dei. Mo. (g) § 10 exscripsit rescriptum '

8 nihil eis prodesse. Divus Hadrianus rescripsit S0G, 2*
etiam in eum, qui electus est ad aestimandas tutorum
1) satisdationes, actionem dandam. Si inter magistra- 30
tus hoc convenerit, ut alterius tantum periculo tuto-
res darentur, conventiones pupillo non praejudicare
divus Hadrianus rescripsit: conventione enim duum-
virorum ius publicum mutari non potest, prius tameu
arbitror conveniendum eum, qui huesuseepit, deinde
excussis facultatibus eius8 tunc veniendum ad colle-
gam, quemadmodum, si solus dedisset, diceremus

10 prius eum, deinde collegam adgredicndum. 9 Si 35
quando desint in civitate, cx qua pupilli oriundi sunt,
qui idonei videantur 10, officium est magistratuum ex-
quirere ex vicinis civitatibus honestissimum quemque

et nomina praesulibus11 provinciae mittere, non ipsos

11 arbitrium dandi sibi vindicare. Si magistratus
ab initio tutorem idoneum dedit et satis nou exegit,
nou sufficit: quod si satis exegit et idoneum exegit12,
quamvis postea facultatibus lapsi sint tutores vel
fideiussores, nihil est, quod ei qui dedit imputetur: 4n
non enim debent magistratus futuros casus et fortu-

12 nam pupillo praestare. Sed et si satis non exe-
git, idoneus tamen tutor co tempore luit, quo tute- 80*?,»

13 lae agi potest, sufficit. Probatio autem non
pupillo incumbit, ut doceat ‘fideiussores* solvendo non
fuisse eum acciperentur, sed magistratibus, ut doce-

14 aut eos solvendo fuisse. Privilegium in bonis
magistratus pupillus non habet, sed cum ceteris

15 creditoribus partem habiturus est. Exigere autem
cautionem magistratus sic oportet, ut pupilli servus
aut ipse pupillus, si fari potest ei in praesentiarum, 5
est, stipuletur a tutoribus, item fideiussoribns* eorum
rem salvam fore: aut, si nemo est qui stipuletur,
servus publicus stipulari debet rem salvam fore pn-

16 pillo, aut certe ipse magistratus. Plane ubi ser-
vus publicus vel ipse magistratus stipulatur, dicendum

17 est utilem actionem pupillo dandam.' Si filius
familias fuit magistratus et caveri pupillo non cura-
verit aut non idonee cautum sit culpa eius, an et 10
quatenus in patrem eius actio danda sit, quaeritur.

et ait Iuliauus in patrem de peculio dandam, sive
voluntate eius filius decurio factus sit sive non: nam
et si voluntate patris magistratum administravit, at-
tamen non oportere patrem ultra quam dc peculio
conveniri, quasi rem publicam salvam solam fore pro-
mittat, qui dat voluntatem, ut filius decurio creetur.

2 Idem libro tertio disputationum Proponebatur 15
duos tutores a magistratibus municipalibus datos
cautione non exacta, quorum alterum inopem deces-
sisse, alterum in solidum conventum satis pupillo
fecisse, et quaerebatur, an tutor iste adversus magis-
tratum municipalem habere possit aliquam actionem,
cum sciret a contutore suo satis non esse exactum 13.
dicebam, cum a tutore satis pupillo factum sit, neque
pupillum ad magistratus redire posse neque tutorem, 20
cum nnmquam tutor adversus magistratus habeat
actionem: senatus enim consultum pupillo subvenit:
praesertim eum sit, quod tutori " imputetur, quod satis

a contutore non exegit vel suspectum non fecit, si
scit, nt proponitur, magistratibus cum non cavisse.

3 Iulianvs libro vicesimo primo digestorum Quod

si tutor ab hac parte culpa vacet, non erit iniquum 25
adversus magistratus actionem ei dari.

4 Ulpianus libro tertio disputationum Non simi-
liter tenentur heredes magistratuum, ut ipsi tenentur:
nam nec heres tutoris neglegentiae nomine teneto’.

16nam magistratus quidem in omne periculum succedit,
heres ipsius dolo proximae culpae succedaneus est.

5 Iuli anus libro vicesimo primo digestorum Duo
tutores partiti sunt inter se administratiouem tutelae: so

quod extat in 26, 5, 24 (10) esse tutores ins. 26, 5,24

(tl) praesidi 26, 5, 24 (12) elegit dett. quidam (13) verba

[s]uo eatis non [esse exactum | extaut in Vlp. fr. Ar-
gentoratensi, ubi sequuntur alia a lusi, resecta (14) tu-
tor If (15) <;> lust. (de Medio ) (16) seqq. lust.

(Mitteis)

48

XXVII 8. 9

40G

DE MAGISTRATIBUS CONVENIENDIS

807, 3Q alter sine herede decessit: quaesitum est, in magis-
tratum, qui non curasset ut caveretur, an in alterum
tutorem actio pupillo dari deberet, respondi aequius
esse in alterum tutorem dari quam in magistratum:
debuisse enim cum, cum sciret pupillo cautum non
esse, universa negotia curare, et in ea. parte, quam
alteri tutori commisisset, similem esse ei, qui. ad ad-
miuistrationem quurundain negotiorum pupilli non

35 accessisset: nam etsi aliquam partem negotiorum pu-
pilli administraverit, tenetur etiam ob rem, quam non
gessit, cum gerere deberet.

6 Ulpianus libro primo ad edictum Quod ad
heredem magistratus pertinet, exstat divi Pii rescrip-
tum causa cognita debere dari actionem: nam magis-
tratus si tanta fuit neglegentia, ut omnem cautionem
omitteret, aequum est haberi eum loco fidciussoris,

<0 ut et heres eius teneatur: si vero cavit et tunc ido-
nei fuerunt et postea desierunt, sicut et ipse magis-
tratus probe recusaret hanc actionem, ita et licres
multo mstius. novissime non alias ait in lioredem
actionem dandam, quam si evidenter magistratus cum
minus idoneis fideiussoribus contrahunt.

7 Celsus libro undecimo digestorum In magistra-

45 tus qui tutorem dederunt, rogo rescribas, utrum pro

virili portione actio danda sit, an optio sit eius qui
pupillus fuit, cum quo potissimum agat, respondit: si
dolo fecerunt magistratus, ut minus pupillo caveretur,
in quem vult actio ei danda in solidum est: sin culpa
SOS, i dumtaxat eorum neque dolo malo id factum est,
aequius esse existimo pro portione in quemque eorum
actionem dari, dum pupillo salva res sit,

8 Modestinus libro sexto responsorum Magistra-
tus a curatoribus adulti cautionem 1 exegerunt rem sal-
vam fore: ex his alter sine herede decessit: quaero, an

s indemnitatem in solidum collega eius praestare debeat.
Modestinus respondit nihil proponi, cur non debeat.

9 Idem libro quarto pandectarum An in magistra-
tus actione data cum usuris sors exigi debeat, an
vero usurae peti non possint, quoniam constitutum*
est poenarum usuras peti non posse, quaesitum est.

it et rescriptum est a divis Severo et Antonino et usu-
ras peti posse, quoniam eadem in magistratibus 3
actio datur, quae competit in tutores.

IX4

DE REBUS EORUM, QUI SUB TUTELA VEL CURA
SUNT, SINE DECRETO NON ALIENANDIS VEL
SUPPONENDIS.

1 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum
15 Imperatoris Severi oratione prohibiti sunt tutores et
curatores praedia rustica vel suburbana distrahere.

1 Quae oratio in senatu recitata est Tertullo et
Clemente consulibus5 idibus Iuniis et sunt verba eius

2 huiusraodi: ‘Praeterea, patres conscripti, inter-
dicam tutoribus et curatoribus, ne praedia rustica
‘vel suburbana distrahant, nisi ut id fieret, parentes
‘testamento vel codicillis caverint, quod si forte, aes
‘alienum tantum erit, ut ex robus ceteris non possit

2i> ‘exsolvi, tunc praetor urbanus vir clarissimus adeaturj
‘qui pro sua religione aestimet, quae possunt0 alienari
‘obligarive debeant, manente pupillo actione, si postea
‘potuerit probari obreptura esse praetori, si eommu-
‘nis res erit et socius ad divisionem provocet, aut si
‘creditor, qui pignori agrum a parente pupilli acee-

3 ‘perit, ius exsequetur, nihil novandum censeo.’ Si
defunctus dum viveret res venales habuerit, testamento

tnmen non caverit, uti distraherentur, abstinendum Sns ,,
erit venditione7: non enim utique qui ipse voluerit
4 vendere, idem etiam postea distrahenda putavit. Si
minor viginti quinque annis emit praedia, ut, quoad
pretium solveret, essent pignori obligata venditori, non
puto pignus valere: nam ubi dominium quaesitum est
minori, coepit non posse obligari.

2 Paulus libro singulari ad orationem divi Severi
Sed hic videtur illud movere, quod cuin dominio ao
pignus quaesitum est et ab initio obligatio inhaesit,
quod si a fisco emerit, nec dubitatio est, quin ius
pignoris salvum sit. si igitur talis species in privato
venditore inciderit, imperiali beneficio opus est, ut ex
rescripto pignus confirmetur.

8 Ulpianus libro trigesimo quinio ad edictum
Sed si pecunia alterius pupilli alteri pupillo fundus
sit comparatus isque pupillo vel minori" traditus, au
pignoris obligationem possit habere is, cuius pecunia 35
fundus sit emptus? ct magis est, ut salvum sit ius
pignoris secundum constitutionem imperatoris nostri
et divi patris eius ci pupillo, cuius pecunia compara-

1 tus est fundus. Pignori tamen capi iussu magis-
tratus vel praesidis vel alterius potestatis et distrahi
fundus pupillaris potest, sed et in possessionem mitti
rerum pupillarium a praetore quis potest et ius pig-
noris contrahitur, sive legatorum servandorum causa 609,1
sive damni infecti, ut procedat9, iuberi etiam possi-
deri 10 pq£erit: hae enim obligationes sive alienationes
locum habent, quia non ex tutoris vel curatoris vo-
luntate id fit, sed ex magistratuum auctoritate.

2 Item quaeri potest, si fundus a tutore petitus sit
pupillaris nec restituatur, an litis aestimatio oblata
alienationem pariat, et magis est, ut pariat: haec 5

3 enim alienatio non sponte Ultorum fit. Idemque
erit dicendum et si fundus petitus sit, qui pupilli
fuit, et contra pupillum pronuntiatum tutoresque re-
stituerunt: nam et hic valebit alienatio propter rei

4 iudicatae auctoritatem, Si ius tucpvrtvTtxdv vel
lu^artvnxdv11 habeat pupillus, videamus, an distrahi
hoc a tutoribus possit, et magis est non posse, quam-

5 vis ius praedii potius sit. Nec usus fructus alie-
nari potest, etsi solus fuit usus fructus pupilli, an 10
ergo hic nec non utendo amittatur, si tutor causam
praebuerit huius rei? et manifestum est restaurari
debere, sed 12 si proprietatem habeat pupillus , non
potest usum fructum vel usum alienare, quamvis oratio
nihil de usu fructu loquatur, simili modo dici potest
nec servitutem imponi posse fundo pupilli vel adules-
centis nec servitutem remitti: quod et in fundo dotali

6 placuit. Si lapidicinas vel quae alia metalla pu-
pillus habuit stypteriae vel cuius alterius materiae, ib
vel si cretifodinas argentifodinas vel quid aliud huic
simile,

4 Paulus libro singulari ad orationem divi Severi
quod tamen privatis licet possidere:

5 Ulpianus libro trigesimo quinto ad edictum
magis puto ex sententia orationis impediri aliena- 20

1 tionem. Sed et si salinas habeat pupillus, idem

2 erit dicendum. Si pupillus alienum fundum bona
fide emptum possideat, dicendum puto ne 13 hunc alie-
nare tutores posse: ea enim, quae quasi pupillaris

3 vero distractus est '4, venditio valet. Si fundus pu-
pillo pigneratus sit, au vendere 15 tutores? hunc enim
quasi debitoris, hoc est alienum vendunt, si tamen
impetraverat pupillus vel pater eius, ut iure dominii
possideant ‘6, consequens erit dicere non posse distrahi 25
quasi praedium pupillare, idemque et17 si fuerit ex

4 causa damni infecti iussus possidere. Si fundus

Q) non ins. Mo. contra S (2) eonstitututum F (3) ma-
gistratus edd.

(4) Sab. 1. *2. 3. *4. 5. *6. 7...13; Pap. 14, — Bas. 38,
— Cf. Cod. 5, 71 (5) p. G. 195 (6) quae posses-

siones Lenel (7) venditioni F (8) vel minori dei.
Lenel (9) talia fere interciderunt: sive damni in-

fecti [mittitur: denique usucapio ex causa damni in-
fecti] ut procedat (Mo., similiter Cuiacius , item BPj

(io) possidere Mo. (11) euflahvTixov Fl (12) et
ins. Mo. (13) nec Mo. (14) mutila haec Mo. tollatis
B et 27, 10, 10 § 1 sic explet: ea enim quae quasi [nostra
bona fide possidemus, quodammodo nostra sunt, si
fundum tutor vendidit, qui eius est, quasi] pupillaris
vero distractus est (15) possunt ins. dett. (16) pos-
sideat Sal. (17) et] eat Mo.

DE REBUS EORUM

407

XXVII 9

So9 -G Reatus vel per fideicommissum fuerit relictus Seio a
pupillo herede instituto, an tutores restituere hunc
Jr.mlum possint sine auctoritate praetoris ’ et putem,
sj quidem rern suam legavit, cessare orationem, sin
vero de re pupilli, dicendum erit locum esse orationi
30 5 nec inconsulto praetore posse alienare1. Si pu- j
pillus stipulanti spoponderit, an solvere possit sine
praetoris auctoritate ! et magis est, ne possit: aho-
6 quin inventa erit alienandi ratio. Sed si pater
stipulanti fundum spoponderit, sueecsscritque pupillus
in stipulatum, fortius dicetur sine praetoris auctori-
tate posse eum reddere, idemque et si iure heredi-
~ tario alii successerit, qui erat obligatus, Eadem
ratione et si parens fundum vendidit vel quis alius,

35 cui pupillus successerit, potest dici pupillum cetera
venditionis inconsulto praetore posse* perficere.

8 Fundum autem legatura repudiare pupillus sine
praetoris auctoritate non potest: esse euira. et hanc

9 alienationem, cnin res sit pupilli, ncmo.dubitat. Non
passim tutoribus sub optentu aeris alieni, permitti

810,1 debuit venditio: namque3 non esse viam eis distrac-
tionis tributam, et ideo praetori arbitrium huius rei
senatus dedit, cuius officio in primis hoc convenit
excutere, au aliunde possit pecunia ad extenuandum
aes alienum expediri, quaerere ergo debet, an pecii-
niam pupillus habeat vel in numerato vel in nomini- :
s bus, quae conveniri possunt, vel in fructibus conditis
vel etiam in redituum spe atque, obventionum4, item !
requirat, num aliae res sint praeter praedia, quae
distrahi possint, ex quarum 5 pretio aeri alieno satis-
fieri possit, si igitur deprehenderit non posse aliunde
exsolvi quam ex praediorum distractione, tunc per- jj
mittet, distrahi, si modo urgueat creditor aut usura- ;

10 rum modus parendum aeri alieno suadeat. Idem
praetor aestimare debebit, utrum vendere potius an

io obligare permittat, uee non illud vigilanter observare,
ne plus accipiatur sub obligatione praediorum faeno-
ris, quam quod opus sit ad solvendum aes alienum:
ante distrahendum arbitrabitur, ne propter modicum
aes alienum, magna possessio distrahatur, sed7 si sit
alia possessio minor vel minus utilior pupillo, magis

11 eam iubere distrahi quam maiorem et utiliorem. In
primis igitur quotiens desideratur ab eo, ut remittat
distrahi, requirere debet eum, qui se instruat de fer-
is tunis pupilli, nec nimium tutoribus vel curatoribus

credere, qui nonnumquam lucri sui gratia adseverare
praetori solent nceesse esse distrahi possessiones vel
obligari, requirat ergo necessarios pupilli vel paren-
tes vel libertos aliquos fideles vel quem alium, qui
notitiam rerum pupillarium habet, aut, si nemo in-
veniatur aut suspecti sint qui inveniuntur, iubere de-
bet edi rationes itemque svmopsin bonorum pupillari-
30 uni, advocatum que pupillo dare, qui instruere possit
praetoris religionem, an adsentire venditioni vel
li obligationi debeat. Illud quaeri potest, si prae-
tor aditus permiserit distrahi possessionem provin-
cialem, an valeat quod fecit et putem valere: si ,
modo tutela Romae agebatur et hi tutores eam quo- I
, I'1- administratioiiem subierant. Ne tamen titulo

tenus tutores aere alieno allegato pecunia abutantur
quam mutuam acceperunt, oportebit praetorem curare,
ut pecunia accepta creditoribus solvatur et de hoc
i .cernere dareque viatorem, qui ei renuntiet pecu-
niam istam ad. hoc conversam, propter quod deside-
ri rata est. alienatio vel obligatio. Si aes alienum
non interveniat, tutores tamen allegent expedire haec
praedia vendere et vel alia comparare vel certe istis

f!!Ire’tV1“CD.l,ra est> an praetor eis debeat permit-
iore. et magis est, ne possit: nraetori enim non
a,bltrium datum est distrahendi res pupillares,

■ sed ita demum, ei aes alienum immineat, proinde et
m permiserit acre alieno non allegato, consequenter

dicemus nullam esse venditionem nullumquc decretum: 810, si
non enim passim distrahi iubere praetori tributum
15 est, sed ita demum, si urgueat aes alienum. Ma-
net actio pupillo, si postea poterit probari obreptum
esse praetori, sed videndum est, utrum in rem an in
personam dabimus ei actionem, et magis est, ut in
rem detur, non tantum in personam adversus tutores 35
10 sive curatores. Communia praedia accipere de-
bemus, si pro indiviso communia sint:, ceterum si
pro diviso communia sint, cessante oratione decreto
locus erit.

6 Idem libro secundo de omnibus tribunalibus
Sed si forte alius proprietatem fundi habeat, alius
usum fructum, magis est, ut cesset haec pars ora-
tionis, quae de divisione loquitur: nulla enim com-
munio est.

7 Idem libro trigesimo quinto ad edictum Si pu- io
pillorum sint communia praedia qui diversos tutores
liabent, videamus, an alienatio locum habere possit.

et cum provocatio necessaria sit, puto alienationem
impediri : neuter enim poterit provocare, sed ambo
provocationem exspectare, item si eosdem tutores
habeant, multo magis quis impeditam alienationem

1 dicet. Si pupillus dedit pignori ex permissu prae-
toris, nonnulla erit dubitatio, an alienatio possit ini- 45
pediri. sed dicendum est posse creditorem ius suum
exsequi: tutius tamen fecerit, si prius praetorem ad- 811, i

2 ierit. Si pater vel parens tutor sit alicui ex libe-

ris, an praetor adeundus sit, si obligare velit? et8
magis est ut debeat: pronior tamen esse debet

3 praetor ad consentiendum patri. Si praetor tuto-
ribus permiserit vendere, illi obligaverint, vel contra,
an valeat quod actum est? et mea fert opinio euro,
qui aliud lecit, quam quod a praetore decretum est, 5

4 nihil egisse. Quid ergo, si praetor ita decreverit :
‘vendere obligareve permitto’, an possit liberum ar-
bitrium habere, qui5 faciat? et magis est ut possit,
dummodo sciamus praetorem non recte partibus suis
functum : debuit enim ipse statuere et eligere, utrum

5 magis obligare an vendere permittat. .Si obligavit
rem tutor sine decreto, quamvis obligatio non valeat,
est tamen exceptioni doli locus, sed tunc, cum tutor io
acceptam mutuam pecuniam ei solverit, qui sub pig-

C nore erat creditor. Item videndum est. an ct
obligare ei 10 rem possit: et dicendum est, si eandem
sortem acceperit nec gravioribus usuris, valere obli-
gationem, ut ius prioris creditoris 11 ad sequentem
transeat.

8 Idxii libro secundo de omnibus tribunalibus
Qui neque tutores sunt ipso iure neque curatores,
sed pro tutore negotia genuit, vel pro curatore, eos
non posse distrahere res pupillorum vel adulescen- 15

1 tiuni nulla dubitatio est. Sed si curator sit furiosi
vel cuius alterius non adulescentis, videndum est,
utrum iure veteri valebit venditio an hanc orationem
admittemus, et puto, quia de pupillis princeps lo-
quitur et couiuDcti tutoribus curatores accipiunt, per-
tinere12: et de ceteris puto ex sententia orationis

2 idem esse dicendum. An obligari communia pos-
sint, quaeritur, sed non puto sine decreto obliganda:
nnm quod excepit oratio, ad hoc tantum pertinet, 20
ut perematur communio, non ut augeatur difficultas
communionis.

9 1 dem libro quinto opinionum Quamvis anteces-
sor praesidia decrevisset ea praedia veiiumdari, quae
tutor pupilli, sublecto nomine alterius emptoris, ipse
sibi comparabat,, tamen, si fraudem ct dolum contra
senatus consulti auctoritatem ct fidem tutori com-
missam deprehendisset successor cius, aestimabit, 25
quatenus tam callidum commentum etiam in exem-
plum coercere debeat.

10 Idem hbro sexto opinionum Illicite post sena-

(1, abmmri Mal. (2) praetor esse F (3) expedi
?f.°- , W obvenditionum F (5) quorum }

S f1 *!“• deU- .. w sed del ■ Mo- (a) est F (9) qui,
a ai. (10) ei] alii Mo. (11) credit oribus F (12) suj.pl

sic fere: quia de pupillis princeps loquitur et conitineti
tutoribus curatores | nominantur, ad ipsam orationem
eos quoque qui propter aetatem curatores) accipiunt
pertinere (ille.)

•18 *

XXVII 9. 10

408

DE Ii EDUS EORUM

31 i, 27 tus consultum pupilli vel adulescentis praedio venum- 1
dato, si eo nomine apud indicem tutelae vel utilis ,
actionis aestimatio lacta est ‘eaquc soluta vindicatio j
praedii ex aequitate inhibetur. . ■

2,-, 11 ]t>em libro tertio de officio •proeonams Si j

praedia minoris vigiuti quinque n.T.us fustralu dosi- j
derentur, causa cognita praeses provinciae debet id |
permittere, idem servari oportet et si furiosi vel pro- •
digi vel cniuticiimquc alterius praedia curatores velint '
distrahere.

12 Marcianus libro singultiri ad formulam kypo - ;

35 ffiecariaui Non fit contra senatus consultum, si cu-
ius tutor creditori patris pupilli exsolvit, ut cius loco
sueccd.it.

13 Paulus libro singulari ad orationem divi Se- '■
veri Si fundus sit sterilis vel saxosus vel pestilens, ;
videndum est, au alienare eum non possit, et impe- i
rator Antoninus et divus pater eius in haec verba
rescripserunt: ‘Quod allegastis infructuosum esse fun- |
‘dum, quem vendere vultis, movere nos non potest,
‘cum utique pro fructuum modo pretium inventurus

40 1 ‘sit.’ Quamquam autem neque distrahere neque
obligare tutor pupillare, praedium possit, attamen Pa-
pinianus libro quinto responsorum ait tutorem pupilli
sine decreto praetoris non iure distrahere: si tamen,
inquit, errore lapsus vendiderit et pretium acceptum .
creditoribus paternis pueri solverit, quandoque domino
praedium eum fructibus vindicanti doli uon inutiliter
opponitur exceptio pretium ac medii temporis usuras,

45 quae creditoribus debentur, non offerenti, si ex cete-
ris eius facultatibus aes alienum solvi non poterit2.

812, i ego autem notavi: etsi solvi potuerit, si tamen illae
res salvae erunt, ex quarum pretio acri alieno satis-
fieri potuit, dicendum est adhuc doli exceptionem ob-
stare, si lucrum captet pupillus ex damno alieno.

14 Paulus3 libro nono responsorum Paulus re-
spondit, etsi testamentum patris postea initura esse
appamit, tamen tutores pupilli sive curatores filii

s nihil contra orationem divorum prineipum fecisse
videri, si secundum voluntatem defuncti testamento
scriptam praedium rusticum pupillare vendiderunt.

X*

DE CUBATORIBUS FURIOSO ET ALUS EXTRA
io MINORES DANDIS.

1 Ulpianus libro primo ad Sabinum Lege duo-
decim tabularum prodigo interdicitur bonorum suorum
administratio, quod moribus quidem ab initio intro-
ductum est. sed solent liodie praetores vel praesides,
‘si talem hominem invenerint, qui neque tempus neque
‘finem expensarum habet, sed bona sua dilacerando

15 ‘et dissipando profudit’ s, curatorem ei*' dare exemplo
furiosi: et tarndiu erunt ambo in curatione, qnaradiu
vel furiosus sanitatem yel ille sanos mores receperit:
quod si evenerit, ipso iure desinunt esse in potestate.
1 curatorum. Curatio autem eius, cui bonis inter-
dicitur, filio negabatur permittenda: sed extat divi
Pii rescriptum filio potius curationem permittendam
in patre furioso, si tam7 probus sit.

2 Paulus libro primo de officio proconsulis Sed
20 et aliis dabit proconsul curatores, qui rebus suis super-
es se non possunt, vel dari iubeliit, nec dubitabit fili-
um quoque patri curatorem dari8.

3 “ Ulpianus libro trigesimo primo ad Sabinum
Dum deliberant heredes instituti adire, bonis a prae-
tore curator datur.

4 Tdem libro trigesimo octavo ad Sabinum Furio-
2t sae- matri3 curatio ad filium pertiuct: pipias enim

parentibus, etsi inae.qualis est eorum potestas, aequa
debebitur.

5 Ga.ius libro nono ad edictum provinciale Cura- 812, a
fcor ex senatus consulto constituitur, cum clara per-
sona. ve! ii' i. senatoris vel uxoris eius, io ea causa

sit, fit cius Dona venire debeant16: nam ut honestius
ex bonis eius qmutUim potest creditoribus solveretur,
curator eousi Unitur distrahendorum bonorum gratia
vel a praetore vel ui provinciis a praeside.^

6 Ulpianus libro primo de (rumibus trwunalibus a#
Observare praetorem oportebit, ne cui temere citra
causae cognitionem plenissimum 11 curatorem det, quo-
niam picrique vel fuiorem vel dementiam fingunt,
quo magis curatore accepto onera civilia detrectent.

7 Iuliaxus libro vicesimo primo digestorum Con-
silio et opera curatoris tueri debet non solum patri-

1 monium, sed et corpus ac salus furiosi. Curator
dementi datus decreto interposito, uti satisdaret, uon 35
cavit et tamen quasdam res dc bonis eius 'legitimo
modo’14 alienavit, si heredes dementis easdem res vin-
dicent, quas curator alienavit, et exceptio opponetur
‘si nou curator vendiderit’, replicatio dari debet ‘aut
‘si satisdatione interposita secundum decretum ven-
‘diderit’. quod si pretio accepto curator creditores
furiosi dimisit, triplicatio doli tutos possessores prae-

2 stabit. Cum dementis curatorem, quia satis non
dederat et res male administraret, proconsul remove- 40
rit a bonis aliumque loco eius substituerit curatorem,

et hic posterior, cum ncc ipse satisdedisset, egerit
cum remoto negotiorum gestorum, posteaque heredes
dementis cum eodem negotiorum, gestorum agant et
is exceptione rei indicatae iuter se et curatorem ufa- S 43, i
tur: heredibus replicatio danda erit: ‘aut si is qui
‘egit satisdederat’, sed an replicatio curatori 13 profu-
tura esset, iudex aestimabit: nam si curator sequens
pecuniam, quam ex condemnatione consecutus fuerat,
iu rem furiosi vertisset, doli triplicatio obstabit.

3 Quaesitum est, an alteri ex curatoribus furiosi
recte solvetur 'vel an unus rem furiosi alienare possit’ ‘2. 5
respondi recte solvi, eum quoque, qui ab altero ex cu-
ratoribus fundum furiosi ‘legitime’ 11 mercaretur, usu-
capturum, quia solutio ‘venditio traditio’ !S facti magis
quam iuris sunt ideoquo sufficit unius ex curatoribus
persona, quia intellegitur alter consentire: denique si
praesens sit et vetefc solvi, ‘vetet,15 venire vel tradi*1*,
neque debitor liberabitur neque emptor usucapiet.

8 Ulpianus libro sexto de officio proconsulis Do- 14
noram ventris nomine curatorem dari oportet eum que
rem salvam fore viri boni arbitratu satisdare procon-
sul iubet: sed hoc, sinon ex inquisitione detur: nam

si cx inquisitione, cessat satisdatio.

9 Nera.ttus libro primo membranarum Cuius
bonis distrahendis curatores facere senatus permisit,
eius bona creditoribus vendere non permisit, quamvis
creditores post id beneficium bona vendere mallent: is
sicut enim integra re potestas ipsorum est utrum ve-
lint eligendi, ita cum alterum elegerint, altero abs-
tinere debent, multoque magis id servari aequum est,

si etiam factus est curator, per qnem bona distrahe-
rentur, quamvis nondum explicato eo negotio deces-
serit. nam ct tunc ex integro alius curator laciendus
est neque heres prioris curatoris onerandus, cnm ac-
cidere possit, ut negotio vel propter sexus vel prop- 2»
ter aetatis infirmitatem vel propter dignitatem maio-
rem minoremve, quam in priore16 curatore spectata
erat, habilis non sit, possint, etiam plnrcs heredes ei
existerc neque aut per omnes id negotium adminis-
trari expediat aut quiequam dici possit, cur unus
aliquis ex his potissimum onerandus sit.

1 0 Ulpianus libro sexto decimo ad edictum Tu-
lianus scribit eos, quibus per praetorem bonis inter-
dictum est, nihil transferre posse ad aliquem, quia
in bonis non habeant, cum e-is deminutio sit inter-
1 dicta. Curator furiosi rem quidem suam quasi

(j) 4> lusi. ( Eisele ) (2) potuerit Mo. (3) idem -F2

(4) Sab. 1...9; Ed. 10.. .13; Pap. H...17. — Bas. 38, 10. —
Cf. Cod. 5, 70 (5) profundit Mo. ; * * lusi. (Kalb)

(6) eiB F (7) tamen Slephanus (8) dare Sal.

(9) cf. 23, 3, 5 § 4. 5 (lft) debent F: seqq. lusi. (Qrujie) f
(ll) plenissimam dett. (12) ‘ “ lust. (Gradenioitz)

(13) curatori dei. van de Water (14) ‘ ’ lust. ( Riccobono )
(15) vetet] vel etiam Mo. (is) a ins. F

DE CURATORIE US FURIOSO

409

XXVII 10 XXVIII 1

furiosi tradere poterit ct dominium transferre: rem
vero furiosi si quasi suam tradat, dicendum, ut non
transferat- dominium, quia uon furiosi negotium ge-
rens tradidit. .

11 I' aulus libro septimo ad Plautium Pignus a
curatore luriusi datum valet, ‘si utilitate furiosi exi-
gente- id fecit,

12 Marcellus libro primo digestorum Ab_ ad-
gnato vel alio curatore furiosi rem furiosi dedicari
non posse constat: adgnato enim furiosi non usque-
quaque competit rerum eius alienatio, sed quatenus
negotiorum exigit administratio.

13 Gaius Ubro tertio ad edictum provinciale
Saepe ad alium e lege duodecim tabularum curatio
furiosi aut prodigi pertiuet, alii praetor administra-
tionem dat, scilicet cum ille legitimus inhabilis ad
eam rem videatur.

14 PapimarOS libro quinto responsorum Virum
uxori mente captae curatorem dari non oportet. _

15 Paulus libro tertio sententiarum 3Et mulieri,
1 quae luxuriose vivit, bonis interdici potest. In
bonis curatoris privilegium furiosi furiosaeve servatur,
prodigus et omnes omnino, etiamsi in edicto non fit
eorum mentio, in bonis curatoris decreto privilegium
consequuntur.

16 TrypuONINUS libro tertio decimo disputationum
Si furioso puberi quamquam maiori annorum3 viginti
quinque curatorem pater testamento dederit, eum

praetor dare debet secutus patris voluntatem: manet 814, s
enim ea datio curatoris apud praetorem, ut rescripto

1 divi Marci continetur. His consequens est-, ut et
si prodigo curatorem dederit pater, voluntatem eius
sequi debeat praetor eiimque dare curatorem, ‘•sed
utrum omnimodo, an ita, si futurum esset, ut, nisi
pater aliquid testamento cavisset-, praetor ei bonis
interdicturus esset? et maxime si frlios_ habeat iste s

2 prodigus? “Potuit tamen pater et alias providere
nepotibus suis, si eos iussisset heredes esse ct exhe-
redasset filium eique quod sufficeret alimentorum
nomine ab eis certum legasset addita causa neccssi-
tateque indicii sui: aut si non habuit in potestate
nepotes, quoniam emancipato iam filio nati fuissent,
sub condicione eos heredes instituere, ut entaneipa-

3 rentur a patre prodigo. “Sed quid si ncc ad hoe io
consensurus esset prodigus? sed per omnia iudieium
testatoris sequendum est, ne, quem pater vero con-
silio prodigum credidit, eum magistratus propter ali-
quid forte suum vitium idoneum putaverit,

1 7 Gaius libro primo de manumissionibus Cura-
tor furiosi nullo modo libertatem praestare potest,
quod ea res ex administratione non est: nam i*
tradendo ita res furiosi alienat, si id ad administra- «
tionem negotiorum pertineat: et ideo’ si donandi
causa alienet, neque traditio quioquam valebit 8 nisi
ex magna utilitate furiosi hoc cognitione indicis
faciat.

LIBER VICESIMUS OCTAVUS.

i9

QUI TESTAMENTA FACERE POSSUNT ET
QUEMADMODUM TESTAMENTA FLANT.

5 1 Modestinus libro secundo pandectarum Testa-

mentum _est voluntatis nostrae 10 iusta sententia de eo,
quod quis post mortem suam fieri velit.

2 Lauro libro primo posteriorum a 11 Iavolcno
epitomatorum In co qui testatur eius temporis, quo
testamentum facit, integritas mentis, non corporis
sanitas exigenda est.

3 Papinianus libro quarto decimo quaestionum
u Testamenti factio non privati, sed publici iuris est.

4. Gaius libro secundo institutionum11 Si quaera-
mus, an valeat testamentum, in primis animadvertere 13
debemus, _ an is qui fc-ccrit testamentum14 habuerit
testamenti factionem, deinde, si habuerit, requiremus,
_ anteeundum regulas iuris civilis15 testatus sit.

:.■> ^ 5 Tjlpianus libro sexto ad Sabinum <A qua
aetate testamentum vel masculi vel feminae facere
possunt, videamus, verius est in masculis quidem
quartum decimum annum spectandum, in feminis vero
duodecimum completum' utrum autem excessisse dc-
iCat quis quartum decimum annum, ut testamentum
lucere possit, an _ sufficit complesse? propone aliquem
kalimdis Ianuariis natum testamentum ipso natali
-u »uo fecisse quarto decimo anno: an valeat testamen-
rumt dico valere, plus arbitror, etiamsi pridie kalcil-
uarum fecerit post sextam horam noctis, valere testa-
mentum. iam enim complesse videtur annum quartum
decimum, ut Marciano11 videtur. 18
.•^7 e, 0 septimo decimo ad edictum provin-

ciale Qui in potestate parentis est, testamenti faci-

endi ius non habet, adeo20 ut, quamvis pater ei per- 815, M
1 mittat, nihilo magis tamen iure testari possit. Sur- 2S
dus mutus testamentum facere non possunt: sed si
quis post testamentum factum valetudine aut quolibet
alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum ni-
hilo minus permanet testamentum.

7 Aemilius Macer libro pruno ad legem tricen-
simam hereditarium Si mutus aut surdus, ut liceret
sibi testamentum facere, a principe impetraverit, valet
testamentum.

8 Gaius libro septimo decimo ad edictum provin- m
ciale _ Eius qui apud hostes est testamentum quod

1 ibi fecit non valet, quamvis redierit. Si cui aqua
et igni interdictum sit, eius nec illud testamentum
valet quod ante fecit nec id quod postea fecerit:
bona quoque, quae tunc habuit cum damnaretur,
publicabuntur aut, si non videantur lucrosa, credito-

2 ribus concedentur. In insulam deportati in eadem

3 causa sunt: Sed relegati in insulam et quibus 35
terra Italica21 et sua provincia interdicitur testamenti

4 faciendi ius retinent. Ili vero, qui ad ferrum aut
ad bestias aut in metallum damnantur, Ubertatem
perdunt bonaque eorum publicantur: unde apparet
amittere eos testamenti factionem.

_ 9 22 Ulpianus libro quadragesimo quinto ad edictum 816, f
Si quis post accusationem in custodia fuerit defunc-
tus indemnatus, testamentum eius valebit.

10 Paulus libro tertio sententiarum Qui manus
amisit testamentum facere potest, quamvis scribere
uon possit.

1 1 Ulpianus libro decimo ad Sabinum 23 Obsides 5
testari non possunt, nisi eis permittitur'4-1.

12 Iuli anus libro quadragesimo secundo digesto-

■

(0 seqq. luat. ( Iiiccobono ) (2) =» Paul. 3. ia.

(3) annis F1 (4) seqq. lust. (Faber)1! (5) 5 2 Ius,
(l<aber) (6) 5 3 fere lust. (Faber) (7) idoneo j
<S) seqq. lust. (Faber)

0) Sab. 4...S. S. 9. 11. ..14. 10. 18. 20...26; Ed. 1 7 16 1'
2S...28; Fap. 3. 10. n. 20...31; App. 2. — Bas. 35, 1. -

Gf. Inst. % 10. 12; God. 6, 22. 23 (10) noster F (ll) a

ena. F (12) § 114 (13) advertere Gaius (u) qui id

fecerit Gaius (15) iuris civilis regulam Gaius (lG) lust.
( Eisele ) (17) Maeciano Fitting (is) iunge 40, 1, 1

(12) prociale F (20) abeo F (21) Italia Alo. (22) iunge
38, 2, 14 § S (23) sabinus F (24) permittatur F1

■■

XXVIII 1

QUI TESTAMENTA

410

>16,7/8 ntm Lege Cornelia testamenta eorum, qui in hosti-
um potestate decesserint, periode confirmantur, ac si
hi qui ea fecissent in hostium potestatem 1 non per-
venissent, et hereditas ex his eodem modo ad2 unum-
10 quemque pertinet, quare servus heres scriptus ab
eo, qui in hostium potestate decesserit, liber et heres
erit seu velit seu3 nolit, licet minus proprie necessa-
rius heres dicatur: nam et filius eius, qui in hostium
potestate decessit, invitus hereditati obligatur, quam-
vis suus heres dici non possit, qui in potestate mori-
entis non fuit.

13 Marcianus libro quarto institutionum Qui a
is latronibus capti sunt, cum liberi manent, possunt

1 facere testamentum. Item qui apud externos le-

2 gationc funguntur, possunt facere testamentum. Si
quis in capitali crimine damnatus appellaverit et
medio tempore pendente appellatione fecerit testa-
mentum et ita decesserit, valet eius testamentum.

14 Paulus libro secundo regularum Qui in testa-
mento domini manumissus est, si ignorat dominum
decessisse aditamque eius esse hereditatem, testainen-

2« tum facere non potest, licet iam pater familias et
sui iuris* est: nam qui ineertus de statu suo est,
certam legem testamento dicere non potest.

15 Ulpianus libro duodecimo ad edictum De
statu suo dubitantes vel errantes testamentum facere
non possunt, ut divus Pius rescripsit.

16 Pomponius libro singulari regularum 'Filius
25 familias et servus alienus et postumus et surdus tes-
tamenti factionem habere dicuntur: “licet enim testa-
mentum facere non possunt, attamen ex testamento
1 vel sibi vel aliis adquircre possunt. Marcellus
notat: furiosus quoque testamenti factionem habet,
licet testamentum facere non potest: ideo autem habet
testamenti factionem, quia potest sibi adquirere lega-
tum vel fideicommissum: nam etiam compotibus
mentis personales actiones’ etiam ignorantibus ad-
quinmtur. 8

»o 17 -Paulus libro tertio sententiarum In adversa
corporis valetudine mente captus eo tempore testa-
mentum facere non potest.

18 Ulpianus libro primo ad Sabinum Is cui lege
bonis interdictum est testamentum facere non potest
et, si fecerit, ipso iure non valet: quod tamen inter-
dictione vetustius habuerit testamentum, hoc valebit.

«5 merito ergo nec testis ad testamentum adhiberi po-
1 terit, cum neque testamenti factionem habeat. Si
quis ob carmen famosum damnetur, senatus consulto
expressum est, ut intestabilis sit: ergo nec testamen-
tum facere poterit nec ad testamentum adhiberi.

19 Modestinus libro quinto10 pandectarum Si fili-
us familias aut pupillus aut scitus tabulas testamenti
fecerit signaverit, secundum eas bonorum possessio

40 dari non potest, licet filius familias sui11 iuris aut
pupillus pubes aut servus liber factus decesserit, quia
nullae sunt tabulae testamenti, quas is fecit12, qui
testamenti faciendi facultatem non habuerit.

20 Ulpianus libro primo ad Sabinum 'Qui testa-
Tnento heres instituitur, in eodem testamento testis
'esse non potest, quod in legatario et in eo qui tutor

817,1 'scriptus est contra habetur: hi enim'13 testes possunt
adhiberi, si aliud eos nihil impediat, ut puta si in-
1 pubes , si in potestate sit testatoris. Potestatis
autem verbum non solum ad liberos qui sunt in po-
testate referendum est, verum etiam ad eum quem
redemit ab hostibus, quamvis placeat lmnc servum
non esse, sed vinculo quodam retineri, donec pretium
S 2 solvat. Per contrarium quaeri potest, an pater
eius, qui de castrensi peculio potest testari, adhiberi

ab eo ad testamentum testis _ possit, et Marcellus St 7, s
libro decimo digestorum scribit14 posse: et frater

3 ergo poterit. Quae autem in testamento diximus
super prohibendis 15 testimoniis eorum qui in potestate
sunt, in omnibus testimoniis accipias, ubi aliquid neg-

4 otii geritur, per quod adquiratur. 16 Ne furiosus
quidem testis adhiberi potest, eum compos mentis
non sit: sed si habet intermissionem, eo tempore io
adhiberi potest: testamentum quoque quod ante fu-
rorem consummavit valebit et boDorum possessio ex

5 eo testamento eompetit. Eum qui lege repetuu-
darum damnatus est ad testamentum adhiberi posse
existimo, quoniam iu indicium testis esse vetatur.

6 Mulier testimonium dicere in testamento quidem
non poterit, alias autem posse testem esse mulierem
argumento est lex Iulia de adulteriis, quae adulterii
damnatam testem produci vel dicere testimonium m

7 vetat. n Servus quoque merito ad sollemnia adhi-
beri non potest, cum iuris civilis eommnuionem non

8 habeat in totum, ne praetoris quidem edicti. Et
veteres putaverunt eos. qui propter sollemnia testa-
menti adhibentur, durare debere, donec suprema con-

9 testatio peragatur. Non tamen intellegentiam ser-
monis exigimus: hoe enim divus Marcus Didio Tuli-
ano in teste, qui Latine non noverat, rescripsit: nam 20
si vel sensu percipiat quis, cui rei adhibitus sit, snf-

10 ficcre. Sed si detenti sint inviti ibi testes, pu-
tant non valere testamentum.

21 Idem libro secando ad Sabinum Heredes pa-
lam ita, ut exaudiri possunt, nuncupandi sint18: lice-
bit ergo testanti vel nuncupare heredes vel scribere:
sed si nuncupat, palam debet, quid est palam? non
utique in publicum, sed ut exaudiri possit: exaudiri
autem non ab omnibus, sed a testibus: et si plure s 26
fuerint testes adhibiti, sufficit sollemnem numerum

1 exaudire. Si quid post factum testamentum mu-
tari placuit, omnia ex integro facienda sunt, quod
vero quis obscurius in testamento vel nuncupat vel
scribit, an post sollemnia explanare possit, quaeritur:
ut puta Stichum legaverat, eum plures haberet, nec
declaravit de quo sentiret: Titio legavit, cum multos
Titios amicos haberet: erraverat in nomine vel prae- 30
nomine19 vel cognomine, cum in corpore non erras-
set: poteritne postea declarare, de quo senserit? et
puto posse: nihil enim nunc dat, sed datum signifi-
cat. sed et si notam 20 postea adiecerit legato vel sua
voce vel litteris vel summam vel nomen legatarii quod
non scripserat vel nummorum qualitatem, an reete
fecerit? et puto etiam qualitatem nummorum posse
postea addi: nam etsi adiecta non fuisset, utique
placeret coniectionem fieri eius quod reliquit vel ex 35
vicinis scriptnris vel ex consuetudine patris familias

2 vel regionis. In testamentis, in quibus testes ro-
gati adesse debent, ut testamentum fiat, alterius rei
causa forte rogatos ad testandum non ch se idoneos
placet, 28quod sic accipiendum est, ut, licet ad aliam
rem sint rogati vel collecti, si tamen ante testimoni-
um certiorentur ad testamentum se adhibitos, posse

3 eos testimonium suum recte perhibere. Uno con- 40
textu actus21 testari oportet, est autem uno contextu
nullum actum alienum testamento intermiscere: quod 818,1
si22 aliquid pertinens ad testamentum faciat, testa-
mentum non vitiatur.

22 Idem libro trigesimo nono ad edictum Ad
testium numerum simnl adhiberi possumus ut23 ego et
pater et plures, qui fuimus24 in eiusdem potestate.

1 Condicionem25 testium tunc inspicere debemus, 5
cum26 signarent, non mortis tempore: si igitur27 eum
signarent, tales fuerint, ut adhiberi possint, nihil no-

ti) potestate F (2) an F (3) sed F (4) et sui
iuris dei. Kr. (5) pr. simile Inst. 2, 19, 4 fin. (fi) pr.
fin. lust. ( Ferrini ) (7) personales actiones] F cum

B, pertode res aetionesque Mo. (S) iunge 29, 2, 63.
44, 7, 24 (9) <= Paul. 3, ia, 11 (16) sexto Lenel

(ll) familias ui F (12) fecti F (13) 4> lust., cf.
Inst. 2, 10, 10 (14) «eripsit F2 (15) superliibendis

F1, super perhibendis F2 (1C>) geritur. . .adquiritur]
fuerit per aes et librum geritur (Lenel) (n) iunge
50, 17, 2 (18) sunt dett. (10) vel praenomine om.

F' (20) notam dcl. Mo. (21) actiouis F2 (22) si
om. F (23) et Kr. (24) sumus edd, (23) con-
dicione F (26) tum F2 (27) tunc ins. F2 (2s) 3 2
fin. lusi.? ( Oradcmciiz )

FACERE POSSUNT

411

xxvm i. 2

cjg b 2 cet, si quid postea eis contigerit. Si ab ipso tes-
tatore anulum accepero et signavero, testamentum
.i valet, quasi alieno signaverim. Si signa turbata ;

4 sint ab ipso testatore, non videtur signatum. M
quis ex testibus nomen suum non adscripserit, veruui-
tamen signaverit, pro eo est atque si_ adbibitus non

n> esset: ct si, ut multi faciunt, adseripserit se, non

5 tamen signaverit, adhuc idem dicemus. Signum
autem utrum anulo tantum inpressuin adhibemus, au
vero et si non anulo, vcruin alio quodam inpresso ;
varie enim homines signant, ct magis est, Ut" tan-
tum anulo 3 quis possit signare, dum tamen habeat
t) yapanTijoa. Posse et nocte si gnari testamentum
7 nulla dubitatio est. Signatas tabulas accipi oportet

15 et si liuteo, quo tabulae involutae sunt, signa Inpressa
fuerint.

23 Innu libro quarto disputationum m testamen-
tum quod resignaverit testator, iterum signatum lu-
erit septem testium signis, non erit imperfectum, sed
utroque iure valebit tam civili quam praetorio.

24 Flo bestixus libro decim o institutionum 1 Unum
20 testamentum pluribus exemplis consignare quis potest

idque interdum necessarium est, forte si navigaturus
et secum ferre et relinquere indiciorum suorum testa-
tionem velit.

25 Iavolenvs libro quinto 5 posteriorum Labeonis
Si is, qui testamentum faceret, heredibus primis nun-
cupatis, priusquam secundos exprimeret heredes, ob-
mutuisset, magis coepisse eum testamentum facere
quam fecisse Varus digestorum libro primo Servium

25 respondisse scripsit: itaque primos heredes ex eo tes-
tamento non futuros. Labeo tum hoc verum esse
existimat, si coustaret voluisse plures eum, qui testa-
mentum fecisset, heredes pronuntiare: ego nec Ser-
vium puto aliud sensisse.

26 Gajus libro vicesimo secundo ad edictum pro-
vinciale Cum lege quis intestabilis iubetur esse, co
pertinet, ne eius testimonium recipiatur et eo am-

30 piius, ut quidam putant, neve° ipsi dicatur testi-
monium.

2 7 Celsus libro quinto decimo digestorum Domi-
tius Labeo Celso suo salutem. Quaero, an testium
numero habendus sit is, qui, cum rogatus est ad
testamentum scribendum , idem quoque cum tabulas
scripsisset, signaverit. Iuventius Celsus Labeoni suo
salutem. 7Non intellego quid sit, de quo me eon-
35 sulueris8, aut valide stulta est consultatio tua: plus
enim quam ridiculum est dubitare, an aliquis iure
testis adhibitus sit, quoniam idem et tabulas testa-
menti scripserit.

28 Modestinus libro nono regularum Servus licet
alienus iussu testoris testamentum scribere non pro-
hibetur.

29 Paulus libro quarto decimo responsorum Ex
«o ea scriptura, quae ad testamentum faciendum para-

bntur, si nullo iure testamentum perfectum esset, nec
oiy, i ea quae fideicommissorum verba habent peti posse.

'.. .Px his verbis, quae scriptura ‘J pater familias ad-
mtiit: raCrqv r ijv &ta&far,v fioidopat th-ai xvoiav
na<”ls t^ovolas *°, videri eum voluisse omnimodo
valere ea quae reliquit, etiamsi intestatus deces-
sisset.

30 Idem libro tertio sententiarum Singulos testes
6 qiu m testamento adhibentur, proprio chirographo

annotare convenit, quis et cuius testamentum si"--
u avent. ^

ol Idem libro quinto sententiarum . 11 Eius bona
qui se imperatorem facturum heredem '- esse iactave-
rat, a fisco occupari non possunt.

ni3 sio,*

DE LIRERIS ET POSTUMIS HEREDIBUS INSTI-
TUENDIS VEL EXHEREDANDIS u. io

1 Ulpianus libro primo ad Sabinum Quid sit
nominatim exheredari, videamus, nomen ct prae-
nomen et cogaomen eius dicendum est an sufficit vel
unum ex his? efc constat, sufficere.

2 Idem libro sexto regularum Nominatim exhe-
redatus filius et ita videtur ‘filius meus exheres 15
esto’, si uec nomen eius expressum sit, si modo uni-
cus sit-: nam si plures sunt filii, benigna interpre-
tatione potius a plerisque respondetur nullum ex-
heredatum esse.

Tdeai libro primo ad Sabinum Et si pcpcrce-
i rit 15 filium dicere, cx Scia autem natum dixit, recte
exheredat: et si cum convicio dixerit mon nominan-
dus’ vel ‘non filius meus’, ‘latro’, ‘gladiator’, magis
est, ut recte exheredatus sit, et si ex adultero natum

1 dixerit. Pure autem filium exheredari Iulianus 20

2 putat, qua sententia utimur’. Filius inter medias
1 quoque heredum institutiones recto exheredatur et

erit a toto gradu summotus, nisi forte ab unius per-
sona eum testator exheredaverit: nam si lioc fecit,
vitiosa erit exheredatio: quemadmodum si ita eum
exheredaverit ‘quisquis heres10 milii erit, filius ex-
‘heres esto’: nam, ut Iulianus scribit, huiusmodi ex-
heredatio vitiosa est, quoniam post ad i tam heredita-
tem voluit eum summotum, quod est inpossibile. 25

3 Ante heredis institutionem exheredatus ab omni-

4 bus gradibus summotus est. Inter duos autem 17
gradus exheredatus ab utroque remotus est secnndum

0 Scaevolae sententiam, quam puto veram. In eo,
qui miscuit duos gradus, exheredationem valere Mau-
ricianus recte putat, veluti: ‘Primus heres esto ex
‘semisse. si Primus heres non erit, Secundus ex se-
‘misse heres esto. Tertius ex alio semisse lieres esto.

‘filius exheres esto, si Tertius heres non erit, Quar- 3»

‘tus heres esto’: nam ab utroque gradu summotus

6 est. Si ita testatus sit pater familias, ut a primo
quidem gradu filium praeteriret, a secundo solo ex-
heredaret, Sabinus et Cassius et Iulianus putant per-
empto primo gradu testamentum ab eo gradu exor-
dium capere, unde filius exheredatus est: quae sen-
tentia comprobata est.

4 Idem libro tertio ad Sabinum Placet omnem 35
masculum posse postumnm heredem scribere, sive
iam maritus sit sive nondum uxorem duxerit: nam

et maritus repudiare uxorem potest ct qui non duxit
uxorem, postea maritus effici, nam et cura maritus
postumum heredem scribit18, non utique is solus
postumus scriptus videtur, qui ex ea quam habet
uxorem 10 ei natus est, vel is qui tunc in utero est,
verum is quoque, qui ex quacumque uxore nascatur; m

5 Iavolenus libro primo ex Cassio ideoque qui b20, 1
postumum heredem instituit si post testamentum fac-
tum mutavit matrimonium, is institutus videtur, qui

ex posteriore matrimonio natus est.

6 Ulpianus libro tertio ad Sabinum Sed est
quaesitum, an is, qui generare facile non possit, pos- 5
tumum heredem facere possit, et scribit Cassius et
Iavolenus posse: nam et uxorem ducere et adoptare20
potest, spadonem quoque posse postumum heredem
scribere et Labeo et Cassius scribunt: quoniam nec

1 aetas nec sterilitas ei rei impedimento est. Sed
si castratus sit, Iulianus Proculi opinionem secutus
non putat postumum heredem posse instituere, quo

2 iure utimur. Hermaphroditus plane, si in co viri-
lia praevalebunt, postumum heredem instituere poterit. 10

(l) inpresemm Mo. (2) quo velit, non ins. Alo. (si-
, ‘ „ Hutomanus aliique) (3) anulos E (4) cf.

iri primo fremar (6> ne vel M».
w iaUt T F" ^ consuleris P (s) scripturae
at' (U)| zd est: hanc voluntatem valere volo quo-
cumque modo (11) = Paul, b, 12, 9 (12) heredem

imperatorem facturum Po«'i iibri

(13) Sab. 1. *2. 3. 4. G...*15. lfi. 17. *3fl. *31. *32; Ei!- *i.
IS...22; Fap. 23../29. — Pus. So, S. — Cf. Inst. 2, 13; —
Cod. 6, 28 . 29 (11) post exheredandis cidd. vel prae-

teritis ind. P (15) perceperit P- u 5) heres om.
E (17) sed ct inter duos P- (15) scribat P'1

(19) uxore Alo. (20) adoptare P

XXVIII 2

BE LIBER FS

412

820,11 7 Paulus libro primo ad Sabinum 1 Si lilino

qui in potestate es!. praeteritus sit et vivo patro de-
cedat, tesLamcntmti non valet nec superius rumpetur,
et oo i ure utimur. , „ , . „ .

8 Povroxn/s Ulmo privw nd Salmiiim Si(i) 2 * Primo
herede instituto filium exheredavero, a Secundo
autem substituto non exheredavero et, dum pendet,

»6 an prior aditurus sit’, filius decesserit, 4 * secundum
sententiam ‘qua utimur'6 non erit Secundus heres,
quasi ab initio inutiliter institutus, cum ub eo filius
exheredatus non sit. quml6 si in postumo filio idem
acciderit, ut natus vivo patre7 a quo exheredatus
sit moriatur, eadem dicenda erunt de substituto,
quoniam eum est natus filius, loco eius est, qui su-
perstes est.

9 Paulus libro primo ad Sabinum Si quis postu-
lo mos, quos per aetatem aut valetudinem habere, forte

uon potest, heredes instituit, superius testamentum
rumpitur, quod natura magis in homine generandi et
consuetudo spectanda est quam temporale vitium
aut valetudo, propter quam abducatur homo a g-ene-

1 randi facultate. Sed si ex ea, quae alii nupta
sit, postumum quis heredem instituerit, ipso iure non

2 valet, quod turpis sit institutio,*1 Si filium exhere-
davero nepotemque cx eo praeteriero et alium itere-

sb. dem instituero et supervixerit filius post mortem
meam, lieet ante aditum hereditatem decesserit, non
tamen nepotem rupturum testamentum Julianus et
Pomponius ct Marcellus aiunt, diversum que est, si in
hostium potestate filius sit ct decesserit in eodem
. statu: rumpit enim his casibus nepos testamentum,
quod moriente avo fili iuss pependerit, non abscisum
ut superiore, casu fuerit, sed et," si heres institutus
K omiserit hereditatem, erit, legitimus heres, quoniam
hace verba ‘si intestato moritur’ ad id tempus refe-
runtur, quo testamentum destituitur, non quo mori-

3 tur, -LSod si cx ea, quam nefas sit ducere, postu-
mum heredem instituero, non putat rumpi testameu-

4 tum Pomponius. 21Scd si per adoptionem sororem
factam habeam, potero postumum ex ea heredem in-
stituere, quia adoptione soluta possum eam ducere
uxorem.

25 10 l'0.vroxius libro primo ad Sabinum Commo-

dissime is qui nondum natus est ita heres instituitur:
‘sive vivo me sive mortuo natus fuerit, heres esto’,
aut etiam pure neutrius temporis habita mentione, si
alteruter casus omissus fuerit, eo casu, qui omissus
sit, natus rumpit testamentum, quia hic filius ncc sub
condicione quidem scriptus iteres intellegitur, qui iu
hunc casum nascitur, qui non est testamento adpre-
hensus.

*o 11 Paulus libro secundo ad Sabinum Tn suis
heredibus evidentius apparet continuationem dominii
eo rem perducere, ut nulla videatur hereditas fuisse,
qu?.si olim hi domini essent, qui etiam vivo patre
quodammodo domini existimantur, unde etiam filius
familias appellatur sicut pater familias, sola nota hac
adiecta, per quam distinguitur genitor ab eo qui ge-
nitus sit. itaque post mortem patris non hereditatem
821,t percipere, videntur, sed magis liberam bonorum ad-
ministrationem consequuntur, hac ex causa licet non
sint heredes instituti, domini sunt: ncc, obstat, quod
licet cos exheredare, quod10 et occidere licebat.

12 Ulpianus libro nono ad Sabinum Quod dicitur
filium natura rumpere testamentum, natum accipe et
si exsecto ventre editus sit: nam et hic. rumpit testa-
& 1 mentum, scilicet si nascatur in potestate. Quid
tamen, si non integrum animal editum sit, cum spiritu
tamen, an adhuc testamentum rumpat? et11 tamen
rumpit,

18 IvuaWS libro vicesimo nono digestorum Si $21,
ita scriptum sit: ‘si filius mihi natus fuerit, ex besse
‘jieres esto: ex reliqua parte uxor inca heres esto.

‘si vero filia milii nata luerit, ex _ triente heres esto:

‘ex reliqua parte uxor heres esto , et filius et, iilia
naii essent, “dicendum e»t assem distribuendum esse it
in septem partes, ut ex his filius quattuor, uxor duas,
filia unam partem habeat: ita enim secundum voium
tatem Instantis filius altero tanto amplius habebit quam
uxor, item uxor altero l.anto amplius quam filia: iieet
enim suptili imis regulae conveniebat ruptura fieri
testamentum, attamen cum 1:1 ex utroque nato testator
, voluerit uxorem aliquid habere, ideo ad liuiusmodi
' sententiam humanitate suggerente decursum est, quod jk

1 etiam Inventio Celso apertissime placuit. 14 E egui a
est juris civilis, qua constitutum est hereditatem adimi
uon posse: propter quam liber et heres esse jussus,
quamvis dominus ademerit eodem testamento liberta-
tem. nihilo minus et libertatem et hereditatem habebit.

2 Testamentum, quod hoc modo scribitur; Titius
‘post mortem filii mei heres esto: filius exheres esto'
nullius momenti est, quia filius post mortem suam ex-
heredatus est: quare et contra tabulas paternorum st
libertorum huinsraodi filius bonorum possessionem ac-
cipere poterit.

14 Africanus libro quarto quaestionum Si postu-
mus a primo gratln exheredatus, a secundo praeteritus
sit, quamvis eo tempore nascatur, quo ad15 heredes
primo gradu scriptos pertineat hereditas, secundum
tamen gradum vitiari placet ad hoc, ut praetermitten-
tibus institutis ipse heres existat. immo ct si defuncto 2t
eo heredes instituti omiserint hereditatem, non posse
substitutos adire, itaque ct si a primo gradu exhe-
redatus, a secundo praeteritus, a tertio exheredatus
sit et viventibus primis et deliberantibus decedat,
quaeri solet omittentibus primis aditioucm utrum ad
eos, qui tertio gradu scripti sint, an potius ad legiti-
mos heredes pertineat hereditas, quo et ipso casu
rectius existimari putavit ad legitimuTeam pertinere: 30
nam et, cum duobus heredibus institutis et in singu-
lorum locum facta substitutione a primis exheredatus
postumus, a secundis praeteritus fuerit, si alter ex
institutis omiserit, quamvis postumus excludatur, non

1 tamen magis substitutum admitti. Quod vulgo
dicitur eum gradum, a quo filius praeteritus sit, uon
valere, non usquequaque verum esse ait: nam si primo
gradu lieres institutus sit filius, nou debere eum a
substitutis exheredari: ideoque si filio et Titio here- ar>
dibus institutis Titio Maevius substitutus sit, omittente
Titio hereditatem Maevium eam adire posse, quamvis

2 filius secundo gTadu exheredatus non sit. Si quis
ita scripserit: ‘ille, quem scio ex me natum uon esse,
‘exheres esto’10, hanc exheredationem ita nullius mo-
menti esse nit, si probetur ex eo natus: non enim
videri quasi filiuin exheredatum esse. -1 cum elogium
pater, cum filiuin exheredaret, proposuisset et adie- ■><:
cissct propter eam causam exheredare, probaturque
patrem circa causam exheredationis errasse.

1 5 Ulpiafus libro primo ad Sabinum Idem est
et si ita dixerit: ‘ille illius filius exheres esto’, patrem
ei adulterum per errorem adsignans.

16 Afficajws libro quarto quaestionum Si filius 15 &'22,
heres institutus sit omisso postumo filioque substitutus
nepos ex eo sit, si interim10 moriatur filius, postumo
non nato nepotem tam patri quam avo suum heredem
futurum, quod si nemo filio substitutus sit et solus
ipse institutus sit. tunc quia eo tempore, quo is mo-
riatur, certum esse incipit nominem ex eo testamento 5
heredem fore, ipse filius intestato patri20 heres existet:
sicut evenire solet, cum sub ea condicione, quae in

(i) sabinus F (2) u tus. edd. (3) si F (i) deinde

Primus quoque antequam adiret decesserit tus. Mo.

(5) ‘ J Tust., cf. Goi. 2, 123 (Kr.) (c) quod] eed et F-

(t) patre] Primo Cuiacius: Mo. retento patre inserit

moriatur, deinde ante aditionem is (s) lili iu.?] eius

(illius Faber) ius scr. (9) et dcl. Kr. (10) quos

F2 (11] hoc ins. F2 (y>) pr. fin. lust. (Ferrini)
(13) quam F (14) iungeuda bO, 17, M? (15) quod
F (iC) est F (17) idem esse ins. Mo. (is) cum
cretione addiderit Africanus (10) inierim] ante quam,
cernat Af ricam ut ? (20) quasi esset ipse nepos avo v er-

tun.t B (voi. VH p. 45) (21) 5 3. 4 post 5 1 inserit Scialnj-.i

et postumis

413

XXVIII 2

622, 6 ipsius potestate erit, filius heres institutus, prius quam
ei pareret, moriatur. ... -r,.-,-.

17 Florentinus Uhro decimo institutionum ijtu
etiam hoc modo exheredantur ‘filius exheres sit .
‘filius exheres erit’. _

io 18 Ulpianus libro quinquagesimo septimo ad
edictum Multi non notae causa exheredant filios nec
ut eis obsint, sed ut eis consulant, ut puta nnpuoe-
ribus, eisque 1 fideicommissarii hereditatem dant.

19 T’a uj.us libro primo ad Vitellium Cum quidam
fiiiam ex asse hcrecem scripsisset filioque, quem in
potestate habebat, decem legassct, adiecifc* ‘et in ce-
15 ‘fcera parte exheres mihi erit’, et quaereretur, au recte,
exheredatus videretur, Scaevola respondit non videri,
et in disputando adiciebat ideo uuu valere, quoniam
nec fandi exheres esse iussus recte exheredaretur,
aliiimque causam esse institutionis, quae benigne ac-
ciperetur: exheredationes autem non essent adiu-

var.dae.

20 Modestinus libro secundo pandectarum Sui)
2t, condicione filius heres institutus si pendente condicione

abrogandum se dedit, necessarius heres non erit.

21 Pomponius libro secundo ad Quintam Mucium
Si filium nomiiiatim exheredavero ct cum postea he-
redem instituero, heres erit.

22 Terentius Clemens libro septimo decimo ad
legem Iuliam et Papium Cura postumus sub con-
dicione instituitur, si prius quam nascatur condicio

25 exstiterit, nou rumpitur testamentum postumi ad-
gnatione.

23 Papinianus libro duodecimo quaestionum

3Filio, quem pater post emancipationem a se factam
iterum abrogavit, exheredationem antea scriptam no-
cere dixi: nam in omni fere iure sic observari convenit,
ut veri patris adoptivus filius numquam intellegatur,
ne imagine naturae veritas adumbretur1, videlicet quod
so non translatus, sed redditus videretur: nec multum
puto referre, quod ad propositum attinet, quod loco
l nepotis filium exheredatum pater abrogavit. Si
Titius heres institutus loco nepotis adoptetur, defuncto
postea filio qui pater videbatur, nepotis successione
non rumpitur testamentum ab eo. qui heres invenitur.

21 Paulus libro nono quaestionum Postuma sub
sr. condicione heres instituta si pendente condicione vivo
patre5 nascatur, rumpit testamentum.

25 Ilfm libro duodecimo resiaworum Titius tes-
tamento heredem instituit et filium habens sic ex-
heredationem posuit: ‘ceteri omnes filii filiaeque meae
‘exheredes sunto’. Paulus respondit filium recte ex-
heredatum videri, postea consultus, an videatur ex-
heredatus, quera pater putavit decessisse, respondit
«e fiiios et filias nomiiiatim exheredatos proponi: de
errore autem patris, qui intercessisse proponitur, apud
1 indicem ngi oportere. Lucius Titius cum suprema
sua ordinaret in civitate et haberet neptem ex filia
praegnatem rure agentem, scripsit id quod in utero
liabcret ex parte heredem : quaero, eum ipsa die, qua
lituis ordinaret testamentum in civitate hora diei
sexta; cudem die b albescente caelo rure sit enixa
r ‘dacvia masculum, an institutio heredis valeat, cum,
45 Hwj tempore scriberetur testamentum, iam cdilus esset
c,, . us' Paulus respondit verba quidem testamenti
a, - ad exun pronepotem directa videri, qui post testamen-

um factura nasceretur: sed si, ut proponitur, eadem
nie qua testamentum factum est neptis testatoris an-
tequam testamentum scriberetur enixa esset, licet
ignorante testatore, tamen institutionem iure factam
videri recte responderi.

^ .. 1 AULUS libro tertio sententiarum Filius fami-

uts -u militet, ut paganus nomiiiatim a patre aut heres
sentu aut exheredari debet, iam sublato edicto divi

i

i

E

Augusti, quo cautum fuerat, ne pater filium militem 823, 7
Cxb crcdct

27 Idem libro tertio ad Keratium Postumum ex
qualibet vidua natum sibi filium heredem instituere
potest.

28 Thy piioninus libro vicemimo disputationum io
Filius a patre, cuius in potestate est, sub condicione,
quae non est in ipsius potestate, heres institutus et

in defectum condicionis exheredatus decessit pendente
etiam tunc condicione tam institutionis quam exhe-
redationis. dixi heredem cum ab intestato mortuum
esse, quia aum vivit, neque ex testamento heres neque
exheredatus fuit, herede autem scripto ex parte filio
] coheres post mortem filii institui potest. Filius te
familias miles de castrensi peculio fceit testamentum
habens filium in eiusdem potestate, cum militare
desisset, patre eodemque avo defuncto quaesitum est,
an rumpetur eius testamentum, non quidem adop-
tavit nec hodie ei natus est filius nec priore subducto
de potestate suo lieredc ulterior successit in proximum
locum: sed tamen ili potestate sua liabere coepit,
quem non habebat7 simulquc pater familias factus
est et filius sub eius reeeidit potestate: rumpetur ergo 20
testamentum, sed si heres sit institutus vel exhere-
datus iste eius filius, non rumpitur, quia nullo circa
cum novo facto, sed ordine quodam naturali nactus

2 est potestatem. Si quis ex certa uxore natum
scribit heredem, in periculum nimpemli testamentum

3 deducit ex alia susceptis liberis. Si quis eo tem-
pore, quo nondum eius uxor esse posset, testator’
natum 0 ex ca scripsit heredem, an postea contracto 25
licito matrimonio natus heres ex testamento esse possit,
quaeritur: voluti si scribas hodie heredem, qui tibi
ex Titia natus erit, quando Titia ancilla1* vel minor
annis viginti quinque ea, cuius pater tuus tutelam ad-
ministravit aut tutor tu ipse, fuisti, postea Titia uxor
insta tibi fuerit vel libertatem adepta aut11 tempore
annorum viginti quinque ct utilis anni et rationum
allegatione, an natus heres osse possit"? nemo certo
dubitabit cx Titia, quae tunc propter tenorem l- aetatis 3C-
uxor duci non potuit, quando testamentum fiebat,
natum postea ea uxore ducta heredem esse posse, et
generaliter nato post testamentum heredi 13 scripto
aditus est ad hereditatem, in qualicumque statu tes-
tamenti faciendi tempore fuit quae postea testatori 14

i civiliter nupta est. 15 Quid autem, si filium post
testamentum natum ex besse, filiam autem post tes-
tamentum natam ex triente scripsit heredem nec ullum
coheredem dedit uee substituit invicem alium 1,1 V unus 35
natus solus ex testamento fit liercs.

29 Scaevola libro sexto quaestionum Gallus sic
posse institui poslumos nepotes induxit: ‘Si filius
‘meus vivo me morietur, tunc si quis mihi ex eo nepos
‘sive quae neptis post mortem meam in decem men-
sibus proximis, quibus filius meus moreretur, natus

1 ‘nata erit, heredes sunto.’ Quidam recte admit-
tendi™ emlunt, etiamsi non exprimat de morte filii, «
sed simpliciter instituat, ut eo casu valeat, qui ex ver-

2 bis concipi 17 possit.1’, idem credendum est Gallum
existimasse et de pronepote, ut dicat testator: ‘Si me
‘vivo nepos decedat, tunc qui ex eo pronepos’ et 824, £

3 cetera. Sed etsi vivo filio iam mortuo pronepote ,s
cuius uxor praegnas esset, testamentum faceret potest
dicere: ‘Si me vivo filius decedat, tunc qui pronepos.

4 Num si et, filius et nepos vivat, concipere *“ ‘utris-
‘que mortuis vivo se, tunc qui pronepos nasceretur"?
quod similiter admittendum est. ita sane, si prius ne-
pos, deinde filius decederet, ne successione testamen- 5

5 tum rumperetur. Et, quid si tantum ii, mortis
filii casum conciperet.? quid enim « aquae tt ignis inter-
dictionem 71 pateretur? quid si nepos, ex quo pronepos

W eia ‘lui Mo- ™dra B (2) adicclo Mo. (3t »
«tat Ulpianus 3 7 4,8*7 (4) obumbretur cdd. (5) vir

patre i cum B, dei. Faber (G) eodem die M

U) haheat F (fi) ai qui eo..,tcBtatur Mo. (9) natus
(,0> «'• ***• **<>■ 9l) r emeto h,n. Mo. (rj) iur;/Tei ristii

nem in*. Mo. (13) herede F (14) testator F (15) ante.
quid ftutern nonnulla omissa sunt ( Kr .) (10) atium-

ve Mo. (17) conici Kr. (m) possint F (19) ne-
pote dett. (2fi) conciperet Mo. (21) interdictione V

4.0

XXVIII 2

41+

DE LIBERIS ET POSTUMIS

824,7 institueretur, ut ostendimus, emancipatus esset? ‘Ili
enim casus et omnes, ex quibus suus heres post mortem
scilicet avi nasceretur, non pertinent ad legem Vel-
laeam: sed cx sententia legis Vellaeae ct haec omnia
i,i admittenda sunt, ut ad similitudinem mortis ceteri
0 casus admittendi sint. Quid si qui filium apud
hostes habebat testaretur? quare non induxere, ut, si
antea quam filius2 ab hostibus rediret quamvis post
mortem patris decederet, tui:c deinde nepos vel etiam
adhuc illis vivis3 post mortem scilicet avi nasceretur,
rtun rumperet? nam hic casus ad legem Vellaeam non
pertinet, 'melius1 ergo est, ut in eiusmodi utilitate
praesertim post legem Vellaeam, quae et multos casus
is rumpendi abstulit, interpretatio admittatur5, ut in-
stituens nepotem , qui sibi post mortem suus nasce-
retur, recte instituisse videatur, quibusenmque casibus
nepos post mortem natus suus esset rumperetque
praeteritus: atque etiam si generaliter, ‘quidquid sibi
‘liberorum natum erit post mortem’ aut ‘qnicumqne
7 ‘natus fuerit’ sit institutus, °si suus nasceretur. Si
eius, qui filium habeat ct nepotem cx eo instituat,
20 nurus praegnas ab hostibus capta sit ibiquo vivo pa-
riat, mox ille post mortem patris atque avi redeat r,
utrum hic casus ad legem Vellaeam respiciat an ad
ius antiquum aptandus sit possitque vel ex iure anti-
quo vel ex Vellaea institutus non rumpere? quod8
quaerendum est, si iam mortuo filio pronepotem in- i
stituat redeatque mortuo, sed cum testamentum ab
eo non rumpitur, nihil refert, utrum cx iure antiquo I
S an ex lege Vellaea excludatur3. Eorsitan ad-
25 dubitet quis, an istis casibus si nepos post testamen-
tum nascatur vivo patre suo, deinde ex eo concipia-
625, i tur, isqnc vivo patre deinde avo10 nascatur, an non
potuerit heres institui, quia pater ipsius non recte
institutus caset, quod minime est expavescendum:
hic enim suus heres nascitur et post mortem nascitur.

9 Ergo ct si 11 pronepos admittetur, qui natus erit
ex nepote postea vivo filio, atque si ex eo natus esset,

10 adoptatur '2. In omnibus his speciebus illud servan- ;
s dum est, ut 13 filius dumtaxat, qui est in potestate,

ex aliqua parte sit heres institutus: nam frustra ex-
heredabitur post mortem suam: quod" non esse
necessario in eo filio, qui apud hostes est, si ibi de- ■
cedat et iu nepote certe et pronepote, quorum si liberi
heredes instituantur, institutionem numquam exigemus,

11 quia possunt, praeteriri. Nunc de lege Vellaea
videamus, voluitvivis nobis natos si militer non rumpere

io 12 testamentum. Et videtur primum caput eos spec-
tare, qui, cuin nascerentur, sui heredes futuri essent,
et rogo, si filium habeas et nepotern nondum natum
tantum ex eo heredem instituas, filius decedat, mox
vivo te nepos nascatur? ex verbis dicendum est non
rumpi testamentum, ut non solum illud primo capite
notaverit, si nepos, qui eo tempore instituatur, quo
filius non sit, verum et si vivo patre nascatur: quid
enim necesse est tempus testamenti faciendi respici,

15 cum satis sit observari id tempus quo nascitur? nam
etsi ita verba sunt: ‘qui testamentum faciet, is omnis

‘virilis sexus, qui ci suus heres futurus erit’ et cetera '5, 82.V

13 Etiam si vovente10 parente vivo nascantur '7, se-
quenti parte succedentes in locum liberorum non vult18
rumpere testamentum: et 10 ita interpretandum est, ut,
si ct filium et nepotem et pronepotem habens, _ mortuis
utrisque pronepos institutus succedens iu sui heredis
locum non rumpat, et bene verba se habent 'si quis en
‘ex suis heredibus suus heres esse desierit' ad omnes
casus pertinentia, quos supplendos in Galli Aquili
sententia diximus: nec solum, si nepos vivo patre de-
cedat, nec succedens pronepos avo mortuo rumpat,
sed et si supervixit patri ac decedat, dummodo heres

14 institutus sit aut exheredatus. Videndum, uum
hac posteriore parte ‘si quis. ex puis heredibus
‘suus heres esse desierit, liberi eius’ ct cetera 'in
‘locum suorum sui heredes succedunt’ 2<), possit inter- 25
pretatione induci, ut, si filium apud hostes habens
nepotem ex eo heredem instituas, non tantum si vivo

te filius decedat, sed etiam post mortem, antequam
ab hostibus reversus fuerit, succedendo non rumpet:
nihil enim addidit, quo significaret tempus: 21 nisi quod,
licet audenter, possis dicere vivo patre hunc suum
heredem esse desisse, licet post mortem decedat, quia

15 nec redit nec potest redire. Ille casus in difficili S26.
est, si filium habeas et nepotem nondum natum in-
stituas isque nascatur vivo patre suo ac mox pater
decedat: non enim suus heres est tempore quo nasca-
tur 22 nec posteriori alii 23 succedendo prohiberi videtur
rumpere quam qui iam natus erit, denique et su-
periore capite ut liceat institui nondum natos, qui
cum nascentur sui erunt, permitti21, posteriore capite 5
non permittit institui, sed vetat rumpi ueve ob eam
rem minus ratum esset, quod succedit, porro pro-
cedere debet, ut utiliter sit institutus: quod nullo iure
potuit qui nondum natus erat. Iuliano tamen videre-
tur duobus quasi capitibus legis commixtis in hoc
quoque inducere legem, ne rumpantur testamenta.

16 Quaeremus tamen, cum recepta est Iuliani sen-
tentia, an, si nascatur nepos vivo patre suo, deinde
emancipetur, sponte adire possit hereditatem, quod 10
magis probandum est: nam25 emancipatione suus
heres fieri non potuit.

30 Gaius libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Inter cetera, quae ad ordinanda testamenta
necessario desiderantur, principale ius est dc liberis
heredibus instituendis vel exheredandis, ne praeteritis
istis rumpatur testamentum: namque filio qui in po- 15
testate est praeterito inutile est testamentum.

31 Paulus libro secundo ad Sabinum Dum apud
hostes est filius, pater im-e fecit testamentum et recte 20
eum praeterit, cum, si in potestate esset filius, nihil
valiturum esset testamentum. 27

32 Marcianus libro secundo regularum Si filio
emancipato exheredato is qui in potestate est prae- 20
teritus sit, ipse quidem emancipatus si contra tabulas
petat, nihil agit, al) intestato autem et suus et eman-
cipatus venient.

(1) § 5 fin. et § 6 fin. lust. (Faber)'! (2) antea filius .
quam Mo. (3) vel etiam adhuc illis vivis Scaevolae
non sunt (Ooveanus) (4) melius F‘, et mulina F-
(5) admittetur F _ (6) recte ita videatur institutus

Mo, (7) idem B: ibique vivo avo pariat post
raortnm patris, mox ille post avi redeat Mo. (s) item
ins. Mo. (9) excludatur dcl. Mo. (10) vivo patre
deinde avo] vivo patre defuncto avo, deinde patre,
deinde proavo Mo., vivo avo defuncto patre, deinde
avo, deinde proavo Kr. (11) is Muehlcnbruch

(12) adoptato Franeke (13) et ius. F- (u) quo
id F1, quod id F2 (15) § 12 tota pessumdata secun-
dum Mo. ita fere scripta fuit ; Et videtur primura ca-
put eos spectare, qui, eutn nascerentur, sui heredes
futuri essent, et rogo: [nonne, sive post mortem filii
nepotem ex eo nondum natum heredem instituas sive]
filium habeas et nepotem nondum natum [etiam] tum
ex eo heredem instituas, filius decedat, mox vivo te L

nepos nascatur, ex verbis dicendum est non rump;
testamentum? ut non solum illud primo capite nota-
verit, si |nepos] eo tempore instituatur, quo filius Don
sit, verum et si vivo [pat-re] ( sic fere Cuiacius). quid
enim necesse est tempus testamenti faciendi respici,
cum satis sit observari id tempus quo nascitur : [tja-
rnetsi ita verba sunt ‘qui testamentum faciet, is omnis
'virilis sexus, qui ei suus heres futurus erit' et cetera
(16) vovente dei. F* (17) nascatur F *: etiamsi vi-
vente te parente vivo nascantur scr. : videntur tamen
haec ipsa postea, adiccia esse (Mo.) (is) lex ins. F1
(19) et] id Kr. (29) succedunto JIal. (21) sed vix
putaverim, cum cogitaverit omniuo de eo, qui suus
heres esse desiit vivo testatore ins. Mo. (22) nascitur
F- (23) posteriore capite Mo. (24) permittit et
Mo. (25) ex ins. Mo. (26) et recte] lieet Mo.
(27) iunge 28, 3, 9. 45, i, 11. 49, 15, 13

DE IMUSTO RUPTO

415

XXV 111 -i

g2a, 22 m ’

DK INTUSTO RUPTO IRRITO FACTO TESTA-
MENTO.

i

1 PAPixiAXirs libro primo definitionum Testamen-

25 tum aut nou iure factum dicitur, ubi sollemnia iuns

defuerunt: aut nullius esse momenti, cum filius qui
fuit in patris - potestate praeteritus est: aut rumpi-
tur alio testamento, ex quo heres existere potent, vel
adgi latione sui heredis: aut iu irritum3 constituitur
non adita hereditate.

2 UlfiaaCU libro secundo ad Sabinum Pune autem
prius testamentum rumpitur, eum posterius rite per-
fectum est, nisi forte posterius 'vel' iure militari sit

30 factum ‘vel in eo scriptus est qui ab Intestato venire
potest’4: tunc enim et posteriore non perfecto superius
rumpitur. , . _

3 Idem libro tertio ad Sabinum Postumi per vi-
rilem sexum descendentes ad similitudinem filiorum
nominati in exheredandi sunt, ne testamentum adgnas-

1 reudo rumpant. Postumos autem dicimus eos
dumtaxat, qui post mortem parentis nascuntur, sed

35 et ili, qui post testamentum factum iu vita nascuntur,
ita demum per legem Yellaeam rumpere testamentum

2 prohibentur, si nomicatiir. sint exheredati. Unde
etiam ante heredis institutionem vel inter medias he-
redum institui, ionesvcl inter gradus exheredaripossunt:
nam divus Marcus decrevit idem in postumo quod in
filio servandum , nec ratio diversitatis reddi potest.

3 Ex his apparet aliam causam esse filiorum super-
ni stitum, aliam posteriorum5: illi iniustum faciunt, lii

rumpunt, illi scirper, hi. si nascantur nec inveniant

4 se exheredatos. Sed et si sit ante hoc aliud tes-
tamentum, a" quo postumus exheredatus sit, placet,
sive post mortem testatoris nascatur sive vivo testatore,

627,i utrumque ruptum esse et superius per inferius et in-
ii ferius per postumum. Nominatim autem exheredatus
postumus videtur, sive ita dixerit; ‘quicumque milii
•nasceretur1, sive ita: ‘ex Seia’, sive ita: ‘venter ex-
heres esto’, sed et si dixerit: ‘postumus exheres
esto', natus vel post mortem vel vivo testatore non
ii rumpet, Licet autem postumus praeteritus ad-
6 gnascendo8 rumpat, tamen interdum evenit, ut pars
testamenti rumpatur: ut puta si proponas a primo
gradu postumum exheredatum, a secundo praeteritum :
nam hic primus gradus valet, secundus raptus est.

4 I dem libro quarto disputationum Denique et
deliberantibus primo gradu scriptis heredibus * qui
secundo gradu scripti snnt heredes optinere heredita-
tem non possunt: gradu enim rupto et infirmato am
piius hereditas inde optiucri nou potest.

io 5 Idf.m libro tertio ad Sabinum Nam ct si sub
condicione, sit heres institutus quis, a quo postumus
non est exheredatus, tamen pendente condicione 10
rumpitur gradus, ut et Iuiianus scripsit: sed etsi sit
ei substitutus quis, etiam deficiente condicione primi
gradiiR non admittetur substitutus, a quo scilicet pos-
tumus exheredatus non’' est. puto igitur exis tente
qmaem condicione primi gradus postumo potius locum
.ore post defectum autem condicionis natus postumus
gradum non rumpit, quia nullus est, rumpendo autem
testamentum sibi locum facere postumus solet, quam-
is iinus sequentem gradum, a quo exheredatus est,

r} si.a l’r.imo gradu praeteritus,

,;eimdo exheredatus sit, si eo tempore nascatur
postumus, quo aliquis ex institutis vixit, totum testa-
mentum ruptum est: eam tollendo primum gradum
jiiui locum faciet.

20 6 jT>Elc Uhro decimo ad Sabinum Si quis filio

exheredato nuru praegnate relicta decesserit et ex- 827,
traneum sub condicione instituerit et pendente con-
dicione post mortem patris vel deliberante herede in-
stituto de adeunda hereditate exheredatus filius de-
cesserit et nepos fuerit natus, an rumpat testamentum ?
et dicemus testamentum non rumpi, cum nec exhe-
redari Uniusmodi nepos deberet ab avo, quem pater
praecedebat, plane si forte institutus omiserit here- is
ditatem, hunc avo suum 11 futurum heredem ab intes-
tato non dubitatur, utrumque propriis rationibus:
nam adgnaseeudo 11 quidem is rumpit quem neino
praecedebat mortis tempore: ab intestato vero is
succedit cui ante eum alii non w est delata hereditas :
non fuisse autem filio delatam hereditatem apparet,
cum deliberante instituto decesserit, sed haec ita, si
mortis avi tempore in utero nepos fuit, ceterum si
postea conceptus est, Marcellus 15 scribit neque ut suum sn
neque ut nepotem aut cognatum ad hereditatem vei

1 ad bonorum possessionem posse admitti. Sed si
pater cius, qui mortis avi tempore in utero fuit, apud
hostes erat, nepos iste patre in eadem causa dece-
dente postmortem avi succedendo testamentum rumpet,
quia supra scripta persona ei nou obstat: nec enim
creditur in rebus liumauis fuisse, cum in ea causa
decedat15, quamquam captivus reversus patris sui iu-

2 iustum faceret testamentum iu eo praeteritus. Sive 35
autem ia civitate nepos fuit conceptus sive apud hostes,
quoniam datui- et partui postliminium, succedendo

3 testamentum rumpit. Succedendo itaque11 sui non
rumpunt, sive fuerint instituti vel exheredati ab en
gradu ad quem hereditas defertur, scilicet si gradus

4 ille valeat. Quocumque autem modo parentes
praecedentes in potestate esse desierint, succedentes
liberi, si fuerint, instituti vel exheredati, non rumpent 828,
testamentum, sive per captivitatem sive per mortem

5 vel poenam, irritum fit testamentum, quotiens
ipsi testatori aliquid contigit, puta si civitatem amittat
per subitam servitutem, ab hostibus verbi gratia cap-
tus, vd si maior annis viginti venum se dari passus
sit ad actum gerendum pretiumve participandum.

6 Sed et si quis fuerit capite damnatus vel ad bes- s
tias vel ad gladium vel alia poena quae vitam adimit,
testamentum cius irritum fiet, et non tunc cum con-
sumptus est, sed cum sententiam passus est: nam
poenae servus efficitur: nisi forte miles fuit ex mili-
tari delicto damnatus, nam huic permitti solet testari,
ut divus Hadrianas rescripsit, et credo iure militari
testabitur, qua ratione igitur damnato ei testari per-
mittitur, mnnquid et. si quod ante habuit factum
testamentum, si ei permissum sit testari, valeat? an t»
vero poena irritum factum reficiendum est? et si
militari iure ei testandum sit. dubitari non oportet.

7 quin 13, si voluit id valere, fecisse 20 id credatur. Eius
qui deportatur non statim irritum fiet testamentum,
sed cum princeps factum comprobaverit: tunc enim
et capite minuitur, sed ct si de decurione, puniendo
vel filio nepoteve praeses scribendum principi inter-
locutus est, non puto statim servum poenae factum, is
licet in carcere21 soleant diligenti oris custodiae causa
recipi, nec huius igitur testamentum irritum fiet,
priusquam princeps de eo supplicium sumendum re-
scripserit: proinde si ante decesserit, utique testa-
mentum eius valebit, nisi mortem sibi conscivit, nam
eorum, qui mori magis quam damnari maluerint ob
conscientiam criminis, testamenta irrita constitutiones
faciunt, licet in civitate decedant : quod si quis taedio
vitae vei valetudinis adversae inpatientia vel iaeta- 20
tionis5-, ut quidam philosophi, in ea causa sunt, ut
testamenta eorum valeant, quam distinctionem in mili-

(1) Sab. 2. 3. *i. 5...0. 11... U\ Ed. *|f). 13. tc; Pap. rl.
J:-?9 \APP- 2I>- ~ dias. 39, 2. - Cf. Cad. 2, 17 <2) in in*. F
13.) iu irritum] linitum Hal. (4) Iust.. cf. C< id. fi, ->3 21
Aj postumorum Jiat. (c) a dei. Mo. (7) nascetur
. • («) a dgnoscendo F (9) defuncto postumo

nis. i metus ct Guiaciiis (10) cato postumo cum

Gracas ms. (11) non dcl. Cuiacnts: fortasse totum

I comma a quo scilicet post. exh. nou est insiticium est
j (Mo.) (12) sic drjl, c-um Graecis, suo F (i3.) -

! gnoscendo F (14) cui ante eum alii non"! cui nor
ante euin alii Mo. (15) cf. 3S, 1C, l g 8 (10) decetis

F* (17) itaque] utique J Mo. (!S) actum ger. dcl.

% 2 (19) quin] in et quin F2 (20) refecisse Best

(2i) carcerem Mo. (22) lactatione JTai.

49*

XXVIII 3

DE INTUSTO BUPTO

416

828,21 tis quoque testamento divus Hadrianus dedit epistula
ad Pomponium 1 falconem, ut, si quidem ob conscien-
t-i-im delicti militaris mori maluit, irritum sil, eius
testamentum: quod si taedio vitae vel dolore, valere ■“
testamentum aut, si intestato decessit, cognatis aut,
■25 8 si uon sint3, legioni ista sint vindicanda. Hi
autem omues , quorum testamenta irrita damnatione
fieri diximus, si provocaverint, capite non minuuntur
atque ideo neque testamenta quae antea fecerunt iurita
fient et tunc testari poterunt: hoc enim saepissime est
constitutum nec videbuntur quasi de statu suo1 dubi-
tantes nun habere testamenti factionem : sunt enim certi

9 status nec ipsi de se interim incerti. Quid tamen
ei anpellationem eius praeses non recepit, sed impera-

3« tori scribendo poenam remoratus est? puto liune. quo-
que suum statum interim retinere nec testamentum
irritum fieri: nam, ut est oratione divi Marci ex-
pressum, tametsi provocantis vel eius pro quo pro-
vocatur appellatio non fuerit recepta, poena lamcn
sustinenda est, quoad princeps rescripserit ad litteras
praesidisct- libellum rei cum litteris missum, nisi, forte
latro manifestus vel seditio praerupta factioque cruenta
35 vel alia insta causa, qnain mox praeses litteris excu-
sabit5, moram non recipiant, non poenae festinatione,
sed praeveniendi periculi causa: tunc enim punire

10 permittitur, deinde scribere. Quid si quis fuerit
damnatus illicite poena non sumpta1', au testamentum
eius irritum fiat, videamus: ut puta decurio ad bestias
an capite minuatur testamentumque eius irritum fiat?
et non puto, cum sententia cum uon tenuerit, ergo

40 et si quis eum, qui uon erat jurisdictionis suae, dam-
naverit, testamentum eius uon erit irritum, quemad-
829, i 1 1 modum est constitutum. Sed ne eorum quidem
testamenta rata sunt, sed irrita fient, quorum me-
moria post, mortem damnata est, ut puta cx causa

12 maiestatis vel ex alia tali causa. Quatenus tamen
diximus ab hostibus capti testamentum irritum fieri,
adiciendum est postliminio reversi vires suas recipere

. i ure postliminii aut, si ibi decedat7, lege Cornelia con-
fi firmari, ergo et si quis damnatus capite in integrum
indulgentia principis sit restitutus, testamentum eius

13 convalescet. Filii familias veterani sui iuris morte
patris facti testamentum irritum non fierieonsfcat: Bnam
quantum ad testandum de castrensi peculio pro patre
familias habendus est, et ideo nec emancipatione irri-
tum fieri militis vel veterani testamentum verum est.

7 Ulpjasus libro decimo ad Sabinum9 Si miles
io iure civili testamentum fecerit et primo gradulieredem

eum scripserit quem iure militari poterat, secundo
eum quem communi iure potest, et post annum mis-
sionis decesserit, primus gradus irritus fiet et a se-
cundo incipiet testamentum.

8 IpF.ii libro undecimo ad Sabinum Verum est
adoptione vel adrogatione filii filiaeve, testamentum
rumpi, quoniam sui heredis adgoatione solet rumpi.

is 1 Filia eum emancipatur vel nepos, quia una manci-
patione exeunt de potestate, testamentum non rumpunt.

9 _ i0PAULVs libro secundo ad Sabinum Si pater ab
hostibus capiatur filio manente in civitate, reverso eo
non rumpitur testamentum:

10 Jceit libro primo ad Vitellium sed nee filius
2D postliminio rediens rumpit patiis testamentum, ut

Sabinus existimavit.

_ 11 Ulpianus libro quadragesimo sexto ad edictum
Si binae tabulae proferantur11 diversis temporibus
factae, unae prius, alia postea, utraeque tamen septem
testium signis signatae, et apertae posteriores vacuae
inventae sint, id est nihil scriptum habentes omnino,
superius testamentum non est ruptum, quia sequens
•nullum est.

13 Fbf.H libro quarto disputationum. Postumus 829, u
praeteritus vivo testatore natus 13 decessit: ‘licet iuris
scrunulcsitate nimia que. suptilitate testamentum rup-
tum 'videatur, attamen" ls, si signatum fuerit testamen-
tum, bonorum possessionum secundum tabulas accipere
heres scriptus potest remqtiu optinebit-1, ut et divus
Hadrianus et imperator noster rescripserunt, idcirco-
que legatarii et fideicommissarii habebunt ea, quae
sibi relicta sint, securi, idem et circa iniustuir. et 30
irritum testamentum erit dicendum, si bonorum pos-
sessio data fuerit ei, qui rem ab intestato auferre pos-
1 sit. Si paganus, qui habebat iant factum testa-
mentum, aliud fecisset et in eo comprehendisset fidei
heredis committere, ut priores tabulae valerent, omni-
modo prius testamentum ruptum est: quo rupto po-
test quaeri, an vice codicillorum id valere deberet, et
cum haec verba sint fideicommissi, etu sine ilubio
universa, quae illic scripta sunt, in causa fidciconi- 35
missi erunt16, non solum legata et fideicommissa, sed
et libertates et heredis institutio 1B.

13 G-aius libro secundo mslilutinnum 17 Postumo-
rum loco sunt et hi, qui in sui heredis loco succeden-
do quasi adgn ascendo 1B fiunt parentibus sui heredes,
ut ecce si filium et ex eo nepotem neptemve in po-
testate habeam, quia filius gradu praecedit, is solus 49
iura sui heredis habet, quamvis nepos quoque et
neptis ex eo in eadem potestate sint: sed si filius 830,1
meus me vivo morietur 19 aut qualibet ratione exeat

de potestate mea, incipit nepos neptisve in eius loco
succedere et eo modo iura suorum heredum quasi
adgiiaticne nanciscuntur, ne ergo eo mode rumpat
mihi testamentum, sicut ipsum filium vel heredem in-
stituere vel exheredare nominarim debeo, ne uon iure
faciam testamentum, ita et nepotem neptemve ex eo s
necesse est mihi vel heredem instituere vel exhere dare,
ne forte me vivo filio mortuo succedendo in locum
eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpat testa-
mentum: idque lege Iunia Vellaea provisum est.

14 Paulus libro singulari de adsignatione liber-
torum Si ita facta sit exheredatio: ‘si filius20 natus
natave sit, exheres esto’, utrisque natis non rumpitur
testamentum.

15 Ia volenus libro quarto epistularum Qui uxo- 10
rem praegnatem habebat, iu hostium potestatem per-
venit: quaero, filio nato quo tempore testamentum in
civitate factum rumpatur? et si filius ante moriatur
quam pater, an scripti lieredes hereditatem habituri
sint? respondi: non puto dubium esse, quin per legem
Corueliain, quae de confirmandis eorum testamentis,
qui in hostium potestate decessissent21, lata est, nato
filio continuo eius testamentum, qui in hostium po- is
testate sit, rumpatur: sequitur ergo, ut ex co testa-
mento hereditas ad neminem perveniat,

16 Pomponius libro secundo ad Quintum Mucium
Cum in secundo testamento heredem _ eum qui vivit
instituimus sive pure sive sub condicione {si tamen
condicio existere potuit, licet non exstiterit22), superius
testamentum erit ruptum, multum autem interest, 20
qualis condicio posita fuerit: nam aut in praeteritum
concepta ponitur aut in praesens aut in futurum, in
praeteritum concepta ponitur veluti ‘si Titius consul
‘fuit’ : quae condicio si vera est, id est si Titius
consul fuit, ita est institutus liercs, ut superius testa-
mentum rumpatar: tum enim ex hoc heres esset.

si vero Titius consul non fuit, superius testamentum
non est ruptura, quod si ad praesens tempus con-
dicio adseripta est herede instituto, veluti ‘si Titius 25
‘consul est’, eundem exitum habet, ut, si sit, possit
heres esse et superius testamentum rumpatur, si non
sit, nec possit, heres esse nec superius testamentum

fi) Pompeium scr„ ef. G. I. L. 10, G321 (2) valeat

Mo. (3) sit F (4) suo) sui Fl, suu Fi (5) ex-
cusavit F (6) non sua Mo. (7) decedant F (a) § 13 fin.
lust. (Eisele) <9) ulpianua... sabinum dd. F*, tuentur
B (10) iunge 28, 2, 31. 45, 1, 41, 49, 15, 13 (11) pro-

ferentur Fi (12) natus dd. Francke (13) ‘ * lust.

(Ferrini) (u) et dd. S (15) fideicommisserunt F
(16) iunge 29, 1, 18 pr. 29, 7, t. 29, 1, 19 § 1.2 (17) § 133
— Inst. 2, 13, 2 (is) adgnoseendo F (19) moriatur
F2 (20) filiave ins. Brenkmann (21) dedecessissent
F (22) licet . . . eztiterit (existerit F) lust. ( Eisele )

(23) cf. p. 956

DE HIS Q, IN TEST. DEL.

XXVIII 3. 4

417

S30 26 rumpatur, in futurum autem collatae _ condiciones
si possibiles sunt1 existe-re potuerunt, licet non ex- ,
stiterint, efficiunt, ut superius testamentum rumpatur, !
etiamsi non exstiterint5: sivero impossibiles sunt ,
vcluti 'Titius si digito caelum _ tetigerit, j heres esto ,
an placet perinde esse, ‘quasi condicio adscripta non sit,
quae est impossibilis’1.

17 lP.irixums libro quinto responsorum imio
praeterito qui fuit in patris potestate neque libertates
competunt neque legata praestantur, si praeteritus
fratribus partem hereditatis avocavit: quod si boms se
patris abstinuit, 'licet suptilitas iuris refragari videtur,
attamen voluntas testatoris ex bono et aequo tuebitur’1’.

35 18 *Sc.lETO£.4 libro quinto quaestionum Si qui

heres institutus est a testatore adrogetur, potest dici
satis ei factum, quia et antequam adoptetur, insti-
tutio ut in extraneo locum habebat.

19 IDF.M libro sexto quaestionum Si ego et Titius
instituti simus et a nobis postumus exheredatus sit,
a substitutis nostris non sit exheredatus, Titio de-

40 functo ne ego quidem adire potero: ia m enim propter
instituti personam, a quo postumus exheredatus est,
in cuius locum substitutus vocatur, a quo postumus

1 exheredatus non est, ruptum est testamentum. Sed
si ego et Titius invicem substituti simus, quamvis in
partem substitutionis exheredatus non sit, mortuo
vel repudiante Titio me posse adire puto et ex asse

2 heredem esse. Iu prima tamen specie et si vivat
831,i Titius, neque ego sine illo neque ipse sine me adire

poterit, quia incertum est, an adhuc altero omittente
rumpatur testamentum: itaque simul adire possumus,

20 Scaevola 5 libro tertio decimo digestorum
Lucius Titius integra mente et valetudine testamen-
tum fecit uti oportet, postea cum in valetudinem ad-

6 versam incidisset, mente captus tabulas easdem in-
cidit: quaero, an heredes his tabulis instituti adire
possint hereditatem, respondit secundum ea quae
proponerentur non ideo minus adiri posse.

IV 8

DE HIS QUAE IN TESTAMENTO DELENTUR
INDUCUNTUR VEL INSCRIBUNTUR.

19 _ 1 TJlptANVs libro quinto decimo ad Sabinum Quae
in testamento legi possunt, ea inconsulto deleta et
inducta nihilo miniis valent, consulto non valent: id
vero quod non iussu domini scriptum inductum dc-
letumve® est, pro nihilo est. ‘legi’ autem sic acci-
piendum non intellegi, sed oculis perspici quae sunt
scripta: ceterum si exstrinsecus intelleguntur, non
videbuntur legi posse, sufficit autem, si legibilia sint

is inconsulto. deleta sive ah ipso sive ab alio , sed no-
lentibus. ‘inducta’ aceipendum est et si perducta sint.

1 Quod igitur incaute factum est, pro non facto
est, si legi potuit: et ideo, etsi novissime, ut solet,
testamento fuerit adseriptum: ‘lituras inductiones
superductiones 10 ipse feci’, non videbitur referri ad
ea qune inconsulto contigerunt, proinde et si in-
consulto superscripsit induxisse se, manebunt et si

2 ademit11, non erunt adempta. Sed si legi non

20 possunt quae inconsultu deleta 12 sunt, dicendum est
non deberi, sed hoc ita demum, si ante consumma-
• lonem testamenti factum est. Sed consulto qui-
dem deleta1'2 exceptione pctent.es13 repelluntur in-
consulto vero non repelluntur, sive legi possunt sive
non possunt, quoniam, si totum testamentum non
exstet, constat valere omnia quae in eo scripta sunt.

et si quidem illud concidit testator, denegabuntur 831,2$
actiones, si vero alius invito testatore, non denega -

4 buntur. Et hereditatis portio adempta vel tota 25
hereditas, si forte sit substitutus, iure facta11 vide-
bitur, non quasi adempta, quoniam hereditas semel
elata adimi facile non potest, sed quasi nec data.

5 Si quis codicillos in testamento confirmavit et
codicillis aliquid adseripsit, mox delevit ita ut appa-
reat, an debeatur? et Pomponius scribit codicillos
deletos non valere.

2 Idem libro quarto disputationum Cancellaverat
quis testamentum vel induxerat et si 15 propter unum so
heredem facere dixerat: 16id postea testamentum
signatum est. quaerebatur de viribus testamenti de-
que portione 11 eius, propter quem se cancellasse
dixerat, dicebam, si quidem unius ex heredibus no-
men induxerit, sine dubio ceteram partem testamenti
valere et ipsi soli denegari actiones: sed27 legata ab
eo nominatim relicta debebuntur, 'si voluntas ea fuit
tostantis, ut tantum heredis institutio inprobetur’28. sed

si instituti nomen iuduxit et substituti reliquit, insti- as
tutus emolumentum hereditatis non habebit. .sed si
| omnia nomina induxerit, ut proponitur, adseripserit
autem idcireo se id fecisse, quia unum heredem offen-
sum habuit, multum interesse arbitror, utrum illum
tantum fraudare voluit hereditate an vero causa illius
totum testamentum infirmare, Alt licet18 unus in-
ductionis causam praebuerit, verum omnibus offuerit’28,
et si quidem soli ei ademptam voluit portionem, ce-
teris ni liil nocebit inductio, non magis quam si volens 40

■ unum heredem inducere invitus et alium induxerit. 832, t
quod si putavit totum testamentum delendum ob unius
malum meritum, omnibus denegantur actiones: ‘sed

an legatariis denegari actio debeat, quaestio esf38. in
ambiguo tameu interpretandum erit 'et legata deberi
efas coheredum institutionem non esse infirmandam.

3 Marcellus libro vicesimo nono digestorum 5
Proxime in cognitione principis cum quidam here-
dum nomina induxisset et bona eius ut caduca a
fisco vindicarentur, diu de legatis dubitatum est et
maxime de his legatis, quae adscripta erant his, quo-
rum institutio fuerat inducta, pierique etiam lega-
tarios excludendos 10 existimabant, quod sane sequen-
dum aiebam , si omnem scripturam testamenti can-
cellasse!.: 20 nonnullos opinari id iure ipso peremi quod 10
inductum sit, cetera omnia valitura, quid ergo? non

et illud interdum eredi potest eum, qui heredum no-

■ mina induxerat, satis se consecuturum putasse, ut
intestati exitum faceret? sed in re dubia benigniorem
interpretationem sequi non minus iustius est quam

j tutius21. Sententia imperatoris Antonini Augusti Pu-

■ dente et Pollione consulibus22. ‘Cum Valerius Nepos

j ‘mutata voluntate et inciderit testamentum gmim et 15
: ‘heredum nomina induxerit, hereditas eius secundum
| ‘divi23 patris mei eonstitutionem ad eos qui scripti
‘fuerint pertinere non videtur.’ et advocatis fisci dixit:

‘Vos habetis iudiees vestros.’ Vibius24 Zeno dixit:

‘Rogo, domine imperator, audias me patienter: de
‘legatis quid statues?’ Antoninus Caesar dixit: ‘Videtur
‘tibi voluisse testamentum valere, qui nomina heredum
‘induxit?’ Cornelius Priscianus advocatus Leonis25
dixit: ‘Nomina heredum tantum induxit.’ Calpurnius 'er
. Longinus advocatus fisci dixit: ‘Non potest ullum
i ‘testamentum valere, quod heredem non habet.' 1’ris-
cianus dixit: ‘Manumisit quosdam et legata dedit.’
Antoninus Caesar remotis omnibus cum deliberasset
et admitti rursus eodem26 inssisset, dixit: ‘Causa
I ‘praesens admittere videtur humaniorem jnterprr.ta-

(!) Possibaes sum dei. Me. (2) existerint F: etia
si non exstiterint dei. Al„. (3) 8int. Fs (a <> Ju

(5), B"olinenSe 5, 14 (Colle c

P' -“) («) r (Costa ct Ferini colli

fragm Berol.) (7) idem F1 contra B

(8) Sab 12; Ei. 3; Pap. t. _ Bas. 35, 7 (9)

ductum deletumve dei. 3f„. (lfl\ ’ic ^ 1?

inductiones F\ perducliones Mo. (n) et’ aic ,

empta Jfo. (12) delata F (12) petentes exceptione
dett. ( 1 1> facta dei. Faber (15) si] se Hat. (10) ct
ius. F1 (17) portone F (is) licet dei. Mo. (l«) ex-
ci udandos F (20) et si non omnem eanecllasset in». Aio.
(21) in re.. .tutius = 50, 17, 192 § 1 (22) anno p. CJir. lfi« :
sententiam citat 34, 9, 12 (23) Viri F\ diri A12 (21) vi-

vivus F', vivus A”2 (25) Zemmis Grotius (2 f.) eosdem

do ii. (27) neC XJlp. ( Beseler ) (2s) * ’ Iust. (Be.oelcr)

XXVIII 4. 5

41»

DE HIS Q. IN TEST. DEL.

83 2 23/24 ‘iionern, ut ea dumtaxat existimemus Nepotem irrita
1 ‘esse voluisse, quae iudus.it.’ Nomen servi, quem
25 liberum esse iusscrat, Induxit. Antoninus rescripsit
liberum cum nihilo minus fore: quod videlicet favore
constituit libertatis.

4. Papinianus libro sexto responsorum Pluribus
tabulis eodem exemplo scriptis unius testamenti vo-
luntatem eodem tempore dominus sollemniter com-
plevit. si quasdam tabulas in publico depositas abs-
tulit atque delevit, quae, iure gesta sunt, praesertim
30 cum ex ceteris tabulis quas non abstulit res gesta
declaretur, nou constituentur irrita. Paulus notat:
sed si. ut intestatus moreretur, incidit tabulas 'et lioc
adprcbavcrint hi qui ab intestato venire desiderant'’,
scriptis avocabitur hereditas.

V4

DE HEREDIBUS INSTITUENDIS.

35 1 Ulpianus libro primo ad Sabinum Qui testatur

ab lieredis3 institutione ‘plerumque’ debet initium
facere testamenti, licet etiam ab exheredatione, quam
uominatim facit: nam divus Trajanus rescripsit posse
nominatim etiam ante heredis institutionem filium ex-

1 heredare. Institutum autem heredem eum quoque
dicimus, qui scriptus non est, sed solummodo nun-

2 cupatus. Mutus et surdus recte heres institui po-
01 3 test. Qui neque legaturus quid est neque quem-
quam exheredaturus, quinque verbis potest facere
testamentum, ut dicat: ‘Lucius Titius mihi heres
'esto’: haec autem scriptura pertinet ad cum qui

833, 1 non per scripturam testatur, qui4 poterit etiam
tribus verbis testari, ut dicat: ‘Lucius heres esto’:

4 nam et ‘mihi’ ct ‘Titius’ abundat. Si ex fundo
fuisset aliquis solus institutus, valet institutio detracta

5 fundi mentione. _ Si autem sic scribat: ‘Lucius
‘heres’, licet non adicecrit ‘esto’, credimus plus nun-
cupatum, minus scriptum: et ai ita: ‘Lucius esto’,

e tantundem dicimus: ergo et si ita: ‘Lucius’ solum-
modo. Marcellus non insupt.ilifcer non putat hodie
hoc procedere, divus autem Pius, cum quidam por-
tiones inter heredes distribuisset ita: ‘ilie ex parte
‘tota,, ille ex tota’ nec adiecisset ‘heres esto’, re-
scripsit valere institutionem: quod ctlulianus scripsit.

6 Item divus Pius rescripsit ‘illa uxor mea esto’

7 institutionem valere, licet deesset ‘heres’, idem
Iulianus ‘illum heredem esse’, non putavit valere,

jo quoniam deest aliquid: sed et ipsa valebit sub-
audito5 ‘iubeo’.

2 Idem libro secundo ad Sabinum Circa eos, qui
ita heredes instituti sint6: ‘ex partibus quas ad-
‘scripscro’ , non putat Marcellus eos heredes nullis
adseriptis partibus, quemadmodum si ita essent he-
redes instituti: ‘si eis partes adseripsero’. sed magis
est, ut sic utraque institutio accipiatur, 'si voluntas
defuncti non refragatur’7: ‘ex quibus partibus ad-
is ‘scripsero, si minus, ex aequis', quasi duplici facta
institutione: quam sententiam Celsus libro sexto de-
cimo digestorum probat, aliter atque probat in illa
institutione: ‘ex qua, parte me Titius heredem scripsit,
‘Seius heres esto': tunc enim si non est a Titio
scriptus, nec Seius8 ab eo, nec immerito: hic enim
creditur inessc condicio, sed Marcellus haec similia
1 .putat. Potest autem interesse, utrum ita quis
20 scribat: ‘ex his partibus quas adseripsi’ an ‘ad-
scripsero’, nt superiori modo dicas nullis adseriptis
partibus nullam esse institutionem: quomodo in illo
Marcellus: ‘ex his partibus, ex quibus testamento
‘matris scripti fuissent, heredes8 sunto’, si intestata
mater decesserit, hos ion esse institutos.

| 3 Idem libro tertio ad Sabinum Servus alienus 833 21

■ vel totus vel pro parte, sine libertate heres institui ’

1 potest. Si servum meum pure heredem scripsero,
sub condicione liberum, differtur institutio in id tem- 25

2 pus, quo libertas data est. Si quis ita scripserit :

‘si Titius heres erit, Seius heres esto: Titius heres
‘esto’, quasi quaevis condicio exspectatur Titii aditio,
ut Seius heres fiat: et sane etluliano et Tertulliano

3 hoc videtur. Qui fideicommissum libertatem sub
condicione accepit, potest ab lierede pure eum liber-

. tate heres institui et non exspectata condicione liber-
' tatem et hereditatem consequitur et erit interim ne- 30
cessarius: et10 existeutc condicione voluntarius heres
efficietur, ut non desinat heres esse, sed ut jus

4 in eo mutetur successionis. Aperturae tabularum
dilatio necessarii heredis ius non mutat, ut solemus
ia substituto impuberis dicere: nam est relatum, si

1 se adrogandnm dederit substitutus impuberi defuncti
filius, necessarium cum fore.

4 Idem libro quarto ad Sabinum Suus quoque
heres sub condicione heres potest institui: sed ex- 35
eipiendus est filius, quia non sub omni condicione
institui potest, et quidem sub ca condicione, quae
est in potestate ipsius, potest: de hoc enim inter
omnes constat, sed utrum ita demum institutio
effectum habeat, si paruerit condicioni, an et si non
paruerit et decessit? Iulianus putat filium sub eius-
medi condicione institutum etiam, si condicioni non
paruerit, sumraotum esse, et ideo si coheredem ha-
beat ita institutus, non debere eum exspectare, donec 40
condicioni pareat filius, cum et11 si patrem intesta-
tum faceret non parendo condicioni, procul dubio

I exspectare deberet, quae sententia probabilis mihi
videtur, ut sub ea condicione institutus, quae in arbi-

1 trio eius sit, patrem intestatum non faciat. Puto 834, t
recte generaliter definiri: utrum in potestate fuerit

, condicio an non fuerit, facti potestas18 est: potest
5 enim et haec ‘si Alexandriani pervenerit’ non esse
in arbitrio per hiemis condicionem: potest13 ct esse,

! si ei, qui a primo miliario Alexandrine agit, fuit im-
posita: potest et haec ‘si decem Titio dederit’ esse
in difficili, si 14 Titius peregrinetur longinquo itinere: s
propter quae ad generalem definitionem recurrendum

2 est. Sed et si filio sub condicione, quae in eius
potestate est, herede instituto nepos sit substitutus
Bive extraneus, puto vivo filio non exstaturum here-
dem substitutum, post mortem vero exstaturum, nec.

; necessariam a substituto filii exheredationem, cum
et, si fuerit facta, frustra est: post mortem enim
filii facta est. quam inutilem esse alias 15 ostendimus:
opinamur igitur filium, si sit institui, us sub ea con- 10
dicione et 10 sit in eius potestate, non indigere ex-
heredatione a sequentibus gradibus: alia quin et a
coherede indigebit.

5 Apud IuliaXUM libro meensivio nono digestorum
Madcellus nolat Si eiusmodi sit condicio, sub
qua filius heres institutus sit, ut ultimo vitae eius
tempore certum sit eam existerc non posse et pen-
dente ea decedat, intestato patri heres erit, voluti

‘si Alexandriani 17 pervenerit, heres esto': quod si 15-
etiam novissimo tempore impleri potest, voluti ‘si
‘decem Titio dederit, heres esto’, contra puto.

6 Ulpianus libro quarto ad Sabinum Sed si con-
dicioni dies sit adiectus, ut puta: ‘si Capitolium
intra18 dies triginta ascenderit’, tantundem potest
dici: ut, si non paruerit condicioni, substitutus pos-
sit admitti filio repulso, consequens est sententiae

1 1 Iuliani et nostrae. Nepotes autem ct deinceps ce- m
; teri, qui ex lege Vellaca instituti non rumpunt testa-
. menta, sub omni condicione institui possunt, etsi

(i) ' ’ lust. ( Gradenuritz }

(2) Sab. l...*5. 6. *7. *S. 0. 10. 12. 13. 15. ..17. 19...*22. 23.
*25. 27. *28. 29. 31...33. 35.. *39. 40. 41. 43. *44...C7; Mit. *11.
*14. *18. *24. *26. *30. *42. 58...70. 72, „73; Pap. *34. 471.
T6...*92; Ayp. 93. — lias. 35, 9. — Cf. Inst. 2, 14; Cod.
6, 24 (3) testator heredibus F (4) quin Bynkr.rs-

hoek (s) subauditio F (o) sunt F 2 (7) <J luat.

(Lenel) (s) eius F (9) lierede F (10) sed il Io.
(ll) et dei. Mo. (12) potius Kr. (13) potest de.l.
Mo. (14) difficilis F1, difficilis si A2 (15) ali»
F (lG) sub condicione et ea Mo. (17) alexriain
F (18) ita F

de heredibus instituendis

419

XXVIII 5

S34j 21 2 redigantur ad filii condicionem. Solemus dicere
media tempora non nocere, ut puta civis Romanus
Iteres scriptus vivo testatore factus peregrinus j mox
civitatem Romanam pervenit media tempora non
nocent, servus alienus sub condicione heres scriptus

25 ‘traditus’ est servus5 hereditario, mox usucaptus ab

3 extraneo: non est vitiata institutio. Si servum
communem cum libertate dominus heredem scripserit
et eum redemerit, necessarius efficietur, sed si sub-
stitutus sit impuberi et partem redemerit impubes,

4 necessarius non efficietur, ut3 Julianus1* scribit. Sed
si sit cum libertate institutus, an ei Ubertatis datio
codicillis adimi possit, apud Iuliaiium quaeritur, et
putat in eum casum, quo necessarius fieret, ademptio-

30 nem non valere, ne a semet ipso ei adimatur libertas:
‘servus enim heres institutus a semet ipso libertatem
;mcipit’5. quae sententia habet rationem: nam sicuti
legari sibi non potest, ita nec a se adimi.

7 Iuli ANUS libro trigesimo digestorum Si servus
communis sub condicione heres institutus r' vivo testa-
tore libertatem consecutus sit, etiam pendente condi-
cione testamentariae libertatis adire hereditatem potest.

35 1 Item sive testator eum alienaverit sive heres post
mortem testatoris, iussu domini hereditatem adibit.

8 Idem libro secundo ad Urseiuin Ferocem Duo
socii quendam servum communem testamento facto
heredem et liberum esse iusserant: ruina simul op-
pressi perierant, plerique responderunt hoc casu
duobus orcinum heredem existere, ct id est verius.

835, i 1 Sed ct si sub eadem condicione servum commu-
nem uterque socius liberum heredemque esse iussisset
eaque exstitisset, idem iuris erit,

9 Ulpianus libro quinto ad Sabinum Quotiens
volens alium heredem scribere alium scripserit in
corpore hominis errans, veluti ‘frater meus'7 ‘pa-

b ‘tronus meus', placet neque eum heredem esse qui
scriptus est, quoniam voluntate deficitur, neque eum

1 quem voluit,, quoniam scriptus non est. Et si in
re quis erraverit, nt puta dum vult lancem relinquere,
vestem leget, neutrum debebit hoc *, sive ipse scripsit

2 sive scribendum dictaverit. Sed si non in corpore
erravit, sed in parte, puta si, cum dictasset ex se-
ruisse aliquem scribi, cx quadrante sit scriptus, Cel-
sus libro duodecimo quaestionum, digestorum un-
io decimo9 posse defendi ait ex semisse heredem fore,

quasi plus nuncupatum sit, minus scriptum l0: quae
sententia rescriptis adiuvatur generalibus, idemque
est et, si ipse testator minus scribat, cura plus vellet

3 adseribere, Sed si maiorem sulscripserit testa-
mentarius vel (quod difficilius est probatione) ipse
testator, ut pro quadrante semissem, Proculus putat
ex quadrante fore heredem, quoniam inest quadrans

15 4 in semisse: quam sententiam et Celsus probat. Sed
et si quis pro centum ducenta per notam scripsisset,
idem iuris est: nam ct ibi utrumque scriptum est et
quod voluit et quod adiectum est: quae seutentia

5 non est sine ratione. Tantundem Marcellus tractat
e“ f? qui11 condicionem destinans inserere non
addidit; nam et hunc pro non instituto putat: sed si
condicionem addidit dum nollet, detracta ea heredem
juturum nec nuncupatum videri quod contra volun-

20 talem scriptum est: quam sententiam et ipse et nos
o probamus. Idem tractat et si testamentarius contra
T? , JJ1 , cm testatoris condicionem detraxit vel muta-
vit -, heredem non futurum , sed pro non instituto
nabcndum. Sed si, cum Primum heredem ex
parte dimidia 19 scribere destinasset. Primum et Se-
cundum scripsit, solus Primus scriptus heres vidc-
mtur et solus heres existet quasi ex parte dimidia
institutus. Si quis nomen heredis quidem non

dixerit, sed indubitabili signo eum demonstraverit, S35 »
quod p’aene nibil a nomine distat, non tamen eo,
quod contumeliae causa solet addi, valet institutio.

9 Heres institui, nisi ut certe 11 demonstretur, nemo

10 potest. Si quis ita dixerit: ‘uter ex fratribus
‘meis Titio et Maevio Seiam uxorem duxerit, ex
‘dodrante, uter nou duxerit, ex quadrante heres esto’,
liie15 recte factam institutionem esse 16 certum est:

11 sed quis ex qua parte, incertum. Plane erit
similis, si ita institutio facta fuerit: ‘uter ex supra 30
‘scriptis fratribus meis Seiam uxorem duxerit, heres
‘esto': sed et hanc puto valere institutionem quasi

12 sub condicione factam. Heredes iuris successores
sirnt ct, si plures instituantur, dividi inter cos a
testatore ius oportet: quod si non fiat, omnes aequa-

13 liter heredes sunt. Si duo sint heredes instituti,
unus ex parte tertia fundi Corneliani, alter ex besse
eiusdem fundi, Celsus expeditissimam Sabini senten-
tiam sequitur, ut detracta fundi mentione quasi sine 35
partibus heredes scripti hereditate potirentur, ‘si modo
voluntas patris familias manifestissime non refraga

14 turi17. Si quis ita scripserit: ‘Stichus liber esto
‘et, posteaquam liber erit, heres esto’, Labeo, Hera-
tius ct Aristo opinantur detracto verbo medio ‘postea
simul ei ct libertatem et hereditatem competere:

15 quae sententia mihi quoque vera videtur. Si
quis Primum cx triente, Secundum ex triente here-
dem instituerit ct, si Secundus heres non erit, Ter- 40
tium ex besse heredem scribat, hic Secundo repu-
diante bessem habebit non solum iure substitutionis,
sed et institutionis, id est trientem iure substitutionis,

16 trientem iure institutionis. Servus cum libertate
heres institutus si sit alienatus , iuberi adire ab eo
potest, cui alienatus est: sed si redemptus sit a testa7

17 tore, institutio valet et necessarius heres erit. Si
servus ex die libertatem acceperit et hereditatem pure,

mox sit alienatus vel manumissus, videamus, an in- 836, 1
stitutio valeat, et quidem si alienatus non esset,
potest defendi institutionem valere, ut die veniente
libertatis, quae hereditatem moratur, competente

18 libertate et heres necessarius existat. Sed si in
diem libertas, hereditas autem sub condicione data
sit, si condicio post diem advenientem exstiterit, liber

19 et heres erit. Sed et si pure fuerit heres insti- s
tutus libertate iu diem data, si sit alienatus vel ma-
numissus, diei debet heredem eum posse existere.

20 Sed et si non ipse servus sit alienatus, sed usus
fructus in eo, aeque institutio valet, sed differtur in
id tempus quo extinguitur usus fructus.

10 Paulus libro primo ad Sabinum Si alterius
atque alterius fundi pro partibus quis heredes insti- 10
tuerit, perinde habebitur, quasi non adiectis partibus
heredes scripti essent: nee enim facile ex diversitate
pretium18 portiones inveniuntur: ergo expeditius est
quod Sabinus scribit, perinde habendum, ae. si nec
fundum nec partes nominasset.

11 lAYOLENZJS libro septimo epistularum ‘Attius
‘fundi Corneliani heres esto mihi: duo Titii illius in-
fulae heredes sunto’, liabcbuut duo Titii semissem,

Attius semissem idque Proculo placet: quid10 tibi a
videtur? respondit: vera est Proculi opinio.

12 Paulus libro secundo ad Sabinum Si inaequa-
libus partibus datis ita adiciatur: ‘quos ex dispari-
‘bus partibus heredes institui, aeque heredes sunto’,
existimandum est exaequari eos, scilicet si hoc ante
peractum testamentum scriptum sit.

13 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Interdum
haec adiectio ‘aeque heredes sunto’ testatoris yolun- 2®
tatem exprimit, ut puta ‘Primus et fratris mei filii
‘aeque20 heredes sunto’: nam hace adiectio declarat

nlPreQ% re;TrftVit M°- i2) 8erV0 S (3

mwiL» R } 28> «■ ls Pr- (5) Tust. (Bortoh

(R) idem B sub condicione [liber esse iussus et
condicione] heres institutas Mo. h) scribere vo

mTfezm Wi' ■ (S) d6beWt debebitur

(9) sexto decimo Hemcccius (1«) scriptus F (11)

•Mo. (12) mutuavit F (13) ex parte dimidia dei.
Mo. (14) certus F2 (tr.) hic dei. F2 (lfi) esse
dei. F2 (17) ‘ » lust. (Faber): iunge 29, 1, C. 30, 4 § 1
(18) pretium] praediorum S, pretii partium Mo. (19) qui
F (20) quae F

XXVIII 5

420

DE HEREDIBUS

836,21 omnes ex virilibus partibus institutos, ut et Labeo
scripsit; qua detracta semissem fratris filii, semissem

1 Primus haberet. Pater familias distribuere here-
ditatem in tot partes potest quot voluerit; sed sollcin-

2 nis assis distributio in duodecim uncias fit. Deni-
que si minus distribuit, potestate inris in hoc reyol-

25 vittir: ut puta si duos heredes cx quadrante scripserit:
nam hereditas cius 1 residua accedit, ut ex semissibus

3 videantur scripti. Sed si alter cx quadrante, alter
ex semisso heredes scripti sunt, qui accedit quadrans

4 pro partibus hereditariis eis adereseit. Sed si ex-
cesserit in divisione duodecim uncias, aeque pro rata
decrescet.: ut puta me ex duodecim unciis heredem,
te ex sex scripsit: ego hereditatis habeo bessera, tu

so 5 trientem. Sed si duos ex asse heredes scripserit,
alios ex duodocim 2 unciis, an aeque distributio fiat,
apud Labeonem libro quarto posteriorum quaeritur,
et putat Labeo et illos ex semisso et hos, qui ex
duodecim unciis scripti sunt, ex semisse heredes fore,
6 cui sententiae adsentiemlum puto. Sed si duos ex
asse heredes instituerit, tertium nutem ex dimidia et
sexta, eodem libro Labeo ait in viginti uncias assem
dividendum, octo laturum ex dimidia et sexta scriptum,
»g 7 illos duos duodecim. Apud eundem refertur: ‘Ti-
^us ex parte tertia’, deinde asse expleto ‘idem ex
‘parte sexta’: in quattuordecim uncias hereditatem
dividendam Trebatius ait.

14 lAVOLF.ms libro primo cx Cassio Si quis he-
redes ita instituit: ‘Titius ex parte prima, Seins ex
‘parte secunda, Maevius ex pnrte tertia, Sulpicius
‘ex parte quarta heredes sunto’ : aequae partes here-
ditatis ad institutos pertinebunt, quia testator appel-

<o latione3 * numeris scripturae magis ordinem, quam
modum partibus imposuisse videtur.

15 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Iulianus
637,i quoque libro trigesimo refert, si quis ita heredem

scripserit: ‘Titius ex parte dimidia heres esto: Scius
‘ex parte dimidia: ex qua parte Seium institui, ex
‘eadem_ parte Sempronius heres esto', dubitari posse,
utrum in tres semisses dividere voluit hereditatem, au
vero in unum semissem Seium et Sempronium con-
iungere: quod est verius, et ideo coniunctim eos
B videri institutos: sic fiet, ut Titius semissem, hi duo
3 _ quadrantes ferant, Idem eodem libro scripsit, si
Primus ex semisse, Secundus ex semisse, si Primus
heres non erit, Tertius ex dodrante substitutus sit,
facti quidem quaestionem esse: verum recte dicitur,
ai quidem Primus adierit, aequales partes habituros,
si repudiaverit, quindecim partes futuras, ex quibus
novem quidem laturum Tertium, sex Secundum:
io _ 16 Iulianus libro trigesimo digestorum nani Ter-
tium et instituti et substituti personam sustinere, in
tresjpartes institutum1 videri, in sex substitutum.

17 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Item quod
Sabinus ait, si cui pars adposita non est, excutiamus,
duos ex quadrantibus heredes scripsit, tertium sine

1 parte: quod assi dcc-st, feret: hoc et Laheo. Unde
15 idem tractat, si duos cx undecim, duos sine parte

scripsit, mox unus cx his, qui sine parte fuerunt,
repudiaverit, utrum omnibus semuncia5 an ad solum
sine. parte scriptum pertineat: et variat, sed Servius
omnibus adcrescere ait, quam sententiam veriorem
puto: nam quantum ad ius aderescendi non sunt
eoniuueti, qui sine parte instituuntur: quod et Celsus

2 libro sexto decimo digestorum probat. Idem que
putat et si expleto asse duos sine parte heredes

20 3 scripserit, neque hos neque illos coniunctos. Sed
si asse expicto alium sine parte heredem scripserit,
in alium assem veniet, aliter atque si ita scripsisset
expleto asse: ‘ex reliqua parte, heres esto’, quoniam,
cum nihil reliquum est, ex nulla parte heres insti-
4 tutus est. Sed si expleto asse duo sine partibus

scribantur, utrum in singulos asses isti duo an in 837
linum assem conjungantur, quaeritur, ct putat Laheo,
et verius est, in unum assem venire: nam et si unus
sine parte, duo coniunctim sine parte instituantur, 25
non tres trientes fieri Celsus libro sexto decimo
5 scripsit8, sed duos semisses. Quod si quis dupun-
dium distribuit et tertium sine parte instituit, hic
non in alium assem, sed in trientem7 venit, ut Labeo
8 quarto posteriorum” scripsit, ncc Aristo vel Aulus
(utpote probabile) notant.

18 Paulus libro primo ad Vitellium Sabinus:
quaesitum est, si plus asse pater familias distribuisset se
et aliquem siue parte fecisset heredem , utrunmu is
assem habiturus foret an id dumtaxat, quod ex du-
puudio deesset. et hanc esse tolerabilissimam sen-
tentiam puto, ut eadem ratio in dupondio omuique
re 'n deinceps quae in asse servetur. Paulus: eadem
ratio est, in secundo asse quae in primo.

19 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Ex facto
etiam agitatum Pomponius et Amanus deferunt, si 3r>
quis vacua parte relicta ita. instituerit: ‘si mihi Scius
‘heres non erit’, quem non11 instituerat, ‘Sempronius
‘heres esto’, an hic occupare possit vacantem por-
tionem. et Pegasus quidem existimat ad eam partem
admitti: Aristo contra putat, quia huic pars esset
data, quae nulla esset: quam sententiam et Iavolenus
probat et Pomponius et Amanus, et hoo iure utimur.

20 Paulus libro secundo ad Sabinum Quo loco 40
scribatur heres sine parte, utrum primo an medio

1 vel novissimo, nihil iutcrest. Si iam mortuo qua-
drans, alii dodrans datus sit et alius sine parte
scriptus sit, Labeo eum, qui sine parte heres insti-
tutus sit, alterum assem habiturum et lianc mentem S38
esse testantis: quod ct Iulianus probat et rerum est.

2 Quod si vivus et mortuus ex parte dimidia con-
iuuetim heredes instituti sunt, ex altera alius, aequas
partes13 eos habituros ait, quia mortui pars pro non
scripto habetur.

21 Pomponius libro primo ad Sabinum Treba-
tius ait sic non recte scribi: ‘quisquis mihi heres 5
erit, Stichus liber et heres esto’, liberum tamen fu-
turum. Labeo et heredem eum futurum recte putat.

1 Servo libertatem pure, hereditatem sub condicione
dari posse verissimum puto, ut tamen utrumque cx
condicione pendeat.:

22 Iulianus libro trigesimo digestorum et ex-
pleta quidem condicione liber heresque erit, quocum-
que loco libertas data fuerit: deficiente autem con-
dicione perinde habetur, ac si libertas sine heredi- 10
tate data fuerit.

23 Pomponius libro primo ad Sabinum Si quis
instituatur heres in diem certum vel incertum ';i, is
bonorum possessionem agnoscere potest et tamquam

1 heres distrahere hereditatem. Sed si bonorum
possessionem non admittat, sed condicionem trahat,
cui facile parere possit, voluti ‘si servum quem in
potestate habeat manumiserit’ nec manumittat, hic ib
praetoris erunt partes, ut imitetur edictum suum
illud, quo praefinit tempus, intra quod adeatur here-

2 ditas. Item si condicioni heros parere 11011 po-
terit, quam in sua potestate non habebit, voluti
institutione collata in alterius factum aut quondam
casuin, ‘si ille’ puta ‘consul factus fuerit’, tunc
postulantibus creditoribus constituet praetor, nisi
intra certum tempus hereditas optigerit adita que
fuerit, se bona defuncti creditoribus possidere jus-
surum 14 ct interim quae urguebunt per procuratores eo

3 distrahi iussurum. Sed si sub condicione quis
heres institutus sit et grave aes alienum sit, quod
ex poena crescit, et maxime si publicum debitum
imminet: per procuratorem 15 solvendum aes alienum,
sieuti cum venter in possessione sit aut pupillus

(i) eis ilfrt. (2) duos ex dccim F (3) appellatione dcl. Mo.

(4) instituti F (5) accrescat ins. M.o. (e) l. 60 § 2 h. t.

(7) hic (non in alium dupondium, sed addit Scialoja ) in

alium assem, scilicet in trientem Mo. (s) libro ins. F5

(9) posteriorem F («) re] acre Mo. (11) non dei. F’2
(12) pertes F (13) certum vel interim Mo., certum
vel delet Na ber (11) possidere permissurum Mo.

(15) curatorem dett. quidam

instituendis

421

XXVIJI 5

83S, 23 4 heres tutorem non habeat. Et ideo J ait causae,
cognitionem adiectam propter eos, qui sine dilatione
peregre essent vel aegritudine vel valitudiuc. ita lin-
55 pedireutur, nt iu ius produci non possint, nec tamen
defenderentur. . .

24 Celsus libro sexto decimo digestorum , Xitiiis
'et Scius uterve eorum vivet heres mihi esto, exis-
timo, si uterque vis at, ambo heredes esse, altero
mortuo eum qui supererit ex asse heredem fore, _

2 5 Ulpiauiis libro sexto regularum quia tacita
substitutio inesse videtur institutioni:

5« 26 Celsus libro sexto decimo digestorum idque

et in legato eodem modo relicto senatus ceusuit.

27 p<j i; ponius libro tertio ad Sabinum Si tc so-
lum ex parte dimidia pure, ex altera sub condicione
heredem instituero et substituero tibi, uon existente
condicione substitutum ex ea parte heredem fore

1 Celsus ait: Sed si te heredem instituero ct deinde
35 cumleiri te sub condicione instituam, nihil valere se-
quentem institutionem, quia satis plena prior fuisset.

2 Sed si p fures institutiones ex eadem parte suti
diversis condicionibus fuerint factae, utra prior con-
dicio exstiterit, id faciet quod supra diximus, si pure
et sub comlkiouc idem instituatur.

28 Ulpianus libro quinto ad Sabinum Si ita quis
40 institutus sit: ‘Titius heres esto, si Secundus heres

non erit, deimle: ‘Secundus heres esto’: placet
primo gradu Secundum esse institutum.

29 Pomponius libro quinto ad Sabinum Hoc ar-
ticulo ‘quisque’ omnes significantur: et ideo Labeo
scribit, si ita scriptum sit: ‘Titius et Seius quanta
‘quisque eorum ex parte heredem me habuerit scrip-
tum, heres mihi esto’, nisi omnes habeant scriptum

45 heredem testatorem, neutrum heredem esse posse,
859, 1 quoniam ad omnium factum sermo refertur: in quo
puto testatoris mentem2 respiciendam. 3sed huma-
nius est eum quidem, qui testatorem suum heredem
scripserit, in tantam partem ei heredem fore, qui
autem eum nen scripserit, nec ad lierclit&tem eius
admitti.

30 ULPIANUS libro vicesimo primo ad edictum
e Pignori obligatum serram necessarium domino posse

fieri imperator Severus rescripsit, ita tamen, si para-
tus sit prius creditori satisfacere.

ol Gajus libro septima decimo ad edictum pro-
vinciale Non minus servos quam liberos heredes in-
stituere possumus, si4 modo eorum scilicet servi sint,
quos ipsos heredes instituere possumus, cum testa-
menti factio cura servis ex persona dominorum in-
io 1 troducta est. Hereditarium servum ante ad i tam
hereditatem ideo placuit heredem institui posse, quia
creditum est hereditatem dominam esse 5 deiuneti
locum optinere.

82 Idem libra pruna de testamentis ad edictum
praetoris urbani illa institutio ‘quos Titius voluerit’
ideo vitiosa est, quod alieno arbitrio permissa est:
nam salis constanter veteres decreverunt testamen-
torum iura ipsa per se firma esse oportere, non ex
i- 1 alieno arbitrio pendere. Is qui apud hostes est
lecte heres instituitur, quia iure postliminii omnia
mra civitatis in personam eius in suspenso retinen-
tur non abrumpuntur: itaque si reversus fuerit ab
Hostibus , adire hereditatem poterit, servus quoque
eius recte heres instituitur et, si reversus sit ab
Hostilius, potest eum iubere adire hereditatem: si
vero ibi decesserit, qui ei heres esistot potest per
servum heres fieri. 1

34 33 Inuji libro secundo de testamentis ad edictum '■

praetoris urbani Si quis ita scripserit: ‘Titius ex
parte uimulia heres esto: idem Titius ex altera parte
uim.uia, si navis ex Asia venerit, heres esto’, cum

ex pura institutione adierit heres, quamvis condicio 839,23
alterius institutionis pe-ndeat, ex asse fit heres, ‘sci-
licet etiam condicione deficiente, cum non prosil, ei
‘condicio quicquam existens’9: quippe cum non dubi-
tetur, quin, si quis cx parte dimidia heres institutus 25
sit nec praeterea quisquam alius, ipse ex asse heres
iustilui videatur.

34 Papinianus libro primo definitionum Heredi-
tas ex die vel ad diem non recte datur, sed vitio
temporis sublato manet institutio.

35 Ulpianus libro quarto disputationum Ex facto
proponebatur:7 quidam duos heredes8 scripsisset, 30
uuum rerum provincialium, alterum rerum Italicarum,
et, cum merces in Italiam0 devehere soleret, nqcu-

. niam misisset in provinciam ad merces comparandas,

■ quae comparatae sunt, vel vivo eo vel post mortem,

. nuntium tameu in Italiam devectae, quaerebatur,
merces utrum ad eum pertineant, qui rerum 10 Ita-
licarum heres scriptus erat an vero ad eum, qui
provincialium, dicebam receptum esse rerum here-
dem institui posse nec esse inutilem institutionem, 35
sed ita, ut officio indicis familiae herciscumlae co-
gnoscentis contineatur nihil amplius eum, qui ex re
institutus est, quam rem, cx qua heres scriptus est,

. consequi, ita igitur res accipietur, verbi gratia pone
i duos esse heredes institutos, unum ex fundo Corne-
liano, alterum ex fumlo Liviano, et fundorum alterum
quidem facere dodrantem bemurum, alterum quadran-
tem: erunt quidem heredes 11 ex aequis partibus quasi
! sine partibus instituti, verumtameu officio indicis 40
tenebuntur12, ut unicuique cornui fundus qui relictus

1 est adimlieetur vel adtribuatur. Unde scio quae-

. situm, aeris alieni onus pro qua parte, augnosci de- 810 1
beat, ct refert Papinianus, cuius sententiam ipse
quoque probavi, pro hereditariis partibus eos ad-
gnoacere aes alienum debere, hoc est pro seruisse:

. fundos etenim vice praeceptionis accipiendos. 13 quare
ei forte tantum sit aes alienum, ut nihil detracto eo
superesse possit, consequenter dicemus institutiones
istas cx re factas nullius esse momenti: et si forte 5
Falcidia interveniens recisionem esset legatorum fac-
tura, sic14 officio indicis recidit15 praeceptiones istas,
ut non plus quisque eorum habeat quam esset habi-
turus, si legatum accepisset vel aliud vel etiam prae-
ceptiones19. quod si fuerit incertum, an Falcidia
interventura sit, rectissime probatur officio indicis

2 cautiones esse interponendas. Cum haec ita sint,
haec etiam institutio, de qua quaeritur, non est
repellenda, si alius rerum provincialium, alius rerum io
Italicarum heros fuerit scriptus, officiuque indicis
adtribucntur singulis res quae adseriptae sunt, erunt
tamen heredes cx aequis partibus, quia nulla pars
adseripta est. I3quae res facit, ut, si forte in aliis
facultatibus plus sit (in Italicis forte quam in pro-
vincialibus), in aliis minus et aeris alieni ratio ur-
guet, debeat 17 dici imminutionem eandem fieri quam
supra ostendimus: proinde et si aliis fuerint legata is

3 relicta, contributio admittenda erit. Rerum autem
Italicarum vel provincialium significatione quae res
accipiendae sint, videndum est. et facit quidem totum
voluntas defuncti: nam quid senserit, spectandum
est. vernmtamen hoc intellegendum erit rerum Ita-
licarum significatione eas contineri, quas perpetuo
quis ibi habuerit atque ita disposuit, nt perpetuo
haberet: ceteroquiu si tempore in quo transtulit iu
alium locum ls, non nt ibi haberet, sed ut domo ad 29
pristinum locum revocaret, neque augebit quo trans-
tulit neque, minuet unde transtulit: ut puta de Ita-
lico patrimonio quosdam servus miserat in provin-
ciam, forte Galliam, ad exigendum debitum vel ad
merces comparandas, recursuros, si eomparassent:

'dc0J La^’cn ‘Vn- (2) mente F (3) seq<]. J„
[Laber) (4) 6j ji (5) dominam esse F ct
-K (eoi. VII j,. 4C), dcl. Mo. (C) «> ff[ossa [G-ru,

( .) cum His. Mo, (s) heres F (9) ituiia F (11V'
p OO heres F (12) continebitur S (13/

fin. et § 2 fin, lust. {Mancaleoyii) (14) facturas hio
-P (15) recidi Schulting (1G) praeceptione Mo.

(17) tirguet debeat Mo, urguet at F fis) si in

tempufc quo transtulit (dtL ic alium locum) iUo.

bO

XXVIII 5

DE HEREDIBUS

422

840,23 dubium non est, quin debeat dici ad Italicum patri-
monium eos pertinere debere, ut est apud Mucium
relatum, cum fundus erat legatus vel eum lustru-

25 mento vel eum his quae ibi sunt: agasonem emm
missum in villam a patro familias non peitinorc ad
fundi legatum Mucius ait, quia non idcirco Ulo erat
missus ut ibi esset, proiudo si servus fuerit missus
in villam iuterim illic futurus, quia dominum offen-
derat, quasi ad tempus relegatus, responsum est eum
ad villae legatum non pertinere, quare ne servi qui-
dem, qui operari in agro consuerunt, qui in alios

sn agros revertebantur, et quasi ab alio commodati* in
ea sunt condicione, ut ad legatum pertineant, quia
no» ita in agro fuerant, ut ei agro viderentur desti-
nati. quae res in proposito quoque suggerit, ut Ita-
licarum rerum esse eredautur hae res, quas in Italia

4 esse testator voluit. Proinde et si pecuniam misit
in provinciam ad merces comparandas ct necdum
comparatae sint, dico pecuniam, quae idcirco missa
est, ut per eam merces in Italiam adveherentur, in

35 Italico patrimonio adiungendam2: nam ct si dedisset
in provincia de pecuniis, quas in Italia exercebat,
ituras et redituras3, dicendum est hanc quoque

5 Italici patrimonii esse. Rationem igitur efficere
dici4, ut merces quoque istae, quae comparatae sunt
ut Romam veherentur, sive provectae sunt eo vivo
sive nondum, et sive scit sive ignoravit, ad eum
heredem pertinere4, cui Italicae res sunt arlscriptae.

*i) 36 Idem libro octavo disputationum. Si quis ita

841,i scripserit heredem: ‘ex qua parte codicillis Titium
heredem scripsero, heres esto’, etiamsi pars in codi-
cillis non fuerit adseripta, erit tamen heres quasi
sine parte institutus.

37 IULiAjrus libro vicesimo nono digestorum Cum
in testamento ita scribitur: ‘si filius meus me vivo
‘morietur, nepos cx eo post mortem meam natus

8 ‘heres esto’, duo gradus heredum sunt: nullo enim
casu uterque ad hereditatem admittitur, ex quo
apparet, si nepoti Titius substitutus fuerit et filius
patri heres exstiterit, non posse Titium una cum filio ,
heredem esse, quia non in primum sed in secundum

1 gradum substituitur. Haec verba: ‘Publius Mar-
‘cus Gaius invicem substituti heredes mihi sunto’ sic
interpretanda sunt, ut breviter videretur testator tres
instituisse heredes et invicem eos substituisse, per-

30 inde ac si ita scripsisset: ‘Ille et ille et ille instituti

2 ‘heredes et substituti sunto’. Qui tres filios habe-
bat et ita scripserit: 'filii mei heredes sunto: Publius
‘filius meus exheres esto’, videri potest prima parte
duos dumtaxat filios lieredes instituisse.

38 Idem libro trigesimo digestorum Qui filio im-
puberi exheredato Pamphilum legat, eundem post
mortem filii ex parte heredem instituere eodem modo

is potest, quo is, qui servum Sempronio legatum, eun-
dem0 post mortem Sempronii ex parte heredem in-

1 stituit. 1 Servus testamento heres pure scriptus,
liber autem iussus esse, si intra kalemlas Decembres
decem dedisset, si codicillis pure libertatem acceperit,
intra lcalendas quidem neque liber neque heres erit,
nisi decem dederit: si intra kalendas non dederit,

2 liber ex codicillis erit, Si quis servum suum libe-

20 rum sub condicione, heredem pure scripsisset cum-
que vendidisset pendente condicione, iussu emptoris
servus adire hereditatem potest, quia et constitit in-

3 stitutio et est qui ius imperandi habet. Quod si
post defectam condicionem alienatus fuisset, non po-
test iussu emptoris hereditatem adire, quia eo tem-
pore ad eum pervenisset, quo iam extincta institutio

4 inutilis fuerat. Igitur cum servus sub condicione
liber esse iubetur ct legatum pure accepit, si pen-

dente condicione manumissus vel alienatus fuerat, 841,25
legatum habebit aut domino adquirct, quamvis mor-
tis tempore condicio libertatis extincta fuerit: si vero
post defectum condicionis manumissus aut alienatus
5 fuerit, legatum ad irritum recidit. Cum venditor
servum ante traditionem ab emptore pro parte here-
dem scriptum adire iubet, restituere coheredi servi
ueeesse habet, quia lucrum facere cius servi iure
quem vendidit non debet, plane Don totum quod
adq 'isicrit restituet, sed pro ea dumtaxat parte, qua ;io
servus coheredem habuerit,

39 Marcianus libro secundo regularum id est
partem dimidiam servi et quartam hereditatis.

40 Libro trigesimo digestorum IutiANi Marcellus
notat: immo et id debet praestari, quod consequi
venditor non potuisset, si prius, quam adiret servus
partem hereditatis, is8 traditus esset: quod est v
verum.

41 (40) 3 Julianus libro trigesimo digestorum
Si pater familias Titium, quem ingenuum esse cre-
debat, ‘“heredem scripserit eiqne, si heres non esset,
Sempronium substituerit, deinde Titius, quia servus
fuerat, iussu domini adierit hereditatem: potest diei
Sempronium in partem hereditatis admitti, nam qui
scit aliquem servum esse et eum heredem scribit et io
ita substituit: ‘si Stichus heres non erit, Sempronius
‘heres esto’, intellegitur tale quod dicere: ‘si Stichus
‘neque ipse heres erit ueque alium 11 fecerit’, at qui
eum, quem liberum putat esse, heredem scripserit,
hoc sermone ‘si heres non erit' nihil aliud intellegi-
tur significare, quam si hereditatem vel sibi non12
adquisierit vel mutata condicione alium heredem non 842, i
fecerit: quae adiectio ad eos pertinet, qui patres
familias heredes scripti postea in servitutem deducti
fuerint. 13 igitur in hoc casu semisses lient ita, ut
alter semis 1,1 inter eum, qui dominus instituti 15 heredis
fuerit, et substitutura aequis portionibus dividatur:

42 (41) 16 Pomponius libro duodecimo ex variis s
lectionibus et hoc Tiberius Caesar constituit in per-
sona Parthenii, qui tamquam ingenuus 17 heres scrip-
tus adierat18 hereditatem, cum esset Caesaris servus:
nam divisa hereditas est inter Tiberium et eum qui
Parthenio substitutus erat, ut refert Sextus Pom-
ponius 1#.

43 (42) Julianus libro sexagesimo quarto di-
gestorum Qui solvendo non erat, duos Apollonios i‘>
liberos heredesque esse iusserat20. altero aute apertas
tabulas testamenti mortuo non ineleganter defendi
poterit eum qui supererit liberum et solum necessa-
rium heredem fore, quod si uterque vivit, institu-
tionem nullius esse momenti propter legem Aeliam
Sentiam, quae amplius quam unum necessarium he-
redem fieri vetat:

44 (43) Paulus libro primo ad legem Aeliam
Sentiam invicem enim eos sibi obstare.

45 (44) Alfenus libro quinto digestorum Pater 1«
familias testamento duos heredes instituerat: eos
monumentum facere iusserat in diebus certis: deinde
ita scripserat: ‘qui eorum nou ita fecerit, omnes
‘exheredes sunto’: alter heres hereditatem praeter-
miserat, reliquus heres consulebat, cum ipse monu-
mentum exstruxisset, numquid minus heres esset ob
eam rem, quod coheres eius hereditatem non adisset,
respondit neminem ex alterius facto hereditati ueque 2»
alligari neque exheredari posse, sed uti quisque con-
dicionem itriplesset, quamvis nemo adisset praeterea,
tamen cum heredem esse.

46 (45) Idem libro secundo digestorum a Paulo
epitomatorum ‘Si Maevia mater mea et Fulvia filia
‘mea vivent, tum mihi Lucius Titius heres esto’.

(l) cum in alios agros revertantur, quasi ab alio com-
modati Mo. (2) patrimoni invigendam Fl (3) ituram
et redituram Mo. (4) dixi II al. (5) pertinerent

Mo. (6) legat, tum eundem Mo. (7) insere 28, 6, 19
et l. 23 h. t. (8) is dei. Mo. (9) cf. List. 2, 15, i
(10) pro parte ins. Mo. contra Inst. (11) aliud F

(12) sic sec. Inst., non om. F (13) seqq. List.? (Qradcn-
witz) (14) alter seniis] requiritur hereditas ( Cuiacius )
(15) instituit F (is) == Inst. 2, 15, 4 (17) inguus

F (18) adierit F (19) verba ut refert Sextus Pom-
ponius non Pomponii, sed Juliani esse fidit Blume
(2fl) iusscrit F

INSTITUENDIS

423

XXVIII 5

R42 33-24 Servius respondit, si testator filiam niimquam La-
buerit, mater autem supervixisset, tamen Titium hevc-
25 dem fore, quia id, quod impossibile in testamento
scriptum esset, nullam vim haberet.

47 (4G) Africanus libro secundo piaeationw.ni
Quidam eum filium familias heredem instituere vellet,
ne ad patrem eius ex ea hereditate qiiicquam per-
veniret, voluntatem suam exposuit filio: filius cum
patris offensam vereretur, petit a testatore, ne sub
condicione ‘si a patre emancipatus esset heredem

30 eum institueret, ct impetravit an eo, ut amicum suur.i
heredem institueret: atque ita testamento amicus filii
itruotus testatori heres institutus est nec quicquam
ab eo petitum est. quaerebatur, si ille amicus aut
adire nollet aut aditam nollet restituere hereditatem,
au fideicommissum ab eo peti possit aut aliqua actio
aii versus eum esset et utrum patri an filio compe-
teret. respondit, etiamsi manifestum sit scriptum
heredem fidem suam interposuisse, non tamen aliter
35 ab eo fideicommissum peti posse, quam si et ipsum
testatorem fidem eius secutum esse probaretur, si
tamen, cum a filio familias rogaretur, amicus ct adi-
turum se hereditatem recepisset et restituturum patri
familias facto, non absurde dici possit mandati ac-
tionem futuram : et eam actionem patri inutilem fore,
quia non sit ex bona fide id ei restitui, quod testa-
i tur ad eum pervenire noluerit: sed nee filio vulgarem
Competituram, verum utilem13, sicut.i daiv, placeret ei,
qui, eum filius familias esset, pro aliquo fideiussisset
ae pater familias factus solvisset.

48 (47) Id KM libro quarto quaestionum Si ita
scriptum fuerit: ‘Titius, immo Scius heres esto’,
Scium solum heredem fore respondit, sed et si ita:

5 ‘Titius heres esto: immo SeiuB heres esto’, idem erit
1 dicendum. Quidam testamento ita Ii eredes insti-
tuit: ‘Titia lilia mea heres esar. si quid milii libe-
rorum mc vivo rcortuove nascetur, tunc qui virilis
‘sexus unus pluresve nascentur, ex parte dimidia et
‘quarta, qui feminini sexus una pluresve natae erunt,
‘ex parte quarta milii heres sit’; postumus ei natus
est: consulebatur, quota ex parte postumus heres
esset, respondit eam hereditatem in septem partes
m distribuendam, ex his filiam quattuor, postumum tres
habituros, quia filiae totus as, postumo dodrans da-
tus est, ut quarta portione amplius filia quam postu-
mus ferre debeat, hleo si postuma quoque nata esset,
tant.undcm sola filia , quantum uterque postumorum
habituri essent, itaque in proposito cum as filiae,
dodrans postumo sit. datus, viginti unam partes fieri.
- «t -ilia duodecim, noveni filius habeat. In testa-
mento ita scriptum est: ‘Lucius Titius ex duabus
ii- 'uncii.s,_ Gains Attius ex parte una, Maevius ex parte
'una. Seius ex partibus dualius heredes milii sunto’:
consulebatur quid juris esset, respondit hanc scrip-
turam illam interpretationem accipere posse, ut Lu-
cms Titius duas uncias habeat, ceteri autem qiiasi sine
partibus instituti ex reliquo dextante heredes sint:

} recte- institutio fit.. Illa institutio valet: 'filius
meus lnpussmms male de me meritus heres esto’-
pure enim heres instituitur cum maledicto et omnes
4 uniusmodi institutiones receptae sunt. 'Interdum
nec cum libertate nt.iiit.er servus a domina heres in-
is ut copstitutmac divorum Severi et Antonini

«in cu.ua verba haec suat: ‘servum adulterii

accusatum non ture testamento manumissum ante
seutenuam ab - ea muliere videri, quae rea fuerit
eiusdem criminis postulata, rationis est', quare se-
quitur, ut m eundem a domina collata institutio nihil

sin,™™?1*11 1)is.1)Cat- ,Si in Pa*re vel patria vel aiia
simili adsumpt-iune. falsum scriptura est, dum de eo
qui demonstratus sit constet, institutio valet.

50 (49) Florentinus libro decimo institutionum 843,30
Si alienum servum liberum et heredem esse iussi et

ia postea, meus effectus est, neutrum valet, quin liber-
1 tas alieno servo inutiliter data est. "In extraneis
heredibus illa observantur: Ut sit cum eis testamenti
factio, sive ipsi2 3 heredes instituantur sive hi qui in
potestate eorum sunt, et id duobus temporibus in-
spicitur, testamenti facti, ut constiterit institutio, et
mortis testatoris, ut effectum habeat, hoc amplius 35
et cum adibit hereditatem esse debet cum co testa-
menti factio, sive pure sive sub condicione heres in-
stitutus sit: nam ius heredis eo vel maxime tempore
inspiciendum est, quo adquirit hereditatem, medio
autem tempore inter factum tcstameul-um et mortem
testatoris vel condicionem institutionis exsistentem
mutatio juris heredi uon nocet, quia, ut dixi, tria
tempora inspicimus.

51 (50) Ulpianus libro sexto regularum Ser- io
vurn meum heredem institutum cum libertate si vivus
vendidero ei, cum quo testamenti factio non est,
posteaqne eum redemero, ex testamento milii heres
esse poterit nec medium tempus, quo apud eum fuit,
vitiavit institutionem, quia verum est utroque tempore
tam testamenti faciendi quam mortis tempore meum
fuisse, unde si apud eum remanserit, vitiatur in-
stitutio: vel si cum eo testamenti factio est, iussu 45

1 eius adeundo adquiret ei hereditatem. Si in non
faciendo impossibilis condicio4 institutione heredis 844, i
sit expressa, secundum omnium sententiam heres

2 erit, perinde ac si pure institutus esset,. "Here-

ditas plerumque dividitur in duodecim uncias, quae
assis appellatione continentur, habent autem et hae
partes propria nomina ab uucia usque ad assem,
puta hacc: sextans quadrans triens quincunx seniis
septunx bes dodrans dextans deunx as. 5

52 (51) Marcianus libro tertio regularum Talem
institutionem quidam valere nou putabant: ‘Stichus
liber esto et. si liber erit, heres esto’, sed divus
Marcus rescripsit hanc institutionem valere, perinde
1 atque si nou erat adiectum ‘si liber erit’. Si quis
ita scripserit: ‘Stichus, si meus erit cum morior,

‘liber et heres esto’, alienatus non poterit iussu
emptoris adire hereditatem, quamvis, etsi nou erat io
hoc expressum, non alias liber et heres fieri poterat,
quam si mansisset eius, sed si vivus eum manu-
miserit, Celsus libro quinto decimo digestorum scribit
fieri hunc heredem : non enim hunc casum testa-
torem voluisse excludere palam eat neque verba om-
nino repugnant: nam quamvis servus eius non est,
at certe libertus est.

53 (52) Paulus libro secundo regularum Servus i&
hereditarius heres institui potest, si modo testamenti
factio fuit, cum dcluneto, licet cum herede instituto
non sit.

54 (53) Marcellus libro singulari responsorum
Lucius Titius Seio et Sempronio ex semissibus here-
dibus institutis et ceteris exheredatis invicem here-
dem substituit, deinde legata ct libertates dedit,
postea ita subiecit: ‘Cornelius ct Sallustius et. Varro
‘aequis partibus heredes sunto, quos invicem sub- 20
'sii tuo’ : quaero, quantum vel priores duo ex semis-
sibns instituti vel posteriores habere debeant. Mar-
cellus respondit in obscuro esse, Cornelium et Sal-
lustium et Varroenn primo an secundo vel tertio
gradu heredes instituere voluerit: sed secundum
scripturam testamenti quae proponeretur alterum
assem datum eis videri.

55 154) Ner at ius libro primo membranorum 25
Pater filio impuberi servum heredem substituit libe-
nimque. esse inssit: eum pupillus vendidit Titio:

Titius eum Jam primo testamento facto in secundo
testamento liberum hcredemqne esse ins.rit. superius
testamentum Titii ruptu rn est, quia is servus et heres
potest, esse et, ut superius testamentum rumpatur,
sufficit ita posterius factum esse, ut aliquo casu

(l") dandam addidit Afric. (i) §
(2) 5 1 — Inst, ; 'i , io, 4 (3) ipse F

2 = Inst. 2, 14 pr. (5) § 2 = Inst. 2, 14, 5

(4) in in.i. edd.

XXVIII 5

424

DE HEBEDIBU8

844 20 /30 potuerit cx eo heres existere. quod ad vim autem
* ' eius institutionis pertinet, ita se res habet, ut, quam-
diu pupillo ex e;i substitui, ione heres potest esse, ex
Titii testamento libertatem licreditatemque consequi
non possit: si pupillus in suam tutelam pervenerit,
perinde ex Titii testamento liber heresque sit ac si
pupillo substitutus non fuisset: si pupillo heres ex-
eti Lit, propius1 2 est, ut Titio quoque, si velit, heres
esse possit.

56 (55) Paulus libro primo ad legem Aeliam
Sentiam Si is qui solvendo non est primo loco
Stichum, secundo eum cui ex fideicommissi causa
libertatem debet liberum et heredem instituerit, Ke-
ratitis secundo loco scriptum heredem fore ait, quia
non videtur creditorum fraudandorum causa manu-
missus.

57 (.56) la Idem libro singulari de secundis tabulis
40 Potest quis ita heredem instituere: ‘si intra annum

septuagesimum decessero, ille mihi heres esto': non
enim pro parte testatus intellegi debet, sed sub con-
dicione instituisse.

58 (57) Idem libro quinquagesimo septimo ad
edictum Si is qui solvendo non est servum cum
libertate heredem instituerit et liberum substituerit,

845,1 ante incipiendum erit a substituto: lex entin Aelia
Seutia ita demum ei, qui iu fraudem creditorum
heres institutus est, conservat libertatem , si nemo
alius ex eo testamento heres esse potest.

59 (58) Idem libro quarto ad Vitellium Nemo
dubitat recte ita heredem nuncupari posse ‘hic mihi
1 heres esto’, cum sit coram , qui ostenditur. Qui

s frater non est, si fraterna caritate diligitur, recte
cum nomine suo sub appellatione fratris heres in-
stituitur.

60 (59) Celsus libro sexto decimo digestorum
Liber humo cum tibi serviret, heres institutus ius.su
tuo adiit. Trebatius esse eum heiv.o-ni : Labeo lb tunc
non esse heredem, si necessitate id fecerit, non quod

1 alioquin vellet obligari. Si quis ita heredem in-
stituerit: ‘Titius qua ex parte mihi socius est iu
‘vectigali salinarum, pro ea parte mihi heres esto’,

io quidam putant, si asse descripto4 id adicctnm3 sit,
ut maxime socins fuerit Titius, non esse heredem,
sed si qua pars vacua relicta fuerit, ex ea heredem4
esse, quod totum et ineptum et vitiosum est: quid
enim vetat asse descripto4 utiliter Titium cx parte
forte qnartn, ex qua socius erat, heredem institutum

2 esse? ‘Titius heres esto: Sei us et Maevius h eredes
sunto.’ verum est quod Proculo placet duos semisses

]t. 3 esse, quorum alter cuniunctim duobus datur. Guro
quis ex institutis, qui non cum aliquo coninnctira
institutus sit, iteres non est, pars cius omnibus pro
portionibus hereditariis ad crescit, neque refert, primo
loco quis institutus au alicui substitutus Iteres sit.

4 Si heres institutus scribendi testamenti tempore
civis Romanus fuit, deinde ei aqua et igni inter-
dictum est, heres fit, si intra illud tempus quo testa-
tor decessit redierit aut, si sub condicione heres

25 institutus est, quo tempore condicio exsistit, idem

5 et in legatis et in bonorum possessionibus. ‘Titius
‘ex seni isse heres esto: Scius ex quadrante heres
‘esto: Titius si in Capitolium ascenderit, ex alio
'quadrante heres esto." antequam Capitolium ascen-
dat si pro herede gerat, ex semisse heres erit: si
Capitolium ascenderit, et ex quadrante heres erit,
nec erit ei neues.se pro herede gerere, quippe iam

6 heredi. Si ita scriptum fuerit: ‘Titius ex parte

26 'tertia, Maevius ex parte tertia heredes sunto: Titius,
‘si intra tertias leniendas navis ex Asia venerit, ex
‘reliqua parte heres esto’: videamus, ne Titius st.a-
tim ex semisse heres sit: nam duo heredes instituti
sunt, sed Titius aut ex semisse aut ex besse: ita
sextans utique erit in pendenti et, si condicio ex-
stiterit, ex besse heres erit, si non exstiterit, ille

sextans Maevio adcrescet. sed 6l decesserit Titius, 845 25
antequam condicio exsistat, deinde condicio exstiterit, 1 '
tamen ille sextans non Titii heredi, sed Maevio ad- 30
crescet: nam cum adhuc dubium esset, Titio an
Maevio is sextans datus esset, Titius decessit nec
potest intellegi datus ei qui tempore dandi in rerum
7 natura non fuit. Si Attius Titium et Maevium et
Scium aequis partibus heredes instituit, Titius interim
solus adiit hereditatem et Seiura heredem5 instituit,
poterit Scius Titii adire hereditatem, Attii ve! adire
vel omittere: sed Attio, antequam adeat vel® omittat 35
eius hereditatem, ex semisse heres erit, s: adierit
Scius Attii hereditatem, Titius cx triente dumtaxat
heres erit et per hereditatem Titii triens dumtaxat
ad Scium perveniet, alterum trientem ex sua insti-
tutione lmbehit. quid ergo, si ab Attio Titius et Scius
heredes instituti sunt, Titius adierit hereditatem, Titio
Scius heres exstiterit? potestne Attii hereditatem
omittere an necessario ei ex asse heres est? quippe
cura alius nemo heres institutus est, quam is ipse 45
qui cx aliqua parte iam heres est, perinde est, quasi
unus heres per Titium institutus sit.

61 (60) Celsus libro vicesimo novo digestorum

I Qu.) solvendo non erat, servum primo loco et alterum

] servum secundo loco heredes scripsit, solus is qui

primo loco scriptus est hereditatem capit: nam lege 84 8, 1
Aelia Senl.ia ita cavetur, ut, si duo pluresve ex
eadem causa heredes scripti sint, uti quisque pri-
mus scriptus sit, heres sit.

62 (61) Modesti xus libro octavo responsorum
Qui volebat filiam exheredare, sic testamento com-
prehendit: ‘te autem, filia, ideo exheredavi, quoniam
‘contentam te esse dote’ volui': quaero, an efficaciter s
exheredata sit. Modestinus respondit nihil proponi,
cur non esset voluntate testatoris exheredata.

63 (62) Inr.il libro secundo pander torum In
tempus capiendae hereditatis institui heredem posse
benevolentiae est, voluti ‘Lucius Titius cum capere
1 potuerit, heres esto’: idem et in legato. Quotiens
non apparet, quis heres institutus sit, institutio non
valet (quippe evenire potest, si testator complures 1«
amicos eodem nomine habeat et. ad designationem
‘singulari nomine utatur); 0 nisi ex aliis apertissimis

■ probationibus fuerit revelatum, pro qua persona testa-
tor senserit.

6d (63) Iavot.enus libro primo ex Cassio Here-
des sine partibus utrum cuniunctim an separatira
scribantur, hoc interest, quod, si quis ex coniunotis
decessit, non ad omnes, sed ad reliquos qui con- is
iuneti erant pertinet10, sin autem ex separatis, ad
omnes, qui testamento eodem scripti sunt heredes,
portio eius pertinet.

65 (64) Idem libro septimo epistularum Eius
servum, qui post mortem meam natus erit, heredem
iustitui pusse Labeo frequenter scribit idque verum
esse manifesto argumento comprobat,: quia servus
hereditarius, priusquam adeatur hereditas, institui
lieres potest, quamvis is testamenti facti tempore ta
nullius sit.

66 (65) Idem libro duodecimo epistularum Here-
ditas ad Statium Primum nullo iure pertinet, cum
institutus heres non sit.: uee uuicquam ei prodest,
quod ab eo aliquid legatum est aut libertus ei de-
functi testamento commendatus est. ex quo si ma-
numissus non est, serrns est.

67 (66) Pomponius libro primo ad Quintum Mu- 23
oium Si ita quis heredes instituerit: ‘Titius heres

. ‘esto; Gaius et Maevius aequis ex partibus heredes
‘sunto’, quamvis ct syllaba coninnctiouein faciat, si

■ quis tamen ex his decedat, non alteri soli pars ad-
ereseit, sed et omnibus coheredibus pro hereditariis
portionibus, quia non tam coniuuxisse quam celerius

| dixisse videatur.

; 68 (67) Idem libro secundo ad Quintum Mucium

(1) proprius F (l“l hmge 23, fi, 3S 5 1 (i’>) c/. 41, 1, 10 F (S) nomine ius. F1, nominis ins. F1 (9) seqq.

(2) discripto Mo. (3) id ad edictum F (4) enni luat. (Faber) (10) pertinet dei. Mo.

ins. F 4 (5) hereditatem F (C) si ins. Mo. (7) doti

INSTITUENDIS

425

XXVIII 5

61G, 3Q Si ita scriptura fuerit: ‘Tithasus si in Capitolium
‘ascenderit, heres esto: Tithasus heres esto, secunda
scriptura potior erit: plenior est enim quam prior.

(i‘J (6S) Idem libro septimo ad Quintum Mucium
Si quis Sempronium heredem instituerit sub hac con-
dicione ‘si Titius in Capitolium ascenderit’, quamvis
3» utm alias heres esse possit Sempronius , _ nisi 1 ltms
ascendisset in Capitolium, et hoc ipsum in potestate
sit repositura Titii: quia tamen scriptura non est
expressa voluntas Titii, erit utilis ea institutio, at-
quin si quis ita scripserit: ‘si Titius voluerit, Sem-
pronius heres esto’, non valet institutio: quaedam
enim in testamentis si exprimantur, elfectnin nullum
habent, quando, si verbis tegantur, eandem signi-
ficationem habeant quam haberent expressa, et mo-
ta mentum aliquod habebunt sic enim filii exhere-
datio cum eo valet, si quis heres existat: et tamen
nemo dubitat, quin, si ita aliquis filium exhereda-
verit: ‘Titius heres esto: 3cum heres erit TithiSj filius
‘exheres esto', nullius momenti esse exheredationem.

547 i 70 (<i 9) Pboculvs libro secundo epistularum
‘Cornelius et Maevius, uter eorum volet, heres esto':
uterque vult-: Trebatius neutrum fore heredem, Car-
tilius utrumqne: tu cui adsentiaris? Proculus: Car-
tilio adsentio et illam adiectionem ‘uter eorum volet’
supervacuam puto: id enim etiam ea non adiccta
5 fui urum fuit, ut, uter vellet, heres esset, uter nollet,
heres non esset, quod si Ili ex numero necessario-
rum heredum essent, tum id uon frustra adiectum
esse et nou solum figuram, sed vim quoque con-
dicionis continere: dicerem tamen, si uterque. heres
esse vellet, utriimque heredem esse.

71 (70) Papixiaxvs libro sexto responsorum Cap-
tatorias institutiones non eas senatus improbavit, quae
mutuis affectionibus iudicia provocaverunt, sed qna-

10 ruin condicio confertur ad secretum alienae volun-
tatis.

72 (71) Paulus libro quinto ad legem Juliam et
Papium Illae, autem iustitutiones captatoriae non
sunt, veluti si ita heredem quis instituat: ‘qua ex
'parte. Titius me heredem instituit, ex ea parte Mae-
‘vius heres esto’, quia in praeteritum, non in futu-
1 rum institutio collata est. Sed illud quaeri potest,
an idem servandum sit quod senatus censuit, etiamsi

is in .aliam personam captionem direxerit, veluti si ita
scripserit: 3‘Titius, si Maevium tabulis testamenti
‘sui heredem a se .scriptum ostenderit probavcritqne,
‘heres esto’, quod in sententiam senatus consulti in-
cidere non est dubium.

t;> (72) Terf.xtius Clemens libro quarto ad legem
Iv.liam et Papiam Si quis solidum a‘ lege capere
nou. possit et ex asse sit institutus ah eo qui sol-
io vendo non est, Inliamis ex asse eum heredem esse
respondit: legi enim locum non esse in ea hereditate
quae solvendo non est.

74 (73) Gajus libro tertio decimo * ad Irqcm Pullam
et Papiam .Sub condicione herede instituto si sub-
stituamus, nisi eandem condicionem repetemus pure
_ eu»» heredem substituere intellegimur.

, ‘ '-1 i ‘ "U l ICI Sx i 1 's f lu fixus libro secundo refju-
lannn S; ita quis heros institutus fuerit: ‘excepto
imulo, excepto imi fructu heres esto’, perinde erit
nire civili atque si sine ea re heres institutus esset,
auctoritate Galli Aquilii factum est.
q. (.?. (tu) Padi XI a sus libro duodecimo quaestionum
p i^l i! ins substituatur ei, a quo praeteritus est, non ut
a« lem C* testamento habebit hurodita-

, ’ Quoniam et quolibet alio substituto, si fuisset
f-,’- ('° exheredatus, inde testamentum iuciperet, ubi
fl*ms esset exheredatus.

7 1 (76) Idem libro quinto decimo quaestionum
servus uxon a marito mortis causa donatus mariti

manet, ut et Iuliano quoque videtur, idem9 si acci- 847, ss
piat libertatem simul et hereditatem, viro necessarius
heres erit: nec sine libertate aliquid ei legari potest.

78 (77) lvF.il libro septimo decimo quaestionum 35
Asse toto non distributo ita scriptum est: ‘quem
heredem codicillis fecero, heres esto’:. Titium codi-
cillis heredem instituit, eius quidem institutio valet
ideo, qnod, licet codicillis dari hereditas non possit,
tamen iiaee ex testamento data videtur: sed hoc7
tantum ex hereditate habebit., quantum ex asse resi-
duum mansit.

79 (78) Tdem libro .sexto responsorum Qui non «i
militabat, bonorum maternorum, quae in Pannonia
possidebat, libertum heredem instituit, paternorum,
quae habebat in Syria, Titium, iure semisses ambos
habere constitit, sed arbitrum dividendae hereditatis
supremam voluntatem Tactis adiudicationibns et inter-
positis propter actiones cautionibus’ sequi ‘salva Fal-
‘eidia, scilicet ut, quod vice mutua praestarent, doli

1 Tatione quadranti retinendo compensetur’ 8. Lucio 45
Titio ex duabus partibus, Publio Maevio ex quadrante
scriptis heredibus assem in dodrantem esse divisum 84.^, i
respondi : modum enim duarum partium ex quadrante
declarari: quod veteres nummis Titio legatis num-
morum specie non demonstrata ceterorum legatorum

2 contemplatione receperunt. Filiis heredibus aequis
partibus institutis ac postea fratris filio pro duabus
unciis unum assem inter omnes videri factum placuit
ct- ex co decem uncias filios accepisse: tunc enim 5
cx altero asse portionem intellegi relictam, cum asse
nominatim dato vel duodecim unciis distributis resi-
dua portio non invenitur: nihil autem interest, quo
loco sine portione quis heres instituatur, quo magis

3 assis residuum accepisse videatur. Seius Mae-
vium ex parte, quam per leges capere possit, here-
dem instituit, ex reliqua Titium, si Maevius solidum
capere poterit, Titius adieetns aut substitutus heres i»
non erit.

80 (78) Tdem libro primo definitionum Quod si
non sit reliqui facta mentio, tantundem in altero
asse habebit Maevius euantem Titius9 iu primo.

81 (80) Idem libro sexto responsorum Quod si
Maevius nullius capax sit, in totum substitutus ad-
mittitur.

82 (81) Paulus libro nono quaestionum Clemens is
Patronus testamento caverat, ut, si sibi filius natus
fuisset, heres esset, si duo filii, ex aequis partibus
heres essent, si duae filiae, similiter: si filius et
filia, filio duas partes, filiae tertiam dederat, duobus
filiis ct lilia natis quaerebatur, quemadmodum in
proposita specie partes faciemus, eum filii debeant
pares esse, vel etiam 11 singuli duplo plus quam soror
accipere') quinque igitur partes fieri oportet, ut ex 20
1 his binas masculi, unatu femina accipiat12. Si ita
scripserit testator: ‘Quanta ex parte me a Titio lic-
'redem institutum recitassem, ex ea parte Sempronius
‘mihi heres esto', unti est captatoria institutio: plane
nullo recitato testamento ab ipso testatore inanis
videbitur institutio remota suspicione captatoriae in-
stitutionis.

83 (82) Ruaktoza libro quinio decimo quaestio-
num Si quis ita heres instituatur: ‘si legitimus fieres 25
‘vindicare nolit hereditatem meam', puto deficere con-
dicionem testamenti illo vindicante.

84 (83) Idf.m libro octavo decimo quaestionum
Si non lex Aelia Sentia, sed alia lex vel «enatus
consultum nut etiam constitutio «ervi libertatem im-
pediat, is necessarias fieri non potest, etiamsi non
1 sit solvendo testator. Temporibus divi Hadriani
senatus consuit, si testator, qui eum moritur sol- m
vendo non fuit, duobus pluribusvc 13 libertatem de-
derit eisque hereditatem restitui iusserit, et institutus

(l) habent:
'I- h
ias.
decimo F 3

si verbis tegantur, quamvis e. s. habeant
Impressa, momentum aliquod habebunt Mo (2) et
e- (3) si ins.F (4) a ciet. Mo. (3) duo-
(0) ideo Faber (7) hoo dcl. Mo.

(S) f> Iust. (Fcrruii cf Manc.alami) (si) habebit Titius
quantum Maevius Ilal, (ui) fuit Petronius vel simile
nnmen {Mo.) (U) vel etiam! ct Kr. (12) accipiet

F (13) pluribus vel F

XXVIII 5. 6

42«

DE HEREDIBUS INSTITUENDIS

SIS, 3i heres suspectam sibi hereditatem dixerit, ut adire
eam cogatur et ad libertatem perveniat qui priore
loco scriptus fuerit, eique hereditas restituatur, idem
servandum in his, quibus per fideicommissum libertas
data fuerit, igitur si primo loco scriptus desideraret
adire 1 hereditatem, nulla difficultas erit, nam si poste-
33 riores quoque liberos se esse dicent et restitui here-
ditatem desiderent, au solvendo sit hereditas et om-
nibus liberis factis restitui deberet, apud praetorem
quaereretur, absente autem primo sequens desiderans
adiri hereditatem non est audiendus, quia, si primus
velit sibi restitui hereditatem, praeferendus est et l
hic servus futurus est.

85 (84) Paulus libro vicesimo tertio quaestionum
4<> Si servo fideicommissa data sit libertas, heres hunc
eundem servum cum libertate heredem reliquisset,
quaesitum est, an necessarius fiat heres, et huma-
nius est et magis aequitatis ratione subnixum non
fieri necessarium: qui enim etiam invito defuncto
poterat libertatem extorquere, is liber esse i ussus
non magnum videtur beneficium a defuncto consequi,
immo nihil commodi sensisse, sed magis debitam sibi

1 accepisse libertatem. Idem probandum erit et in
649,i illo servo, quem testator ea lege emerat, ut manu-
mitteret, si heres fuerit institutus: nam ct hic sepo-
sito beneficio testatoris proprio iure poterit ad liber-

2 tatem pervenire ex constitutione divi Marci. Idem
et in eo, qui propria sua data pecunia emptus est
ab aliquo: nam et hic poterit ab ipso testatore liber-
tatem extorquere.

» 86 (85) Scaevola libro secundo responsorum

Lucius Titius, qui fratrem habebat, testamento ita
cavit: ‘Titius frater meus ex asse mihi heres esto:

‘si mihi Titius heres esse noluerit aut (quod abomi-
nor) prius morietur quam meam hereditatem adierit
‘aut filium filiamve ex se natum natamve non habe-
‘bit, tunc Stichus et Pamphilus servi mei liberi et
'heredes mihi aequis partibus sunto.' quaero, cura
io Titius hereditatem adierit et liberos aditae heredi-
tatis tempore non habuerit, an Stichus et Pamphilus
ex substitutione liberi et heredes esse possint, item
quaero, si ex substitutione neque liberi neque here-
des esse possint, an in partem hereditatis videantur
adieeti. respondit: apparet quidem2 non eam men-
tem testatoris fuisse, ut quemquam heredem adhi-
beret3 fratri, quem aperte ex asse heredem insti-
tuisset: igitur si frater adiit, Stichus et Pamphilus
15 heredes non erunt: quos eo amplius noluit heredes
esse, si frater prius quam hereditatem adiret deces-
sisset. liberis relictis, nam prudens consilium test.an-
tis animadvertitur-: non enim fratrem solum heredem
praetulit substitutis, sed ct eius liberos.

87 (86) Marcianus libro septimo fideicommisso-
rum Iam dubitari non potest suos quoque heredes
sub hac condicione institui posse, ut, si voluissent,

2t> heredes essent, si heredes non essent, alium quem
visum erit eis substituere: negatumque4 hoc casu ne-
eesse esse sub contraria condicione filium exheredare,
primum quia tunc tantum id exigeretur, eum in po-
testate eius non esset, an heres patri existeret, ex-
spectantis extrinsecus positae condicionis5 eventum,
deinde quod, etsi quacumque posita condicione de-
beret filius sub contraria condicione exheredari, in
proposito ne possibilis quidem repperiri posset, certe,

25 si verbis exprimeretur, inepta fieret: huic enim con-
dicioni ‘si volet, heres esto’ quae alia verba contraria
concipi possunt quam haec ‘si nolet heres esse, ex-
heres esto’? quod quam sit ridiculum nulli non
1 patet. Non ab re autem lioe loco velut excessus
hic subiungetur suis ita heredibus institutis 'si vo-
luerint heredes esse’ non permittendum amplius abs-

tinere sc hereditate, cum ea condicione instituti iam 849
non ut necessarii, sed sua sponte heredes exstite- 35 ’
runt6. sed et . ceteris condicionibus, quae in ipsorum
sunt potestate, si sui pareant1, ius abstinendi ad-
sequi non debent.

88 (87) HiiRMOQjr.xiAmrs libro tertio iuris epito-
marum Ex unciis sex Primo herede instituto, Se-
cundo ex octo, si Tertius ex residua parte vel nulla
portionis facta mentione heres instituatur, quinque
uncias hereditatis Tertius habebit: iu viginti quattuor
etenim partes hereditate distributa Tertio ratio cal- 35
culi veluti ex decem partibus instituto quinque uncias
adsignabit.

89 (88) Gajus libro singulari de casibus Ei qui
solvendo non est aliquo casu evenit, ut et8 servus
cum libertate heres exsistat et praeterea alius heres
adiciatur: veluti si servo cum libertate herede in-
stituto ita adiectum sit: ‘si milii Stichus heres erit,
tunc Titius quoque heres esto': nam Titius, ante- 40
quam Stichus ex testamento heres exstiterit, heres
esse non potest, cum autem semel heres exstiterit
servus, non potest adiectus efficere, ut qui semel
heres exstitit desinat heres esse.

90 (89) Paulus libro secundo manualium Si
socius heres institutus sit ex asse et scito communi
legetur pure sine libertate, lioc legatum non con-
stitit. plane sub condicione ei utiliter et sine libertate
legabitur, quoniam et proprio servo ab herede recte
sub condicione legatur, quare etiam heres institui 550,
sine libertate ut alienus socio herede scripto po-
terit, quia et proprius cum domino heres institui
poterit.

91 (90) TrytiiONIKUS libro vicesimo primo dis-
putationum Testamento domini servus sub condicione
cum libertate heres institutus pendente adhuc con-
dicione necem domini detexit cumque praetor mereri 3
libertatem decrevit, etsi postea condicio testamenti
exstiterit, aliunde liber est, id est ex praemio, non
ex testamento: igitur non est necessarius domino
heres: licet autem ei volenti adire.

92 (91) 0 Paulus libro quinto sententiarum Im-
peratorem litis causa heredem institui invidiosum esr,
nec calumnia 10 facultatem cx principali maiestate capi
oportet.

93 (92) Idem imperialium sententiarum incogni- n>
tionibus prolatarum ex libris sex primo seu decre-
torum libro secundo Pactmneius Androsthenes Pactu-
meiam Magnam filiam Pactumeii Magni cx asse
heredem instituerat, eique patrem eius substituerat.
Pactumeio Magno occiso et rumore perlato, quasi
filia quoque eius mortua, mutavit testamentum No-
viumque Rufum heredem instituit hac praefatione:

‘quia heredes, quos volui habere, mihi contingere nuu ic
‘potui u, Novius Rufus heres esto’. Pactumeia Magna
supplicavit imperatores nostros 12 et cognitione sus-
cepta, licet modus institutioni contineretur, quia13
falsus non solet obesse, tamen ex voluntate testautis
putavit imperator ei subveniendum, igitur pronun-
tiavit hereditatem ad Magnam pertinere, sed legata
ex posteriore testamento eam praestare debere, pro-
inde atque si in posterioribus tabulis ipsa fuisset
heres scripta.

VI 14 20

DE VULGARI ET PUPILLARI SUBSTITUTIONE.

1 Modestinus libro secundo pandectarum Heredes
aut instituti dicuntur aut substituti: instituti primo
1 gradu, substituti secundo vel tertio. Heredis sub-

ii) adiri Mo. (2) quidem] evidenter Mo. (3) adi-
ceret Mo. (4) negaturque Mo. (6) condiciones F
(6) exstiterint F3 (7) pariant F (s) si ins. F 2
(9) = Paul. 5, 12, 8 (10) nee enim calumniandi Paulus

(ll) quos volui mihi contingere, habere non potui Hal.

(12) imperatoribus nostris ddt. quidam (13) qui

Cuiacius

(14) Ed. *1. 3...6J Sal. *1. 8. 10. 11. 13. 14. 1C...*1«...22.
24.. .28. 30. ..39; Pap. *7. *12, *15. *23. *29. 40.. .47; App. *9.
*s. — Jias. 35, io. — Cf. Inst. 2, 15. 16; Cod. 5, 26

DE VULGARI

427

XXVIII 6

650,24 stitutio duplex ! est- aut simplex, veluti : ‘Lucius Titius
‘heres esto: si mihi Luitis Titius heres non erit,
25 ‘tunc Scius heres mihi esto4: si heres non erit, sive
‘erit et intra pubertatem decesserit, tunc «aius Seius

2 ‘heres mihi esto,' Substituere liberis tam heredibus
institutis quam exheredatis possumus et tam eum,
quem heredem nobis instituimus, quam alterum.

3 Substituere liberis pater non potest nisi si here-
dem sibi instituerit: nam sine heredis institutione
nihil in testamento scriptum valet.

30 2 Ulpianus libro sexto ad Sabinum Moribus in-

troductum est, ut quis liberis impuberibus testamen-
tum facere possit, "donec masculi ad quattuordecim
annos perveniant, feminae ad duodecim'3: quod sic
erit accipiendum, si sint in potestate: ceterum eman-
cipatis non possumus, postumis plane possumus, ne-
potibus etiam possumus et deinceps, si qui non reca-
suri sunt in patris potestate, sed si cos patres prac-
35 cedant, ita demum substitui eis potest, si heredes
instituti sint vel exheredati: ita enim post legem
651,1 Vellaeam succedendo non rumpunt testamentum: nam
si principale ruptum sit testamentum, et pupillare
evanuit, sed4 si extraneum quis impuberem heredem
scripserit, poterit ci substituere, si modo eum in
locum nepotis adoptaverit vel adrogaverit filio prac-

1 cedente5. Quisquis autem impuberi testamentum
facit, sibi quoque debet facere: ceterum soli filio

5 non poterit, nisi forte miles sit. adeo autem, nisi
sibi quoque fecerit, non valet, ut, nisi adita quoque
patris hereditas sit, pupillare testamentum evanescat,
plane si omissa causa principalis testamenti ab in-
testato possideatur hereditas, dicendum est et pupillo

2 substitutum servandum: Interdum etiam pupillaris
testamenti causa compellendum heredem institutum
adire hereditatem, ut ex secundis tabulis fideicom-

l* missum convalescat: ut puta si iam pupillus decessit;
ceterum si adhuc vivat, improbum ense Iulianus6
existimat eum, qui sollicitus est de vivi hereditate.

3 Ego etiam, si minor viginti quinque annis ad-
eundae hereditatis causa fuerit restitutus, puto pro-
ficere secundis tabulis, ut praetor utiles nationes

4 decernat substituto. Prius autem sibi quis debet
heredem scribere, deinde filio substituere et uon
convertere ordinem scripturae: et hoc Iulianus putat

is prius sibi debere, deinde filio heredem scribere; ce-
terum si ante filio, deinde sibi testamentum faciat,
non valere. _ quae sententia rescripto imperatoris
nostri ad Virium Lupum Brittanniae praesidem com-
probata est, et merito: constat enim unum esse

testamentum, licet duae sint hereditates, usque, adeo
ut quos quis sibi facit necessarios, eosdem etian
lilio faciat et postumum suum filio impuberi possi

5 _ quis substituere. Sed si quis ita fuerit testatus
M ‘si filius mens intra quartum decimum annum de

‘cesserit, Seius lmres esto’, deinde: ‘filius heres esto’
valet substitutio, licet conversa scriptura filii4 testa

6 meutum fecerit. Sed et si ita scripserit: ‘si filius
mihi heres non erit, Seius heres esto: filius here;
esto , secundo quidem gradu Seius scriptus est here;
et, si filius heres non exstiterit, procul dubio Seni;
ei heres erit: sed ct si exstiterit filius lieres et intra

. Pubertatem defunctus est, Seius admittendus recti
25 vidstur, ut non ordo scripturae, sed ordo successioni
' spectetur. Quod igitur dictum est singulis libei 'orun
substituere ^cere, ideo adiectum est, ut declaretu

non esse a filii testamento incipiendum impuberis.
,n? Modestinus libro primo differentiarum Curi
■i, lmPttben pater ita substituerit: ‘quisquis mih
.i, »,i i erit’,1“ {lll° impuberi heres esto’, placui
' redimh.nA2bftilt2^rlc.m seriptos. tantummodo ad Ise
admitti: itaque dominus, cui per servuii

hio™ i!.” del..¥°- , . <2) aut duplex velati 'filios

“f et IT xr delt. <3> ' * i«*t. t (Leuci)

(«) 36 i m * i’ • Praecedentem Mo.

D) injp' Ciri a u'1 ai,'.\e lns’ (B) meu.5 ins. F

{ ) “ F (10> ad hereditatem dei. Mo. („) divorum

hereditatis portio quaesita sit-, ex substitutione iro- 851, ai
puberi heres effici non poterit, si servus ab eius
exierit potestate.

4 Ivkm libro singulari de he.urematicis lam hoc
iure utimur ex divi11 Marci ct Veri constitutione,
ut, cum pater impuberi filio iu alterum casum sub-
stituisset, in utrumque casum substituisse intellegatur, 35
sive filius heres non exstiterit sive exstiterit et irn-

1 pubes decesserit. Quod ius ad tertium quoque
genus substitutionis tractum esse videtur: nam si
pater duos filios impuberes heredes instituat eosque
invicem substituat, in utrumque casum reciprocam
substitutionem factam videri divus Pius constituit.

2 Sed si alter pubes, alter impubes hoc communi
verbo ‘eosque invicem substituo' sibi fuerint sub-
stituti, in vulgarem tantummodo casum factam videri «
substitutionem Severus et Antoninus constituit12: in-
congruens enim videbatur, ut in altero duplex esset
substitutio, in altero sola vulgaris, hoc itaque casu
singulis separatim pater substituere debebit, ut, si
pubes heres non exstiterit, impubes ei substituatur,

si autem impubes heres exstiterit et intra pubertatem
decesserit, pubes frater in portionem coheredis sub- 852, :
stituatur: quo casu iu utrumque eventum substitutus
videbitur, ne, si vulgari modo impuberi quoque sub-
stituat, voluntatis quaestionem relinquat, utrum de
una vulgari tantummodo substitutione in utriusque
persona sensisse intellegatur: ita enim in altero utra-
que substitutio intellegitur, si voluntas parentis non s
refragetur. vel certe evitandae quaestionis gratia
specialiter in utrumque casum impuberi substituat
fratrem: ‘sive heres non erit sive erit et intra pu-
bertatis annos decesserit’.

5 Gajus libro tertio ad legem Iuliam et Papiam
Si in testamento heredes scripti ita alicui substituti
fuerint, ut, si is heres non esset, quisquis sibi herea
esset is in parte quoque deficientiB esset heres: pro io
qua parte quisque heres exstitisset, pro ea parte eum

in portione quoque deficientis vocari placet neque
interesse, iure institutionis quisque ex maiore parte,
heres factus esset an quod per legem alteram13 par-
tem alicuiu3 vindicasset.

6 Terentius Clemens libro quarto ad legem Iu -
liam el Papiam Si is, qui ex bonis testatoris solidum
capere non possit, substitutus sit ab eo impuberi
filio eius, solidum ex ea causa capiet, quasi a pupillo is
capiat, sed hoc ita interpretari Iulianus noster vide-
tur, ut ex bonis, quae testatoris fuerant, amplius
capere non possit: quod si pupillo aliquid praeterea
adquisitum esset aut si exheredato esset substitutus,
non impediri eum capere, quasi a pupillo capiat.

? Papinianus libro sexto responsorum Verbis
civilibus substitutionem post quartum decimum annum au
aetatis frustra fieri convenit: sed qui non admittitur
ut substitutus, ut adicctus heres quandoque non erit,
ne fiat centra voluntatem, si filius non habeat totum
interim, quod ei testamento pater dedit.

8 Ulpianus libro quarto ad Sabinum Qui liberis
impuberibus substituit, aut pure aut sub condicione
solet substituere, pure sic: ‘si filius meus intra puber-
tatem decesserit, Scius heres esto’: sive Scius iste 25
heres institutus sit et impuberi substitutus, nullam
habet condicionem, sive solum substitutus u. sub con-
dicione autem institutum si substituat, id est ‘si mihi
heres erit’, non alias existet heres ex substitutione,
nisi ct cx institutione heres fuerit, cui similis est
ct haec substitutio: ‘quisquis milii ex supra scriptis
heres erit’: habet enim in se eandem condicionem
1 similem superiori15. Haec verba: ‘quisquis milii a»
heres erit-, idem impuberi filio heres esto' hunc habent
sensura, iit non omnis qui patri heres exstitit, sed is

Mo. (12) constituerunt Mo.: cf. Cod. 0,26,2 (13) ca‘

ducam Gaius (Lcnel) (l4) sive solum substitutus,

nullam habet condicionem Mo. (15) similem superiori
dei. Hat.: iunge 30, 3

XXVIII 6

428

DE VULGARI ET

852,81 qui ex testamento heres exstitit substitutas videatur:
et ideo neque pater, qui per filium, neque dominus,
qui per servum exstitit, ad substitutionem admittetur,
neque heredis heros, quia non ex indicio veniunt,
partes quoque eaedem ad substitutos perliuent, quas
in ipsius patris familias habuerunt heieditate.

85 9 Labeo libro primo posteriorum a Javoleno epi-

tomatorum Si pater filio impuberi eosdem quos sibi
et te unum praeterea heredem instituit, bonorum
filii te dimidium, ceteros patris heredes communiter
dimidium ita habere, ut unus «emis apud te maneat,
alterius semissis pro his partibus inter heredes pa-
ternos divisio fiat, quibus ex partibus hereditatem
paternam haberent.

40 10 Ulpianus libro quarto ad Sabinum Sed si

phires sint ita substituti: ‘quisquis milii ex supra
'scriptis heres erit', deinde quidum ex illis, postea-
quam heredes exstiterint patri, obierunt, soli super-
stites ex substitutione heredes existent pro rata par-
tium, ex quibus instituti sint, nec quicqtiam valebit
1 ex persona defunctorum. Quos possum heredes
mihi facere necessarios, possum et filio, ut servum

is meum et fratrem suuiUj quamvis in rebus humanis
nondum sit: postumus igitur erit fratri heres neces-
853, l 2 sarius. Filio impuberi heredi 1 ax asse instituto
substitutus quis est: exstitit patri filius heres: an
possit substitutus separare hereditates, ut, filii habeat,
patris non habeat? non potest, sed aut utriusque debet
hereditatem habere aut neutrius: iuncta enim here-

3 ditas coepit esse. Idemque est, si pater me heredem
scripserit ex parte et filium ex parte et ego patris

6 hereditatem repudiavero: nam neque filii hereditatem

4 habere possum. Si ex asse heres institutus, filio
exheredato substitutus repudiaverit patris heredita-
tem, cum non haberet substitutum, non poterit filii
adire: nec enim valet filii testamentum, nisi patris
fuerit adita hereditas: nec enim sufficit ad secun-
darum tabularum vim sic esse factum testamentum,

5 ut ex eo adiri hereditas possit. Ad substitutos
pupillares pertinent et si quae postea pupillis ob-

10 venerint: neque enim suis bonis testator substituit,
sed impuberis, cum ct exheredato substituere quis
possit: nisi mihi proponas militem esse, qui sub-
stituit heredem hac mente, ut ea sola velit ad sub-
stitutum pertinere, quae a se ad institutum porvenc-

6 nuit. In adrogato quoque impubere dicimus ad
substitutum eius ab adrogatore datum non debere
pertinere ea, quae haberet, si adrogatus non esset,
sed ea sola, quae ipse ei dedit adrogator: nisi forte

16 distinguimus, ut quartam quidem, quam omnimodo
ex rescripto divi Pii debuit ei relinquere, substitutus
habere non possit, superfluum habeat. Scaevola tamen
libro decimo quaestionum putat vel hoc adrogatori
permittendum, quae sententia habet rationem, ego
etiam amplius puto et si quid beneficio adrogatoris
:idquisiit,_et haec substitutum posse habere, ut puta
adrogatoris amicus vel cognatus ei aliquid reliquit,

20 7 Nemo institutus et sibi substitutus sine causae
mutatione quicquam proficit, sed hoc in uno gradu:
ceterum si duo sint gradus, potest dici valere sub-
stitutionem, ut Iuliamis2 libro trigesimo digestorum
putat: si quidem 3 sic sit substitutus sibi, eum haberet
coheredem Titium: ‘si Stichus heres non erit, liber et
'heres esto’, non valere substitutionem: quod si ita:
‘si Titius heres non erit, tunc Stichus liber et heres
‘et in eius partem esto’, duos gradus esse atque ideo

25 repudiante Titio Stichum liberum et heredem fore.

11 Paulus libro primo ad Sabinum Si is qui
heres institutus est4 filio substitutus sit, nihil oberit
ei in substitutione, si tunc capere possit, cum filius
decessit, contra quoque potest poenas in testamento
pupilli pati, licet in patris passus non sit.

12 Papinianus libro tertio quaestionum Si filius,

qui patri ac postea fratri ex secundis tabulis heres 853
exstitit,, hereditatem patris recuset, fraternam autem
retinere malit, audiri debet: iustius enim praetorem
facturum existimo, si fratri separationem bonorum
! patris concesserit, etenim ius dicenti propositum est
liberos oneribus hereditariis non sponte susceptis libe-
rare, non invitos ab hereditate removere, praesertim
quod remotis tabulis secundis legitimam haberet fra-
tris hereditatem, itaque legata dumtaxat ex secundis
tabulis praestari debent habita ratione facultatium 35
in Falcidia non patris, ut alias solet, sed inpnberis.

13 Pomponius libro primo ad Sabinum Quo gradu
heres liberis substituatur, nihil interest.

14 Idem libro secundo ad Sabinum I11 pupillari
substitutione licet longius tempus comprehensum 10
fuerit, tamen finietur substitutio pubertate5.

15 Papinianus libro sexto responsorum Centurio
filiis, si intra quintum et vicesimum annum aetatis
sine liberis vita decesserint, directo substituit, intra
quattuordecim annos etiam propria bona0 filio sub-
stitutus iurc communi capiet, post eam autem aeta-
tem ex privilegio militum patris dumtaxat eum fruc-
tibus inventis in hereditate.

16 Pomponius libro tertio ad Sabinum 7 Si quis 45
eum, quem testamento suo legavit, rursu3 a sub-
stituto filii liberum esse iusserit, liber erit quasi
legatu adempto: nam et in legato in his testamentis8 S54,
novissima scriptura erit spectanda, sicut in eodem
testamento (vel testamento et codicillis confirmatis)

1 observaretur11. Si suo testamento perfecto alia
rursus hora pater filio testamentum fecerit adhibitis
legitimis testibus, nihilo minus id valebit et tamen
patris testamentum ratum manebit, nam et si sibi
et filio pater testamentum fecisset, deinde sibi tantum, 5
utrumque superius rumpetur, sed si secundum testa-
mentum ita fecerit pater, ut sibi heredem instituat,
si vivo se filius decedat, potest dici non rumpi supe-
rius testamentum, quia secundum non valet, in quo
filius praeteritus sit.

17 Idem libro quarto ad Sabinum Substitui liberis

is etiam potest, qui post mortem eius natus fuerit, 10
cui substitutus heres fuerit.

18 Ulpianus libro sexto decimo ad Sabinum Si
; servus communis substitutus sit impuberi cum liber-
I tute, si quidem a patre familias fuisset redemptus, erit

impuberi necessarius: si vero ab impubere redemptus,
nou necessarius, sed voluntarius Iit heres, ut Julianus
libro trigesimo digestorum scribit10: uquod si neque a
patre neque a pupillo fuerit redemptus, aequitatis is
ratio suggerit, ut* ipse pretium partis suae domino
offerens possit et libertatem et hereditatem consequi.

1 Si Titio fuerit legatus servus, posse cum impu-
beri substitui cum libertate, quemadmodum institui
potuit1-, et evanescit legatum existente condicione
substitutionis.

19 Iulianus libro trigesimo digestorum Idem est

et si post mortem legatarii servus substitutus sit. 20

20 Ulpianus libro sexlo decimo ad Sabinum
Patris et filii testamentum pro uno habetur etiam in
iure praetorio: nam, ut Marcellus libro digestorum
nono scribit, sufficit tabulas esse patris signatas, etsi

I resignatae sint filii, et septem signa patris 13 sufficiunt.

1 Si pater sibi per scripturam, filio per nuncupa-
tionem vel contra fecerit testamentum, valebit. 25

2 1 Ulpianus 14 libro quadragesimo primo ad edic-
tum Si ita quis substituerit: ‘si filius meus intra
‘decimum annum decesserit, Seius heres esto’, deinde
hic ante quartum decimum post decimum decesserit,
magis est, ut non piossit bonorum possessionem sub-
stitutus petere: non enim videtur in hunc casum
substitutus.

22 Gaius libro quinio decimo ad edictum pro- 20
vinciri te Is qui contra tabulas testamenti patris

(1) herede F (2) cf. 1. 1 8 § 1 h. t. (3) Stichus ins.

Kr. (l) et capere non potest ins. Mo. (5) puber-
tati F hi) fili ins. Hfo. (t) iunge 30, 12 § 3 (S) et

in his testamentis in legato Kr, (9) iunge 40, 4, 6
(ld) scripsit F2: cf. 28, 5, 6 § 3 (11) pr. ftn. lust.

(Lcnd) (12) legatum ins. F (13) patri A1 (14) idem A’2

PUPILLARI SUBSTITUTIONE

429

XXVIII 6

«54 3i bonorum possessionem petierit, si fratri impuberi
’ substitutus sit. repellitur a substitutione. _

23 Papinianus libro sexto responsorum Qui pia-
res heredes instituit, ita scripsit: ‘eosque omnes in-
vicem substituo’, post aditam a quibusdam ex his

35 hereditatem uno eorum defuncto, si condicio sub-
stitutionis exstitit alio herede partem suam repu-
diante, ad superstites tota portio pertinebit, quoniam
invicem in omnem causam singuli substitui' vide-
buntur: 2 ntii enim quis heredes instituit et ita scri-
bit: ‘eosque invicem substituo’, hi substitui videbun-
tur, qui heredes exstiterunt.

24 Ulpianus libro quarto disputationum Si plures
,0 giut instituti ex diversis partibus et omnes invicem

substituti, plerumque’ credendum et3 ex isdem par-
tibus substitutos, ex quibus instituti sint, ut, si forte
unus ex uncia, secundus ex octo, tertius ex quadrante
sit institutus, repudiante tertio in novem partes divi-
655, i datur quadrans feratque octo partes qui _ ex besse
institutus fuerat, unam portem qui ex uncia scriptus
est: ‘nisi forte alia mens fuerit testatoris: quod vix
‘credendum est, nisi evidenter fuerit expressum’4.

25 IPIJANVS libro vicesimo quarto digestorum Si
pater impuberes filios invicem substituerit et ei, qui
novissimus mortuus fuerit, Titium, respondendum est

6 solos fratres bonorum possessionem accepturos et
quodammodo duos gradus huius institutionis factos,
ut primo fratres invicem substituerentur, si ilii nou
essent, tunc Titius vocaretur.

26 Idem libro vicesimo nono digestorum Si pater
filium impuberem heredem scripserit et _ei substi-
tuerit, si quis sibi post mortem6 natus erit, deinde
vivo fratre postumus natus fuerit, testamentum rum-
petur: post mortem autem fratris vivo patre" natus

io solus heres patri kuo existet.

27 Idem libro trigesimo digestorum Si Titius
coheredi suo substitutus fuerit, deinde ci Sempronius,
verius puto iu utramque partem Sempronium sub-
stitutum esse.

28 Idem libro sexagesimo secundo digestorum
Lex Cornelia, quae testamenta eorum qui in hostium
potestate decesserunt confirmat, non solum ad herc-
ti ditatem ipsorum qui testamenta fecerunt pertinet, sed
a;l omnes hereditates, quae ad quemque ex eorum
testamento pertinere potuissent, si in hostium po-
testatem non pervenissent, quapropter eum pater
in hostium potestate decessit filio impubere relicto
in civitate et is intra tempus pubertatis decesserit,
hereditas ad substitutum pertinet, perinde ac si pater
in hostium potestatem non pervenisset, sed si pater
vi in civitate decessit, filius impubes apud hostes, si
quidem mortuo _ patre filius in hostium potestatem
pervenerit, non incommode 1 dicitur hereditatem eius
ex ea lege ad substitutos pertinere: si vero vivo
patre filius in hostium potestatem pervenerit, non
existimo legi. Corneliae locum esse, quia nou efficitur
per eam, ut is, qui nulla lmna in civitate reliquit-,
heredes habeat, quare etiam si pubes filius vivo
patre captus fuerit, deinde mortuo iu civitate patre
m hostium potestate decesserit, patris hereditas ex
mgc duodecim tabularum, non filii ex lege Cornelia
ad ad gnatum proximum pertinet.

.29 Scaevola hbro quinto decimo quaestionum
‘-i pater captus sit ab hostibus, mox filius8 et ibi
ambo accedant, quamvis prior pater decedat, lex Cor-
nelia ad pupilli substitutionem non pertinebit, nisi
”• ?'v‘tat,e impubes decedat, quoniam et si
0,'i 114 civitate decessissent, veniret substitutus.

.jU Iut.tanus hbro septuagesimo

octavo digesto-

, ,, . -j -— ..„.v iuv.uiuiii ex parte ouarta

et, Quietum ex parte dimidia et quarta heredem iu-

rum Quidam testamento Proculum ex parte quarta

i

l

1

stituit, deinde Quieto Florum, Proculo Sosiam here- 855, 33
des substituit, deinde, si neque Florus neque Sosia
heredes essent, tertio gradu ex parte dimidia et
quarta coloniam Leptitanorum et ex quarta9 com-
plures heredes substituit in plures qvtara tres uncias: 35
Quietus hereditatem adiit, Proculus ct Sosia vivo
testatore decesserunt: quaeritur, quadrans Proculo
datus ad Quietum au ad substitutos tertio gradu
pertineat, respondi10 eam videri voluntatem patris
familias fuisse, ut tertio gradu scriptos heredes ita
demum substituerit, si tota hereditas vacasset, idque
apparere evidenter ex eo, quod plures quam duo-
decim uncias inter cos distribuisset, et idcirco par- «>
tem quartam hereditatis de qua quaeritur ad Quietum
pertinere.

31 Ide u libro singulari de ambiguitatibus Iu sub-
stitutione filio ita facta: ‘quisquis milii ex supra
scriptis heres erit, idem filio heres esto’, quaeritur,
quisquis heres quandoque fuerit intellegatur au quis- S56, l
quis heres tum erit, cum filius moriatur, placuit
prudentibus, si quandoque heres fuisset: quamvis
enim vivo pupillo heres esse desisset, ferte ex causa

de inofficioso, quae pro parte mota est, futurum
tamen cum heredem cx substitutione creditum est.

1 Non simili modo in hac specie dicendum est, si
quis, cum filios duos haberet, Gaium puberem, Lu- fi
ciura impuberem, ita filio substituisset: ‘si Lucius
‘filius meus impubes decesserit neque mihi Laius
‘filius heres erit, tunc Seius heres esto': nam ita
prudentes hoc interpretati sunt, ut ad impuberis
mortem condicio substitutionis esset referenda.

32 IjjEH Hbro primo ad Urseium Ferocem Qui
complures heredes ex disparibus partibus instituerat io
et in liis Attium, si Attius non adierit, ceteros ex
isdem partibus quibus instituerat heredes ci sub-
stituerat: deinde, si Attius non adisset. Titium co-
heredem eis qui substituti sunt adiccit. quaesitum
est, quam partem is et quam ceteri habituri essent,
respoudi Titium virilem, ceteros hereditarias: veluti

si tres fuissent, Titium partem quartam Attianae
partis habiturum, reliquarum partium hereditarias
partes, ex quibus instituti erant, reliquos habituros 15
esse, quod si non solum Titium, sed etiam alios
adieeisset heredes, hos quidem viriles partes habi-
turos: veluti si tres puta coheredes fuissent sub-
stituti, extranei duo adiecti, hos quintas partes Attia-
nae partis, reliquos autem coheredes hereditarias
partes habituros esse dixit11.

33 Africanus libro secundo quaestionum Si
mater ita tp.stctnr, ut filium impuberem, cum erit 20
annorum quattuordecim, heredem instituat eique pu-
pillaribus tabulis, si sibi heres non erit, alium sub-

1 stit-uat, valet substitutio. Si filius et ex eo nepos
postumus ita heredes instituantur, ut Gallo Aquilio
placuit, et nepoti, si is heres 11011 erit, Titius sub-
stituatur, filio herede existente Titium ‘omnimodo, id
est etiamsi nepos natus non fuerit' 12, excludi respondit.

34 Idf.h Hbro quarto quaestionum Ex duobus 25
impuberibus ei, qui supremus morerptur, heredem
substituit, si simili morerentur, utrique heredem esse
respondi13, quia supremus non is demum qui post ali-
quem, sed etiam post quem nemo sit, intellegatur,
sicut et e contrario proximus non solum is qui ante
aliquem, sed etiam is ante quem nemo sit intellegitur.

1 Filium impuberem et Titium heredes instituit:

Titio Maevium substituit, filio, quisquis sibi heres 30
esset ex supra scriptis, substituit. Titius omisit
hereditatem, Maevius adiit, mortuo deinde filio
putat. magis ei soli ex substitutione deferri pupilli
hereditatem, qui patris quoque hereditatem adierit,

1 Etiamsi contra patiis tabulas bonorum possessio

Euam'r’pinml.,+0 altC'r? herede ct ipso partem 1 filius] post filium Mo.; probabilia 3 eum Lendi 0 verba

- ^ 14 <1?3 qui heredes facti sunt tota ' et ibi ambo decedant dei. (9) ex quarta] praeterea

3 pertinebit ?*n.« at n /^\ tti i /.„■> v. -r** - . n •. ■» ? n. ? /aot * * lue/.

. qui >>oi oUU

^pudmntm portfo pertinebit fe,. Mo. (3) et F' cum
f ’ } -F (4) lust. (Liscfe) (5) eius jus Mo
(0) V.VO patre dei. Faber (,) nJ comJde p ^ ^

Kr. (10) respondit F2 (11) dixit dcl. Sal. fri)
(de Medio) (13) respondit F 3

51

XXVIII 6

430

DE VULGARI ET

856, 33 petita sit, substitutio tamen pupillaris valet, ct legata

omnibus praes tau da sunt, quae a substitutione ;
data sunt. , .

3a 35 Idem libro quinto quaestionum iilsi contra
tubulas patris petita sit a pupillo bonorum possessio,
in substitutum tanien eius actionem legati dandam
esse ita ut augeantur praeter ea2 quod filius ex-
traneis 'non debuerit, sic et crescere a substituto
data legata, si per bonorum possessionem plus ad
filium pervenisset, quemadmodum et ipse filius plus
exceptis deberet, his consequens esse existimo, ut,
i'; si impubes ex asse3 scriptus sit et per bonorum
possessionem semis ei ablatus sit, substitutus in par-
tem legati nomine exoneretur, ut, quemadmodum
portio, quae per bonorum possessionem accesserit,
auget legata, ita et hic quae abscesserit minuat.

36 Mamciaiws libro quarto institutionum 4Potest .
quis ia testamento plnres gradus heredum facere, puta:
‘si ille heres non erit, ille heres5 esto’, ct deinceps !

<5 plures, ut novissimo loco in subsidium vel servum

857, i 1 necessarium heredem instituat. 4 Et vel plures in

unius locum possuut substitui vel unus in plurium \
vel singulis singuli vel invicem ipsi qui heredes in-
stituti sunt.

37 Florentinus libro decimo institutionum 6 Vel
singulis liberis vel1 qui eorum novissimus morietur
heres substitui potest, singulis, si neminem eorum

6 intestato decedere velit, novissimo, si ius legiti-
marum hereditatium integrum inter eos custodiri
velit.

38 Paulus libro singulari de secundis tabulis Qui
plures liberos habet, potest quibusdam substituere
neque utique necesse iiabet omnibus, sicuti potest
1 nulli substituere. Ergo et ad breve tempus aeta-
tis substituere potest, ut puta ‘si filius meus intra
annum decimum decesserit, Titius ei heres esto’.

io 2 Itaque et si diversos substituat post finem8 aeta- .
tis, admittendum erit, veluti ‘si intra decimum annum
‘decesserit, Titius heres esto: si post decimum intra
3 ‘quartum decimum, Maevius heres esto’,20 Si a
patre institutus rogatusque hereditatem restituere
coactus ex fideicommissario 9 adierit, quamvis cetera,
quae ia eodem testamento relicta sunt, per eam adi-
tionem confirmentur, ut legata ct libertates, secundas
tamen tabulas non oportere resuscitari destituto iam
is iure civili testamento ‘Quintus Cervi dius" 10 Scaevola
noster dicebat, sed plerique11 in diversa sunt opi-
nione, quia et pupillares tabulae pars sunt prioris
testamenti ‘2, quo iure utimur.

39 Iavolf.nus libro primo ex posterioribus La-
beonis Cum ex filio quis duos nepotes impuberes
habebat, Bed alterum eorum in potestate, alterum
non, et vellet utrum que ex aequis partibus heredem
habere et, si quis ex his impubes decessisset, ad
20 alterum partem eius transferre: ex consilio Labeonis
Ofilii Cascellii Trebatii eum quein in potestate habe-
bat solum heredem fecit et ab eo alteri dimidiam
partem hereditatis, cum in suam tutelam venisset,
legavit: quod si is, qui in potestate sua esset, iin- |
pubes decessisset, alterum heredem ei substitui!., j
1 Filio impuberi in singulas causas alium et alium •
heredem substituere possumus, 13 veluti ut alius, si sibi
nullus filius fuerit, et alius, si filius fuerit et im- 1
25 2 pubeB mortuus fuerit, heres sit. Quidam quattuor
heredes fecerat et omnibus heredibus praeter unum
substituerat: unus ille, cui non erat quisquam sub-
stitutus, et ex ceteris alter vivo patre familias de-
cesserant14. partem, cui nemo erat substitutus, ad
substitutum quoque pertinere OFilius Cascellius re-
sponderunt, quorum sententia vera est.

(1) substituto edd. cum B (vol. VII p. 49) (2) legata ■

quae peti non possunt propterea im. Mo. (3) heres '
tjta. F2 (4) — Inst. 2, 15 pr. § l (5) non erit ille .
heres S cum Inst., om. F (o) = Inst. 2, 1C, 6 (?) vel |

om. F (S) pro fine Mo. (») ex (a dett.) fidei- :
commisaario] fuitne ex senatus consulto (notis sc. et \

40 PapikiaXUS libro vicesimo nono quaestionum 657 ■„
Causa cognita impubes adrogatus decesserat16, quem- 30 ’
admodum legitimis heredibus _ auctoritate principali
prospicitur vinculo cautionis, ita, si forte substituit
naturaliB pater impuberi, succurrendum erit substi-
tuto: nam et legitimis heredibus futuris non aliae
quam utiles actioneB praestari possunt.

41 Idem libro sexto responsorum Coheredi sub-
stitutus priusquam hereditatem adiret aut condicio
substitutionis existeret, vita decessit, ad substitutum
eius, sive ante substitutionem sive postea substitutus »
sit, utraque portio pertinebit nec intererit, prior sub-

1 stitutus post institutum an ante decedat. Ex
18 verbis ‘eosque invicem substituo’ non adeuntis
portio scriptis heredibus pro modo sibi vel alii quae-

2 sitae portionis defertur. Cum filiae17 vel nepoti,
qui locum filii tenuit aut post testamentum coepit
tenere, parens substituit, si quis ex his mortis quo-
que t empore non fuit in familia, substitutio pupillaris

3 fit irrita. Quod si heredem filium pater rogaverit, *•!
si impubes diem suum obierit, Titio hereditatem suam
restituere,' legitimum heredem filii salva Falcidia co-
gendum patris hereditatem ut ab impnbcre fideicom-
misso post mortem eius dato restituere placuit, nec
aliud servandum, cura substitutionis condicio18 pu-
berem aetatem verbis precariis egreditur, quae ita
locum habebunt, si patris testamentum iure valuit: 858, 1
alloqui n si noD valuit, ea scriptura, quam testamen-
tum esse voluit, codicillos non faciet, nisi hoc ex-
pressum est. nee fideicommisso propriae facultates

fiLii tenebuntur, et ideo, si pater filium exheredaverit
et ei nihil reliquerit, nullum fideicommissum erit:
alioqutu, si legata vel fideicommissa filius acceperit,
intra modum eorum fideicommissum hereditatis a filio s

4 datum citra Falcidiae rationem debebitur. Qui
diseretas portiones eoniunctis pluribus separarim de-
dit ac post omnem institutionis ordinem ita scripsit
‘quos heredes uieos invicem substituo’, coniunctos
primo loco vice mutua substituere videtur: quibus
institutionum partes non agnoscentibus ceteros omnes

5 coheredes admitti. Qui patrem et filium pro parte
heredes instituerat et invicem substituerat, reliquis 15
coheredibus datis post completum assem ita scripsit:

‘hos omnes invicem substituo’, voluntatis fit quaestio,
commemoratione amnium patrem et filium substitu-
tioni coheredum miscuisset au cara scripturam ad
ceteros omnes transtulisset: quod magis verisimile
videtur propter specialem inter patrem et filium sub-

6 stitutione.m 13. Coheres impuberi filio datus eidem-
que substitutus legata e secundis tabulis relicta per-
inde praestabit, ac si pure partem et sub condicione 15
partem alteram accepisset, non idem servabitur alio
substituto: nam ille Falcidiae rationem induceret
quasi plane sub condicione primis tabulis heres in-
stitutus, tametsi maxime coheres filio datus quadran-
tem integrum optineret. nara et cum legatura primis
tabulis Titio datur, secundis autem tabulis eadem
res Sempronio, Sempronius quandoque Titio con-

7 eurrit. Cura pater impuberi filiae, quae novissima
diem suum obisset, tabulas secundas iecisset et im- 20
pubes filia superstite sorore pubere vita decessisset,
irritam esse factam substitutionem placuit, in per-
sona quidem prioris, quia non novissima decessit,

in alterius vero, quia puberem aetatem complevit.

8 Non videri cum vitio factam substitutionem his
verbis placuit: ‘ille filius meus si (quod abominor)

‘intra pubertatis annes decesserit, tunc in locum
‘partemve eius Titius heres esto', non magis quam 2*
si post demonstratam condicionem sibi heredem esse
substitutum iussisset: narn et qui certae rei heres

fc. permutatis: Kr., similiter Lenel) (10) ‘ > glossa
(Er.) (11) plurique F (12) quia et... testamenti,

sed plerique... opinione Mo. (13) § 1 fin. Iust. (ffisele)
(u) decesserat F (13) decesserit F (id) hia tns,
F2 (17) filio Mo. (18) in iris. Mo. (1 3) sub-
stituonem F (2i) iunge 28, 5, 37

PCPILLAK1 SUBSTITUTIONE

XXVIII 6

4;ji

£58, 26 instituitur coherede non dato, bonorum omnium here-
ditatem optinet. ,

42 Idem libro primo definitionum Qui duos im-
puberes filios heredes reliquerat, ita substituit, si
ambo mortui essent-: deinde, pueri post mortem patris
30 simul perierunt: duae1 hereditates substituto defe-
runtur. sed si diversis temporibus vita deeedant, in
hereditate novissimi pueri eius fratris, qui ante mor-
tuus est, hereditatem substitutus inveniet: sed in
ratione Falcidiae pueri prioris hereditas non veuiet
nec substitutus amplius quam sescunciam inre testa-
menti desiderabit: legata quoque, quae a substituto
eius filii data sunt, qui prior intestato decessit, ad
irritum reccidunt.

»5 43 Paulus libro nono quaestionum Ex facto quae-

ritur: qui filium habebat mutum puberem, impetravit
a principe, ut muto substituere ei liceret, et substi-
tuit Titium: mutus duxit uxorem post mortem patris
ct nascitur ei filius: quaero, an rumpatur testamen-
tum. respondi: beneficia quidem principalia ipsi prin-
cipes solent interpretari: verum voluntatem principis
inspicientibus potest dici eatenus id eum tribuere
<r> voluisse, quatenus filius cius in eadem valetudine
perseverasset, ut, quemadmodum iure civili pubertate
finitur pupillare testamentum, ita princeps imitatus
sit ius in eo, qui propter infirmitatem non potest
testari, nam et si furioso filio substituisset, dicere-
mus desinere valere testamentum, cum resipuisset*,
quia iam posset sibi testamentum facere: etenim
iniquum incipit fieri beneficium principis, si adhuc
id valere dicamus: auferret3 enim testamenti factio-
nem homini sanae mentis, igitur etiam adgnatione
sui heredis dicendum est rumpi substitutionem, quia
nihil interest, alium heredem institueret ipse filius
85b,i postea an iure habere coepit suum heredem: nec
enim aut. patrem aut principem de boo casu cogi-
tasse verisimile* est, ut eum, qui postea nasceretur,
exheredaret, nec interest, quemadmodum beneficium
principale intercedat circa testamenti factionem, utrum
1 in personam unius an complurium. Item quaero;
si ita facta proponatur substitutio: 'filius meus si
6 'intra decem annos decesserit, Titius heres esto, si
‘intra quattuordecim, Maevius' filiusque5 octo anno-
rum decesserit, utrum Titius solus ex substitutione
ei heres erit an ct Maevius, quia certum est et intra
decem et intra quattuordecim annos filium decessisse,
respondi omne quidem spatium, quod est intra pu-
bertatem, liberum esse patri ad substituendum filio,
sed finis huius pubertas est: ma^is autem est in utro-
que eorum tempus suum separatim servari, 'nisi con-
ia 1 traria voluntas testatoris aperte ostendatur >6. Lucius
'littus cum haberet filios in potestate, uxorem here-
dem scripsit et ei substituit filios : quaesitum est, an
institutio ^uxoris nullius momeDti sit eo, quod ab eo
gradu filii non essent exheredati, respondi eum gra-
dum, a quo filii praeteriti sint, nullius esse7 momenti
et ideo, cum idem substituti proponantur, ex testa-
mento eos heredes exstitisse, videri, scilicet quia non
totum testamentum infirmant filii, sed tantum eum
1 gradum, qui ab initio non valuit, sicut responsum
est, si a primo sit filius praeteritus, a secundo ex-
U-: r,!lnJ. aut('m interest, qua ratione secundi
neredis institutio valeat, utrum quia ab eo filius

i t!v r eii- an Tiia iPse filius substitutus est.
‘.titnrr-if8 ,.,‘?Tlf:mua Pater eos, quos sibi heredes in-
I-cS tthSrv 9^,s“mt.Visquis sibi heres esset’:
cmm l nl ri lnstltuUfl,i qui tacitam fidem ac-

-

pars in substitutione? respondi: qui in fraudem legum 859, 21 ,
fidem accommodat, adeundo heres efficitur ncc de-
sinet heres esse, licet res quae9 relictae sunt aufe-
runtur ,0. unde et ex secundis tabulis in tantum heres
esse potest, in quant-um scriptus esset: satis enirn
punitus est in eo, in quo fecit, contra leges, quin 25
immo etsi desineret heres esse, idem dicerem: quem-
admodum intellegendum est in eo qui, cum scriptus
esset heres, postquam adisset hereditatem in ser-
vitutem redactus est et postea libertate11 donatus,
cui permissura est ad substitutionem venire, quae ei
in testamento fuerat relicta: licet enim hereditatem
ex institutione, amisit, tamen ex substitutione istam
portionem, quantum14 amisit, percepturum.

44 Idem libro decimo quaestionum Ex pupillari 30
testamento superius principale neque ex parte neque
in totum cunnrmari posse MaecianuB scripsit13.

45 Idem libro duodecimo responsorum Lucius
Titius legitimum filium e.t alterum naturalem heredes
instituit eosque invicem substituit: Titianus legitimus
filius, quem pater anniculum reliquit, post patris
mortem impubes decessit superstite matre ct fratre
naturali, quem etiam coheredem habebat: quaero, an 3s
hereditas eius ad Titium naturalem fratrem ex causa
substitutionis pertineat an vero ad matrem, respondi
ad primum casum non existentium heredum substi-
tutionem de qua quaeritur pertinere, non ad sequen-
tem, si quis eorum postea decessisset intra puber-
tatem, eum in naturalis filii persona duplex substitutio
locum habere non poterit1*: et ideo ad matrem legi-

1 timi filii hereditas ab intestato pertinet. Paulus 40
respondit, si omnes instituti heredes omnibus invicem
substituti essent, eius portionem, qui quibusdam de- 860, 1
functis postea portionem suam repudiavit , ad eum
solum, qui eo tempore supervixit, ex substitutione
pertinere.

46 Idem libro tertio decimo responsorum Pater
familias primis tabulis postumo herede instituto se-
cundis Bibi vel filio, si intra pubertatem decessisset,

Gaium Seium fratrem suum substituit., deinde Titium 5
Gaio Seio, et postea sic dixit: ‘quod si Gaius Seius
'frater meus primo loco substitutus heres mihi esset,

‘tunc Titio fideicommissum relinquo’, quaero, cum
filius patri heres exstiterit eoque intra pubertatem
mortuo frater testatoris ex substitutione heres sit, an
fideicommissum debeatur, cum ita relictum sit, si
Gaius Seius frater suus Bibi heres exstitisset, respondi
fratrem defuncti, qui in utrumque casum institutus
vel substitutus 15 est, filio impnbere defuncto ea quae 10
testator reliquit praestare debere: nec adversari hacc
verba ‘quod si Gaius Seius mihi heres erit, tunc dari
volo’, cum verum sit eum et testatori heredem ex-
stitisse.

47 Scaevola libro secundo responsorum Qui
habebat filium et filiam impuberes, instituto fiiio
herede16 filiam exheredavit et, si filius infra puber-
tatem decessisset, filiam eidem substituit: sed filiae, id
si antequam nuberet 17 decessisset, uxorem suam, itera
sororem suam substituit, quaero, cum filia impubes
prior decesserit, deinde frater eius impubes, an filii
hereditas ad uxorem et sororem testatoris iure sub-
stitutionis pertineat, respondi secundum ea quae pro-
ponerentur non pertinere.

48 Idem libro singulari quaestionum publice
tractatarum1* Servum communem habemus : hie he- 20
res scriptus est et, si heres non sit, Maevius illi
substitutus est: alterius iussu dominorum adiit here-
ditatem, alterius non: quaeritur, an substituto locus
sit an non. "et verius est’ 10 substituto locum esse.

1 ‘Titius heres esto. Stichum Maevio do lego:

‘Stichus heres esto, si Stichus heres non erit, Stichus

U) duos F
rissimile F
(2) essent F

(2) res, jusset F (3) auferret F (4) ve-
(5) lllrasqui F (6) <> IusL {Kr<)

veniat au vero 8 UtTUm Prt> ea parte quain cepit
au vero pro ea, pro qua scriptus fuit Mo. (9) ita
(10) auferantur jra (ll) libertat^ F

ini, F11

(12) quam tum quidam apud Qolhofredum fis) scribit
i12 (14) potuerit Mo. (is) vel substitutus dei.

(similiter Hat.) (10) heredem F (17) uuberet]

nubere posset Mo. (is) tractarum i' (m) " lust. 'i
(Kr.)

XXVIII 6. 7

432

DE VULGARI

6CU, 23 ‘liber hcrcsque esto.' in hac quaestione in prinus
quaerendum est, utrum unus gratius sit an duo, et
25 iin causa mutata sit substitutionis an eadem per-
maneat. et quidem iu p lorisque quaeritur, an ipse
sibi substitui possit, ct respondetur causa institutionis
mutata substitui posse, igitur si Titius heres scriptus
sit et, si heres non sit, idem heres1 iussus sit, sub-
stitutio nullius momenti erit, sed si sub condicione ■
quis heres scriptus sit, pure autem substitutus est,
causa immutatur, quoniam potest ex institutione de-
fici condicio et substitutio aliquid adferre: sed si
3i> exstiterit2 condieio, duae purae sunt et ideo nullius
momenti erit substitutio, contra si pure3 * * quis in-
stituatur, deinde sub condicione sibi substituatur,
nihil facit’ substitutio condicionalis ncc6 mutata in-
tellegatur, quippe cum et si exstiterit condicio, duae
purae sunt institutiones, secundum haec proposita
quaestio manifestetur: ‘Titius heres esto. Stichum
‘Maevio do lego: Sticlms heres esto, si Stichus heres
‘non erit, Stichus liber heresque esto.' nos didicimus,

35 quoniam0 eodem testamento et legatus sit Stichus et
libertatem accepit7, praevalere Ubertatem et, si prae-
valet libertas, uon deberi legatum et ideo iussu lega-
tarii non posse adire hereditatem, ac per huc verum
esse Stichum heredem non esse et ex sequentibus
verbis libertatem ilii compete.re: cum unus gradus
661,1 videtur8 *, quid ergo, si non adierit Titius? incipiet
substitutione Stichus liber et heres esse, porro quam-
diu non adit 0 iussu legatarii, nec cx causa legati
intellegitur legatarii 10 esse effectus, et ideo certum est
illum heredem non esse, ac per hoc ex his verbis:

‘si licres non erit, Stichus liber heresqne esto’, liber
et heres exis te t. hoc autem, qumi sentimus, Iulia-
s 2 nus 11 quoque in libris suis probat. Si pupillus
substitutum sibi servum alienaverit cumque emptor
liberum heredemque instituerit, numquid iste in sub-
stitutione habeat substitutum1* universum13? ut, si
quidem pupillus ad pubertatem pervenerit, necessa-
rius ex testamento emptoris heres exstitit14, sin vero
intra pubertatem decesserit, ex substitutione quidem
liber et heres sit et necessarius patri pupilli, emptori
autem voluntarius heres exstitit14.

io vn 15

DE CONDICIONIBUS INSTITUTIONUM.

1 Ulpianus libro quinto ad Sabinum Sub im-
possibili condicione vel alio mendo factam institu-
tionem placet non vitiari.

2 Idem libro sexto ad Sabinum Si testamento
is comprehensum sit: ‘ille servus, si meus erit’ (aut

‘qui meus erit’) ‘cum moriar, heres esto’, quatenus
accipiatur ‘meus’, quaeritur, et si quidem alienavit
in eo usum fructum, niliilo minus ipsius est: si vero
[lartem in co alienavit, an deficiat condicio institu-
tionis, quaeritur, et verius est non defecisse con-
dicionem, 10 nisievidentissirri is probationibus testatorem
voluisse 17 apparuerit pro hac condicione haec verba
inseruisse ‘si totus servus in dominio eius remanserit’:

20 1 tunc enim parte alienata condicio deficit. Sed si
duo servi ita sint liercdes18 instituti: ‘Primus et
‘Secundus, si mei erunt cum moriar, liberi et here-
des sunto’ et aiter ex his sit alienatus, Celsus recte
putat sic accipiendum , atque si singulos separatim
sub eadem condicione heredes instituisset.

3 PAULUS libro primo ad Sabinum _ Si ita heros SCI a4
institutus sim, si decem dedero, et accipere nolit cui 25
dare iussus sum, pro impleta condicione 11 habetur.

4 Ulpianus libro octavo ad Sabinum Si qui ita
sint instituti: ‘si socii una bonorum meorum per-
manserint usque ad annos sedecim, heredes sunto',
inutilem esse institutionem secundum verborum signi-
ficationem Marcellus ait: lulianus autem, quoniam
ct ante aditain hereditatem iniri societas potest quasi
rei futurae, valere institutionem, quod est verum. 3»

1 Idem lulianus scribit, eum, qui ita heres institutus
est, si servum hereditarium non alienaverit, caventem
coheredi implere condicionem: ceterum si solus heres
scriptus sit, sub impossibili condicione heredem in-
stitutum videri: quae sententia vera est.

5 Paulus libro secundo ad Sabinum Si heredi
plures condiciones eoninnetim datae sint, omnibus
parendum est, quia unius loco habentur: si disiuuetim
sint, cuilibet.

6 Ulpianus libro nono ad Sabinum Si quis ita 35
institutus sit, si monumentum post mortem testatoris
in triduo proximo mortis eius fecisset: cum monu-
mentum in triduo perfici non possit, dicendum erit
condicionem evanescere quasi impossibilem.

7 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si quis
sub condicione heredes instituisset, si invicem ca-
vissent se legata eo testamento relicta reddituros,
placet20 remitti cis condicionem, quia ad fraudem ia
legum respiceret21, quae vetarent quosdam legata
Ciipere: quamquam et si cautum esset, in ipsa actione
exceptione tuendus esset promissor.

8 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Quae

sub condicione iurisiurandi relinquuntur, a praetore M'2, 1
reprobantur: providit enim, ne is, qui sub iurisiurandi
condicione quid accepit, aut omittendo condicionem
perderet hereditatem legatumve aut cogeretur turpiter
accipiendi condicionem iurare22. voluit ergo eum, cui
sub iurisiurandi condicione quid relictum est, ita ca-
pere, ut capiunt hi, quibus nulla talis iurisiurandi
condicio inseritur23, ct rcctc: 21 cum enim faciles sint 5
nonnulli hominum ad iurandum contemptu religionis,
alii perquam timidi metu divini numinis usque ad
superstitionem, ne vel hi vel illi aut consequerentur
ant perderent quod relictum est, praetor consultissime
intervenit, etenim potuit is, qui voluit factum, quod
religionis condicione adstringit sub condicione faciendi
relinquere: ita enim homines aut facientes admitte-
rentur aut non facientes deficerentur condicione, is

1 Hoc edictum etiam ad legata pertinet, non tan-

2 tum ad heredum institutionem. In fideicommissis
quoque oportebit cos, qui de fideicommisso coguos-
cunt, subsequi praetoris edictum eapropter, quia vice

3 legatorum funguntur. Et in mortis causa dona-
tionibus dicendum est edicto locum esse, si forte
quis caverit, nisi iurasset se aliquid facturum, resti-
tuturum quod accepit: oportebit itaque remitti cau-

4 tionem.25 Si quis sub iurisiurandi condicione et
praeterea sub alia sit institutus, huic videndum est
an remittatur condicio: et magis est, ut remitti iuris-
iurandi condicio debeat, licet alii condicioni paren-

5 dum habeat. Sed si sub iurisiurandi condicione
sit institutus aut si decem milia26 dederit, hoc est
alternata condicione, ut aut parcat condicioni aut
iuret aliud quid, videndum, numquid remitti ei con-
dicio non debet, quia potest alteri condicioni parendo
esse securus, sed est verius remittendam condicio- 20

(l) esse ins. edd. (2) exsisterit P (3) pures F

(4) faciat Fi (5) nec] ut causa Mo. (G) quotiens

Leist (7) acceperit F1 (s) nos didicimus ...gradus

videtur] nos didicimus, quoniam eodem testamento et

legatus sit Stichus [et heres esse iussus], non deberi

legatum et ideo... heredem non esse et ex sequentibus

verbis libertatem illi competere, [hereditatem non com-

petere,] cum unus gradus videtur Alo.: cf. tamen Leist-

GUueck IV, 402 (9) Titius, etiam Stichus non adibit

ins. Mo. (10) legarii F (11) cf. I. 10 § 7 h. t.

(12) statum F - {13) universum] sibi servum Mo.

(14) existat Mo.

(15) Sab. 13. 14. 16. „19. *22; App. 20; Ed. 21. 23.

25. *26 . 27 ; Faji. *12. *15. *24. 2S. — Eas. 35, 12, — Cf.
Cod. 6, 25 (16) pr. fin. lusi. (Eisele) (17) voluisse

dei. Mo. (is) heres F (19) condicio edd, (20) placet
Iust. ( Srcmer ) (21) respicerent F (22) aut accipiendo

condicionem cogeretur turpiter iurare Mo. (23) in-
geritur Kr. (24) pr. fin. ex parte Iust. ( Pernice )

(25) iunge 40, 4, 12 (20) milia dei. F2

DE CONDICIONIBUS INSTITUTIONUM

433

XXVIII 7

ne alia ratione condicio alia eum urgueat ad

6 iusiuraudum. Quotiens Jieres iurare iubetur da-
turum se aliquid vel facturum, quod non improbum
est, actiones hereditarias non aiiaa habebit , quam
si dederit vel fecerit id, quod erat iussus iurare.

7 Mortuo autem vel manumisso Sticho vivo testa-
tore qui ita heres institutus est, si iurassct se Stichum
manumissurum, non videbitur defectus condicione

25 heres ', quamvis verum sic compellendum eum manu-
mittere, si viveret, idem est et si ita heres institutus
esset quis: ‘Titius heres esto ita, ut Stichum manu-
mittat’ aut2 ‘Titio centum ita lego, ut Stichum manu-
mittat’. 3 nam mortuo Sticho nemo dicet summoven-
durii cum: non videtur enim defectus condicione, si
parere4 condicioni non possit: implenda est.5 enim
S voluntas, si potest. De hoc iureiurando remitteudo

30 non est necesse adire praetorem: semel enim in per-
petuum a praetore remissum est nec per singulos
remittendum, et idcirco ex quo dies legati cesserit,
remissum videtur etiam ignorante scripto herede,
ideoque in herede legatarii recte probatur' ut post
diem legati cedentem si decesserit legatarius, debeat
heres cius actione de legato uti, quasi pure legato
relicto ei cui heres exstiterat.

35 9 Paulus libro quadragesimo quinto ad edictum

Condiciones, quae contra bonos mores inseruntur,
remittendae sunt, veluti ‘si ab hostibus patrem suum
non redemerit’, ‘si parentibus suis patronove ali-
menta non praestiterit’.

10 UltlaxVS libro octavo disputationum Institu-
tio talis: ‘si codicillis Scium heredem scripsero, licres
esto', non est inutilis in quovis herede instituto praeter
4>> filium: est enim condicionalis institutio, nec videtur
hereditas codicillis data, quod interdictum est, veram
‘condicionalis est haec institutio’ ", quae testamento
data esset, proinde et si ita scripserit: ‘cuius nomeu
‘codicillis scripsero, ille mihi heres esto’, pari ratione
dicendum erit institutionem valere nullo iure impe-
1 diente. Si quem ita institutum ponamus: ‘ille, si
‘eum codicillis heredem scripsi, heres esto’, valet
institutio etiam in filio qui in potestate est, cum
'363, i nulla sit condicio, quae in praeteritum confertur vel
quae in praesens, veluti ‘si rex Parthorum vivit’, 'si
navis in portu stat’.

11 Julianus libro vicesimo nono digestorum Si
quis testamento hoc modo scripserit: ‘filius meus si
'Titium adoptaverit, heres esto: si non adoptaverit,

6 ‘exheres esto' et filio parato adoptare Titius nolit
se adrogaudum dare, erit filius heres quasi expicta
condicione.

12 Hurmoofntanus libro tertio iuris epitomarum
Verba haec: ‘Publius Maevius, si volet, heros esto’,
in necessario condicionem faciunt, ut, si nolit, heres
non existat: nam in voluntaria heredis persona frustra
addantur, cum, etsi non fuerint addita, invitus non

m efficitur heres.

IS Iuli anus libro trigesimo digestorum Ei qui
ita hereditatem vel legatum accepit ‘si decem dederit’
ucipiQ hereditas neque legatum aliter adquiri potest,
!■ r‘™ S1 P?Bt impletam condicionem id egerit scriptus
adqidri 'solet atariU8> Pei 11110(1 kcrc<lltas aut legatum

,a .ppp nf/A^C!'wx,Rn.li7j,'° qv.ario institutionum Ccn-
..../ mi In wf •CdlCte imperatorum aut contra leges
b on es moveT vpTs10 .°Ptine"t scriptae vel quae contra
nraetores iumml ndensor.lae sunt aut huiusmodi quas
H perinde, ac J scriptis habentur,

fc -norintlp ao uuu wnpus Jiaoiwur,

‘T5 a“'

Filius nui luit in -n VI ?ex*° decimo quaestionum
heres/ quam senatus1

I mentum infirmet8 patris, ac si condicio non esset 663,
j in eius potestate: nam quae facta laedunt pietatem
existimationem verecundiam nostram et, ut generaliter
I dixerim, contra bonos mores fiunt, nec facere nos
: posse credendum est. _ .

1G Marcianus libro quarto institutionum 5i 25
‘Tit»ius hores erit, Scius lieres esto i si Scius heres
‘erit, Titius heres esto’. Iui i antis inutilem esse insti-
! tutionem scribit10, cum condicio exjstcrc non possit.

17 Fi.orf.ntixus libro decimo institutionum Si
plures institutiones cx eadem parte sub diversis con-
dicionibus fuerint, condicio, quae prior exstiterit,
occupabit institutionem.

18 Marcianus libro septimo institutionum ‘‘ Cum eo
servus pure liber ct heres scriptus sub condicione
sit et, si heres non exstiterit, legatum acceperit, in
legato repetitam videri condicionem 12 divus Pius re-

1 scripsit. Hac ratione et Papinianus 13 scribit, cum
avia nepotem sub coudicione emancipationis pro parte
heredem instituit ct postea codicillis scriptis hoc am-
plius ei legavit quam quod heredem cum instituit,
repetitam videri condicionem emancipationis etiam :n 35
legato, quamvis in legato nullam, ut in hereditate,
substitutionem fecisset.

19 Ipf.ii libro octavo institutionum Si ita scriptum
fuerit ‘Titius heres esto: si Titius heres erit, Maevius
heres esto’ : si Titus 14 suspectam adierit herefiita-

l tem, potest Maevius suo arbitrio adire ct quartam
f retinere.

20 Labeo libro secundo posteriorum a Tacoleno io
epitomatorum Mulier, quae viro suo ex dote ‘pro-
missam’ pecuniam debebat, virum heredem ita insti-
tuerat, si eam pecuniam, quam doti ‘promisisset’,
neque petissct neque exegisset, puto, si vir deimn-
tiasset ceteris heredibus per se non stare, quo minus
acceptum faceret id quod ex doto sibi deberetur,
statim eum heredem futurum, quod si solus heres
institutus esset in tali condicione, niliilo minus puto 804
statim eum heredem futurum, quia &9 Avaros condicio

1 pro non scripta accipienda est, Si quis heredi-
tarium servum iussus est manumittere et heres esse,
quamvis, si manumiserit, nihil agat, tamen heres
erit: verum est enim euni manumisisse: sed post
aditionem libertas servo data secundum voluntatem

2 testatoris convalescit. Si quis te heredem ita in- b
stltuit, si sc heredem instituisses aut quid sibi legas-
ses, nihil int.orcst, quo gradu is a te heres institutus
vel quid ei legatum sit, dummodo aliquo gradu id
te fecisse, probes.

21 Celsus libro sexto decimo digestorum Servus
alienus ita heres institui potest ‘cum liber erit’: pro-
prius autem ita institui non potest,

22 Gaius libro octavo decimo ad edictum pro ~ io
vinciah quia ratio suadet eum qui libertatem dare
potest, ipsum debere aut praesenti die aut in diem
aut sub condicione dare libertatem nec habere facul-
tatem in casum a quolibet obvenientis libertatis he-
redem instituere.

23 Marcellus libro duodecimo digestorum ‘Uter
‘ex fratribus meis consobrinam nostram duxerit uxo- 15
‘rem, ex dodrante, qui non duxerit, ex quadrante
‘heres esto’, ‘aut, nubit13 alteri aut non vult nubere.’16
consobrinam qui ex his duxit uxorem, habebit do-
drantem, erit alterius quadrans, si neuter eam duxerit
uxorem, ‘non quia ipsi ducere noluerant, sed quia
illa nubere nolucrif1", ambo in partes aequales ad-
mittuntur: ‘plerumque enim haec condicio : ‘si uxorem
‘duxerit’ , ‘si dederit’, ‘si fecerit’ ita accipi oportet,
‘quod per eum non stet, quo minus ducat, det aut 2«
‘faciat’ 16.

24 .Papinianus lil>ro sexto responsorum ‘Qui ex
‘fratribus meis Titiam consobrinam uxorem duxerit,

(>) lieres dei 71 [0 r„\ i.

legatura est Ulp. ' (Pernice) TVW* fsset' ' 'alll]

ts . . * w) & 7 fin. Iu st . [Pernice)

(4) pararerc p
principes F

00

* .is) ** ?.w (Mei)

■ l U,iuua videntur intercidisse

(-KV.) (9) infirmat etW, (io) scripsit F * (11) pr.

fere ea- scriptum ex 35, 1, 77 pr. (Papiniani (12) liber-
tatem 35, l, 77 (13) 35, J, 77 pr. (U) Ut tns. Mo.

(l 5) nubi F\ ubi F 2 (ic) Itist. (Kisele)

XXVIII 7. 8

DE IUEE DELIBERANDI

434

S04, 22 ‘ex bcsse heres esto: qui non duxerit, ex triente
‘heres esto’, vivo testatore consobrina defuncta ambo
'ad hereditatem venientes’* semisses habebunt, quia
verum est eos heredes institutos, sed emolumento
portionum eventu nuptiarum discretos.

55 25 Modestinus libro nono regularum Sub con-

dicione heres institutus servus sine iussu dumini con-
dicioni parere non potest.

26 Pomponius libro secundo ad tyumtum Mucium
Si pupillus sub condicionejheres institutus fuerit, con- :
dicioni etiam sine tutoris auctoritate parere potest. ,
idemque est et si legatum ei sub condicione relictum '

s» fuerit, quia condicione expleta pro eo est, quasi pure
ei hereditas vel legatum relictum sit.

27 Modestinus libro octavo rcsponsoi-um Qui- j
dani in suo testamento heredem scripsit sub tali con-
dicione ‘si reliquias eius in mare abiciat’: quaere-
batur, cum heres institutus condicioni non paruisset,
an ‘expellendus est ab hereditate’*. Modestinus respon-
dit-: J1laudaudus est magis quam accusandus heres,

» qui reliquias testatoris non in mare secundum ipsius
voluntatem abiecit, sed memoria humanae condicio-
nis 3 sepulturae tradidit, 'sed hoe prius inspiciendum
‘est, ne homo, qui talem condicionem posuit, neque
'compos mentis esset, igitur si perspicuis rationibus
‘haec suspicio amoveri potest, nullo modo legitimus i
‘heresde hereditate controversiam facit scripto heredi.’*

1 Heredi, quem testamento pure instituit, codicillis
adsnripsit condicionem: quaero, an ei parere necesse
40 habeat, Modestinus respondit: hereditas codicillis*
neque adimi potest: porro in defectu condicionis
de ademptione hereditatis* cogitasse intellegitur.

28 Papinianus libro tertio deoivio quaestionum
865, i Si filius sub condicione heres erit et nepotes ex eo

substituantur, cum non sufficit sub qualibet condi-
cione filium heredem institui, sed ita demum testa-
mentum ratum est, si condicio fuit in filii potestate,
consideremus, numquid intersit, quae condicio fuerit
adseripta, utrum quae monente filio impleri non
potuit, veluti ‘si Alexandriani ierit, filius heres esto'
i isque Romae decessit, an vero quae potuit etiam ex-
tremo vitae momento impleri, veluti ‘si Titio decem
dederit, filius heres esto', quae condicio nomine filii
per alium impleri potest, nam superior quidem spe- '
cies condicionis admittit vivo filio nepotes ad here-
ditatem, qui si neminem substitutum haberet, dum
moritur, legitimus patri heres exstiterit6, argumento-
que est, quod apud Servium quoque 'relatum est:
quendam enim refert ita7 heredem institutum, si in
io Capitolium ascenderit, quod* si non ascendisset, lega-
tum ei datum, eurnque antequam ascenderet mortem
obisse: de quo respondit Servius condicionem morte
defecisse ideoque moriente eo legati diem cessisse,
altera vero speeieB condicionis vivo filio non admittit
nepotes ad hereditatem, qui substituti si non essent,
intestato avo heredes existerent; neque enim filius
videretur obstitisse, post cuius mortem patris testa-
ib mentum destituitur, quemadmodum si exheredato
eodem filio nepotes, cum filius moreretur, heredes
fuissent instituti.

vm'

DE IURE DELIBERANDI1*.

1 Ulpianus libro sexagesimo ad edictum Si ser-
vus fuerit heres institutus, utique non ipsi praesti-
tuimus tempus ad deliberandum, sed ei cuius servus
20 est, quia_ pro nullo isti habentur apud praetorem. !
itemque si plurium servus sit, utique omnibus dominis i

1 praestituemus. Ait praetor: ‘si tempus ad deli- scs-i

2 berandum petet, dabo’. Chiro dicit tempus nec ’’
adicit diem, sine dubio ostendit esse in ius dicentis
potestate, quem diem praestituat:

2 Paulus libro quinquagesimo septimo ad edictum
itaque” pauciores centum dierum non sunt dandi.

3 Ulpi. inus libro sexagesimo ad edictum Nec non 25
illud sciendum nonnumquam semel, nonnumquam sae-
pius diem ad deliberandum datum esse, dum praetori
suadetur 17 tempus, quod primum aditus praestituerat,
non suffecisse:

4 Idem libro sexagesimo primo ad edictum, sed
hoc impetrari non debet nisi ex magna causa.

5 Idem libro septuagesimo 13 ad edictum Aristo 3»
scribit non solum creditoribus, sed et heredi instituto
praetorem subvenire debere iiisque copiam instrumen-
torum inspiciendorum faccrc, ut perinde instruere
se possint, expediet nec ne agnoscere hereditatem.

1 Si maior sit hereditas et deliberat heres et res
sunt in hereditate, quae ex tractu temporis deteriores
fiunt, adito praetore potest is qui deliberat sine prae-
iudicio eas iustis pretiis vendere: ” qui possit etiam 35
ea, quae nimium sumptuosa sint, veluti iumenta aut
venalicia, item ea quae mora deteriora fiant15, ven-
dere, quique praeterea curaturus sit, ut aes alienum
quod sab poena vel sub pretiosis pignoribus debea-
tur, solvatur.

_ 6 Gaius libro vicesimo tertio ad edictum provin-
ciale Igitur si quidem in hereditate sit vinum oleum
frumentum numerata pecunia, inde fie.ri debebunt
impendia: si minus, a debitoribus hereditariis exi 4»
genda pecunia, quod si nulli sunt debitores aut
judicem provocent, venire debent res supervacuae.

7 Ulpianus libro sexagesimo ad edictum Ait prae-
tor: 'Si pupilli pupillae nomine postulabitur tempus 866, 1
‘ad deliberandum, an expediat cum hereditatem reti-
cere, ‘et boo datum sit’ la: si iusta causa esse videbitur
‘bona interea deminui nisi si 17 causa cognita boni

1 ‘viri arbitratu vetabo.’ Merito praetor impedit in-
terlui deminutionem, quamdiu nomine pupilli petitur

2 tempus ad deliberandum, Quid sit autem ‘deminui
vetabo’ videamus, his verbis praetor non tantum 5
alienationem impedit, verum etiam actiones exerceri
non patitur: est enim absurdum ei, cui alienatio
interdicitur, permitti actiones exercere, et ita Labeo

3 scribit. In causae 18 autem cognitione hoc vertetur,
an iusta causa sit, ut deminuere praetor permittat,
ergo et funeris causa deminui permittet, item eorum
quae sine piaculo non possunt praeteriri. vescendi
gratia aeque deminui permittet, sed et ubi arguet,
ex aliis quoque causis permittere eum oportet, ut 10
aedificia sarciantur, ne agri inculti sint, si qua pe-
cunia sub poena debetur ut restituatur, ne pignora
distrahantur, ex aliis quoque iustis causis praetor
aditus deminutionem permittet: neque enim sine per-
missu eius debet deminutio fieri,

8 Idem libro sexagesimo primo ad edictum Si
quis suus heres, posteaquam se abstinuerit, tunc pe- 15
tat tempus ad deliberandum, videamus, an impetrare
debeat: magisqne est, ut ex causa debeat impetrare,
cum nondum bona venierint.

9 Paulus libro quinquagesimo octavo ad edictum
Filius dum deliberat, alimenta habere debet ex here-
ditate.

10 Marcellus libro vicesimo octavo digestorum

Si plures gradus sint heredum institutorum, per sin- 2»
gulos observaturum se ait praetor id quod19 prae-
finiendo tempore deliberationis edicit, videlicet ut a
primo quoque ad sequentem translata hereditate70

(l) trientem F (2) ‘ ’ Iu.it. { Eiselc ) {3) sed irn-

memor inhumanae condicionis Mo. (4) neque dari
ins. 8 cum Graecis (5) hereditas F (c) exi st er et
edi. (t) referentia F1, referet ita F3 (s) quo Mo.

(0) Ed. l...*4. 5.. .10; Sab. 11. — Baa. 35, 13. — Cf. Cod.
6, 30 (10) sic ind. Flor., liberandi F (11) utique

Mo. {12) persuadetur Mo, (13) sexagesimo Cuiacius

(14) nonnulla videntur periissc ( Schulting ) (15) item

ea quae mora deteriora fiant dei. Mo. (16) ‘ ’ non
sunt Ulpiani ( Gradenwitz ) (17) bona interea demi-

nui, nisi si iusta causa esse videbitur Mo., si iusta c.
e. videbitur et si post nisi dei. Pernice (is) causa F
(19) de ins. edd, (20) translatam hereditate FL, trans-
latam hereditatem F* (21) seqq. lust. (Riccobono)

J)E TESTAMENTO MILITIS

435

XXVIII 8 XXIX 1

i, 22 quam primum inveniat successorem, qui possit de-
functi creditoribus respondere.

11 Ia VOLENVS libro quarto ex posterioribus La-
beonis Qui flium libertinum habebat, heredem eum ,
instituerat, deinde ita scripserat: ‘si mihi filius nullus ,
25 ‘erit, qui in suam 1 tutelam veniat, tum Dama Eeryus i

‘liber esto': 2is filius pupillus libertinus erat: quae- 866,2«
rebatur, si Dama liber esset. Trebatius negat, quia
filii appellatione libertinus quoque contineretur: La-
beo contra, quia eo loco verum filium accipi oportet.
Trebatii sententiam probo, ‘si tamen testatorem de
hoc filio locutum esse apparef8.

LIBER VICESIMUS NONUS.

DE TESTAMENTO MILITIS.

1 Ulpianus libro quadragesima quinto ad edictum
? Militibus liberam testamenti factionem primus quidem
divus Iulius Caesar concessit: sed ea concessio tem-
poralis erat, postea vero primus divus Titus dedit®:
post hoe Domitianus: postea divus Nerva plenissi-
mam indulgentiam in milites contulit: eamque et
Trajanus secutus est et exinde mandatis inseri coepit
caput tale0. Caput ex mandatis: ‘Cum in notitiam
‘meam prolatum 7 sit subinde testamenta a commili-
tonibus relicta proferri, quae possint in controver-
10 ‘siam deduci, si ad diligentiam legum revocentur et
‘observantiam: secutus animi mei integritudinem
‘erga optimos fidelissimosque commilitones simplici-
tati eorum consulendum exiplimavi, ut quoquomodo
‘testati fuissent, rata esset- eorum voluntas, faciant
‘igitur testamenta quo modo volent, faciant quo modo
‘poterint suificiatquc ad bonorum suorum divisionem
1 ‘faciendam nuda voluntas testatoris.’ Miles autem
is appellatuT vel a militia8, id est duritia, quam pro
nobis sustinent, aut a multitudine, aut a malo, quod
arcere milites solent, aut a numero mille hominum,
ductum a Graeco verbo, tractum a tagmate9: nam
Graeci mille hominum multitudinem rdy/ta appellant,
quasi millensimum quemque dictum unde ipsum
ducem ydtagynv appellant, exercitus autem nomen
ab exercitatione traxit,

2 G- a tus libro quinto decimo ad edictum provinciale
20 De militis testamento ideo separatiin proconsul edicit,

quod optime novit ex constitutionibus principalibus
propria atque singularia iura in testamenta eorum
observari.

3 Ulpianus Ulmo secundo ad Sabinum Si11 miles,
qui destinaverat communi iure testari, ante defecerit
quain testaretur? Pomponius dubitat, sed cur non
in milite diversum probet? neque enim qui voluit

25 iure communi testari, statim 12 beneficio militari re-
nuntiavit, nec credendus est quisquam genus testandi
eligere ad impugnanda sua indicia, sed magis utro-
que genere voluisse propter fortuitos casus: quem-
admodum plerique pagani solent, cum testamenti
aciunt perscripturam, adicerc velle boc etiam vice
ferimr, yflere’ Inquam 13 dixerit, si ircper-
sponndum Vf,t,aiT18nt'im, codicillos non esse, nam
rescripsi? nostram utentium etiam divus Marcus

30 sufdom^ primo 0(1 Iure militari

causariam missilem P°SSf
r, Itif ir lihm „7 *ln numens manentem placet,14.

bis ouf biorl/ .u 04 Milites etiam

13 ’ herede8 cxstlfcerunt, possunt substituere in

his dumtaxat, quae sunt ex testamento eorum eon- 567, m
secutii -

6 Idem libro quinto ad Sabinum 15 Si miles unum 808, i

ex fundo heredem scripserit, creditum _ quantum _ ad
residuum patrimonium intestatus decessisset16: miles
enim pro parte testatus potest decedere, pro parte
intestatus tT. .....

7 Idem libro nono ad Sabinum Qui iure militari
testatur, etsi ignoraverit praegnatem uxorem vel non 6
fuit praegnas 1B, hoc tamen animo fuit, ut vellet quis-
quis sibi nascetur exheredem esse, testamentum non
rumpitur.

8 Marcellus libro decimo digestorum Liem est et
si adrogaveritfilium neposye successerit in locum filii.

9 Ulpianus libro nono ad Sabinum Idemque erit
dicendum et si nato filio vivo Be maluit eodem testa- jo
mento durante decedere: nam videtur iure militari

1 refecisse testamentum: ut est rescriptum a divo
Pio in eo qui, eum esset paganus, fecit testamentum,
mox militare coepit: nam hoc quoque iure militari
incipiet valere, ‘si hoe maluit miles' 1J,

1.0 Idem libro undecimo ad Sabinum Facere testa-
mentum hostium potitus nec iure militari potest.

: 11 Idem libro quadra gensimo quinto ad edictum is

Ex militari delicto capite damnatis testamentum facere
licet super bonis dumtaxat castrensibus: sed utrum
iure militari an iure communi, quaeritur, magis autem
est, ut iure militari eis testandum ait: nam cum ei
quasi militi tribuatur ius testandi, consequens erit
dicere iure militari ei20 testandum, quod ita intellegi

1 oportet, si non sacramenti fides rupta sit. Si
miles incertus, an sui iuris sit, testamentum fecerit, 2-r
in ca condicione est testamentum eius, ut valeat:
nam et si incertus, an pater suus vivat21, testamen-

‘2 tum fecerit, testamentum eius valebit. Si filius
j familias ignorans patrem suum decessisse de castrensi
: peculio in militia testatus sit, non pertinebunt ad
heredem cius patris bona, sed sola castrensia:

12 Papinianus libro sexto responsorum milites
enirn ea dumtaxat, quae haberent, scriptis relin- 25
qmmt -a.

1,3 ULPIANUS libro quadragesimo quinto ad edic-
tum Idem est, etsi de testamento mutando cogitavit,
non quia adimere volebat castrensia bona heredi
scripto, sed quia de paternis testari volebat et alium
. 1 heredem scribere. Sed si iam veteranus decessit,
universa bona etiam paterna ad heredem pertinere
castrensium Marcellus libro decimo23 digestorum seri- 30
bit: neque enim iam potuit de parte bonorum testari.

2 Et deportati et fere omnes, qui testamenti factio-
nem non habent, a milite heredes institui possunt,
sed si servum poenae heredem scribat, institutio non

1 valebit: 24sed si mortis tempore in civitate inveniatur.

(2) nullus nisi ;,13. ^fo.

(3)

(l) insulam
{Bremer)

(4) Sab. *i. *2. *3. 4, 2 9 i, ,, 1r ,

*28. »42. *44; Ed.*s.*lZ 29 31 r!

> 54...41. *43. - AaUs?,' 2,1’ cA '2; !*-
6,21. (5) dederit F (M eamit tuli» ?, ■ V-"’ 11

latum edd. (8} malitia Hat. (V) ductum a '(

verbo tractum a tagmate dei, Mo. ' ] (J

(11) si] quid si Mo.
quum de.ll. quidam
(15) iunge 28, 5, 9 § 13
(17) iunge 30, 4 § l
(13) * ’ Iust. {Leuci)
is vivat in3. Alo.
qimnt Mo., quae in
(23) undecimo F“

(12) statin F (13) nec quis-
(14) iunge 29, 2, 5 pr. 40, 9, 1
(lf>) creditur. ..decessisse A
(lS) ve! ... praegnas dei jLcnel
(20) cui FK eum E2 (21) cum
(22) quae caverent scriptis, relin-
mente haberent, scriptis rei. Kr.
(21) § 2 /Ot. Iust. ( Bonfanle )

XXIX 1

436

DE TESTAMENTO

608,33 institutio incipit convalescere quasi nunc data here-
ditate. et generaliter in omnibus id poterit, diei quos
miies scribit heredes, ut institutio incipiat vires ha-
35 bere, si mortis tempore talis inveniatur, ut a milite

3 institui potuerit1. Si servum proprium, quem
liberum esse credidisset, miles heredem sine libertate
instituit, in ea coudicionc est, ut institutio non valeat.

4 Cum miles in testamento suo servo libertatem
dederit cideinque et a primo et a secundo herede
per fideicommissum hereditatem reliquerit2, quamvis
et primus heres et substitutus, priusquam adierint
hereditatem, mortem obierunt, non debere intestati

« exitum facere imperator noster cum divo Severo
rescripsit: sed perinde habendum est, ac si eidem
servo libertas simul et hereditas directo data esset,
quae utraque ad eum pervenire testatorem voluisse
negari non potest,

14 Maecianus libro quarto fideicommissorum

Tractabatur, an tale aliquid et in paganorum testa-
mentis indulgendum esset: 3et placet non sine (lis-
8C9,i tinctione hoc fieri, sed, si quidem vivo testatore et
sciente decessissent, nihil novi statuendum, si autem
ignorante aut, post mortem eius, omnimodo sub-
veniendum.

15 Ulpianus libro quadragesimo quinto ad ed ic-
tum In fraudem plane creditorum nec miles amplius

1 quam unum necessarium facere poterit. Sicut
6 autem hereditatem miles nuda voluntate, dare potest,

ita et adimere potest, denique si cancellaverit testa-
mentum suum vel inciderit, nullius erit momenti: si
tamen testamentum cancellaverit; et mox valere vo-
luerit, valebit ex suprema4 * voluntate, et ideo cum
miles induxisset testamentum suum, mox anulo suo
signas.set, qui super ea re cogniturus erit considerabit,
quo proposito id fecerit: nam si mutatae voluntatis
io eum paenituisse * probabitur, renovatum testamentum
intellegetur: quod si ideo, ne ea quae scripta fuerunt
legi possint, causa irriti facti indicii potior existima-

2 bitar. Testamentum ante militiam factum a milite,
si in militia decesserit, iure militari valere, ‘si militis
voluntas contraria non sit’ 22t divus Pius rescripsit. .

3 Si quis se scribat heredem in testamento militis,

4 non remittitur ei senatus consulti poena. Miles j
et ad tempus heredem facere potest et alium post ,

is 5 tempus vel ex condicione vel in condicionem. Item 1
tam sibi quam filio iure militari testamentum facere
potest: et soli filio, tametsi sibi non fecerit.: quod
testamentum valebit, si forte pater vel in militia ve.l
fi intra annum militiae decessit. Bonorum posses-
sionem ultra tempora edicto determinata nec militis
posse adgnosci Papinianus libro quarto decimo quaes-
tionum scribit, quia generalis est ista determinatio.

M 16 Paulus libro quadragesimo tertio ad edictum
Dotalem fundum si legaverit miles, non erit ratum
legatum propter lcgeni Iuliam.

_ 17 G-aius libro quinto decimo ad edictum pro-
vinciale Si certarum rerum heredes instituerit miles,
voluti alium urbanorum praediorum, alium rusticorum,
alium ceterarum rerum, valebit institutio perindeque
25 habebitur, atque si sine partibus heredes eos insti- !
tulsset resque omnes suas per praeceptionem cuique
1 legando distribuisset. Iuliaims etiam ait, si quis
alium castrensium rerum, alium ceterarum scripsisset, :
quasi duorum homintim duas hereditates intellegi, ut
etiam in aes alienum, quod in castris contractum
esset, soIub is teneatur, qui castrensium rerum heres
institutus esset, extra castra contracto aere 11 alieno
is solus obligetur, qui ceterarum rerum heres scriptus
30 esset, cui scilicet conveniens videtur respondisse, ut
ex quaqua causa debeatur militi, vel huic heredi vel
illi ipso iure debeatur, quod si alterutra pars bo-

norum aeri7 alieno, quod ex ea causa pendebit, non
sufficiat et propter hoc is qui ex ea parte heres
institutus est non adierit, alterum qui adisset com-
pellendum esse, aut defendere totam hereditatem aut

2 totam8 creditoribus solvere. Si eodem testamento
miles eundem heredem, deinde exheredem scripserit,
adempta videtur hereditas, cum in paganorum testa- 35
mento sola hereditas exheredatione9 adimi non possit.

3 Si pater a filio familias milite ex castrensi peculio
heres institutus omissa causa testamenti aliquid ex
peculio possidebit dolove malo fecerit, quo minus

4 possideret, datur in eum legatorum _ actio. Si
miles testamentum in militia fecerit, codicillos post
militiam et intra annum missionis moriatur, pleris-
que placet in codicillis iuris civilis regulam spectari 48
debere, quia non sunt a milite facti, nec ad rem
pertinere, quod testamento confirmati sunt, idcoque

in iiis legatis, quae testamento data sunt, legi Fal-
cidiae locum non esse, at in his, quae codicillis scripta
sunt, locum esse.

18 Trypho ninus libro octavo decimo disputatio-
num Si vero composita utraque legata tam quae
testamento quam quae codicillis data sunt, ultra do-
drantem sint, quaeritur, quatenus minuantur ea, in STO, t
quibus Fale.idia locum habet, commodissime autem

id statuetur, ut ex universitate bonorum iu solidum
solutis 10 tegatis quae testamento miles dederat id
quod supererit pro dodrante et quadrante dividatur
inter heredes ct eos, quibus codicillis legata data

1 sunt. Quid ergo si consumant universorum bono-
rum quantitatem legata quae testamento data sunt, 5
utrum nihil ferent hi, quibus codicillis legatum est, ac
aliquid? et quoniam, si adime miles haec quoque
legasset, contribuebantur omnia et pro rat.ii ex om-
nibus decedebat ea portio, quam amplius legaverat
quam in bonis habuerat, nunc quoque idem fiet:
deinde, constituta quantitate legatorum quae codicillis
data sunt11 ex summa, quae efficiebatur debita, si
aequo iure omnia deberentur, quartam deducet his

2 solis, quibus codicillis legata12 sunt. Quod si 19
post utraque legata solida computata deprehendere-
tur, quod remaneat apud heredem, non tamen suffi-
ciens quartae eorundem legatorum: quod ei deest, de-
trahatur his solis, quibus codicillis legata data sunt.

19 Ulpianus libro quarto disputationum 13 Quae-
rebatur, si miles, qui habebat iam factum testamen-
tum, aliud fecisset et in eo comprehendisset seu
fidei heredis committere, ut priores tabulae valerent, is
quid iuris esset, dicebam: militi licet plura testa-
menta facere, sed16 sive simul 16 fecerit sive separa-
tam, utique valebunt17, 'si hoc specialiter expresserit521,
nec superius per inferius rumpetur, cum et ex parte
heredem instituere possit, I100 est ex parte testato,
ex parte iutestato dcocderc. quin immo ct si codi-
cillos ante fecerat, poterit eos per testamentum se-
quens cavendo iu potestatem institutionis redigere et
efficere directam institutionem, quae erat precaria. 20
secundum haec in proposito referebam., si hoc animo
fuerit miles, ut valeret prius factum testamentum, id
quod cavit valere oportere ac per hoc effici, ut duo
testamenta sint, sed in proposito eum fidei 18 here-
dis committatur, ut valeat prius testamentum, apparet
eum non ipso iure valere voluisse, sed magis per
fideicommissum, id est in causam fideicommissi et co-

1 dieillorum vim prioris testamenti convertisse. la. Utrum as
autem totum testamentum in eam causam conversum
sit, hoc est et heredis institutio, au vero legata tac-
tum et fideicommissa et libertates, quaeritur, sed
mihi videtur non solum cetera praeter institutionem
heredis, sed es ipsam institutionem in causam fidei-
commissi vertisse, ‘nisi aliud testatorem scripsisse20

(l) poterit F (2) pleriquerit F (3} tcqq. Iust?

(Faber, cf. 40, 6, 42) (4) supra F ([-) penitus se

F (6) aeri Mo. (7) aere F (s) totuin Faber

(9) sola exheredatione hereditas Muehlenbruch (10) so-

litus F (il) quae codicillis data sunt dei. Mo.

(12) data ins. Voorda (13) iunge 28, 3, 12 § 1 (lt) com-
prehendisse F (15) et Mo. (ig) simel F (17) ut-
rumque valebit Kr. (is) iide F (19) 29, 7, 1 ins.
(20) sens;sse Faber (21) ‘ 5 Iust. ( Fadda ) (22) ‘ 5 Iust.
( Biondi )

militis

XXIX 1

437

STO 2S 2 probetur’ Si quis a milito, heres ad tempus scriptus
‘ esset et alius ex tempore, quaeritur, au posterior
io heres a priore relicta legata debet, et arbitror hunc
non debere, Tiisi alia voluntas militis: probetur’ 4.

20 IVLiASas libro vicesimo septimo digestorum
Tribunus militum si intra dies certos8, quam suc-
cessor eius in castra venerat, manens in castris
codicillos fecerit et ibi decesserit, quoniam desinit
militis joco haberi, postquam successor eius in castra

35 venit, ideo communi iure civium Romanorum codicilli
1 eius aestimandi sunt. Cum aliquis facto testa-
mento militare coeperit, id quoque testamentum, quod
ante quam militare coeperit fecerat, aliquo casu in-
tellegitur militiae tempore factum, veluti si tabulas
inciderit et legerit testamentum ac rursus suo signo
signaverit, amplius si et4 aliquid interleveritperduxerifc
adiecerit emendaverit: quod si nihil bonorum5 inciderit,
testamentum eius ad privilegia militum non pertinebit.

21 A FRICaNVS libro quarto quaestionum Quod
constitutum est, ut testamentum militiae tempore
factum ctiarn intra annum post missionem valeret,

f>' l.t quantum ad verba eius ad eos dumtaxat qui mitti
solent id beneficium pertinere existimavit: secundum
quod neque praefectos neque tribunos a.ut ceteros,
qui successoribus acceptis militare desinunt, hoc
privilegium habituros.

22 u Ma. Rciadvs libro quarto -institutionum Miles
5 filius familias si capite minutus fuerit vel emanci-
patus vel in adoptionem datus a patre suo, testa-
mentum eius valet quasi ex nova voluntate.

23 Tertullianus libro singulari de castrensi
peculio Idem et si pater familias miies de castren-
sibus rebus dumtaxat testatus abrogandum se dede-
rit: si vero missus iam hoc fecerat, non valet testa-
mentum.

io 24 7 Florentinus libro decimo institutionum Di-

vus TraiaDus Statilio Severo ita rescripsit: ‘Id pri-
vilegium , quod militantibus datum est, ut quoquo
‘modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi
‘debet, ut utique prius constare debeat testamentum
‘factum esse, quod et sine scriptura et a non mili-
tantibus fieri potest, si ergo miles, de cuius bonis
‘apud te quaeritur, convocatis ad hoc hominibus, ut
is ‘voluntatem suam testaretur, ita locutus est, ut de-
‘clararct, quem vellet sibi esso heredem et cui liber-
tatem tribuere": potest videri sine scripto hoe modo
‘esse testatus et voluntas eius rata habenda est.
‘ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet,
‘dixit alicui: ‘ego te heredem facio’, aut tibi bona
'mea relinquo’, non oportet hoc pro testamento ob-
servari. nec ullorum magis iuterest, quam ipsorum,
‘quibus id privilegium datum est, eiusmodi exemplum
20 'non admitti: alioquiu non difficulter post mortem
‘alicuius militis testes exlsterent, qui adfirm, irent se
‘audisse .dicentem aliquem 0 relinquere se bona cui
‘visum sit, et per hoc indicia vera subvertuntur.’

25 Marcellus Ulmo singulari responsorum Titius
priusquam tribunus legionis factus esset, testamentum
et Postea cinctus manente eodem defunctus est:
an testamentum videatur esse. Mar-

fecis=VremisU1<>'t,; -stamentum quod ante tribunatum
birehirminti '?0s>tea e,° factum 11 dictum esso pro-
constiturirnihnV !CTC.vt‘ti|?t’M, ad commune ins pertinet:
mentV sed nn.'’ emm. pviucipum non militum testa-
sed idane foeis-iA™! lt,l1;'us facta sll"t confirmantur:
est nui se vplio , tcstaxuentum eum interpretandum

s s,s svas» ,u°a — 5'"r“ ™-

■o 20 Maczm aro «*»* miUtuTium TcsUmmta

eorum, qui ignominiae causa missi sunt, sta tini de- 871, 3»,
sinunt14 militari iure valere, quod anni. spatium testa-
mentis eorum, qui honestam vel causariam missionem
meruerunt, tribuitur, ius testandi de castrensi *3, quod
filiis familias militantibus concessum est, ad eos, qui
ignominiae causa missi sunt, non pertinet, quod hoc
praemii loco merentibus tributum est.

27 Papinianus libro sexto responsorum Centurio 35
secundo testamento postumos heredes instituit neque
substitutos dedit: quibus non editis 14 ad superius tes-
tamentum sc redire testatus est. cetera, quae secundo
testamento scripsit, esse irrita placuit, nisi nomina-
rim ea confirmasset ad priorem voluntatem reversus.

28 "'Ulpianus libro trigensimo sexto ad Sabinum
Cum filius familias miles decessisset, filio impuhere 40

| herede instituto eique substituisset in avi potestate
| manenti tutoresque dedisset, divi fratres rescripserunt S72, t
; substitutionem quidem valere, tutoris autem dationem
non valere, quia hereditati quidem suae miles qua-
, lem vellet substitutionem facere potest, verum tamen
alienum ius minuere non potest.

29 Marcellus libro decimo digestorum . Si a
milite scriptus heres sua sponte adierit hereditatem 5
et rogatus totam hereditatem 16 restituerit, ex Tre-

1 belliano transeunt actiones. Miles testamento suo
manumittendo nihil efficit in eo, cuius libertas lege
' 2 Aelia Sentia vel alia qua17 impeditur. Edictum
praetoris, quo iusiurandum 18 heredibus institutis
legatariisque remittitur, locum habet etiam in mili-
tum testamentis, sicut etiam in fideicommissis: idera-
3 que si turpis esset condicio. ‘-Patri eius, qui in
emancipatione ipse manumissor exstitisset, contra 10
tabulas testamenti dandam bonorum possessionem
parris debitae placet exceptis his rebus, quas in
castris adquisisset, quarum liberam testamenti fac-
tionem habet:

30 Paulus libro septimo quaestionum nam in bona
castrensia non esse dandam20 contra tabulas filii
militis bonorum21 possessionem divus Pius Antoninus

rescripsit.

31 42 Marcellus libro tertio decimo23 digestorum is
Si miles Titio et Seio servum legaverit et euin Titius
manumisisset deliberante Seio nioxque is legatum
omisisset, liberandum24 fore dico, quia et si heres
servum alicui legatum interim manumisisset, deinde
legatarius repndiasset, liber esset.

32 Modestinus libro nono regularum Si secun-
dum probabilem voluntatem militis hereditas eius non 20
adeatur, nec res castrenses heredibus competunt.

33 Tertullianus libro singulari de castrensi pe-
culio Si filius familias miles fecisset testamentum
more militiae, deinde post mortem patris postumus
ei nasceretur, utique rumpitur eius testamentum,
verum si perseverasset in ea voluntate, ut vellet ad-
huc illud testamentum valere, valiturum illud, quasi
rursum aliud factum, si modo militaret adhuc eo 25
1 tempore quo nasceretur illi postumus. £ed si filius
familias miles feeisset testamentum, deinde postea
vivo eo et adime avo quoque superstite nasceretur

ei postumus, non rumpitur eius testamentum, quia
eum id quod nasceretur in potestate eius oon per-
veniret,, non videtur suus Jieres adgnasci25: ac ne
avo quidem suo hunc nepotem postumum, cum vivo
filio nasceretur, suum heredem protinus adgnasci et
ideo nec avi testamentum rumpi, quoniam, licet ac-
in potestate avi protinus esse inciperet, tamen
I 2 antecederet eum filius. Secundum quae si filius
familias miles testamentum fecerit et omiserit postu -
mum per errorem, non quod volebat exheredatum.

(l) lusi. (Faber) i2l ' » lusi nr,- \ ,

«n:s exceptos Mo. (4) Bi etl pt ' W lntra

dett. plerique: forlasL intlllidluntf„r W-.h?™,n

quem dcl Mo. contra bili f® Rueret i'2 (0) ali-
tum dei. Lenel (12) etsmantV <“> fae'

■ > <Ksmiint * (13) pccnlio adii

F1 (14) stc Oviarius, adiiis F’ (15) iunge 1, c, 5.
2fi, 2, 10 § 2 (ic) restituere ius. Mo, (17) sic Murcius,
aliqua F (15) iurisiurandum F (13) cum miles
decessit emancipatus ins. Mo. (20) danda F1, dandan
F 4 (21) borum F' (22) cf. Ulpianus Vat. 84 (23) ex

libro XII citat Ulpianus (24) liberum Kr., cf. Vat.
(25) adgnosci F' (20.) 4> Xust. (Ilonfanfc)

52

XXIX 1

4;ui

DE TESTAMENTO MILITIS

67 2.32 deinde postumus post mortem avi vivo adhuc filio,
id est patre suo natus fuerit, omnimodo, rumpe. t illius
testamentum, sed si quidem pagano tam silo laeto ■
natus siti, nec convalescet ruptum: si vero .militante
35 adhuc nattis fuerit, rumpetur, deinde, si voluerit
ratum illud esse pater, convalescet sic quasi denuo
3 factum. Sed et 1 si vivo avo nascatur postumus, hic
pon rumpet continuo patris testamentum: si super-
vixerit post mortem avi vivo adhuc patre, rumpet,
quod novus illi nunc primum heres adgnaseitnr: ita
tamen, ut niimquam possit duorum simul testamenta
rumpere et avi et patris.

34 Papiniaxus'* libro quarto decimo quaestionum
40 Eius militis, qni doloris inpatientia vel taedio vitae
mori maluit, testamentum valere vel intestati bona
ab his qni lege vocantur vindicari divus Hadrianus

1 rescripsit. Militia missus intra annum testamen-
tum facere coepit neque, perficere potuit: potest dici

873, i solutum ita esse testamentum quod in militia fecit,
si iure militiae fuit scriptum: alioquin si valuit iure

2 communi, non esse iure rescissum. Nec tamen
circa militem eadem adhibebitur distinctio: nam quo-
cumque modo testamentum3 fecerit, novissima volun-
tate rescindetur, quoniam voluntas quoque militis
testamentum1 est.

s 35 Idem libro nono decimo quaestionum Miles
si testamentum imperfectum relinquat, scriptura quae
profertur perfecti testamenti potestatem optinet: nam
militis testamentum sola perficitur voluntate: quique
plura per dies varios scribit, saepe facere testamen-
tum videtur.

36 Idem libro sexto responsorum Militis codi-
io cillis ad testamentum factis etiam hereditas iure vi-
detur5 dari, quare si partem dimidiam hereditatis
codicillis dederit, testamento scriptus es asse heres
partem dimidiam habebit, legata autem testamento

1 data communiter debentur. Miles castrensium
bonorum et non castrensium diversis heredibus in-
stitutis postea castrensium bonorum alios heredes
instituit, prioribus tabulis tantum abstulisse videtur,
quantum in posteriores contulerit: nec videtur rau-

ss tare, etsi prioribus tabulis unus heres scriptus fuisset.

2 Miles in supremis ordinandis ignarus uxorem e.sse
praegnatem ventris non habuit mentionem, post mor-
tem patris filia nata ruptum esse testamentum appa-
ruit neque legata deberi, si qua vero medio tempore
scriptus heres legata solvisset, utilibus actionibus
filiae datis5 ob improvisum7 casum esse revocanda
nec institutum, cum bonae fidei possessor fuerit, quod

3 i.nde servari non potuisset, praestare8. Veteranus
20 moriens testamentum iure communi tempore militiae

factum irritum esse voluit et intestatus esse0 maluit,
heredum institutiones ac substitutiones in eodem statu
mansisse placuit, legata vero petentes exceptione
doli mali secundum ius commune summoveri, cuius
exceptionis vires ex persona petentis aestimantur:
et !0 alioquin potior est in re pari causa possessoris.11

4 Miles iure communi testatus postea testamento
25 iure militiae super bonis omnibus facto post annum

militiae vita decesserat: prioris testamenti, quod rup-
tum esse constabat, non redintegrari vires conBtitit.

37 Paulus libro septimo quaestionum Si duobus
a milite liberto scriptis heredibus alter omiserit here-
ditatem, pro ea parte intestatus videbitur defunctus
decessisse, quia miles et pro parte testari potest, et

jo competit patrono ab intestato bonorum possessio; 12nisi
si haec voluntas defuncti probata fuerit, ut omittente
altero ad alterum vellet totam redire hereditatem.

38 Idem libro octavo quaestionum Quod dicitur,
si miles intra annum quam missus est decesserit,
valere eius testamentum quod iure militari fecerat. :
verum est, etiamsi post antium condicio institutionis |

exstiterit, mortuo eo intra annum, et ideo si heredi 873 J4/,,
filio substituerit, nihil interest, quando filius moriatur: '

1 sufficit enim patrem intra annum obisse. Milea
testamentum fecerat, deinde non. ignominiae causa
missus rursum cinctus est in alia militia: quaere-
batur, an testamentum 13 eius, quod in militia fecerat,
valeret, quaesivi, utrum iure militari an communi
iure testatus est. et si quidem communi iure testatus
est, nulla dubitatio est, quin valeat, sed si ut miles
fecisset testamentum, agitaro coepi, quando adsum p- 4.1
tus fuisset, postquam desiit in numeris esse, utrum
intra annum an post annum: cognovi intra annum
eum adsumpturn. ergo si, cum adhuc iure militari
valeret, rursus eodem iure posset testari, numquid
etiam post annum eo mortuo valeat- testamentum?
me movebat, quod alia militia est posterior: ‘sed
‘humanius est dicere valere testamentum, quasi con-
luncto munere militiae* 14, non loquor de eo, qui voluit
valere testamentum etiam adsumptus: hic enim quasi 874, 1
in militia sequenti ferit testamentum exemplo eius,
qui paganus fecit, deinde militare coepit.

39 Idem libro nono quaestionum Si filius fami-
lias miles captus apud hostes decesserit, dicemus
legem Corneliam etiam ad eius testamentum pertinere,
sed quaeramus, si pater eius prius in civitate de- 5
cesserit relicto nepote ex filio, an similiter testa-
mentum patris rumpatur, et dicendum est non rumpi
testamentum, quia ex eo tempore, quo captus est,
videtur decessisse.

40 Idem libro undecimo responsorum Lucius
Titius miles notario suo testamentum scribendum
notis dictavit et antequam litteris praescriberetur15,
vita defunctus est: quaero, an haec dictatio valere 10
possit, respondi militibus, quoquo modo velint et
quo modo possunt, testamentum facere concessum
esse, Tta tamen, ut hoc ita subsecutum esse legitimis

1 probationibus ostendatur’ 18. Idem respondit ex testa-
mento eius, qui iure militari testatus esset, servum,
qui licet sub condicione legatum meruit, etiam liber -

2 tatem posse sibi vindicare. Idem respondit: Lucius
Titius miles testamentum ita fecit: ‘Pamphila serva
mea ex asse milii heres esto’: alio deinde capite 15
Sempronio commilitoni suo eandem Pampliilam reli-
quit, cuius fidei commisit, ut eam17 manumitteret:
quaero, hd heres esset Pamphila atque si directo
accepisset libertatem, respondi intellegendum mili-
tem, qui ancillam suam heredem instituerat, ignorasse
posse 18 ex ea institutione etiam libertatem ei com-
petere et ideo sine causa postea a commilitone petisse,
ut eandem manumitteret: cum ex priore scriptura se
libera et heres effecta est, postea nullo praeiudirio
voluntati facto frustra legata est.

41 Trtphoninus libro octavo decimo disputationum
Miles ita heredem scribere potest: ‘quoad vivit, Titius
heres esto, post mortem eius Septicius’, sed si ita
scripserit: ‘Titius usque ad annos decem heres esto’
nemine substituto, intestati causa post decem annos 25
locum habebit, et quia diximus ex certo tempore
ct usque ad certum tempus milites posse instituere
heredem, his consequens est, ut, antequam dies ve-
niat, quo admittatur institutus, intestati hereditas
deieratur et quod in bonorum portione ei licet, hoc.
etiam in temporis spatio, licet non modicum sit, ex

1 eodem privilegio competat. Mulier, iu qua turpis
suspicio eadere potest, nec ex testamento militis ali-
quid capere potest’, ut divus Hadrianus rescripsit. 3»

2 Nec tutorem ei, qui in aliena est potestate, miles

3 . dare potest. Si miles exheredaverit filium vel
sciens cum filium suum esse, silentio praeterierit, an
legatum a substituto eius dare possit, quaesitum est.
dixi non posse, licet ampla legata reliquerit exlicre-

4 dato. Miles et emancipato filio substituere potest:

<1) et dei. Mo. (2) paulus F\ papianus F* (3) testa-
mento F (4) testamenti F (5) videbitur F*

(5) dotis F (7) promisum F1, impromissum F1

/q) praestari F (9) esset F (10) et om. dclt. recte

(11) iunyc 34, 4, 22 (12) seqq. Iu st. ? ( Kr .) (13) testa-

mento F (14) <> Iust. (II. Krucgcr) (15) per-
scriberetur edd. (i6) <;> Iust. (Faber) (n) ea F
(18) posse) per se Mo.

DE ADQUIRENDA HEREDITATE

XXIX 1. 2

m

674, 33/34 verum Iioe ius in Ilis exercebitur, quae ab ipso ari
eum cui substituit pervenerint, ihju etiam in his, si
35 quae habuerit vel postea adquisierit'. nam etsi filio
suo vivo adhuc avo substituit, post adquisitam ei avi
hereditatem nemo diceret ad substitutum pertinere.
5 Si militis adita non fuerit hereditas, an substitutio
quam pupillo fecit valeat, quaeritur, et consequens
erit hoc dicere, quia permittitur militem1 filio facere
testamentum, quamvis sibi non fecerit.

42 UiriANUS libro quadragesimo quinto ad edic-
to tum Ex co tempore quis iurc militari incipit posse

testari, ex quo in numeros relatus est, ante non:
proinde qui nondum in numeris sunt, licet etiam3
lecti tirones sint et publicis expensis iter faciunt,
nondum milites sunt: debent enim in numeros referri.

43 Papinianus libro sexto responsorum Filius
familias equestri militia exornatus et in eomitalu
priucipum retentus cinyi confestiin iussus testamen-

45 tum de castrensi 4 facere potest.

44 3 Ulpianus libro quadragesimo quinto ad edic-
875,1 tum Rescripta priucipum ostendunt omnes omnino,

qui eius sunt gradus0, ut iure militari testari uon
possint, ei in hostico deprehendantur et illic dece-
dant, quomodo velint et quomodo possint, testari,
sive praeses sit provinciae6 7 * * sive quis alius, qui iure
militari testari non potest.

IP

e I.'E ADQUIRENDA VEL OMITTENDA e HERE-
DITATE.

1 Paulus libro secundo ad Sabinum Qui totam
hereditatem adquirere potest, is pro parte eam scin-
dendo adire non potest:

2 Ulpi amis libro quarto ad Sabinum sed et si
quis ex pluribus partibus iu eiusdem hereditate in-
stitutus sit, non potest quasdam partes repudiare,

io quasdam adgnoscere.

3 Idem libro sexto ad Sabinum Quam diu prior
heres institutus hereditatem adire potest, substitutus
non potest.

4 Idem libro tertio ad Sabinum Nolle, adire here-
ditatem non videtur, qui non potest adire. 10

16 5 Idem libro primo ad Sabinum, "Mutum nec non

surdum, etiam ita natos piro herede gerere et obli-
1 gari hereditati posse constat.13 Eum, cui lege bo-
nis interdicitur, ‘3iustitutum posse adire 14 hereditatem
constat. 15

6 Idem libro sexto ad Sabinum Qui in aliena est
potestate, non potest invitum hereditati obligare eum
in cuius est potestate, ne. acri alieno pater obliga-
ri' 1 retur10. Sed in bonorum possessione placuit ratam

haberi posse eam , quam citra voluntatem adgr.ovit

is qui potestati subiectus est. Sed et si legitima

hereditas filio delata sit cx senatus consulto Orfitiauo

3 matris, idem erit probandum. Sed et si non ad-

ierit filius, diu tamen possedit pater hereditatem,

credendus est admisisse hereditatem, ut divus Pius

4 .lmPc™!»r noster rescripserant. Si is, qui

jiutanat rc nlmtn familias, patris iussu adierit, eum

eque sil di neque ei qui iussit quaesisse hereditatem

_nns t. quamquam is, quem pater iussit adire et

decessit, si ad icnt iam mortuo patre, obliget se liere-

■■eHnsitus- I^“US 1 'ro- totfesimo primo digestorum

„ enm’ T11 dubitat, utrum filius familias

^ ‘ 13,8 morte patris factus sit, posse adire

5 hereditatem magis admittit. Interdum filii farni- 375, 2S
lias et sine aditione adquirent hereditatem bis in
quorum sunt potestate, ut puta si nepos . ex filio
exheredato heres sit institutus: patrem enim suum so
sine aditione faciet heredem et quidem necessarium.

6 Sed si quis heres institutus adoptetur a filio ex-
heredato, necessarium eum non facit, sed iuberi
debet, ut adeat, quoniam mortis tempore in potestate
non fuerit: nam per eum quis existere necessarius
1 non potest, qui ipse non esset exstaturus. Celsus
libro quinto decimo digestorum scripsit 19 eum, qui
metu verborum 20 vel aliquo11 timore coactus fallens22 35
adierit hereditatem, sive liber sit, heredem non fieri
placet, sive servus sit, dominum heredem non facere.

7 Paulus libro primo*3 ad Sabinum Si quis filium
familias heredem instituerit et ita scripserit: *si mihi
‘Titius ‘iste filius familias’34 heres non erit, Sernpro-
‘nius heres esto’, filio adeunte iussu patris substitutus
1 excluditur. Si filius prius, quara sciret se necessa-
rium exstitisse patri heredem, decesserit relicto filio 4«
necessario, permittendum est nepoti abstinere se avi

‘2 hereditate, quia et patri eius idem tribueretur. In
omni successione qui ei heres exstitit, qui Titio heres 87b, t
fuit, Titio quoque heres videtur esse nec potest Titii
omittere hereditatem.

8 Ulpianus libro septimo ad Sabinum More
nostrae civitatis neque pupillus neque pupilla15 * * * sine
tutoris auctoritate obligari possunt: hereditas autem
quin obliget nos aeri alieno, etiam si non sit sol- 5
vendo, plus quam manifestum est. de ea autem
hereditate loquimur, in qua non succedunt huius-

1 modi personae quasi necessariae. Impubes qui in
alterius potestate est si iussu eius adierit heredita-
tem, licet consilii capax non fuerit, ei adquirit here-
ditatem.

9 Paulus libro secundo ad Sabinum Pupillus si
fari possit, licet huius aetatis sit, ut causam adqui- io
rendae hereditatis non intellegat, quamvis nen videa-
tur scire huiusmodi aetatis puer (neque enim scire
neque decernere talis actas potest, non magis quam
furiosus), tamen cum tutoris auctoritate hereditatem
adquirere potest: hoc enim favorabiliter eis prae-
statur. 29

10 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Si ex
asse heres destinaverit partem habere hereditatis, 15
videtur in assem pro herede gessisse.

1 1 POMPONIUS libro tertio ad Sabinum Impuberi-
bus liberis omnimodo abstinendi potestas fit, puberi-
bus autem ita, si se uon immiscuerint37.

12 38 Ulpianus libro undecimo ad edictum Ei, qui
se non miscuit hereditati paternae, sive maior sit
sive minor, non esse necesse praetorem adire, sed
sufficit se non miscuisse Ji eredi lati, et est in semen- 20
stribus Vibiis Soteri et Victorino rescriptum, non
cs6e necesse pupillis in integrum restitui ex avito
contractu, quorum pater constituerat non adgnoscere
hereditatem neque quicquam amoverat vel pro herede
gesserat.

13 Idem libro septimo ad Sabinum Is qui heres
institutus est vel is cui legitima hereditas delata est
repudiatione hereditatem amittit, hoc ita verum est,

si in ea causa erat hereditas, ut et adiri posset: 25
ceterum heres institutus sub condicione si aDte con-
dicionem existentem repudiavit, Dihil egit, qualis-
qualis fuit condicio, etsi in arbitrium collata est.

1 Si quis dubitet., vivat testator nec ne. repudiando

2 nihil agit. Substitutus quoque similiter si ante

R) adqu^ierit F2 (2) tuiliti ^ h iam

mo. (l) peculio add. Ii* u\ 4- _

(c.) condicionis i. acm. S;T„ _ Vs’ 1 pr'

vinciae sive legatus l prae5es <1U1S s;t pr0’

M1’ ‘7- «. 2, ...32. 34.. »41.

20, l, 4 (12) iunge. 40, 9, i (13) heredem ins. F"

(14) fuerit cum cretione institutum posse cernere (Lcnei)

(15) iunge 45, 1, 6 (te) obligetur F2 (it) 50, n, 4 iu».

(18) 35, 1, 21 (19) cf. 23, 2, 22 (20) verberum

R. Stephaniis (21) alio quo Mo. (22) fallens) no-
lens Mo. (23) secundo? ( Kr .) (21) glossa (E 'r.)

(25) fuit mulier (Ar.) (26) iunge 50, 17, 5. 35, 1, r»

(27) remiscuerint F (28) iunge 4, 4, 7 § 5

52*

XXIX 2

440

DE ACQUIRENDA VEL

876,23 repudiat, quam heres institutus decernat de heredi -
3 tate, nihil valebit repudiatio. Neque filius familias
repudiando siue patre neque pater sine lilio alteri
30 nocet: utrique autem possunt repudiare.

j 4 Paulus libro secundo ad Sabinum Idem est
etiam si legitima hereditas filiis obvenit.

15 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Is qui
putat se necessarium, cum sit voluntarius, noa po-
terit repudiare : nam plus est in opinione, quam in
veritate.

16 Idem libro vicesimo quarto ad edictum Et e
35 contrario qui se putat necessarium, voluntarius dis-
tere non potest.

17 Idem libro septimo ad Sabinum Nee is, qui non
valere testamentum aut falsum esse putat, repudiare
potesc. sed si certum' sit falsum non esse, quod
falsum dicitur, sicut adeundo adquirit, ita ct repu-
1 diando amittit hereditatem. Heres institutus idem-
que legitimus si quasi institutus repudiaverit, quasi

<o legitimus non amittit hereditatem: sed si quasi legi-
timus repudiavit, si quidem scit se heredem institu-
tum, credendus est utrumque repudiasse: si ignorat,
ad neutrum ei repudiatio nocebit neque ad testa-
mentariam, quoniam hanc non repudiavit, neque ad
legitimam, quoniam nondum ei fuerat delata.

18 Paulus libro secundo ad Sabinum Is potest
repudiare, qui et adquirere. potest.

45 19 Idem libro quinquagesimo nono ad edictum

Qui hereditatem adire vel bonorum possessionem petere
volet, certus esse debet defunctum2 esse testatorem.

877, i 20 Ulpianus libro sexagesimo primo ad edictum
Pro herede gerere videtur is, qui aliquid facit quasi
heres, et generaliter lulianus scribit eum demum pro
herede gerere, qui aliquid quasi heres gerit: jpro he-
rede autem gerere, non esse facti quam animi: nam
hoe animo esse debet, ut velit esse heres, ceterum
s si quid pietatis causa fecit, si quid custodiae causa
fecit, si quid quasi non3 heres egit, sed quasi alio
iure dominus, apparet non videri pro herede gessisse.

1 Et ideo solent testari liberi, qui necessarii existunt,
non animo heredis se gerere quae gerunt, sed aut
pietatis aut custodiae causa aut pro suo. ut puta
patrem sepelivit vel iusta ei fecit: si animo heredis,
pro herede gessit: enimvero si pietatis causa hoc
fecit, non videtur pro herede gessisse, servos here-

io ditarios pavit4, iumenta aut pavit aut distraxit: si
hoe ut heres, gessit pro herede: aut6 si non ut heres,
sed ut custodiat, aut® putavit sua, aut dum deliberat
quid fecit, consulens ut salvae sint res hereditariae,
si forte ei non placuerit pro herede gerere, apparet
uon videri pro herede gessisse, proinde et si fundos
aut aedes locavit vel fulsit vel si quid alind fecit
non hoc animo, quasi pro herede gereret, sed dum
is ei, qui substitutus est vel ab intestato heres exsta-
turus, prospicit, aut res tempore perituras distraxit:
in ea causa est, ut pro herede non gesserit, quia

2 non hoe animo fuerit. Si quid tamen quasi heres
petit, sed ex his, quae ad heredem extraneum non
transeunt, videamus, an oneribus se immerserit he-
reditariis. ut puta a liberto parentis operas petit:
has heres extraneus petere non potuit, hic tameu
petendo consequi potest, et constat pro herede cum

20 uon gessisse, cum petitio earum etiam creditoribus’

3 competat et maxime futurarum. Sed et qui iu
sepulehrum hereditarium mortuum intulit, obligari
paternis creditoribus non est existimandus, ut Papi-
nianus ait: quae sententia humanior est, licet lulia-

4 nus contra scripserit. Papinianus scribit filium
heredem institutum qui se bonis paternis abstinuit
volgo putare qnosdam, si a statulibero pecuuiam
accepit, a creditoribus conveniendum, sive nummi

peculiares fuerint sive non fuerint, quia ex defuncti 877
voluntate accipitur, quod condicionis implendae causa '
datur. lulianus autem et si non abstinuit, idem
existimavit, ita demum autem pro herede gessisse
ait Papinianus, si solus heres sit: ceterum si cohere-
dem habeat et coheres adiit, non est cogendus, in-
quit, is qui accepit a statulibero actiones creditorum
suscipere: nam eum se filius abstinet, idem debebit
consequi iure praetorio, quod emancipatus consequi-
tur qui hereditatem repudiavit: _ quo facto statuliber 30
filio norninatim pecuniam dare iussus potuisset8 non
heredi dando ad libertatem pervenire, itaque, tunc
pro herede geri dicendum esse ait, quotiens accipit
quod citra nomen et ius heredis accipere non poterat.

5 Si sepulchri violati filius aget quamvis hereditarii,
quia nihil ex bonis patris capit, non videtur bonis
inmiscere: liacc enim actio poenam et vindictam
quam rei persecutionem continet.

21 Idem libro septimo ad Sabinum Si quis ex- 35
traneus rem hereditariam quasi subripiens vel ex-
pilans tenet, non pro herede gerit: nara admissum

1 contrariam voluntatem declarat. Interdum autem
animus soliis eum obstringet hereditati, ut puta si

2 re non hereditaria quasi heres usus sit. Sed ita
demum pro herede gerendo adquiret hereditatem, si
iam sit ei delata: ceterum ex quibus causis repu-
diantem nihil agere diximus, ex isdem causis nec 40
pro herede gerendo quiequam agere9 sciendum est

3 Si quis partem ex qua institutus est ignoravit,
lulianus scribit"1 nihil ei nocere, quominus pro he-
rede gereret", quod et Cassius probat, si condi-
cionem, sub qua heres institutus est, non ignorat,

si tamen exstitit condicio, sub qua substitutus est. 873,
quid tamen si ignorat condicionem exstitisse? puto
posse adire hereditatem, quemadmodum si ignoret,
an coheredis, cui substitutus est, repudiatione portio
ei delata sit.

22 Paulus libro secundo ad Salinum Si is, ad
quem legitima hereditas pertinet, putaverit defunctum s
servum suum esse et quasi peculium eius nactus sit,
placet non obligari eum hereditati, idem ergo dice-
mus, ut ait Pomponius, si quasi libertini sili, cum
ingenuus12 esset, bona eius occupavit, nam ut quis
pro herede gerendo obstringat se hereditati, scire
debet, qua ex causa hereditas ad eum pertineat:
veluti adgnatus proximus iusto testamento scriptus
heres, antequam tabulae proferantur, cum existi-
maret intestato patrem familias mortuum, quamvis io
omnia pro domino fecerit, heres tamen non erit, et
idem iuris erit, si13 non iusto testamento scriptus
heres prolatis tabulis, cum putaret" iiistum esse,
quamvis omnia pro domino administraverit, heredi-
tatem tamen noa adquiret.

23 Pomponius libro tertio ad Sabinum In repu-
dianda hereditate vel legato certus esse debet de suo
iure is qui repudiat.

24 Ulpianus libro septimo ad Sabinum Fuit is
quaestionis, an pro herede gerere videatur, qui pre-
tium hereditatis omittendae causa capit:. 'ct optinuit
'hunc pro herede quidem non gerere, qui ideo accepit,

‘ne heres sit, in edictum tamen praetoris incidere5 '5.
l6sive igitur a substituto non" heres accepit sive a
legitimo, mortis causa accepisse videtur, idetnque
erit ct si non accepit, sed promissa sit ei pecunia:
nam et stipulando mortis causa capit.

25 Idem libro octavo ad Sabinum Si quis mihi ic
bona fide serviat18 servus alienus, iussit meo here-
ditatem adeundo nihil promovebit nee adquiret mihi,

1 nec fructuarius quidem servus '9. Servus muni-
cipum vel collegii vel decuriae heres institutas manu-

2 missus vel alienatus adibit hereditatem. Si fisci

(l) certus Mo. (2) defunctus F (3) non quasi
Bal. (4) pavit] aut Mo. (5) at Hui. (e) quod
«is. Mo. (7) etiam liberis tamquam creditoribus Mo.
(8) et ins. Bal. (9) ageres F* (10) scripsit F'2
,'ll) gerat F* (12) isgenuus F (13) idem iuris erit

si dei. Mo. (14) pateret F (15) fere lust.: apud
Ulpianum legebantur quae extant in 50, 17, 6. 29, 4, 2
(15) iunge 39, 6, 8 pr. (17) non dei F * (is) servitat

F (19) servus dei. F-

OMITTENDA HEREDITATE

441

XXIX 2

879, t

«78 23/24 servus sit, inssu procuratoris Caesaris adibit heredi ta-
’ * 1 3 tem, ut est saepe rescriptum. Si quis plane servus

25 poenae fuerit efiectus ad_ gladium ve.l ad bestias vel
in metallum damnatus, si fuerit heres institutus, pro
non scripto lioc habebitur; ldque divus Pius rescripsit,

4 Ius sum eius qui in potestate habet non est simile
tutoris auctoritati, quae interponitur perfecto negotio,
sed praecedere debet, ut Gaius Cassius libro secundo
iui-is civilis scribit: et putat vel per internuntium

5 fieri posse vel per epistulam. Sed utrum genera-
Uter ‘quaecumque tibi hereditas fuerit delata’, au

30 specialiter? et magis placet, ut Gaius Cassius seri-
ii bit1, specialiter debere mandare. An uominatim
de vivi hereditate mandari possit, quaeritur: sed ego
non puto recipiendum, ut de vivi hereditate mande-
tur. plane si rumor fuit Lucium Titium decessisse,
poterit ei mandare, ut, si scripsit cum, adeat: aut
si elusae adhuc tabulae suat ct sit incertum, au

7 filius scriptus sit heres. Sed quid si mandavit.
35 ut hereditatem colligat, an videtur mandasse, ut

adeat? quid si ut petat bonorum possessionem? aut
ut rem hereditariam distrahat? aut quid si petitam
bonorum possessionem ratam habuit, mox filius adeat
hereditatem? vel quid si pro herede gerere manda-
vit, filius adiit2 hereditatem? an iussu videatur adisse,
dubitari potest, ‘imino verius est ex his omnibus

8 aditionem esse introducendam.’* Pater filio ita
scripsit: ‘scio, fili, quoti pro tua prudentia invigilabis
hereditati delatae tibi Lucii Titii’, puto iussu patris

9 adisse. Quid si mandavit,: ‘si expedit adire, adito’ ?
‘si putas expedire adire4, adito'? erit iussu aditum..

10 Si 'coram Titio’ iussit adire, si ‘arbitrio Lucii
s 11 Titii’, recte puto iussisse. Sed si mandavit quasi

ex asse instituto et inveniatur ex parte, non puto ex
iussu adisse, quod si ex parte iussit, potest ex asse
adire, aliter atque si mandavit quasi ab intestato et
sx testamento adiit: nam non puto quiequam egisse,
at si ex testamento maiulavit, poterit et ab intestato,
quoniam uon fecit deteriorem condicionem patris,
idemqne- et si quasi instituto praecepit ct inveniatur
sn 12 substitutus, vel contra. Sed si mandavit, ut patris
adiret, sit autem et impuberi substitutus, non sufficit
19 iussurn. Plane si sic mandavit ‘si qua ex testa-
mento Lucii Tittii deferatur hereditas’, potest defendi

14 iussu adisse. Sed si postcaquam iussit, poeni-
tentiam egit prius quam adiret5, nihil agit adeundo.

15 Itera si se adrogandum dederit prius quam filius
adirc-t, non est adquisita hereditas.

is 26 Paulus libro secundo ad Sabinum Si ego ct
servus incus vel filius heres institutus sit, si iussero
Silio vel servo adire, statira et ex mea institutione
me heredem esse Pomponius scribit0: idem et Mar-
cellus probat et lulianus.

27 Pomponius libro tertio ad Sabinum Neminem
pro herede gerere posse vivo eo, cuius in bonis ge-
rendum sit, Labeo ait.

2'.' 28 Ulpianus libro octavo ad Sabinum Aristo”

existimat praetorem aditura facultatem facere debere
. rationcs defuncti ab eo petere, penes quem
epositae sunt, deliberanti de adeunda hereditate.

OVPONWs libro tertio ad Sabinum Qui heres
> * ' , ; i I'flilrQh11-I'atUr ab co’ 1ni una institutus iam
,, mortui'* tabu!as litteras rationes inspicere

J redibas’ nmfviil "t P0S3et,> au sib* adeunda esset he-
reditas non videtur pro licrede gerere.

dam Wt(onisS. l!>r° ftauo aA Cum qui-

tum non notnk l.'a,u?a absei,s filium heredem institu-

divus Idus rescriJsff^nSbuS ''!gMtcm’

icre niorhm fiii« « consulibus* subvenire ei opor-

I Q»d dicitur: >rSi“,I'"S'“ “» «f™*-

• •*” -*■ ™.f, 1SJPSS, *S8

‘hereditatem non potest: Bed si scit non esse prae- 870, 3».
‘gnatem, potest’ aceipe proximus a ventre, qui suum
heredem pariturus est. et non solum ad testatos
haec verba, verum ad intestatos quoque pertinent,
et in eo ventre idem accipias, qui legitimum vel con-
sanguineum pariturus est, quoniam mortis tempore
qui in utero est, quantum ad moram. faciendam in-
ferioribus et sibi locum faciendum si fuerit editus,
pro iam nato habetur, idemque9 et per bonorum 35
possessionem edictalem denique 10 praetor ventrem

2 mittit in possessionem. Sive igitur putem prae-
gnatem sive sit re vera praegnas, quae eum paritura
est qui suus heres futurus est, adire hereditatem non
possum, quoniam in eo est, ut rumpatur testamen-
tum, nisi si proponas ventrem institutum vel exhere-

3 datum. Quod dicitur ‘si putetur esse praegnas’,
sic accipiendum est, si dicat se praegnatem, quid
ergo, si ipsa non dicat, sed neget, alii dicant prae- 4ft
gnatem esse? adhuc adiri hereditas non 11 potest:
tinge obstetrices dicere, quid si ipse putat solus?

si insta ratione ductus, non potest adire: si l2secun-

4 dum multorum opinionem potest. Quid ergo si
praegnas fuit, cum putaret heres non esse praegna-
tem ct adiit, mox abortum factum est? procul dubio
nihil egerit, totiens igitur ei sua praesumptio pro-

5 ficit, quotiens concurrit cum veritate. Sed et si
ipsa mulier heres instituta sit, quae se praegnatem <5
fingit, adeundo ailquirct hereditatem : per contrarium

non adquirct, si se putet praegnatem, cum non sit. 8S0, l

6 Suum heredem certum est ex asse Ijeredem esse,
etsi putat esse praegnatem mulierem, quae non est
praegnas, quid si unum in utero habeat, an ex parte
dimidia sit heres, sive institutum postumum proponas
sive intestatum patrem decessisse? quod et Sextum
Pomponium 13 opinatum Tertullianus libro quarto quaes- 6
tionum refert: putasse enim, sicuti cum 14 vacuo utero
suus ex asse heres est, ita et cum unum gerit nee
per naturam humanae condicionis alium partum for-
mare potest (quod quidem post certum tempus con-
ceptionis eveniet), ex parte dimidia ct ignorantem
fore heredem, non cx quarta, ut lulianus putat15.

7 Scientia autem vel opinio, si filius familias vel
servus instituti surit, utrum ipsorum an domini vel
patris accipienda sit? finge patrem putasse praegna- io
tem, filium certum esse fingere et sic adire, an ad-
quirat hereditatem? puto adquirere; sed contra non

8 adquirere. Si certus sum non esse falsura testa-
mentum vel irritum vel ruptum, licet dicatur esse,
possum adire hereditatem.

81 Paulus libro secundo ad 'Sabinum Heredi
cum postumo instituto reliquae partes adcrescunt,
quae postumo datae sunt, si certum sit non esso
praegnatem, licet heros ignoret. is

32 Ulpianus libro octavo ad Sabinum Heres
institutus si putet testatorem vivere, quamvis iam

1 defunctus sit, adire hereditatem non potest. Sed
et si scit se heredem institutum, sed utrum pure an
sub condicione, ignoret, non poterit adire heredita-
tem, licet pure heres institutus sit, et sub condicione

2 licet paruerit eoudicioni. Sed et si de condicione 20
testatoris incertus sit, pater familias an filius familias
sit, non poterit adire hereditatem, etsi eius condi-
cionis sit in veritate, ut testari potuerit

33 Paulus libro duodecimo ad Pluutium Quod
si dubitet, apud hostes decessit an civis Romanus,
quoniam utroque casu est ius adeundi et in rc est,
ut possit adire, dicendum est posse adire.

34 Ulpianus libro octavo ad Sabinum Sed et si 25
de sua condicione quis dubitet, an filius familias sit,
posse eum adquirere hereditatem iam dictum est n. cur
autem, si suam ignoret condicionem, adire, potest, si
testatoris, non potest? illa ratio est, quod qui con-

:> ypPr- l!) KfA «,»> ”

nonnumquam non Mo. (12) secus ins. Ad. Schmidt
(13) proponiura F (14) cum dei. Mo. (i&) 46, 3, 36
(10) poterit F (n) l. 6 5 «? (15) 28, s, 6 pr.

XXIX 2

442

DE ADQUIRENDA VEL

6S<), 28 diciouem testatoris ignorat, an valeat testamentum

1 d ut itat, qui de sua, de testamento certus est. bed
et si cum esset, pure institutus, putavit sub eon-

30 dicione et impleta condicione, quam iniectam pu-
tavit, adiit, an possit adquivere hereditatem? con-
sequens est dicere posse eum adire, maxime eum
haeo suspicio nihil ei2 oifuerit nec periculum ad-
tulerit. facilius quis admittet, si quis pure institutus
putavit se sub condicione institutum condicioncmquo
impletam quam3 in eventum putabat: nam iu milio
haec suspicio offuit.

35 Ulpianus"1 libro nono ad Sabinum Si quis
»5 heres institutus ex parte, mox Titio substitutus, ante-
quam ex causa substitutionis ei deferatur hereditas,
pro herede gesserit, erit heres ex causa quoque sub-
stitutionis, quoniam invito quoque ei adereseit portio,
idem dico et si filius familias vel servus inssu domini
vel patris adierint hereditatem, mox emancipatus vel
manumissus ex causa substitutionis adeant: erunt
namque heredes*: sunt enim appendices praecedentis
3 institutionis. Si exclusus per condicionem sibi

«0 datam pater filium iussit adire, dicendum erit eum

2 non quaesisse suam portionem. Sed si ex duobus
filiis unum iusserit, debebit et alium filium iuberc
adire.

36 0 Pomponius libro tertio ad Sabinum Si ex sua
parte dominus vel pater adierit, necessarium est jus-
sum, ut filius vel servus coheredes adeant.

37 Idem libro quinto ad Sabinum Heres in omne
45 ius mortui, non tantum singulorum rerum dominium

succedit, cum et ea, quae in nominibus sint, ad
heredem transeant.

881, i 38 Ulpianus libro quadragesimo tertio ad edic-
tum Si duo sint necessarii heredes, quorum alter
se abstinuit, alter posteaquam prior abstinuit immis-
cuit sc, dicendum est hunc non posse recusare, quo
minus tota onera hereditaria subeat: qui enim scit
aut scire potuit illo abstinente se oneribus fore im-
plicitum, ea condicione adire videtur.

6 39 Idem libro quadragesimo sexto ad edictum

Quam diu potest ex testamento adiri hereditas, ab
iutestato non defertur.

40 Idem libro quarto disputationum Quaesitum
est, an, licet quis paternae hereditatis nihil attingat,
aliquid tamen propter patris voluntatem habeat vel
faciat’, an creditoribus paternis cogatur respondere:
io ut puta ei impuberi fuerit substitutus, in qua specie
Iulianus libro vicesimo sexto digestorum scripsit in-
cidere eum in edictum, si se immiscuerit impuberis
hereditati: nam qui indicium parentis oppugnaverit,
non debet ex eadem hereditate quicquam consequi,
sed Marcellus eleganter distinguit multum iuteresse,
utrum ex asse fuerit institutus in patris testamento
an ex parte, ut, si ex parte, potuerit sine metu
remota patris successione impuberis hereditatem am-
plecti.

ib 41 Iuli anus libro vicesimo sexto digestorum
Filius, qui se paterna hereditate abstinuit, ei ex-
heredati fratris hereditati se immiscuerit et pro he-
rede gesserit, poterit cx substitutione hereditatem
optinere.

42 Ulpianus libro quarto disputationum Iuliauus
libro vicesimo sexto digestorum scripsit, si pupillus
paterna hereditate se abstinuisset, deinde ei aliquis
ao heres exstitisset, non esse eum compellendum cre-
ditoribus paternis respondere, nisi substitutus ei fuit:
iaclmat enim in hoc, ut putet substitutum etiam patris
onera subiturum, quae sententia a Marcello recte
notata est: impugnat enim utilitatem pupilli, qui ipse
saltem potest habere successorem: metu enim one-
rum patris timidius quis etiam impuberis hereditatem
adibit, alioquin, inquit, et si frater fuit, omissa
2B causa testamenti ab intestato possidebit hereditatem

et quidem impune: nec enim videtur voluisse frau- 881,
dare edictum, qui sibi prospicit, ne oneribus patris
pupilli hereditas implicaretur, sed quod in fratre
scripsit, credo ita intellegendum, si non impuberis
frater fuit, sed testatoris: ceterum utique si frater
a patre fratri substitutus impuberi sit, sine dubio

1 necessarius heres existet. Si in societate quam
vivo patre inchoaverat, filius post mortem patris per-
severaverit, Iulianus recte distinguit interesse, utrum 30
rem coeptam sub patre perficit an novam inchoavit:
nam si quid novum in societate* inchoavit, non videri

2 miscuisse9 hereditati patris scripsit, Si servum
paternum filius manumiserit, sine dubio miscuisse se

3 paternae hereditati videbitur. Proponebatur filius
a patre de castrensi peculio servos comparasse eos-
que a patre manumittere rogatus, eum heres esset
ab eo institutus: quaerebatur, si se abstinuisset pa- 35
terna hereditate cosque manumisisset, an miscuisse

se paternae hereditati videatur, dicebamus, nisi evi-
\ denter quasi heres manumiserit, non debere eum
calumniam pati, quasi se miscuerit hereditati.

43 Iulianus libro trigesimo digestorum Heres
per servum hereditarium eiusdem hereditatis partem
vel id, quod eiusdem hereditatis sit, adqnirere non
potest.

44 Idem libro quadragesimo septimo digestorum <i>
Quotiens pupillus patri heres exstitit et abstinet sc
hereditate, quamvis patris bona sub creditoribus fiant,
tamen rata baberi debent, quaecumque pupillus bona
fide gesserit: et ideo ei, qui fundum tutore auctore

a pupillo emerit, succurrendum erit: nec iuterest,
pupillus solvendo sit nec ne.

45 Idem libro primo ad Ursdum Fcroccm Aditio

1 hereditatis non est in opera servili. Idcirco si 45
servus dotalis adierit, actione 'de dote5 eam heredi-
tatem mulier reciperabit, quamvis ea, quae cx operis SS2,

2 dotalium adquiruntnr, ad virum pertineant. Et
cum quaestus et compendii societas initur, quidquid
ex operis suis socius adquisierit, in medium conferet :

3 sibi autem quisque hereditatem adquirit. Prae-
i terea nec fructuarius quidem servus iussu eius, qni

usum fructum in eo liabet, adire hereditatem 10 poterit.

4 Et quod a quibusdam respondetur, si liber bomo, 5
qui bona fide mihi serviebat, propter me heres in-
stitutus erit, posse eum iussu meo adire hereditatem,
potest verum esse, ut intellegatur non opera sua
mihi adqnirere, sed ex re mea, sicut in stipulando et
'per traditionem5 accipiendo ex re mea mihi ad quiret,

46 Africanus libro primo quaestionum Cum fal-
sum testamentum diceretur, si quidem ipse heres io
accusaretur, quoniam certus esse debeat se falsum
nou fecisse, recte adibit hereditatem: sin autem alius
argueretur citra conscientiam eius, uon potest adire,
quasi dubitet verum esse testamentum.

47 Idem libro quarto quaestionum Qui servum
suum heredem institutum adire insserat, priusquam
ille adiret, furiosus est factus, negavit recte servum
aditurum, 11 quoniam non nisi voluntate domini adquiri io
hereditas potest, furiosi autem voluntas nulla est.

48 Paulus libro primo manualium Si quis alicui
mandaverit, ut, ei aestimaverit, peteret sibi bonorum
possessionem, et postquam ille petit, furere coeperit,
nihilo minus adquisita est ei bonorum possessio, quod

si antequam ille petat,, is qui mandavit petendum 2i>
furere coeperit, dicendum est non statim ei adqtti-
sitam bonorum possessionem: igitur bonorum pos-
sessionis petitio ratihabitione debet confirmari.

49 Africanus libro quarto quaestionum Pupillum
etiam eo tutore auctore, qui tutelam non gerat, he-
reditatem adeundo obligari ait.

50 Modestinus libro singulari de heurematkis
Si per epistulam servo pupilli tutor hereditatem adire
iusserit, si post subscriptam epistulam tutor moria-

(!) iniunct&m edd. (2) nihil ei] nisi ei nulli Mo.

(s) quem Mo. (4) idem F2 (b) olirn fuisse non
adeant: erunt namque heredes nihilo minus eaque

propter l. 80 § 2 mutata esse Mo. putat (6) ef. I- 2$
(7) faciat} capiat Cuiacius (8) societatem F (9) se ins.
Sal. (io) hereditatet F (ii) seqq. luet. ? (de Medio )

OMITTENDA HEREDITATE

443

XXIX 2

g«2, 'io

30

tur, antequam cx epistula servus adiret, nemo dictu-
rus est obligari postea1 pupillum hereditati.

51 Africanus libro quarto quaestionum Eum,
qni duobus testamentis eiusdem testatoris heres scri-
bitur, cum dubitet., uum posterius falsum sit, ex neutro

1 eorum posse adire, hereditatem placet. Filius fami-
lias heres scriptus patrem suum certiorem fecerat
videri sibi solvendo esse hereditatem: pater rescrip-
serat sibi parum idoneam renuntiari itaque debere,
eum diligentius explorare et ita adire, si idoneam
comperisset: filius acceptis litteris patris adiit here-
ditatem: dubitatum est, an recte adisset, probabilius
diceretur, quamdiu persuasura ei non sit solvendo

2 esse hereditatem, patrem non obligasse. Sed et i
si quis ita dixerit: ‘st solvendo hereditas est, adeo

55 hereditatem’, nulla aditio est.

52 Marcianus libro quarto institutionum Cura
heres institutus erat filius et habebat, patrem furio-
sum, in cuius erat potestate, interponere se suam
benivolentiam divus Pius rescripsit, ut, si filius fami-
lias adierit, perinde habeatur atque si pater familias
adisset, permisitque ei et servos hereditatis manu-
1 mittere. Qui ex parte heres institutus est pure,
ex parte sub condicione solus, etiam pendente con-
dicione, si adierit' hereditatem’, ex asse heres erit,
quia scius heres futurus est omnitnedo, nisi habeat
in condicionalem partem substitutum.

53 Gaius libro quarto decimo ad legem luliam
et Papiam Qui ex duabus partibus heres institutus
fuerit, ex alia pure, ex alia sub condicione, et 2 ex

e, pura institutione adierit et decesserit, posteaque con-
dicio exstiterit, ea quoque pars ad heredem eius
1 pertinet. Qui semel aliqua ex parte heres ex-
stitit, deficientium partes etiam invitus excipit, ‘id est
tacite ei deficientium paries etiam invito adcrcscuntf 3,
%83, i 54 Florentinus libro octavo institutionum Heres
quandoque adeundo hereditatem iam tunc a morte
suceessisse defundo intellegitur.

55 Marcianus libro secundo regularum Cum
hereditate patris necessarius heres se abstineat, con-
dicio coheredi sive suo sive extraneo defertur, ut

s aut totam adgnoscat attt a toto recedat, et ita se
abstinere potest propter alium, qni per suam per-
sonam non poterat, si tamen creditores dicant- se
contentos esse eius portione, quia4 non potest ex-
onerari, nisi deferatur condicio, et alterius parte abs-
tinere se creditores debent, ut eius actiones ei qui
convenitur dentur.

56 Ulpianus* libro quinquagesimo septimo ad edic-

ic lum Si is qui immiscuit se hereditati decessisset,

deinde alter se abstinet, eadem condicio deferenda
est heredi eius quae et ipsi, quod Marcellus ait.

57 Gajus libro vicesimo . tertio cd edictum pro-
vinciale Necessariis heredibus non solum impuberi-
bus, sed etiam puberibus abstinendi se ab hereditate
proconsul potestatem facit, ut, quamvis creditoribus
hereditariis iurc civili teneantur, tamen in eos actio

15 !l0n detur, si velint derelinquere hereditatem, sed
impuberibus quidem, etiamsi se immiscuerint heredi-
tati praestat abstinendi facultatem, puberibus autem

rihna n,finBmnou.1I?miscuerint- Sed tamen et pube-
riMm w!viVlglntl quinque anilis, si temere dam-

e dicto Ju^d est iTc P£enfc£ generali

minoritms runnH miipmia o ii ti !□

s i cZX cum Ct • ""^usViginti quinque annis

as adierint^px c-, L l eXvan.R! damnosam hereditatem

2 Servis autemPwaeiilC"1 *’J-egrl:m eos restituit.

sive impuberes B;nfCeaSarus horcdibus, sive puberes
s!ve impuberes sint, hoc mm permittitur.

heres inkitutus Exrtp"to

coherede eius liber et liere?i;u“, d a hereditate a
e coherede sed , I . Ilt necessarius, quia
coherede, sed a semet ipso accipit libertatem:

non

nisi

ita institutus fuerit: 'cum mihi quis heres erit, Stichus 683, 2</M
liber et heres esto’.

59 Neratius libro secundo mevxvrananim . Qui
patri heres exstitit si idem filio impuberi substitutus
est, non potest hereditatem eius praetermittere: quod
sic recipiendum est etiam si vivo pupillo mortuus
erit, deinde pupillus impubes decesserit, ‘nam is qui
heres exstiterit °, pupillo quoque heres necessario erit :
nam si ipsum invitum obligat, coniungi eam pater- 30
nae hereditati et adarescendi iure adquiri cuicura-
que patris heredi existimandum est.

60 IayOlenvs libro primo ex posterioribus Labeo-
nis Filium emancipatum pater solum heredem instituit
et, si is heres non esset, servum liberum et heredem
esse insserat: filius, tamquam pater demens fuisset,
bonorum8 possessionem ab intestato petit- et- ita he- 35
reditatem possedit, Labeo ait, si probaretur sana
mente pater testamentum fecisse, filium ex testa-
mento patri heredem esse, hoc falsum puto: nam
filius emancipatus cum hereditatem testamento da-
tam ad se pertinere noluit, continuo ea ad substi-
tutum heredem transit nec potest videri pro. herede
gessisse, qni, ut hereditatem omitteret, ex alia parte
edicti possessionem bonorum petat. Paulus9. Et
Proculus Labeonis sententiam imprebat et in lavo- 40
leni sententia est.

61 Macer libro primo de officio praesuite Si
minor annis, posteaqnam ex parte heres exstitit, in
integrum restitutus est, divus Severus constituit, ut
eius partis onus coheres suscipere non cogatur, sed
bonorum possessio creditoribus detur.

62 Ia Tolenus libro primo ex posterioribus La- 884.1-
beonis Antistius Labeo ait, si ita institutus sit ‘si
iaraverit, heres e3to’, quamvis juraverit, non tamen

eum statim heredem futurum, antequam pro. herede
aliquid gesserit, quia iurando voluntatem magis suam
declarasse videatur, ego puto satis eum pro herede
gessisse, si nt heres Liraverit: Proculus idem,, eoque 5
1 iure utimur. Si servus heres institutus post iussum
doiniui, antequam adiret, alienatus esset, novum ius-
sum posterioris domini, non iussum prioris10 exigitur.

63 11 Libro singulari regularum Pomponii Mar-

cellus notat Furiosus adquirere sibi eommodum
hereditatis ex testamento non pote3t, nisi si necessa-
rius patri aut domino heres existat: per alium autem
adquiri ei potest, yehiti per servum vel eum qnem
in potestate habet12. io

64 Iayolenus libro secundo cx posterioribus
Labeonis Servus duorum heres institutus et adire 13
Lissus si alterius domini iussu adierit14, deinde manu-
missus fuerit, poterit ipse adeundo ex parte dimidia
heres esse,

65 Paulus libro secundo ad Sabinum et si sub-
stitutum haberet idem servus ita ‘si heres non erit18, ts
ille heres esto’, substitutus locum non habet.

66 Ulpianus libro sexagesimo primo ad edictum
Si servus communis vel uni ex dominis vel pluribus
vel omnibus heres exstiterit necessarius, nullius eorum
hereditate sc poterit abstinere.

67 Idem libro primo regularum Servus communis
ab extero heres institutus si iussu unius adierit he- 20
reditatem , nou pro maiore parte interirn heredem
eum facit quam pro domiuica, deinde ceteris sociis
non Libentibus tacito iurc partes ei adcrescunt.

68 Paulus libro quinto ad legem luliam et Papiam
Cum solus servus heres institutus sit, sicut licet uno
tempore omnium dominorum iussu adire hereditatem,
ita et separatis temporibus singulorum iussu recte
adit: nam quia10 saepius adit, non ex testamento,
sed ex iure dominorum venire utilitatis causa videtur, 25
ne alterius festinatione alterius ius laedatur.

69 Ulpianus libro sexagesimo ad edictum Quam-

(l) propterca Mo. (2) et] m

-i.

(10) 11011 iussum prioris dd. Kr

’us Mo.

“ glossa
(6) patri
(9) Au-
(11) in

itis. E2: iunge 28, 1, 1G § 1 (12) fortasse iungenda est

'14, 7,24 pr. (13) cernere Lenel: et adire iussus det.
Mo. (14) creverit Lenel (15) si non creverit Lenel
(m) quod Mo,

XXIX 2

DE ADQUUiENDA Y1L

444

84, 27/23 diu institutus admitti potest, substituto locus non est
nec ante succedere potest quam excluso herede_ in-
stituto. eveniet igitur, ut necessarium sit remedium
praetoris et circa denegandas primo actiones et circa
30 praestituendum tempus substituto, quia intra diem
primo praestitutum neque adire hereditatem potest
neque pro herede gerere, is autem, qui tertio gradu
scriptus est, si primo deliberante secundus decedat,
ipse potest succedere, ergo exspectamus in singulis,
ut prius eis deferatur hereditas: tunc deinde, postea-
quam delata cst; exspectamus diem praestitutum, intra
quem diem nisi aut adeat aut pro herede gerat, dene-
gamus ei actiones.

85 70 Paulos libro quinquagesimo septimo ad edic-

tum In plurium heredum gradibus hoc servandum
est, ut, si testamentum proferatur, prius a scriptis
incipiatur, deinde transitus fiat ad cos ad quos legi-
tima hereditas pertinet, etiamsi idem sit, ad quem
utroque modo pertineat: nam hoc gradatim con-
sequitur, ut 'prius ex testamento delatam, deinde
legitimam repudiet, idem inris est in bonorum pos-
40 sessione, ut prius scriptus repellat bonorum posses-
sionem, deinde is qui ab intestato petere potest.

1 Sivero ei, ad quem legitima hereditas potest per-
tinere, 'condicio' data sit, nihil constituere potest de
legitima, antequam dies 'condicionis'10 transeat, et ideo

2 dicendum est et in eo casu1. Si respondit neu-
tram hereditatem ad se velle pertinere, bona de-
functi a creditoribus possidenda sunt.

71 Ulpianus libro sexagesimo primo ad edictum
45 Si serram quis alienum ab hostibus redemerit et
heredem eum cum libertate instituerit, magis puto
885,1 fore eum liberum et necessarium heredem: nam cum
scribit ei libertatem, vinculo suo resolvit, et in hoc
solum redit2 iure postliminii, ut- non iterum servus
eius fiat, cuius erat antequam caperetur, ‘hoe enim
satis impium est'3, sed ut pristino domino suam aesti-
mationem omnimodo offerat vel maneat ei obligatus,
donec pretium solvat: 'quod libertatis favore intro-
5 1 ductum est’3. Si quis hac lege emptus sit, ut intra
certum diem manumittatur, et cum libertate heres
institutus sit, ari ei succurrendum sit, ut se absti-
neat, videamus, magisque est, ut, donec dies non
exstiterit, possit ei4 nccessarhis heres effici et non
possit sese abstinere: sin autem dies praeteritus
fuerit, tunc non necessarius, sed voluntarius heres
e_fficitur et potest se abstinere secundum exemplum
io eius, cui fideicommissaria libertas sub condieione

2 debebatur. Si quis dederit nummos domino, ut
manumittatur, puto huic omnimodo esse succurren-

3 dum. Praetor ait: ‘si p« eum carnee factum

4 erit, quo quid ex ea hereditate amoveretur’. Si
quis suus se dicit retinere hereditatem nolle, aliquid
autem ex hereditate amoverit, abstinendi beneficium

5 non habebit,. Non dixit praetor ‘si quid amove-
rit’, sed ‘si per eum eamve factum erit, quo quid ex

15 ea amoveretur' : sive ergo ipse amoverit sive amo-

6 vendum curaverit, edictum locum habebit. Amo-
visse eum accipimus, qui quid celaverit5 aut inter-

7 verterit aut consumpserit. Ait praetor ‘quo quid
ex ea amoveretur’: sive autera una res sive plures
fuerint amotae., edicto locus est, sive ex ea heredi-

8 tate sint sive ad eam hereditatem pertineant. Amo-
vere non videtur, qui non callido animo nec maligno
rem reposuit8: ne is quidem, qui in re erravit, dura

20 putat non esse hereditariam, si igitur non animo
amovendi, nec ut hereditati damnum det, rem abs-
tulit, sed dum putat non esse hereditariam, dicen-

9 dum est eum amovisse non videri. Haee verba
edicti ad eum pertinent, qui ante quid amovit, deinde
ge abstinet: ceteram si ante se abstinuit, deinde tunc

amovit, hic videamus an edicto loens sit. magisque 885, ia
est. ut putem istic Sabini sententiam admittendam,
scilicet, ut furti potius actione creditoribus teneatur; 25
etenim qui semel se abstinuit, quemadmodum ex post
delicto obligatur?

72 1 Paulus libro primo ad Plautium Si quis heres

ita scriptus fuerit, ut, intra ccrtiim tempus 'adeat'
hereditatem ct, si non ita 'adierit’, alius ei substi-
tuatur, prior autem heres antequam 'adiret’ decesserit:
nemo dubitat, quin substitutus ult imum diem 'aditionis’
exspectare non solet. _ i 30

73 ]j>em libro septimo ad Plautium Si quis non
quasi heres, sed quasi patroni filius egens a liberto
paterno ali velit, procul dubio hoc extra causam est
immiscendi se bonis paternis, et ita recte Labeo
scribit8.

74 Idem libro duodecimo ad Plautium Qui putat
se decem dare i ussum . cum quinque inssus sit, si ss

1 decem dederit, fiet heres adeundo. “At si quinque
putet se iussum dare, cum decem dare iussus est,
et dat quinque, non implet condicionem, sed ad
aliquid proficit, ut, 'si adimpleverit reliquum’ l0, alio-
rum quinque datione videatur condicio esse impleta.

2 Qui bona fide servit si quasi iussu domini adierit,

3 non obligabitur. Similis est huic statuliber, qui
iussus ab herede adire hereditatem post condicionem

4 libertatis existentem, cum hoc ignoraret, adiit. De 40
eo, qui heres institutus ab aliquo11 dubitat, an liber-
tas ei ex testamento domini optigerit, eum nesciat
condicionem libertatis exstitisse, vel hereditatem ndi-
tain, an adeundo heres fiat, videndum. Iulianus hunc
diceret fieri heredem.

75 Mamcellus libro nono digestorum Ex semissc
Titius lieres scriptus est: quadrantis bonorum pos-
sessionem per errorem petit, quaero, an nihil actum
sit an vero perinde omnia servanda sint, ac si qua- «
drans nominatus non sit. respondit magis nihil actum 8S(j, 1
esse, quemadmodum cum ex senuisse scriptus heres

ex quadrante per errorem adiit hereditatem.

76 12 Iavozemjs libro quarto epistularum Si tu ex
parte sexta sub condicione institutus fuisses heres
et omittente partem suam Titio, cui substitutus eras,
ex substitutione adisses, deinde condicio iure sex- 5
tantis exstitisset, quaero, an adire neeesse habueris,
ne sextans tuus intereat, respondit: nihil interest,
utram ex substitutione prius adierim13 an e.x prima
institutione, eum ab utraqne causa una aditio suffi-
ciat: sextans itaque, qui sub condicione datus mihi

1 est, ad me solum pertinet. Ttem si tu sextantis,
ex quo institutus esses lieres, omiseris aditionem,
numquid dubitas, quin ex substitutione adeundo
Titianae partis habiturus partem esses? respondit: 10
non dubito, quin , si14 prima institutione adeundo
heres esse possim, in potestate mea sit, quam par-
tem hereditatis aut amittere10 velim aut vindicare.

77 10 Pomponius libro octavo ad Quintum Mucium
Illud dubitari potest, an, ei 17, cum testamento lieres
institutus essem ab co, qui etiamsi intestatus de-
cessisset, legitima hereditas cius ad me pertineret, is
an simul utramque hereditatem repudiare possim,
quoniam antequam ex testamento hereditatem repu-
diarim, legitima nondum ad mc pertinet, verum
eodem momento intellegor et cx testamento ct legi-
timam repudiare, sieuti, si legitimam velim ad me
pertinere, cum sciam testamento milii relictam, vide-
bor ante repudiare testamentum 18 et ita legitimam
adquisisse.

73 Ideii libro trigesimo quinto ad Quintum Mu- 20
cium Duo fratres fuerant, bona communia habue-
rant: eorum alter intestato mortuus suum heredem
non reliquerat: frater qui supererat nolebat ei heres

(l) et idem dicendum est et in eo casu de bonorum

possessione Mo. (2) reddit F (3) ' ’ lust. (FI. Krueger)

(4) ei] interim Mo. (5) celeverit F (0) seposuit

Mo. (7) iunge, 2, 11, 10 § 1 (8) scripsit F- (9) § 1

luit. (Qradcnvdtz) (10) c> glossa (A>.) (11) alio

F~ (12) in l. 70 aditio cretioni substituta est ( Leist )
(13) adierit F (14) perempta ins. Mo. (15) omittere
edd. (io) iunge 31, 45 § 1 (17) an si dcl. JCr. (aber-

ratum ex sequenti an simul) (is) ex testamento Mo.
i (19) fuit cretio et cretionis (Cuiadus)

OMITTENDA HEREDITATE

XXIX 2

445

30

gfcf,, 22 esse; consulebat, lium ob 'cara rem, quod communi-
bus. cura sciret cum mortuum esse, usus esset, here-
ditati se atligasset. respondit, nisi eo consilio usus
esset, quod vellet se heredetn esse, non adstmigi.

25 itaque cavere debet, uc qua in re plus sua parte
dominationem interponeret.

79 Ulpianus libro secundo ad legem Jubam ct
Papiam Placet, quotiens adquiritur per aliquem
hereditas vel quid aliud ei cuius quis in potestate
est, confestim adquiri ei cuius est in potestate, ne-
que momento aliquo subsistere 1 in persona eius per
quem adquiritur ct sic adquiri ei eu i adquiritur.

80 Paulus libro quinto ad legem luliavP1 Si
soIub heres ex pluribus partibus fuero institutus,
unam partem omittere non possum ncc interest, in

1 quibusdam habeam substitutum nec ne. Idem puto
etiam, si aliis mixtus3 heredibus ex pluribus par-
tibus heres institutus sim, quod ct hie adeundo unam
portionem omnes* adquiro, si tamen delatae sint.

2 Item si servus meus ex parte heres institutus sit

35 pure, ex parte sub condicione, dato scilicet cohe-
rede, et iussu meo adierit, deinde eo manumisso con-
dicio alterius portionis exstiterit, verius est dod mihi
esse adquisitam illam portionem, sed ipsum comitari:
omnia enim paria permanere, debent in id tempus,
quo alterius portionis condicio exstet5, ut adquira-

3 tnr ei, cui prior portio adquisita est. Ego qui-
dem puto et si adhuc in potestate sit, iterum ad-
eundum esse, si condicio exstiterit, et illud quod

« dicimus semel adeundum, in eiusdem persona locum
habet, non cum per alium adquirenda est here-
ditas.

81 Ulpianus libro tertio decimo ad legem Juliam
et Papiam Totiens videtur heres institutus etiam iu
causa substitutionis adisse, quotiens adquirere sibi
possit; nam si mortuus esset, ad heredem non trans-
ferret substitutionem.

82 Terentius Clemens libro sexto decimo ad
« legem Juliam et Papiam Si servus eius qui capere

non potest heres instituatur et antequam iussu do-
SS7, i initii adeat hereditatem, manumissus alienatusve8 sit
ct nihil in fraudem legis factum esset, ipse admittitur
ad hereditatem, sed et si partem capere possit do-
minus cius, eadem dicenda sunt de parte, quam ille
capere non potest: nihil enim interest, de universo
quaeratur quod capere nen possit au de portione.

5 83 Ulpianus libro octavo decimo ad legem Ju-

liam el Papiam Si totam an7 partem, cx qua quis
heres institutus est, tacite rogatus sit restituere,
apparet nihil ei debere adcresccre, qui rem non
videtur habere.

84 Pa vi manus libro sexto decimo quaestionum
Ventre praeterito si filius qui fuit* emancipatus aut
exter heres institutus sit, quamriiu rumpi testamen-
to tum potest, non defertur ex testamento hereditas,
sed si vacuo ventre mulier fuit et incerto eo filius
in familia retentus vita decessit, heres fuisse intelle-
gitur-. emancipatus aut exter non aliter possunt he-
reditatem quaerere, quam si non esse praegnatem
sciant, ergo _ si ventre pleno sit mulier, nonne
iniquum erit interea defunctum filium heredi suo re-
h quere mlHl ct ideo decreto filio succurrendum est,
i- f niter f1 nascatur sive non nascatur, patri

c naio n n'r f l ratio facit, ut 'emam

q,,i altCTOtro easn

^ quaestionum Si metus

viUm heres exstat fiet ut, quia in-

. tsa. **

ceret, quia bonorum possessionem, quam procurator S87, 20/21
eius petierat, heredes Aviti ratam habere non po-
tuerant, ex persona defuncti restitutionem in inte-
grum implorabant, quae 'stricto iure non competit*
quia intra diem 'aditionis* Avitus obisset, divum tamen
Pium contra constituisse 10 Maecianus libro quaestio-
num refert iu eo, qui legationis causa Romae erat 25
et filium, qui matris delatam possessionem 11 absens
amiserat, sine respectu eius distinctionis restitutio-
nem locum habere, ‘quod et hic humanitatis gratia

1 optinciidum est.*!i Rei perduellionis hereditatem
suspensa cognitione filius emancipatus, cui de patris

2 innocentia liquet, potest quaerere. Pro herede
gessisse- filium placuit, qui moriens comperto matrem
suam intestato vita decessisse codicillis petit ab he-
rede suo, ut maternorum bonorum servum manu- 30
mitteret ac sibi parentibusque suis in possessione 13
matris monumentum exstrueret.

87 Idem libro decimo responsorum Eum bonis
patris se miscere convenit, qui remoto familiae vin-
culo pro herede gerere videtur, ct ideo filius, qui
tamquam ex bonis matris, cuius hereditatem sus-
cepit, agrum ad hereditatem patris pertinentem ut
maternum ignorans possedit, abstinendi consilium,
quod Iu bonis patris tenuit, amisisse1* non videtur,

1 Pupillis, quos placuit oneribus hereditariis esse as
liberandos, confusas actioues restitui oportet.

88 Paulus libro primo quaestionum Gerit pro
herede, qui animo adgcoscit successionem, licet nihil
attingat hereditarium, unde et si domum pignori
datam sicut hereditariam retinuit, cuius possessio
qualisqualis fuit in hereditate, pro herede gerere
videtur: idem que est ct ei alienam rem ut heredita-
riam possedisset.

89 Scaevola libro terlio decimo quaestionum Si «
pupillus se hereditate abstineat, succurrendum est et
fideiussoribus ah eo datis, si ex hereditario contractu
convenirentur 15.

90 Paulus libro duodecimo responsorum Respon- 8S8, t
dit per curatorem hereditatem adquiri non posse.

1 Idem respondit, si iussu avi nepos patris, qui
de castrensi peculio testamentum fecit, hereditatem
adisset, adquisisse ei ea de quibus pater testari potest,
quia castrensia esse mutatione personae desierint10,

01 Ibesi libro quinto decimo responsorum Re- s
spoiidit, si is qui* bonis paternis se abstinuit per
suppositam personam emptoris bona patris mercatus
probatur, perinde eum conveniri oportere a credito-
ribus atque si bonis paternis se inmiscuisset.

92 Tnv.il libro septimo decimo responsorum Filius
familias duxit uxorem: ea filiis sublatis intestata de-
cessit: filii iussu patris, non avi adierunt heredita-
tem: quaero, an avo adquisita sit hereditas. Paulus io
respondit secundum ea quae proponuntur nihil ac-
tum esse.

98 In em libro tertio sententiarum Pater quotiens
filio mandat adire, certus esse debet, an pro parte
an ex asse, et an ex institutione au ex substitutione,
et an testamento an ab intestato filius suus heres

1 existat. Mutus17 pater vel dominus filio vel servo
heredibus institutis magis est, ut, si intellectu non
careat, nutu iubere possit adire hereditatem , ut ei is
iure cius commodum quaeri possit: quod facile ex-

2 plicari possit scientia litterarum. Mutus servus iussu
domini pro herede, gerendo obligat dominum hereditati.

94 Hermogeni anus libro tertio ruris epitomarum
Qui superstitis bona repudiat, post mortem eius adire
hereditatem, item bonorum possessionem petere non
prohibetur,

95 Paulus libro quarto sententiarum u Recusari 20
hereditas non tantum verbis, sed etiam re potest et
alio puovis indicio voluntatis.

U) substitere F (2) et papiam a <14. jn m n,;Tt;B
■e4 U) omnem F (5) existet

alienatusve dei Kr (®) * dem B:

hoek (s) **'*** "»• «ijT (9; s

(lfl) cf. I. 30 pr. (11) absente patre admittere non po-
tuerat ins. Sio., cf. I. 30 (12) ‘ * luat. ( Qrademcitz )

(13) possessionem F (11) omisisse Mo. (15) convenian-
tur F 7 (1 e) desierunt A7 (17) matus F (18) Paul. 4, t, 1

XXIX 2. 3

446

DE ADQUIRENDA HEREDITATE

SSS, 22 96 HermogeniakUS libro tertio turis epitomarum

Qui se pupillum falso existimans, cum esset pubes,
pro herede gessit, quo minus heres existat, nihil error I
talis ei nocebit..

w 97 Paulus libro tertio decretorum Clodius Uo-
dianns facto prius testamento postea eundem here-
dem in aiio testamento inutiliter facto instituerat:
scriptus heres cum posterius putaret valere, ex eo
hereditatem adire voluit, sed postea hoc inutile re-
pertum est. Papinianus putabat repudiasse eum ex
priore hereditatem, ex posteriore autem non posse
adire, dicebam non repudiare cum, qui putaret ]
3« posterius valere, pronuntiavit Clodianura intestatum j
decessisse.

98 Scaevola libro vicesima sexto digestorum i
Quae neptis1 suae nomine, quam ex Seia habebat,
Sempronio tot dotis nomine spoponderat et pro
usuris in exhibitionem certam summam praestabat,
decessit relicta Seia filia et aliis heredibus: eum
quibus Sempronius indicio egit eondemnatique pro

35 portionibus hereditariis singuli heredes, inter quos
et Seia, Sempronio caverunt summam, qua qnisque
condemnatus erat usuris isdem, quae ad exhibitio- :
nem a testatrice praestabantur: postea excepta Seia
filia ceteri heredes abstinuerunt hereditate beneficio .
principis et tota hereditas ad Sciam pertinere coepit, j
quaero, an in Seiam, quae sola heres remansit et
omnia ut sola heres erat3, pro eorum quoque por-
tionibus, qui beneficio principali hereditate absti-
40 nuerint, utilis actio dari debeat, respondit pro parte ;
eorum, qui se abstinuissent, actiones solere decerni in
eam, quae adisset et maluisset integra hereditaria
onera subire.

99 Pomponius libro primo senatus consultorum
8S9, i Aristo in decretis Frontianis3 ita refert. Cum duae

filiae patri necessariae heredes exstitissent, altera se
paterna abstinuerat, hereditate, altera bona paterna
vindicare4 totnmqne onus suscipere parata erat,
sanctura Cassium praetorem causa cognita actiones
hereditarias utiles daturum recte pollicitum ei, quae
ad hereditatem patris accesserat denegaturumque5
ei quae se abstinuerat.

s HI6 .

TESTAMENTA QUEMADMODUM APERTANTUR i
INSPICIANTUR ET DESCRIBANTUR.

1 Gaius libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Omnibus, quicumque desiderant tabulas
testamenti inspicere vel etiam describere, inspiciendi1

in describendique potestatem facturum se praetor polli-
cetur: quod vel suo vel alieno nomine desideranti

1 tribuere eum manifestum est. Ratio autem huius
edicti manifesta est: “neque enim sine indice transigi
neque apud indicem exquiri veritas de his contro-
versiis, quae ex testamento proficiscerentur, aliter®
potest quam inspectis cognitisque verbis testamenti.

2 Si quis_ neget sigillum suum agnoscere, non ideo
is quidem minus aperiuntur tabulae, sed alias suspec-
tae fiunt.

2 Ulfiaxcs libro quinquagesimo ad edictum Ta-
bularum testamenti instrumentum non est unius ho-
minis, hoc est heredis, sed universorum, quibus quid
illic adseriptum est: quin potius publicum est in-

1 stramentum. Testamentum autem proprie illud
dicitur, quod inrc perfectum est: sed abusive testa-

20 menta ea quoque appellamus, quae falsa sunt vel
iniusta vel irrita vel rupta: itemque inperfecta sole-

2 mus testamenta dicere. Ad causam autem testa-
menti pertinere videtur id quodeumque quasi ad

testamentum factum sit, in quacumque materia fue- „
rit scriptum, quod contineat supremam voluntatem: '

et tam principales quam secundae tabulae edictu

3 continentur. Si plura sint testamenta, quae quis
exhiberi desideret, universorum ei facultas facientia

4 est. Si dubitetur, utrum vivat an decesserit is, 25
cuius quis quod ad causam testamenti pertinet- in-
spici describique postulat, dicendum est praetorem
causa cognita statuere id 10 debere, ut, si liquerit cum

4 a vivere, non permittat. Inspici tabulas est-, ut
ipsam scripturam quis inspiciat et sigilla et quid11

5 aliud ex tabulis velit spectare. Inspectio tabu-
fi larum etiam lectionem earum indicat. Diem autem
et consulem tabularum uon patitur praetor dc-scribi
vel inspici idcirco, ne quid falsi fiat: namque etiam 12 30
inspectio materiam falso fabricando instruere potest.

7 Utrum autem in continenti potestatem inspiciendi
vel describendi 13 iubet an desideranti tempus dabit
ad exhibitionem? et magis est, ut dari debeat 'seeun -

8 dura locorum angustias seu prolixitates1 14. Si quis
nen negans apud se tabulas esse non patiatur in-
spici et: describi, omnimodo ad hoe compeiletur: si
tamen neget penes sc tabulas esse, dicendum est
ad interdictum rem mitti 13 quod est de tabulis ex- 35
bibendis.

3 Gaius libro septimo decimo ad edictum provin-
ciale Ipsi tamen heredi vindicatio tabularum sicut
ceterarum hereditariarum rerum competit, et ob id
ad exhibendum quoque agere potest.

4 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Cum 890, t
ab initio aperiendae sint tabulae, praetoris id offi-
cium est, ut cogat signatores convenire et sigilla

sua recognoscere

5 Paulus libro octavo ad Plautium vel negare
se signasse: publice enim expedit suprema hominum
iudieia exitum habere.

6 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Sed 5
si maior pars signatorum fuerit inventa, poterit ipsis
intervenientibus resignari testamentum et recitari.

7 Gaius libro septimo 16 ad edictam provinciale
Sed si quis ex signatoribus aberit, mitti debent tabu-
lae testamenti ubi ipse sit, uti adgnoscat: nam revo-
cari eum adgnoscendi causa onerosum est. quippe
saepe cum magna captione a rebus nostris revoca-
mur et sit 17 iniquum damnosum cuique esse officium 10
suum, nec ad rem pertinet, unus absit an omnes.

et si forte omnibus absentibus causa aliqua aperire
tabulas urgueat, debet proconsul curare, ut inter-
venientibus optimae, opinionis viris aperiantur et post
descriptum et recognitum factum ab isdem, quibus
intervenientibus apertae sunt, obsignentur, tunc deinde
eo mittantur, ubi ipsi signatores sint, ad inspicienda
sigilla sua.

8 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Pii- 15
pillares tabulas, etiamsi non fuerit superscriptum ne
aperirentur, attamen, si seorsum eas signatas testator
reliquerit, praetor eas aperiri nisi causa cognita non
patietur.

9 Paulus libro quadragesimo quinto ad edictum
Si mulier ventris nomine in possessione sit, aperien-
dae sunt secundae tabulae, ut sciatur, cui deman-
data sit curatio.

10 Ulpianus libro tertio decima ad legem Iuliam 20
et Papiam Si in duobus exemplariis scriptum sit
testamentum, alterutro patefacto apertae tabulae sunt.

1 Si sui natura tabulae patefactae sunt, apertum
videri testamentum non dubitatur: non enim qnae-

2 remus, a quo aperiantur. Si tabulae non com-
parcant vel exustae sint, futurum est, ut subvenire11
legatariis debeat, idem est, si subpressae vel occul-
tae sint.

(l) nuptis F (2) erat] bona possederat Afo., gesserat |

Er. (3) Frontinianis dett. (4) vindicaret F (5) ac- j

cederat delegntunmique F

(6) Sab. 1...4. 6 ... s ; Ed. *5. 8. ..12. — Bas. 35, 6. —

Cf. Cod. 6, 32 (7) despiciendi F (s) § 1 /?n, =

2, 15, 6 (0) alt-er F (10) id dei Mo. (ll) quid-
quid Jl Io. (12) etiam) ea Ma. (13) fieri tua. dett.

quidam (14) 4' lust. (Kalb) (15) rem remitti

Riteckr.r (16) decimo ins. BWvie. (17) sit] est

Mo. (18) subveniri Mo.

SI QUIS OMISSA CAUSA

XXIX 3. 4

447

SKU 25 11 Gajus libro undecimo ad legem Iuliam et

Papiam Sicut codicilli pars intelleguntur testamenti,
ita secundae tabulae principalium tabularum partem
optiuere videntur.

12 Ulpianus libro tertio decimo ad legem iuliam
et Papiam Si quis fecerit testamentum et exemplum
eius1, exemplo quidem aperto nondum apertum est
testamentum : quod si authenticum patefactum2 est
totum3 * *, apertum.

30 IV*

SI QUIS OMISSA CAUSA TESTAMENTI AB
INTESTATO VEL ALIO MODO POSSIDEAT
HEREDITATEM.

1 Ulpianus libro quimiuagesimo ad edictum Prae-
tor voluntates defunctorum tuetur et eorum calliditati
occurrit, qui omissa causa testamenti ab intestato
S5 hereditatem partenive eius possident ad hoc, ut eos >
circumveniant, quibus quid ex iudieio defuncti deberi j
potuit, si non ab intestato possideretur hereditas, et |
1 in eos actionem pollicetur. Et parvi refert, utrum ■
quis per semet ipsum an per alium adquirere potuit
hereditatem: nam quomodocumque potuit, si non
adquisiit hereditatem: in ea causa e6t, ut yieidafc in
‘2 edictum praetoris: praetermittere autem causam
io testamenti videtur, qui, cum possel iuhere, noluit id

3 facere. Quid ergo si servus cius cura iuheretur
adire hereditatem, dicto audiens non fuit? sed com-
pellendus est servus hoc facere ideoque dominus ab

4 intestato veniens incidit in edictum. *Sin autem
nec certioratus est dominuB a servo et postea ipse

891, i ah intestato possedit hereditatem, non debet incidere

5 in edictum, nisi si fingit ignorantiam, Si pro-
ponatur idem et institutus et substitutus et praeter-
miserit institutionem, an incidat in edictum, quaeritur,
et non puto incidere, quasi testator hanc ei dederit
0 facultatem, qui eum substituit. Praetermittere est
causam testamenti, si quis repudiaverit hereditatem.

8 7 Qui sunt in potestate statim heredes sunt ex
testamento, nec quod se abstinere possunt, quiequam
facit, quod si postea miscuerant6 *, ex testamento
videntur heredes: nisi si abstinuerint quidem se
testamento, verum ah intestato petierint bonorum

8 possessionem: hic enim incident in edictum1. Qui
sub condicione institutus heres potuit parere con-
dicioni nec paruit, cum condicio talis sit, ut in !
arbitrio sit heredis instituti, deinde ah intestato

io possideat hereditatem, debebit- edicto teneri, quia

9 eiusmodi condicio8 pro pura debet haberi. Non
quaerimus, qui praetermissa causa testamenti ab
intestato hereditatem possideant, utrum iure legi-
timo possideant an non: nam quoquo iure possi-
deant hereditatem vel partem eius, conveniri ex
edicto poterunt, utique si non ex alia causa possi-
deant: ut puta si quis omisit quidem hereditatem,
sed ex causa fideicommissi possidet missus in pos-
sessionem fideicommissorum servandorum causa: vel
m proponas eum crediti servandi causa venisse in

m' n,am ncc ex bac causa legatariis
t f cogetur, totiens igitur edictum prae-

timn«°nn« - quotiens aut quasi heres legi-

cinit ab quia bonorum possessionem ac-

hereditat em Scm 9ibi T

tato noRRoficUml». U a uquem titulum ab mtes-

dhatem v ‘iU(H;uroil'ie enim modo here-

ditatem JuLruacturns quis sit, lesata riraestabit ;
sane interveniente cautione ‘evika h&tetflSta '

10 'reddi’. Et si non possideat quis hereditatem, 891,21
doio autem malo fecerit quo mimis possideat, eve-
niet, ut perinde teneatur atque si hereditatem adis-

1 1 set. Doio autem malo fecisse videtur quo minus
possideat, qui ad alium transtulit possessionem per
fraudem, ut legatarii ceterique qui _ quid in testa-
mento acceperunt careaut his quae sibi relicta sunt.

12 Sane quaestionis fuit, utrum is_ demum dolo 25
malo facere videatur quo minus possideat, qui per
dolum eam possessionem dimittat, quam aliquando
imbuit, an vero is quoque3, qui hoc ipsum malitiose
fecit, ne ah initio possidere inciperet. Labeo sibi
videri ait non minus delinquere eum, qui non inci-
piat possidere, quam eum qui desinat: quae sententia

13 optinct 10, Si quis per fraudem omiserit heredi-

tatem, ut ad legitimum perveniat, legatorum petitione
tenebitur. _ 3»

2 11 Ile m libro septimo ad Sabinum Licet pro he-
rede gerere non videatur, qui pretio accepto praeter-
misit hereditatem, tamen dandam in eum actionem
exemplo eius, qui omissa causa testamenti ab in-
testato possidet hereditatem, divus Hadrianus re-
scripsit: proinde legatariis et fideicommissariis tene-
1 bitur. Sed utrum ab eo erit incipiendum et sic
ad heredem veniendum an convertemus ordinem? 3&
mihi videtur humanior esse haec sententia, ut pos-
sessor hereditatis prior excutiatur, ""maxime si lucra-
tivam habet possessionem’ Is.

3 Pomponi US libro tertio ad Sabinum Si pecu-
niam a substituto acceperis, ut praetermitteres, is-
que adierit, an danda sit legatariis actio, dubitari
potest, et puto, Bi ipse quoque praetermiserit et,
quod lege ad se rediret, possidebit hereditatem, in
utrumque vestrum dandam, ut ei tamen, cui13 ab 40
utroque legatum sit, in alterutrum detur actio.

4 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Si
quis pecuniam non accepit, simpliciter autem omisit
causam testamenti, dum vult praestitum ei qui sub-
stitutus est vel legitimo, numquid locus non sit
edicto? plane indignandum est circumventam volun-
tatem defuncti: et ideo si liquido constiterit in necem 892, t
legatariorum hoc factum, quamvis non pecunia ac-
cepta, sed nimia gratia collata, dicendum erit locum

esse utili actioni adversus eum qui possidet heredi-

1 tatem. Et recte dicetur, ubicumque qui3, dum
vult praestitum ei, qui se repudiante venturus est,

“non repudiaturas, nisi praestitum vellet, et maxime
si ob evertenda iudicia id fecit, ibi dicendum est 5
adversus possessorem 16 competere actionem, sic ta-
men, ut, ubi quidem pecunia accepta repudiavit, ibi
dicamus eum qui omisit conveniendum, ubi vero
gTatis, in fraudem tamen eorum quibus quid relic-
tum est, possessorem debere conveniri utili actione.

2 Quamquam de heredibus institutis videatur prae-
tor loqui, at-tameu etiam ad alios haec res serpit:
ut, si sit legatarius, a quo fideicommissum relictum
est, et hic id egisset, ut omittatur hereditas, doloque io

3 id ferit, conveniri debet. Si quis vendiderit he-
reditatem, utique possidere videtur, non dolo fecisse,
quo minus possideat.

5 Marcellus libro duodecimo digestorum Ex-
cusatus videtur patronus, qui institutionem praeter-
misit, cum aliter esset a liberto scriptus heres quam
eum institui oportet: nam et 6i servus eius ex asse
institutus fuerit et per qucmcumque casum non po- is
tuerit. iussn domini adire hereditatem, impune praeter-
mittet cx testamento hereditatem.

6 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Quia
autem is qui ab intestato possidet hereditatem con-

ii) eius exemplum F*
Ium Kr.

(2) fatefactum F (3) est, j

(•<) Sab. 1. «j, *3 4. e 8 10 ., * „ „

»i ^«1». »...10.-3« 35,15 SCr’rff'r i ' K

IueU (Grademmtz) (0) miscuerat F*

tr postea miscuerunt se, ex testamento videntur

redes, u» abstinuerunt: si abstinuerint quidem se

tamento, verum ab intestato petierint bonorum posses-
sionem, incident in edictum Mu. (s) institutio

Schulting (9) quo F (10) iunge 45, t, 50 (U) iunge

29, 2, 24 pr. 50, 17, 6 (12) lust. ( di Mano) (13) non

ins. Kr, (14) repudiavit ins. Mo. (15) dicendum
eat adversus possessorem dei. Mo.

53

XXIX 4

SI QDIS OMISSA

448

S92, n veniri potest, si omittit causam testamenti, quaesitum
est, si quasi ex voluntate testatoris videatur omisisse,
an cogatur praestare, ut puta fratrem suum scripsit
heredem et codicillos fecit ab intestato petitque a
2.1 fratre, ut, si legitima hereditas ad cum pertinuerit,
fideicommissa praestaret quibusdam*, si igitur omissa
causa testamenti ab intestato possideat hereditatem,
videndum est, au legatariis cogatur respondere, et
Julianus libro trigesimo primo digesturum scribit1
cogendum primum legata praestare, mox dimissis
legatis si quid superfuerit ex dodrante, tunc fidei-
commissa cogi praestare: ceterum si legata absu-
mant2 dodrantem, tunc nihil fideicommissariis prae-
25 standum: habere enim integrum quadrantem legitimum
heredem oportet, ordo igitur a ltilianu adhibetur,
ut prius legata praestentur, deinde ex superfluo fidei-
commissa, dummodo quadrans non tangatur, ego
puto luliaui sententiam ita accipiendam, ut, si omissa
causa testamenti ab intestato possideat hereditatem,
cogatur omnimodo legata praestare: nec eniin utique
omittere ei hereditatem permisit, qui fideicommissa

1 ab eo relinquit ab intestato. Plane 6i nominati m
30 id ei permisit, dicemus nou eum incidere in edictum,

quia usus est facultate ea, qriani ei testator con-
cessit: quod si nou ei concessit specialiter testator
omittere, is ordo erit sequendus, quem luliamiB osten- I

2 dit. Quid deinde dicemus, si isdem et ex testa- i
mento legata et fideicommissa ab intestato fuerint
relicta et praeterea aliis fideicommissa? an ordinem
illum debeamus facere, quem Tulianus monstrat, an

35 vero contribuemus omnes fideicommissarios quasi
aequales? et magis est, ut ita distinguamus multum
interesse, utrum incidit in edictum heres an non.
nam si iueidit, praeferendi erunt hi quibus testa-
mento relicta fuerunt quaedam: sic vero non incidit,
quia haec fuit testatoris voluntas, ut daret ei facul-
tatem et ah intestato succedendi, vel quia alia causa
intercessit, quae secundum ea quae supra scripta
sunt non offendit edictum, dicendum est contribui
40 3 fideicommissa debere quasi exaequata. Non sim- ;
plieiter autem praetor pollicitus est se daturum ,
actionem, sed causa cognita: nam sive invenerit ,
testatorem huius rei auctorem esso ipsumque per-
misisse ab intestato succedere aut si qua alia iusta
causa omittendi intervenerit, utique non dabit actio-
4 nem in eum legatorum. Item si invenerit bona j
ad alium pertinere, non dabit actionem, si vero nulla ]
suspicio collusionis religionem praetoris instruxerit 3. I
45 5 Si autem is, cui auferri liercditas potest, aliquid 1
«93, i possideat de hereditate ct possidere desierit sine dolo
fi malo, magis est, ut desinat conveniri. Quod ergo
tempus spectabimus, possideat nec ne? litis con-
T testatae tempus spectari debet. Certe si vacantia
bona quis possederit et quadriennium praeterierit,
indubitato conveniri poterit ex hac parte edicti, quia
et omisit causam testamenti ct quia* ab intestato
s possedit et quidem sic, ut praescriptione quadriennii

8 tutus sit. Si patronus ex debita sibi portione
heres scriptus dato sibi coherede ex alia parte omi-
serit institutionem, quia debita pars eius erat ex-
hausta, omiserit et coheres, deinde pessideat patronus
ab intestato legitimam hereditam totam, dandam in
eum legatorum actionem Celsus libro sexto decimo
digestorum ait, quae in Titium competeret, sufficerct-
que5 patrono, quod integram debitam sibi portionem

io habeat, haec autcra ita sUDt, si coheres collusit cura
patrono: aliter enim non esse patronum cogendum
legata praestare: neque enim interdictum est, "ut quis

9 omittat hereditatem, si sine fraude id fiat. Hoc
edictum etiam ad contra tabulas bonorum possessio-
nem pertinere magis dicendum est, scilicet ut, qui
accipiendo contra tabulas bonorum possessionem libe-
ris parentibusque legata praestaret, si omiserit eam

bonorum possessionem et ab intestato possideat he- 893 tl
reditatem, cogatur ea praestare, quae praestaret, si 15
10 contra tabulas® possessionem accepit. Si liber-
tas sub condicione fuerit data ‘si decem dederit' et
omissa causa testamenti fuerit, non aliter libertas
competet, quam si condicioni paritum sit,

7 Marcklzus libro duodecimo digestorum Qui-
dam Titium et Maevium instituit heredes et centum
Titio7 legavit: uterque omissa testamento 6 legitimam
adiit hereditatem, non probe legatorum actionem 20
Titius postulabit, idem, si utrique legasset.

8 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Si

quis sub condicione dandorum decem vel qua alia,
quae in daudo vel in faciendo fuit, heres institutus
omissa causa testamenti ab intestato possideat here-
ditatem, videndum est, an huic, in cuius personam®
condicio colluta est, subveniri debeat, ct magis est,
ne subveniatur: neque enim legatarius est. 25

9 1'aulus libro quadragesimo quinto ad edictum
Sed et si adhuc parendi condicioni tempus habeat,
hac parte edicti nou tenetur.

10 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Si
non solus, sed cum alio possidet hereditatem is qui
omisit, causam testamenti, rectissime Iulianus ait,
quod et Marcellus probat, dandam iu ipsum quoque 30
legatorum actionem utilem: nec enim aspernari debet
obesse sibi factum heredis 10 scripti, cui etiam pro-
fuerit. hoc autem ita est, nisi si pecuniam accepit

is qui omisit causam testamenti: tunc enim in soli-

1 dum tenebitur. Cum substitutis ab institutis legata
fuissent relicta et tam 11 instituti quam substituti omissa
causa testamenti possideant ab intestato hereditatem,
divus Pius reeripsit neque improbe neque imprudenter 35
institutos legata recusare substitutis data: recte enim
recusant in se dari legatorum fidcive commissorum
petitionem substituto, cui liberum fuit adeunti here-
ditatem non fideicommissum petere, sed universa

2 bona optinere, Si dno sint heredes institutus et
substitutus et ambo omissa causa testamenti ab in-
testato possideant hereditatem , quaestionis est, nn
ambo cogantur legata praestare, et utrum unusquis-
que ea legata quae a se relicta sunt an vero ambo 40
utraqne legata cogantur praestare, ego puto in soli-
dum adversus singulos legatorum petitionem dandam:
sed utrum eorum quae a sc legata sunt an vero
etiam eorum quae ab altero herede, videamus, et
alias proponamus institutum solum possidere heredi-
tatem: eorum legatorum, quae sunt a se relicta, an
etiam eorum, quae sunt a substituto relicta, actionem
patietur? dicendum est ita demum etiam eorum ls, si
dolo substituti perveniat ad institutos hereditas siuc 45
pecunia: nam si pecuniam accepit substitutus, ipse 394, 1
erit conveniendus, item si solus substitutus possi-
deret, si quidem pecunia accepta institutus omisisset,
dicemus institutum suis legatariis respondere debere,
substitutum suis: si autem sine pecunia, adversus
substitutum dabimus actionem, nunc cum ambo
possideant, melius dicetur singulos suis legatariis
respondere debere.

11 Iayolexus libro septimo epistularum Si ab 5
instituto et substituto eadem res mihi legata sit ct
omissa causa testamenti hereditatem possideant lege,
etiamsi ab utroque13 solidum mihi debetur, tamen
ab uno legatum consecutus ab altero petere non
potero: eligere itaque reum potero.

12 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum De
libertatibus quoque in hoc casu quaesitum est, an 1»
competant tam hae quae ab institutu quam hae quae

a substituto datae sunt, et magis est, ut competant.

1 tara directae quam fideicommissariae. Heredem
eius , qui omissa causa testamenti ab intestato possi-
det hereditatem, in solidum legatorum actione teneri
constat: magis est enim rei persecutionem quam

(1) scripsit F* (2) adsumant F (3) induxerit tamento F1: omissa causa testamenti Alo. (9) per-

Afo. (i) quia dei. Mo. (0) sufficerequc H at. sona F (10) heredi F (11) ct tam] etiam F

(0) bonorum ins. F1 (7) titiuin F (9) omisso tes- (12) horum Mo. (13) herede tns. F'1

CAUSA TESTAMEMTI

XXIX 4

449.

04, 1.1/ti poenam continere et ideo ct perpetuam esse, hoc
nutem ita est, nisi propter dolum defuncti eor.venia-

u tur heres: tunc enim in id quod ad eum pervenit
conveniretur.

13 Gaius libro septimo decimo nd edirdum pro-
vinciale Etsi non totam aliquis hereditatem partem vc
eius, ex qua heres institutus est, ab intestato possi-
deat, sed vel minimam portiunculam vel etiam unam
aliquam rem, tenetur hoc edicto,

14 Idem libro secundo de testamentis ad edictum

20 praetoris urbani quamvis uou proprie pars heredi-
tatis in una rc intellegatur.

15 Idem libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Neu id iniquum est, cum ex suo quisque
vitio hoc incommodo adheiatur.

16 Idem libro secundo de testamentis ad edictum
praetoris urbani Cum enim hereditas ab eo quoquo
peti possit, qui unam aliquam rem hereditario nomine

25 possideat, dubitari non oportet, quin verum sit quod
diximus.

17 Idem libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Si quis omissa causa testamenti omnino
eam hereditatem non possideat, excluduntur lega-
tarii: nam liberum cuique esse debet etiam lucrosam
hereditatem omittere,, licet eo modo legata libertates-
que intercidunt, sed in fideicommissariis hereditati-

3- bus id provisum est, ut. si scriptus heres nollet' adire
hereditatem, iussu praetoris adeat ct restituat: quod
beneficium his, quibus singulae ros per fideicom-
missum relictae sint, non magis tributum est quam
legatariis.

18 Idem libro secundo de testamentis ad edictum
praetoris urbani Si duo heredes instituti ambo
omissa e.ausa testamenti ab intestato possideant here-
ditatem, tunc, quia uterque praetorio iure perinde
habetur atque si ex testamento hereditatem adisset,

3E 1 pro partibus in singulos competit actio. Admo-
nendi sumus huic, in quem ex hac parte edicti lega-
torum actio datur, beneficium logis Falcidiae con-
cedendum.

19 Idem libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Praeterea patrono2 quoque qui ex asse
heres institutus est, si ah intestato possederit here-
ditatem, commodum partis debitae, quod habiturus
fore.t, si ex testamento adisset hereditatem, salvum
ei debet esse.

■io 20 'Ulpianus libro quarto disputationum Si eadem
res diversis personis ab instituto et substituto fuerit
relicta, non uterque, sed qui ab instituto accepit
solus vindicabit.

21 Iuli ANUS libro vicesimo : septimo digestorum
Si filius meus a matre sua heres scriptus fuerit et
ego testamenti causa omissa bonorum possessionem
eiusdem filii nomine petiero, actio legatorum in me
dari debebit non 6ecus ac si ipse heres scriptus

45 omissa causa testamenti bonorum possessionem ab
intestato acccqiisscm.

22 Idem libro tricesimo prhno digestorum Si in
«J», i testamento ita scriptum fuerit: ‘Titius licres esto:

51 Titius heres erit, Maevius heres esto’ ct Titius
omissa causa testamenti hereditatem legitimam pos-
sederit Maevio adversus eum petitio hereditatis dari
non debet pro parte, quam habiturus esset, si tcsl.a-
inenti causa omissa non fuisset, cum enira omisso
hereditas possidetur, legatorum quidem
' 1 Antium . ratio habenda est, quia aliter quam
?, herede dari non potuerunt; hereditatis vero quae
ua (lata est rationem habere praetor non debet: sua
enim culpa testator sub hac condicione hereditatis
i, partem dedit, quam potuit pure dare-7. Quare et
?l Ita scriptum fuisset: ‘Titius heres esto: quisquis
miin ex supra scriptis heres erit, Stichus liber liores-
que esto ct Titius omisso testamento hereditatem
possideat, Ubertatem praetor Stichi tueri uou debet

2 nec hereditatis petitionem ei dare. Si quis hoc 895, % h
. modo testamentum scripserit-: ‘Titius heres esto: si
' ‘Titius heres non erit, Maevius heres esto: qmsquis

■ ‘mihi cx supra scriptis heres erit, Maevio, si nulli
‘heres non erit, centum dato’, deinde Titius omisso
testamento legitimam hereditatem possideat, an Mae-
vio, cuius iu potestate fuit, ut cx substitutione ad-
eundo totam hereditatem haberet, legatorum actio
dari dclicat, quaeritur, ct placet dari, quia nihil
prohibet Maevium iustam causam habuisse, propter 15
quam nollet negotiis hereditariis implicari1.

23 Ulpianus libro quadragesimo sexto ad edictum
Si filius qui mansit in patris potestate, item filia
heredes instituti praeterito fratre emancipato, qui
contra tabulas accipere possessionem potuit, nt in-
testati patris possessionem acceperint, legata omni-
bus praestabunt nec filia dotem suam fratri conferet,

■ eum ut scripta videatur hereditatem habere.

24 Paulus libro sexagesimo ad edictum Si dolo m
tutoris omiserit pupillus causam testamenti et legiti-
mam hereditatem possideat, danda est legatorum
actio in pupillum, sed catenus, quatenus hereditas

ei adquisita est. qnid enim , si cum alio possideat
1 hereditatem? Sed ho<* et in eo qui pubes est
plerique putant observandum, ut pro qua parte pos-
sideat, teneatur, quamvis praetor perinde in eum det,
actionem, atque si adisset hereditatem. _ 2®

25 Celsus libro sexto decimo digestorum Cui
servus ipsius substitutus est, servum suum adire
iussit. si idcirco fecit, no legata praestaret, utraque
praestabit, et qua heres est et qua omissa causa
testamenti possidet ex substitutione hereditatem, saiva
Falcidia ei servata.

26 Papinianus libro sexto decimo quaestionum ?,o
: Iulianus scribit patrem , qui filiam sibi substitutam

iussit adire hereditatem, legata quae ab ipso data
sunt ex sententia edicti praestaturum, quoniam filia
l patri substituitur in casu, non ut arbitrium eligendi
relinquatur: sed si varia legata supra dodrantem
data sint, eorum prius rationem habendam, quae a
filia relicta sunt, non enim caret dolo pater, qui
honore proprio omisso propter compendium alienam 3S
1 institutionem maluit. Denique si filiae pater sub-
stitutus adiit hereditatem, nihil eum dolo facere
Iulianus existimat, quia nemo filiae patrem contra
votum parentium substituere videtur, sed ut arbi-
. trium eligendi relinquat.

27 Idem libro sexto responsorum Mater secun-
dis tabulis impuberi filio substituta Jocum edicto
facit, si omisso testamento legitimam hereditatem
filii possideat, idem iuris erit et si filio heres 5 data «

1 sit et substituta r'. 7 tu sententiam edicti propter

legatorum causam frater incidisse non videbatur, qui
filium suum substitutum impuberi testamento fratris
non emancipavit, sed ab intestato per eum9 possi-

2 dere coepit. In eum, qui testamento scriptus
heres non fuit, si fraudis consilio cura heredibus
scriptis participato legitimam hereditatem solus possi- 896, i
dent, actio legatorum ex sententia praetoris dabitur.

28 PI aeci anus libro quarto fideicommissorum Si
servum heredem institutum dominus, qui ipse rogatus
fuerat fideicommissum praestare, priusquam adire
iuberet, vendiderit, praestare id debet, cum per pre- 5
tium servi hereditatis quoque aestimationem con-

t sequatur. Institutus heres ct rogatus restituere
. hereditatem si omissa causa testamenti legitimam
hereditatem possideat, non dubie [ut legata cetera -
qne fideicommissa, ita hereditatem quoque restituere
compellendus est-, libertates quoque tam directas quam
fideicommissarias, sed3 si alienos servos rogatus sit
manumittere, utique redimere eos debebit, eam autem io
decessionem patietur is cui restituta fuerit hereditas,
quam is qui ei restituit passurus fuit.

29 Ulpianus libro quinto fideicommissorum Qui

<6 nolit Me. (2) p-.,tromis M0.

14) Tenet iungil 30, IS (r.) coheres deft.

(3) duri F | lilio exheredato sit substituta A In.
(fi) et si : (s) per eum dei. Kr.\ bona ins. F-

(7) ef. 38, G, 8
(9) et ins. Mo.

XXIX 4. 5

m

SI QUIS OMISSA CAUSA

696,12 13 omissa causa testamenti ab intestato possidet lierc- .

dilatem , servos ad libertatem perducere debet, nc ■
eis factum noceat cius qui cx testamento adire no- !
luit: sic tamen, ut habent libertos.

15 30 Rermogenianus libro tertio mrus epitomarum I

Qui omissa causa testamenti pro emptore vel pro :
dote vel pro donato sive alio quolibet titulo, exceptis 1
pro herede et pro possessore, possideat hereditatem,
a legatariis ct fideicommissariis nou convenitur.

DE SENATUS CONSULTO SILAN1AN0 ET
20 CLAUDIANO: QUORUM TESTAMENTA NE
APERIANTUR,

I Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Cum !
aliter nulla domus tuta esse possit, nisi periculo ■
capitis sui custodiam dominis tam ab domesticis
(piam ab extraneis praestare servi cogantur, ideo
senatus consulta introducta sunt de publica quaes-
1 tione a familia'2 necatorum habenda. Domini
appellatione continetur qui habet proprietatem , etsi
26 2 usus fructus alienus sit. Qui servum bona fide
possedit, domini appellatione, non continebitur, nec

3 qui usum fructum solum habuit. Servus pignori
datus, quod attinet ad debitoris necem, per omnia
perinde habetur atque 6i pignori datus non esset.

4 Servi appellatione etiam hi continentur, qui sub
condicione legati sunt: nam medio tempore heredis
sunt, nec quod condicio existens efficit, ut desinant

*o esse heredis, facit ne videantur iuterim cius3, idem-

5 que erit, dicendum4 in statulibero. Sed iu eo,
cui fideicommissa libertas pure debetur, exstat re-
scriptum divi Pii ad Liventium Sabinum, quo osten-
ditur non esse festinandum ad tormenta eius, cui
fideicommissa libertas debetur: ct magis est, ne pu-
niatur ob hoc quod snh eodem tecto fuit, nisi parti-
li ceps sceleris fuerit. Domini appellatione etiam pro

7 parte dominum contineri dicendum est. Domini !
55 appellatione et filius familias ceterique liberi, qui in

potestate sunt, continentur: senatus consultum enim
Silanianum non solum ad patres familias, verum ad j

8 liberos quoque pertinet. Quid deinde dicemus, si !
liberi non sint in potestate? Marcellus libro duo-
decimo digestorum dubitat: ego puto plenius acci- ■
piendum, ut etiam ad eos liberos pertinent, qui in

9 potestate non sunt. In eo, qui est in adoptionem
datus, non putamus locum habere senatus consul-

<0 10 tum, quamvis iu adoptato locum habet. Sed nec

1 1 in alumno occiso locus est senatus consulto. De
matris servis filio filiave occisis quaestio non habe-

1 2 bitur. Si pater ab hostibus captus sit, quaestio-
nem de servis habendam et supplicium filio occiso
eleganter Scaevo! a ait: quod etiam post mortem patris

697,1 probat, si ante, quam ci suus heres existat, occisus

13 fuerit. Idem Scaevola ait constantius defenden-
dum herede instituto filio de his quaestionem haben-
dam et supplicium, qui pure legati vel manumissi
sunt, ante aditam hereditatem filio occiso: quamvis
enim, si viveret, herede eo existente ipsius non essent
futuri, attamen ubi decessit, qua5 extinetum legatum

5 et libertas est, senatus consulto fore locum' dicit.

14 Si pater necatus sit, an de servis filii quaestio
habeatur, si forte castrensi peculio servos habuit?
et magis est quaestionem de servis filii habendam
suppliciumque sumendum, 6 licet non sit in potestate

15 filius. Si vir aut uxor occisi esse proponantur,
de servis eorum quaestio habetur, quamquam neque
viri servi proprie uxoris dicantur neque uxoris pro-

10 prie viri: sed quia commixta familia est et una
domus est, ita vindicandum atque in propriis servis

16 senatus consuit. Sed neque uxore occisa neque
marito de servis soceri quaestionem habendam sena-
tus eensuit: Marcellus autem libro duodecimo diges-
torum etiam in soceri servis idem quod in mariti

17 recte dixit. Occisorum appellatione eos contineri
Labeo scribit, qui per vim aut eaedem sunt inter-
fecti, ut puta iugulatum strangulatum praecipitatum
vel saxo’ vel fuste vel lapide percussum vel quo alii;

18 telo necatum. Quod si quis puta veneno vel
etiam quo alio quod clam necare soleat interemptus
sit, ad hoc senatus consultum vindicta mortis, eius
non pertinebit: hoe idcirco, quia totiens puniendi
sunt servi, quia auxilium domino non tulerunt, quo-
tiens potuerunt ei adversus vim opem ferre et nou
tulerunt: ceterum quid potuerunt facere adversus eos,

19 qui veneno vel quo alio more insidiantur? Plane
si venenum per vim infusum sit, senatus consultum
29 locum liabet. Ubicumque igitur vis adhibita est
quae interemere solet, ibi dicendum est locum sena-

21 tus consulto fore. Quid ergo, si domiuus veneno
non per vim necatus esse proponatur? impunitum erit
factum? nullo modo: licet enim cessat senatus con-
sultum Silaaianum nec quaestio supplieiumque de his
qui suh eodem tecto fnernrit habeatur, tamen si qui
conscii vel faetores sceleris fuerunt, hi demum sup-
plicio adficiuntur: et adiri hereditas aperirique tabu-

22 lae etiam ante quaestionem habitam possunt. Si
sibi manus quis intulit, senatus consulto quidem Sila-
uiano locus non est, sed mors eius vindicatur, scilicet
ut, si iu conspectu servorum hoc fecit potueruutque
eum in se saevientem prohibere, poena adfic.iantur,

23 si vero non potuerunt, liberentur. Si quis non
metu criminis inminentis, sed taedio vitae vel in-
patientia doloris sibi manus intulit, eius testamen-
tum aperiri et recitari mortis casus non impedit.

24 Item illud sciendum est, nisi constet aliquem
esse occisum, non haberi de familia quaestionem:
liquere igitur debet scelere interemptum, ut senatus

25 consulto locus sit. Quaestionem autem sic acci-
pimus non tormenta tantum, sed omnem inquisitio-

20 nem et defensionem mortis. Hoc autem senatus
consultum eos quidem, qui sub eodem tecto fuerant,
omnimodo punit, eos vero, qui non sub eodem tecto,
sed iri eadem regione, non aliter, nisi conscii fuissent.

27 ‘Eodem’ autem ‘tecto’ qualiter accipiatur, videa-
mus, utram intra eosdem parietes an et ultra intra
eandem diaetam vel cubiculum vel eandem domum
vel eosdem hortos vel totam villam, ct ait Sextus
sic esse saepe iudicatum, ut quieumque eo loci fue-
rant, unde vocem exaudire, potuerunt, hi puniantur,
quasi sub eodem tecto fuerunt, licet alii validioris
vocis, alii exignioris sunt nec omnes undique9 ex-

28 audiri possunt. Iuxta hoc tamen videtur et
divus Hadrianus rescripsisse in haec verba: ‘Servi
‘quotiens dominis suis auxilium ferre possunt, non
‘debent saluti eorum suam anteponere: potuisse autem
‘ancillam, quae in eodem conclavi eum domina sua
‘fuerat, auxilium rei° ferre, si non corpore suo, at
‘certe voce plorantem, ut hi, qui in domo fuerant
‘aut vicini audirent, hoe ipso 10 manifestum est, quod
‘dixit percussorem sibi mortem minatum, si proela-
‘masset. ultimum itaque supplicium pati debet vel11
‘hoc, ne ceteri servi credant in periculo dominorum

29 ‘sibi quemque consulere debere.’ Hoe rescriptum
multa continet:, nam ei non parcit, qui eodem con-
clavi fuit: et ei, qui timuit mori, uon ignoscit: et
quod vel voce oporteat servos dominis auxilium ferre,

30 ostendit. Si quis in villa agens occisus sit, plus
quam iniquum est, si forte diffusa late praedia liabeat,
de omnibus qui in ea regione fuerint 12 servis ct quaes-
tionem haberi et supplicium sumi: sufficit ergo eos,
qui eum ipso qui occisus dicitur fuerunt et qui sus-

(1) Sab. 1. 3. 5. 6. +7. ..10, 12,. .15. +24. *25; Ed. +2. 1G...19.
+27J Pap, +4. +11. 20.. .23; App, 2«. — Bas. 35, 16. — Cf,
Cod, 6, 35 (2) fimilia F (3) esse add. E'2 (4) et

ins. F2 (6) quia edd. («) itemque sumendum ins.

Mo. contra B (7) praeeipitatumve saxo Mo. (8) aeque
ins. Mo, (9) ci S (10) ipsum F (11) ob ins.
Brenkmann (12) fuerunt F2

&07, to/tj

15

20

25

30

35

40

898, 1

SILA MANO ET CLAUDIANO

XXIX 5

451

«<)8 o/io nicionc caedis aut conscientia attingi videbuntur, de
1 31 ilis quaestionem haberi. Cum dominus in itinere

esset occisus, de his, qui una cum eo fuerant enni
occideretur vel, cum una fuissent, profugerunt, sup-
plicium sumendum est. quod si cum domino nemo
fuit cum occideretur, cessant ista senatus consulta.

:12 Impubes servus vei ancilia nondum viripotens
non in eadem causa erunt: aetas enim excusationem

33 meretur. Impuberi autem utrum in supplicio

ir. tantum parcimus1 an vero etiam in quaestione? et

magis est, ut de impubcre nec quaestio habeatur:
et alias solet hoc in usu observari, ut impuberes '
non torqueantur: terreri tantum solent et habena

34 vel ferula caedi. Excusantur autem servi, qui
auxilium tulerant- sine dolo malo: nam si finxit se2
quis auxilium ferre vel dicis gratia tulit, nihil hoc

35 commentum ei proderit. Tulisse autem auxilium
non tantum is videtur qui servavit dominum, hoc est

2» qui petuit ita opem ferre, ut salvus esset dominus,
verum is quoque, qui quidquid potuit fecit, tametsi
dominus interfectus est: veluti si quis clamavit, ut
ad auxilium conveniretur, aut terruit atlgressores
atque3 si quis turbam convocavit aut si corpus
suum obiecit vel alias corpore suo auxilium tulit.

36 Non tamen semper qui clamore usus est, auxi-
lium tulisse videtur: quid enim, si, cum posset manu
depellere a domino periculum, ille clamorem inanem

23 37 elegit ? plectendus utique erit. Quid si vulnerati
■dnt servi, cum protegerent dominum? dicendum est
parci eis debere, nisi si aut ipsi sibi vulnera ista
fecerunt data opera, ne punirentur, aut talia.1 vul-
nera isti acceperunt, ut possent nihilo minus opem
38 ferre, si voluissent. Si dominus mortifere vul-
neratus supervixerit nec de quoquam servorum suo-
rum conquestus sit, etiamsi sub eodem tecto fuerunt,
tamen parcendum illis erit.

30 2 Callistratus libro quinto de cognitionibus

Divus Marcus Commodus6 Pisoni rescripsit in haec
verba: ‘Cum constiterit apud te, Piso carissime,
Tulium Donatum, posteaquam conterritus adventu
'latronum profugerat8 villam suam, vulneratum esse,
‘mox testamento facto purgasse officium servorum !
‘suorum, nec pietas pro servis7 nec sollicitudo Iie- ’
‘redis optinere debet, ut ad poenam vocentur, quos i
‘absolvit dominus ipse.'

35 3 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Si j

quis in* gravi valetudine adfcetus opera domino

1 ferre non potuerit, subveniendum est ei. Si quis 1
monens dixisset a servo vim mortis allatam esse
sibi, dicendum est non esse credendum domino, si

2 moriens hoc dixit, nisi potuerit el, probari. Si ma-
ritus uxorem noctu intra cubiculum sccum cubantem
necaverit vel uxor maritum, servi poena senatus eon-

-:?> -niti liberabuntur, sed si exaudissent et opem non
tulissent, plectendi erunt, non tantum si proprii essent

3 mulieris, sed etiam si mariti. Si tamen maritus
m adulterio deprehensam occidat, quia ignoscitur ei,
(licendum est non tantum mariti, sed etiam uxoris
servos liberandos, si iustum dolorem exsequenti do-
t mino non restiterant. Si, cum omnes domini ad-
greseuram paterentur, uni servus opem tulit , an sit
^casandus , an vero quia omnibus non9 tulit plec- :
i/Cimus; et magis est., ut, si quidem omnibus ferre
potuit, quamvis quibusdam tulit, supplicio adficien-
<rum: si vero simul omnilniB non potuit, excusandum,
qma quibusdam opem tulerit, nam illud duram est
umere, si, cum duobus auxilium ferre nou possit,
«egit alteri esse auxilio, electione crimen eum con-

5 . ivisse. Quare et si servus mulieris marito do-
* minae magis auxilio fuit- quam dominae vel contra,

6 dicendum est ignosci ei debere. Subvenitur eia,
qui eo tempore quo dominus dominave occisa est
clausi ita fuerunt sine dolo malo, .ut erumpere suc-
currendi causa aut coni prehendendi eos, qui caedem
fecerint, non potuerint: nec interest,, a quo clausi
continebuntur: sic tamen, si non data opera voluerint
se ita includi, ne opem ferre possint, elusos accipere
debemus et si sunt vincti, si tamen ita vincti, ut
omnino rumpere 10 vincula et auxilio esse non po-

7 tuerint11. Ignoscitur etiam his qui aetate defecti

8 sunt. Surdus quoque inter inbecillos numerandus
est aut inter eos qui sub eodem tecto non sunt,
quia ut illi per spatium, ita hic per morbum ni-

9 bil audit. Caecus quoque veniam mereri debet.

10 Mutum simili modo excipimus, sed ibi, ubi vocis

11 tantum auxilium superfuit. Furiosos excipi ne-

12 ciuaquam dubium est. Si quis quem eorum ser-
vum servamvc ex ea familia, qui eius facinoris noxius
erit, receperit vel celaverit sciens dolo malo, in ea
causa est, ac si lege quae de sicariis lata est faci-

13 noris noxius fuerit. Si ex stipulatu servus de-
beatur 12 et caedem domini arguerit ct pro hoc praemio
liber esse russus sit, ex stipulatu actio stipulatori
non datur: nam ct si supplicio adiectus fuisset, non
daretur, quod si sub eodem tecto non fuit, ex sti-
pulatu actio in aestimatione13 servi utilis erit credi-

14 tori. 14 Utrum autem is solus videatur indicasse
vel arguisse, qui ad hoc prosilit ultro, an etiam is,
qui, cum accusaretur ipse, detorsit in alium crimen?
et magis est, ut ille hoc praemio dignus sit, qui ultro

15 ad accusationem prosilit. Hi quoque, qui non
potuerunt alias ad libertatem pervenire, ut puta si
hac16 lege distractus erat quis, ne manumitteretur,
poterunt propter hoc, quod in commune utile est,

16 ad libertatem pervenire. De his quoque servis,
qui testamento manumissi sunt, perinde atque16 servis

17 supplicium sumendum est. De his, qui ante-
quam testamentum occisi occisaeve aperiretur pro-
fugissent posteaque aperto testamento liberi scripti
invenirentur, perinde ac si de servis quaestio habenda
suppliciumque sumendum est: nam est aequissimum
ultioni dominorum non obstare indulgentiam ipsorum,
quam quisque17 pleniorem esset expertus, eo gra

18 viorem sceleri suo poenam merebitur. Quod
ad causam testamenti pertinens relictum erit ab eo
qui occisus esse dicetur, id ne quis18 sciens dolo
malo aperiendum 18 recitandum describendum que 20
curet, edicto cavetur, priusquam de ea familia
quaestio ex senatus consulto habita suppliciumque

19 de noxiis sumptum fuerit. Aperire autem liie
ille videtur qui naturaliter aperit, sive sint signatae
sive non sint legatae al, sed tanturn naturaliter

20 clausae. Aperire accipere debemus prohibitos
nos vel palam22 publice vel secreto: omnis enim

21 apertura prohibita est. Si quis ignorans occisum
2 ‘2 aperuerit, non debet hoc edicto teneri. Et si
sciens, non tamen dolo aperuit, aeque non tene-
bitur, si forte per imperitiam vel per rusticitatem
ignarus edicti praetoris vel senatus consulti aperuit.

23 Si quis tabulas quidem non aperuit naturaliter,
linum autem inciderit, excusatus erit, quia dolo

24 caret, qui ipsas tabulas non aperuit. Si autem
non totum testamentum, sed pars cius aperta sit,
dicendum est in edictum incidisse eum qui aperuit:
parvi enim refert, utrum totum an pars aperiatur.

25 Si quis codicillos aperuerit, testamentum non
aperuerit, in edictum incidit: nam et codicilli ad
20 causam testamenti pertinent. Item sive, iure va-
leat id quod apertum est sive Don valeat, attamen
'27 edicto locus est. Eadem servantur23 et de his,

< ) pavcibua F (2) si F (3) atque] aut Mo.

U) alia i’ (5) divus Marcus eum Commodo Mo.

Q ad tus. Brenlemann (7) pro servis] prosocrus Mo.
's/ ln dei. Scip. Gentilis (0) non omnibus Hio. (10) om-
muoeoruinpere F1, omnino erumpere F9 (U) p[).
tueruut F (12) qui nub eodem tecto fuit ins. Mo.

I (13) aestimationem edd. (u) cf. 50, 16, 197 (15) hoc

(t0) de ins. Fs (17) quis quo Kuccker

j (is) quid F (19) areriendum F (20) describen-
dumve Ual. (21) sint legatae] signatae Mo. (22) vel
»us. F1 (23) servanda eunt F-

899, s

10

is

20

25

30

35

40

9 00, L

XXIX 5

452

DE SENATUS CONSULTO

900,1/2 quae ad causam substitutionis pertinent, si pupillus

28 pujiillave occisus occisave esse dicetur. Si alius
aperuit, alius recitavit, alius descripserit, omnes
iu edictum incidcDt, qui singula eorum fecerunt.

29 Non tantum es testamento, sed etiam ab in-
testato hereditas ad hoc edictum pertinet, ut ue

& quis adeat bonoramvc possessionem petat, antequam
quaestio de familia habealur, ne heres propter cmn-

30 pendium snum familiae facinus occultaret. Ele-
ganter Scaevola ait, ut quis ad heredem suum utiles
actiones transmittat, si forte ante aditionem decessit,
exploratum esse debere idcirco eum non adire, quod

31 senatus consulto edictoque terreatur. Si con-
dicioni intra diem ex die mortis praestitutum parere

io i ussi ignorantia non paruerunt, si idcirco ignoratum
est, quia metu senatus consulti aperiri tabulae non i
potuerunt, succurritur eis 'ad implendam condicionem’ ’. ;

32 Si et aliud impedimentum sit de non adeunda ■
hereditate vel aperiendarum tabularum, sit ct senatus
consulti, nihil prodesse impedimentum senatus con-
sulti, si et aliud fuit2: voluti si praegnas uxor occisi
fuit vel etiam putabatur et propterea adire heredi-
tatem institutus non potuerit.

te 4 Papinianus libro sexto responsorum Qui pos-
tumos heredes instituerat, non natis postumis uxo- •
rem secundo loco scripsit heredem: cum a familia
necatus diceretur, uxor diem suum obierat: heredes
mulieris actiones ex constitutione3 sibi dari postu-
labant. eos ita demum audiendos esse respondi, si
mulier, quam in utero nihil gestare constabat, prop- ]
ter senatus consultum hereditatem adire noluit: alio- j
20 quin praegnate ea defuncta nullam iniuriae querellam 1
intervenisse.

5 Ulpianus libro quinquagesimo ad edictum Ne-
cessarios heredes puto edicto comprehendi, si se

1 misceant hereditati. Nec bonorum possessionem
peti praetor permittit: ct ego puto ad omnes bono-

2 rum possessiones hoc edictum pertinere. Non alias
bona publicantur, quam si constabit esse occisum
patrem familias et heredem ante quaestionem de

25 familia habitam supplicimnque sumptum adisse here-

3 ditate.m, Ubi quis incuria necatus est vel medici
insidiis4, adiri quidem hereditas potest, sed heredi
defensio mortis incumbit.

G Paulus libro quadrugensimo sexto ad edictum
Etsi percussor certus sit, tamen habenda quaestio
est, ut caedis mandator inveniatur: utique autem
ipse maxime quaestioni dabitur, quamvis et ceteri

1 puniantur. Quamvis alias in caput domini servi
so non torqueantur, recte tamen fiet quaestio, etiamsi

heredem accusent5, sive extraneus heres sive ex suis

2 sit. Si unus ex dominis non compareat, quae-
rendum est de casu eius per servos, quos communes
habuerant: magis enim ile salute aut ultione domini
uon comparentis quam in eaput praesentis torque-

3 buntur. Si appetitus sit ncc occisus dominus,
nihil senatus consulto cavetur: ipse enim in familiam
suam potest animadvertere

55 7 Idp.h libro singulari ad senatus consultum Sila-

nianum et iu° libertos extraordinarium auxilium
habebit.

8 InKM lihro quadrayensimo sexto ad edictum
Senatus consulto Pisoniano cavetur, ut, si poenae
obnoxius servus venisset, quandoque animadversum
in eum esset, ut venditor pretium praestaret, nc '
1 emptori iniuriam fecisse videatur senatus. Si filius

<o familias, qui in castrensi peculio testatus est, occisus
sit, omnimodo id defendendum est, ut., ex quibus
casibus ad fiscum patris familias bona pertinent, Ilia
casibus et huius peculium, potius quarn ad heredes, i
qui deliquerunt in adeundo et similibus ultive non sunt.

9 Gaius libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Cum fisco caduca bona defuncti addican- .

tur propter inultam mortem, in cum legatorum actio yoo, 44
datur; et libertates ratae sunt eorum scilicet, qui 45
senatus consulto excipiuntur.

10 Paulus libro singulari ad senatus consultum 901, t
Silanianum Si exheredatus filius, antequam adiretnr
patris hereditas, occisus sit, ex eventu inspicietur, ut,

si adita inerit hereditas, quasi alieni fuisse videantur:
si vero irritum testamentum factum sit, quia ipsius
essent si viveret7, omnia perinde aguntur ac si ilo-
1 minus esset. Sub divo Traiano constitutum est tle 5
his libertis, quos vivus manumiserat, quaestionem haberi

11 ThiphOSinus libro secundo disputationum
idemque erit ct de his, qui ius anulorum petierant.

12 Paulus libro singulari ad senatus consultum

Silanianum Si servus a testatore occiso legatus
sit et praetor pro praemio statuerit liberum eum esse,
dicendum est non impediri libertatem. 10

13 Yenulews Saturninus libro secundo de pu-
blicis indiciis Jn cognitione aperti adversus senatus
consultum testamenti eius, qui a familia sua occisus
dicatur, quinquennii tempus constitutum est senatus
consulto Tauro et Lepido consulibus8: quod tamen
ad extraneos pertinet, namque cos, qui parricidii
poena teneri possunt, semper accusare permittitur 15
eodem senatus consulto.

14 Ma kcianus libro uiulccimo dn publicis indiciis
Excipiuntur senatus consulto Silnniano impuberes
servi. Trebius autem Germanus legatus etiam de
impubere sumi iussit supplicium et tamen non sine
ratione: nam is puer nec inultum a puberi aetate-
aberat et ad pedes domini cubuerat eum occideretur
nec postea caedem eius prodiderat, ut enim opem 20-
fere eum non potuisse constabat, ita silentium praesti-
tisse etiam postea certum erat, et his dumtaxat im-
puberibus senatus consulto parei credebat, qui tantum
sub eodem tecto fuissent: qui vero miuistri vel par-
ticipes caedis fuissent et eius aetatis, quamquam
nondum puberis, ut rei iutelleetum capere possent,
his non magis in caede domini quam iu ulla9 alia
causa parci oportere.

15 Maj;ciaxus libro singulari de delatoribus Si 2?
sequens gradus ultus fuerit necem testatoris, an"
priore hereditas ad illum transferatur? et ait Papini
anus non esse hoc11: nam poena illius huius praemium

1 esse non debet. Cum ex parte heredi12 instituto
legatum quoque erat et in ulciscenda morte cessa-
verat j divi Severas et Antoninus rescripserunt tam
hereditatis portionem quam legatum ei auferendum.

2 Heredibus autem, qui iu ulciscenda morte defuncti 30
cessaverant, tam testamento quam ab intestato au-
feruntur bona: forte et- si quasi patronus venit, quam-
vis hi suo i ure admittantur.

16 Marcellus lihro duodecimo digestorum Do-
mino a familia occiso servus communiB necem eius
detexit: favore libertatis liber quidem fieri debet,
pretii autem partem sibi contingentem socium conse-
qui oportet.

17 Modestinus libro octavo regularum Prius de 35
se familia torquenda est et, si confiteatur, tunc inter-
rogetur, quo mandante flagitium admissum sit.

18 Idem libro nono regularum Et 13 inofficioso
testamento queri idem ct mortem vindicare defuncti
non prohibetur, idqne Paulus respondit.

19 Idem libro octavo pandectarum. Cum dominus
occiditur, auxilium ei familia ferre debet ct armis «
et manu et. clamoribus et obieetu corporis: quod si.
cum posset, non tulerit, merito de ea supplicium
sumitur,

20 Papinianus libro secundo responsorum Heres,
qui veneni causam persequitur, res hereditarias ur-
guentes ordinare salvis probationum indiciis non
prohibetur.

21 Idem libro sexto responsorum Propter veneni

(1) <> Iust. {Pernice) (2) si et aliud fuit dei. Kr.

(3) substitutione Cuiaeiu* (4) insidiis medici No.

(5) accusse F1, aecussct F* (G) in om. F (7) vi-

verent F (s) anno p. Ckr. 11 (9) nulla F2 (10) 5

in*. Schulting (ii) aequum in*. Mo. (t2) herede
F5 (13) de ini. dett.

DE IUliE CODICILLORUM

453

XXIX 5 — 7

902,

t quaestionem tempus petendae possessionis non pro-
fertur, cum eo quoque suspenso crimine recte petatur,
aliud senatui placuit, cum a familia dominus necatus
dicitur, servorum videlicet causa, quorum libertatem
quaestionis habendae gratia neglegi necesse est.

1 Neptis, quae possessionem aviae petierat, mortem
eius interfectam sciens non defenderat, lidcicommis-

5 sum, quod avia ex alio testamento nepti debuit, in
restituendis fisco bonis non esse deducendum placuit:
dolus enim heredis punitus est. si autem neglegentia
mulier emolumentum bonorum amiserit, fideicommis-
sum esse retinendum integrato iure debiti rationis est.

2 Praesidia iniquitate reis illatae caedis absolutis
heredibus, qui uon defunctorie debitum officium im-
pleverant, quamvis non provocassent, hereditatem
auferri noti oportere visum est.

io 22 Paulus libro sexto decimo responsorum Gaius
Scius cum languesceret, questus est se veneno occidi
a servo suo et sic exspiravit: cui heres exstitit Lucia
Titia soror et mortem eius exsequi neglexit et ipsa
post annum decimum decessit: exstitit qui bona nun- .
tiaret Gaii Scii : quaero, an morte Titiae extinctum
sia crimen. Paulus respondit causam de qua quae- .
ritur, cum sit pecuniaria, morte ingratae heredis ex- ■

15 tinctam non videri.

23 MAKClAXVslibro tertio decimo fideicommissorum
Si antequam patefieret testatorem occisum, tabulae
testamenti apertae essent, deinde innotuisset id ad-
missum esse, causa cognita puto compellendum in-
stitutum adire hereditatem, quam suspectam diceret,
et ex ‘Trebelliano’ senatus consulto restituere.

20 24 Ulli anus libro quinquagesimo ad edictum Si

quis quasi suspectam hereditatem coactus adit, non
tenetur edicto.

25 Gaius libro septimo decimo ad edictum pro-
vinciale Lege Cornelia cavetur de praemio accusa-
toris, qui requisivit et renuntiavit eos servos, qui ex
ea familia ante quaestionem fugerint, ut in singulos
servos quos convicerit quinque ‘aureos’ ex bonis occisi

25 aut. si inde redigi ea quantitas uon possit, ex publico
accipiat, quod praemium non in omnes servos, aui
sub eodem tecto loeove fuerint, sed in eos solos, qui

1 caedem admisissent, accusatori tribuitur. Praeterea
cavetur , ut de bis, qui ante quaestionem habitam ,
fugerint, si aperto testamento liberi scripti invenian- .
tur, lege de sicariis indicium fiat- ita, ut ex vinculis !
causam dicant et convicti perinde ac servi puniantur
et ci qni convicerit deni ‘aurei’ praemii nomine daren-

2 tur ex bonis damnati. Ex hoc edicto actio pro-
ficiscitur contra eum, qui adversus edictum praetoris
tabulas testamenti aperuisse dicetur vel si quid aliud
fecisse dicetur: nam ut ex supra dictis apparet, plura
sunt, propter quae poena edicti constituta est. palam
est autem popularem actionem esse, cuius poena in
centum ‘aureos’ ex bonis damnati extenditur: e.t inde ■

3f’ partem dimidiam ei, cuius opera convictus erit, prae-
mii nomine se daturum praetor pollicetur, partem in
publicum redacturum.

.... 2 fi Scaevola libro trigesimo quarto digestorum !
1' H.eicoinmissuin, quod ex testamento fratris patruelis
j;mis Scius Titio debebat, ab heredibus Scii Titius
accepit; quaesitum est, cum necem Gaii Scii heredes :
eius nun vindicaverint, an Titius nihilo minus eos
Heredes ut indignos accusare possit, ob id, quod necem
ems non vindicaverint, nec obsit ei, quod ab isdem
imncommisstim ex testamento fratris patruelis eonse- .

/I1' respondit, nihil proponi, cur obstaret.

, f LAl.Lisr latus libro prima ile iure fisci Si de
pluribus heredibus quibusdam invitis aut ignorantibus ]
apeit.um erit testamentum, non amittunt portiones i
suas qui culpa carent.

VJ i 903, 1

Si QTJIS ALIQUEM TESTARI PROHIBUERIT VEL
COEGERIT.

1 Ulpianus libro quadragensvmo octavo ad edictum
Qui dum captat hereditatem legitimam vel ex testa-
mento, prohibuit testamentarium introire volente eo fa-
cere testamentum vel mutare, divus Hadrianus constituit s
denegari ei debere actioDes denegatisque ei actionibus

1 fisco locum fore. 2 Si dominus dolo fecerit, ne testa-
mentum mutaretur, in quo servuN eius scriptus erat,
quamvis manumissus adierit hereditatem, actiones ei
denegantur, cum et liberis eius si quid fuerit datum,
denegari debeat, etsi non fuerint in potestate, sed si
legatura ei relictura sit idque restituere sit rogatus,
consequens erit dicere admitti eum ad legatum, quod io
non ipse habuisset3, sed ad alium sit translaturus.

2 Si plures heredes instituti sint et omnes dolo fece-
rint, quo minus testamentum mutaretur, dicendum est
actiones omnibus denegari, quia omnes dolo fecerunt,

2 Paulus libro quadragensimo quarto ad edictum
Si quis dolo malo fecerit, ut testes non veniant, et
per hoc deficiatur facultas testamenti faciendi, dene-
gandae sunt actiones ei qui dolo fecerit, sive legiti- 15

1 mus heres sit sive priore testamento scriptus. Fra-

2 Iris autem factum fratri non nocet. Si fidei cius
qui dolum admisit commissura est, ut hereditatem
restitueret: ea hereditas caduca cum suis oneribus fiet,
ut commodum legis Falcidiae fiscus sentiat, dodrantis
autem fideicommissarius.

3 Papinianus libro quinto decimo responsorum
Virum, qui non per vim nec dolum, quo minus uxor, eo
contra eum mutata voluntate, codicillos faceret, in-
tercesserat, sed ut fieri adsolet, offensam aegrae mu-
lieris maritali sermone placaverat4, in crimen non
incidisse respondi, nec ei quod testamento fuerat da-
tum auferendum.

vn*

DE IURE CODICILLORUM

1 a Ulpianus libro quarto disputationum Saepis- 25
sime rescripturo et constitutum est eum , qni testa-
mentum facere opinatus est nec voluit quasi codicillos

id valere, videri ncc codicillos fecisse: ideoque quod
in illo testamento scriptura est, licet quasi in codicillis
poterit valere, tamen non debetur.

2 Iuli anus libro trigesimo septimo digestorum

Si ei, qui post testamentum factum et ante codicillos 30
scriptos natus esset, codicillis per fideicommissum

1 aliquid daretur, utile est. Quod si ei, qui post
testamentum factum et antequam codicilli scriberentur
mortuus esset, datum esset, pro non scripto habetur.

2 Codicillorum ius singulare est, ut quaecninque in
Ilis scribentur perinde haberentur, ac si in testamento
scripta essent, ideoque servo, qui testamenti facti
tempore testatoris fuisset, codicillorum tempore alie-
nus , non recte libertas directa datur, et contra si, 36
cum testamentum fiebat, alienus esset-, codicillorum
tempore testatoris, intellegitur alieno servo libertas
data, 7et ideo licet directae libertates deficiunt, at-

3 tamen ad fideicommissarias eundum est. Furiosus
non intellegitur codicillos facere, quia ncc aliud quic-
quam agere intellegitur, cum peT omnia et in omnibus
•1 absentis vel quiescentis loco habetur. Hereditas
testamento inutiliter data non potest codicillis quasi 40
hereditas confirmari , sed ex fideicommisso petitur
salva ratione legis Falcidiae.

3 Idem libro trigensvmo nono digestorum Si quis 904, l
cum testamentum nullum habebat, codicillis fideicom-
missa hoc modo dedit: ‘quisquis mihi heres erit bo-

(l) 1. 2; Pap. 3. Scis. 35, 4. — Cf. Cod. 6, 34 '

G; c/. 38, 13, t (3) habiturus sit Alo. (3) micu-
erat JP ' ' 1

(5) inii. 1,.,-t. G...8. *15; Pap. +>j. 10. 11. *i2, 13. 14. 15. nj

Ed. *9. 18.. .20. — itas. 36, 1. — Cf Inst. 2, 26; Cod. G, 35
(i) iunge 28, 3, 12 § 1. 29, 1, IV pr. § 1 Ul 5 2 fi».

Iusl. (Faber)

54

XXIX 7

454

DE IERE CODICILLORUM

004, 3 ‘norumve possessor, eius fidei committo’, fideicom- J
missa praestari debent, quia pater familias, qui testa-
menti factionem habet et codicillos faceret, perinde
5 Laberi debet, ac si omnes heredes eius essent', ad
quos legitima eius hereditas vel bonorum possessio

1 perventura esset. Sed et si post codicillos factos
natus quis esset proximus adgnatus vel suus heres,
fideicommissum praestari debebit: intellegitur enim
is quoque heres scriptus et ideo non perinde hahen-

2 dus est ac si rupisset hos codicillos. Testamento
facto etiamsi codicilli iu eo confirmati non essent,
vires tamen ex eo capient, denique si ex testamento

io hereditas adita non fuisset, fideicommissum ex huius-
modi codicillis nullius momenti erit.

4 Idem libro sexagesimo tertio digestorum Eum,
qui codicillorum tempore solvendo sit! recte liberta-
tem dare placuit, quamvis testamenti facti tempore
solvendo non fuerit.

5 2 Papinianus libro septimo responsorum Aute
15 tabulas testamenti codicilii facti non aliter valent,

quam si testamento quod postea factum est vel codi-
cillis confirmentur ‘aut voluntas eorum quocumque
indicio retineatur'1 2 3 *: sed non servabuntur ca, de quibus
aliter defunctus novissime iudieavit.

6 Marcianus libro septimo institutionum Divi
Severus et Antoninus rescripserunt nihil egisse ma-
trem, quae, cum pure liberos suos heredes instituerit,

20 condicionem emancipationis codicillis adiecit, quia
■‘neque condicionem heredi instituto codicillis adiccre 5

1 neque substituere directo potest. 6Codicillos et plures
quis facere potest et ipsius manu neque scribi neque

2 signari necesse est. Licet in confirmatione codi-
cillorum pater familias adieeerit, ut non alias valere
velit quam sua manu signatos et subscriptos, tamen
valent facti ab eo codicilli, licet neque ab eo signati

25 neque manu eius scripti 7 fuerint: nam ea quae postea

3 geruntur prioribus derogant. Codicillos is demum

4 facere potest, qui et testamentum facere potest. Si
post testamentum factum mortuo codicillis quis le-
gaverit licet testamento confirmatis, pro non scripto
legatum fit.

7 Idem libro secundo regularum Quaedam non
referuntur ad confirmationem codicillorum, veluti si
ante captivitatem quis codicillos confirmaverit et in

30 captivitate codicillos scribat: nam non valent, idem
est, si aliquo8 modo ius testamenti faciendi desierit
1 habere. Praeterea in illis, quae non iuris, sed
facti sunt, non est perinde habendum quod codicillis
scribitur, atque si ubi confirmatio scriptum fuisset,
veluti si ita in codicillis scriptum erit: ‘vestem quae
mea est?, codicillorum tempus spectandum, non quo
confirmantur: item8 ‘si Titius vivus est’ vel ‘si tot
35 annis est’, codicillis legavit Scio, tempus codicillorum,
non quo tempore fit testamentum, spectandum.

8 Paulus libro singulari de iure codicillorum
Conficiuntur codicilli quattuor modis: aut enim in
futurum confirmantur aut in praeteritum aut per fidei-
commissum testamento facto aut sine testamento.

1 Sed ideo fideicommissa dari possunt ab intestato
succedentibus, quoniam creditur pater familias sponte

2 sua his relinquere legitimam hereditatem. Codi-
cilli totiens valent, quotiens quis testamentum quoque
facere possit, non tamen lioc ita intellegemus, ut
exigamus potuisse eum eo tempore, quo scribit eos
codicillos, testamentum facere: quid enim, si suffi-
cientium testium facultatem non habuit? sed10 si iure

3 testamenti factionem habuit. Si post factum tes-
905, i tamentum 11 codicillos quis confirmaverit, deinde ad-

rogandum se praebuerit et ibi codicillos fecerit atque
ita emancipatus decesserit, quaeritur, an ex codicillis
legata debeantur: nam et testamentum valet, sed 12 eo

tempore eos fecit, quo testamenti factionem non ha- 905,3
buit. nec similis est muto, qui recte codicillos cou- ’
firmaverit: licet enim is testamentum facere non pos-
sit, tamen testamentum quod ante fecerat13 in eodem 5
statu est, huius autem testamentum sublatum est et
de alienis quodammodo rebus testatur, "sed dicemus
codicillos valere: nam et si postumus natus ruperit
testamentum et decesserit, nihilo minus codicilli va-

4 lent. Si miles testamentum quidem ante militiam,
sed codicillos in militia fecerit, an iure militari va-
leant codicilli, quaeritur, quoniam testamentum iure
communi valet, nisi si militiae teinpore signavit15 vel
quaedam adieeerit. certe codicilli militiae tempore 10
facti non debent referri ad testamentum, sed iure

5 militari valent. Si ei servo, qui testamento lega-
tum acceperit, libertas codicillis detur, utile legatum
esse dicemus, quasi ab initio constiterit legatum.

6 Si quis certi generis codicillos confirmaverit, puta

‘quos novissimos fecero’, non utique statirn quae co-
dicillis dantur consistere videbuntur, quaradin alii
quoque fieri possint, et ideo si alii postea fiant, legata
in prioribus data non valebunt. 15

9 Marcellus libro nono digestorum Aristo
negavit valere codicillos ab eo factos, qui pater
familias neo ne esset, ignorassct. Ulpianus notat:
nisi veteranus fuit: tunc enim et testamentum va-
lebit.

10 Papinianus libro quinto decimo quaestionum
Quod per manus traditum est codicillis hereditatem 20
dari non posse rationem illam habet, ne per codicillos,
qui ex testamento valerent, ipsum testamentum, quod
vires per institutionem heredum accipit, confirmari
videretur.

1 1 Idem libro nono decimo quaestionum Qui gravi
utero uxorem esse ignorabat, codicillis ad filium scrip-
tis libertateB dedit, nata post mortem patris filia,
cum de ea nihil patrem sensisse constitisset, placuit 25
libertates a solo filio praestari: ,3posse

12 Idem: libro vicemimo secundo quaestionum
redemptis a sorore partibus.

13 Idem libro nono decimo quaestionum Illud
enim 17 sine dubio dici non potest etiam filiam manu-
mittere cogendam, cum ab ea nihil pater petierit et
1 iure suo heres exstiterit. Tractari solet de eo,
qui, cum tabulas testamenti non fecisset, codicillis
ita scripsit: ‘Titium heredem esse volo’, sed multum 30
interest, utrum fideicommissariam hereditatem a legi-
timo per hanc scripturam, quam codicillorum instar
habere voluit, reliquerit an vero, testamentum facere

se existimaverit: nam hoc casu nihil a legitimo peti
poterit, voluntatis autem quaestio ex eo scripto ple-
rumque declarabitur: nam si forte a Titio legata re-
liquit, substitutum adseripsit, heres si non exstitisset,
sine dubio non codicillos, sed testamentum facere 35
voluisse intellegetur. ,

14 Scaevola Ulmo octavo quaestionum Quidam
referunt, quantum repeto apud Vivianum , Sabini et
Cassii et Proculi expositam esse in quaestione huius-
modi controversiam: au legata, quae posteaqnam in-
stituti mortem obierunt codicillis adscriptavel adempta
sunt, a substitutis debeantur, id est an perinde datio

et ademptio etiam hoc tempore codicillis facta valeat 40
ac si testamento facta esset, quod Sabinum et Cas-
sium respondisse aiunt Proculo dissentiente, nimi-
rum autem Sabini et Cassii collectio, quam et ipsi
reddunt, illa est, quod codicilli pro parte testamenti
habentur observationemque et legem iuris inde tra-
ditam servent, ego autem ausim sententiam Proculi
verissimam dicere, nullius enim momenti est legatum,
quod datum est ei, qui tempore codicillorum in rebus
humanis non est, licet testamenti fuerit: esse enim «

(1) heredes eius essent] heredes esae iussisset SchiUing

(2) ef. Inst. 2, 25, 1 (3) ‘ ’ Iust. (Cuiacius) (4) pr.

fin. = Inst. 2, 25, 2 (5) adiecere F (s) § 1 = Inst.

% 25, 3 (t) subscripti Mo. (s) alio quo Brenkmann

(9) si ins. Mo. (10) sed dei. Mo. (11) si post

testamentum factos Mo. (12) nam nec testamentum
valet et Hal. contra B (13) facerat F (14) § 3
fin. Iust. (Faber) (15) resignaverit Cuiacius (16) prae-
stare ins, Mo. (17) enim dei. f5

DE LEGATIS

XXIX 7 XXX

455

is debet cui detur, deinde sic quaeri, an datum consis-
tat, ut non ante inna ratio quam persona quaerenda
, i sit. et in propositi) igitur quod post obitum heredis
codicillis legatum vel ademptum est, nullius momenti ,
est, quia heres, ad quem sermonem conferat, in rebus j
humanis non est eaque ade.roptio_ et datio nunc vana :
efficietur, haec in eo herede, qui ex asse institutus 1 .
erit dato substituto, ita ut ab institutu codicilli con- .
1 firmarentur. Quod si duo instituti sint substitutis j
s datis utnisque eorum decesserit, utilia videntur legata: |
sed circa coheredem erit tractatus, numquid totum
legatum debeat, si ‘quisquis mihi heres erit’ legatum
erit,, an vero uon, quia sit substitutus heres, qui par-
tem faciat, licet ipse non debeat, idem etiam potest
circa nomina expressa tractari, multoqne magis solum
coheredem totum debere puto, quia is adiuuetus sit-,
qui etiam tunc cum adiungebatur in rebus humanis ■
uon erat. .

io 15 Africanus libro secundo quaestionum Sed >
cum ea testatoris voluntas fuerit, ut cx universa he- j
rcditttte legata erogarentur, dicendum scriptis here-
dibus profuturam doli exceptionem, si amplius quam
hereditaria portio petatur.

16 Pa ulus libro vicesimo primo quaestionum Ab i
intestato factis codicillis relicta etiam postea natus
intestati successor debebit: quisumqne enim ab in-
is testato successerit, locum habent codicilli: nam unus

casus est nec interest qui succedit, dum intestato suc-
cedat, ad testamentum autem2 quod quoquo tempore
fecisset, pertinent codicilli, et ut manifestius dicam,
intestato patre familias mortuo nihil desiderant codi-
cilli, sed vicem testamenti exhibent; testamento autem
facto ius sequuntur eius.

17 l&EX libro tertio sententiarum Litterae, quibus j

hereditas promittituryel animi affectus exprimitur, vim 906, 20
codicillorum non optinent.

18 Celsus libro vicesimo digestorum _ Plotiap»

Celso suo salutem. Lucius Titius his verbis ita3 cavit:

‘si quid tabulis aliove quo genere ad hoc testamentum
pertinens reliquero, ita valere volo’, quaero, an co-
dicilli, qui ante hoc testamentum scripti sunt, debeant
rati esse. Iuventius Celsus Plot-ianae salutem. Haec
verba: ‘si quid ad hoe testamentum pertinens reli- 25
quero, valere volo', etiam ea, quae ante testamentum
scripta sunt, comprehendere.

19 Marcellus libro quarto decimo digestorum
Is qui unum filium habebat, cum codicillos ad eum
scripsisset, decessit, intestatus herede eo et quem postea
procreavit, adgnatione sui heredis nemo dixerit co-
dicillos evanuisse: igitur si nihil tum de postumis
speravit, et codicilli non evanescent et quae relicta 30
sunt, pro parte dimidia4 filius, ad quem codicillus
factus est, solvere compellitur, non etiam postumus,
sed et si codicillos reliquisset duobus superstitibus
filiis decedens, cum putaret alterum ex bis prius de-
cessisse, simili modo dici potest omnia perinde debere
filium, ad quem scripti sunt codicilli, atque si solus
heres exstitisset patri. *immo dumtaxat partem
debet: eorum tamen , quae pro parte praestari non 35
possunt, nihil eorum0 praestandum, quoniam illi7
non fuerit filio ablaturus, nisi solum putaret suc-
oesssorem sibi futurum.

‘20 Paulus libro quinto ad legem luUnm et Pa-
piam Si palam heres nuncupatus sit, legata autem
in tabulis eollata fuerint, Iulianus ait tabulas testa-
menti non intellegi, quibus heres scriptus non est,
et8 magis codicilli quam testamentum existimandae
sint: et hoc puto rectius diri. <0

LIBER TRIGESIMUS.

heredibus videri legatum, quoniam ad omnes eos res 1, 17/is
Gallicanae pertinent.

5 Paulus libro primo ad Sabinum Servi electione

1 legata semel dumtaxat optare possumus. Labeo 20
ait, cum certa res aut persona legatur ita: ‘qui meus
erit eum moriar, heres dato’ et communis sit, totum
deberi. Trebatium vero respondisse partem deberi

2 Cassius scripsit, quod et verius est Cum fundus
communis legatus sit non adiecta portione, sed ‘meum'
nominaverit, portionem deberi constat.

6 Julianus libro trigesimo tertio digestorum ‘Sti-
chum, qui meus erit cum moriar, heres meus dato': 25
magis condicionem legato iniecisse quam demonstrare
voluisse patrem familias apparet13 eo quod, si demon-
strandi causa liaee oratio poneretur, ita concepta
esset ‘Stichus qui incus est’, non ‘qui meus erit’, sed
condicio talis accipi debet 'quatenus meus erit’, ut,

si totum alienaverit, legatum extinguntur, si partem,
pro ea parte debeatur, quae testatoris mortis tempore
fuerit.

7 Paulus libro secundo ad Sabinum Legatum 2, 1
servo delatum dominus potest repudiare.

8 Pomponius libro secundo ad Sabinum Si cx
toto fundo legato testator partem alienassct, reliquam
dumtaxat partem deberi placet, quia etiam si adje-
cisset aliquid ei fundo, augmentum legatario cederet. 5

DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS. »

1 Ulpianus libro sexagesimo septimo ad edictum
Ter omnia’ exaequata sunt legata fideicommissis.

5 2 1 DEU libro primo fideicommissorum Sciendum

est cos demum fideicommissum posse relinquere, qui
testandi ins habent.

3 10 Jdf.m libro quarto ad Salinum Haec verba
testatoris: ‘quisquis mihi ex supra scriptis heres
erit ^ aut ‘si heres erit Seius’ vel ‘si hereditatem ad-
ierit subiecturn legatum vel fideicommissum non fa-
ciunt condicionale.

10 ^ Idem libro quinto ad Sabinum Si quis in fundi

vocabulo, erravit et Cornelianum pro Semproniano
nominavit, debebitur Sempronianus: sed si in corpore
erravit,, non debebitur, quod si quis, cum vellet ves-
tem legare, suppeUeetilem adseripsit, dum putat sup-
pehectilis appellatione vestem contineri, Pomponius
senpsit vestem non deberi, quemadmodum ei quis
putet auri appellatione electrum vel aurichalcum eon-
m tmeri vel, quod est stultius», vestis appellatione etiam
^rgenium contineri, rerum enim vocabula immuta-
1 lutia sunt, hominum mutabilia. 12 Si quis heredes
instituerit et ita legaverit: ‘quisquis mihi Gallicana-
rum reium heres ent, damnas esto dare', ab omnibus

(t) institue F (2) ad testamentum auteml testati

autem ad testamentum Mo. (3) ita aut dei. aut scr.
testamento (Er.) (4) pro parte dimidia dei. Mo.

£ l ,LI,,tfu3 Ec,tat ins- Hal (C) eorum dei Mo.

(7J ‘Ha Mo. (8) ut Mo.

G) Seib. S...*6. 7...10. 12.. *1B. 19,. .20, 28. 30.. ,*33. 34...30. 41.

•13. ..45. 47.. .50. 62... 57. 59. *G0. 62. 64...*76. 77...S2. R4. *S6. 88. 89.
»1. 02.94, 9G...*106. 107...*12S; Ed. *1. »27. *29. *03. ”83. *85 ;
Eap. *2. *11. *40. *43. *51. *5S. *C1. *67. *90. *95; App.

*4G. — Eas. 44. — Cf. Jnst. 2, 20. 24. Cod. 6, 37. 42. 43
(lfl) iunge 28, 6, 8 jir. § i (n) entultius F (12) iunge
28, E, 9 § 13. 29, t, 6 (13) appellaret F

54*

XXX

UE LJi(UTJS

45 ti

2 5 1 Si ita scriptum sit: ‘Lucius Titius heres meus aut
Maevius heres meus decem Seio dato’, cum utro
velit, Scius aget, ut, si cum uno actum sit exsolutum ,
alter liberetur, quasi si duo rei promittendi m soli-
dum obligati fuissent, quid ergo si ab altet o partem
petierit? liberum cui2 erit ab alterutro reliquum pc-
2 tere, idem erit et si alter partem solvisset. Si
io ita legatum sit: ‘lecticarios 3 oeto aut pro bis in lio-
‘mines singulos certam pecuniam, utrum legatarius
volet' non potest legatarius partem servorum vindi-
care, pro parte nummos petere, quia unum iu alter-
utra’ causa legatum sit, quemadmodum si olei pondo
quinquaginta aut in singulas libras certum aes lega-
tum sit: ne aliter observantibus etiam uno homine
legato divisio concedatur, nec interest, divisa ea
summa an iuueta ponatur: et certe* octo servis aut
it pro omnibus certa pecunia legata non posse iuvi-
tum heredem partem pecuniae, partem mancipiorum
debere.

9 Idem libro tertio ad Sabinum Id quod apud
hostes est legari posse Octavenus scripsit et postli-
minii iure consistere.

10 Paulus libro secundo ad Sabinum Iulianus
nec a filio familias sine iussu patris optari posse ncc
ante aditam hereditatem putat, quod est verum.

20 11 Papinianus libro 5 nono0 quaestionum Cum

filio familias vel servo alieno legatum vel hereditas
datur, fidei committi patris vel domini potest, ac7 tunc
demum ex persona ipsorum fideicommissum vires
capit, cum ipsis, per quos commodum hereditatis vel
legati patri dominove quaeritur, fideicommissum re-

3, t linquitur, denique Iulianus non insuptili ratione mo-
tus patrem, cuius filius heres institutus est, extero
quidem habita ratione legis Falcidiae restituere he-
reditatem respondit, quoniam ex persona filii tene-
retur, ipsi vero filio non admissa Falcidia, quoniam
ex persona eua sibi filius obligari non pusset ac pater
non ut heres, sed ut pater rogari videtur, et ideo
i si filio rogatus sit pater post mortem suam, quod ad
se pervenit ex legato vel hereditate filio relictis, re-
stituere isque vivo patre decedat, omnimodo patrem
id retenturum, quoniam fideicommissum ex persona
patris vires acceperit.

12 Pomponius libro tertio ad Sabinum Si mihi
et tibi eadem res legata fuerit,, deinde die legati ce-
dente heres tibi exstitero, liberum mihi esse Labeo

io ait, ex meo legato an ex eo, quod tibi heres sim, ad-
quiram legatum: si voluero, eam rem ex meo legato
ad me pertinere, ut tota mea. sit, 8 ex hereditario le-

1 gato petere eam posse. Proculus «ait, si quis
servos quos Gadibus haberet eo testamento, quod
Romae morieus fecerit, triduo quo mortuus fuerit
heredem dare mihi damnaverit, ratum esse legatum

2 et angustias temporis nihil legato nocere. Regula
iuris civilis est, quae efficit, ut quibus ipsis legare

is possumus, eorum quoque servis legare possimus*.

3 In legatis novissimae scripturae valent, quia mu-
tari causa praecedentis legati vel die vel condicione
vel in totum ademptione potest, sed si sub alia et alia
condicione legatum ademptura est, novissima ademptio
spectanda est. interdum tamen in legatis non pos-
terior, sed praecedens scriptura valet: nam si ita
scripsero: ‘quod Titio infra legavero, id neque do

20 neque lego', quod infra legatum erit, non valebit, nam
et eum sermonem, quo praesentia legata data in diem
proferuntur, ad postea quoque scripta legata pertinere
placuit, voluntas ergo facit, quod in testamento scrip-
tum valeat 10.

13 Idem libro quarto 11 ad Sabinum Cum incertus

homo legatus tibi esset, heres Stichum servo tuo tra- 3, ->3/^
didit. Meratius respondit, si voluntate domini tra-
didit vel ratum hoc dominus habuerit, perinde cum 25
Uberatum, atque si Stichus12 legatus esset.

14 Ulpianus libro quinto decimo ad Sabinum
Si ita sit adseriptum : !si cui Legavero bis, semel Iteres
ei dato’ vel ‘ut semel debeatur’, et eidem duas quan-
titates adseripserit vel duos fundos, au utrumque de-
beatur? et ait Aristo unum videri legatum: nam quod
ademptum est, nec datum videri secundum Celsi et

1 Marcelli sententiam, quae vera est 'a. Sed Papini- 30
auus libro nono decimo quaestionum ait, etsi post le-
gata saepius adseripta idem hoc subieeit semel prae-
stari velle et hoc ante impletum testamentum fecerit,
ipso iure videri cetera legata adempta, sed quo u
magis erit ademptum? non enim apparet, et ait posse
dici exiguius esse praestandum.

15 Paulus libro tertio ad Sabinum Qui quartam
partem bonorum legare voluit, dimidiam scripsit. Pro- 35
culus recte ait posse defendi quartam legatam, quia
inesset15 dimidiae, idem erit et si quinquaginta voluit 1, 1
legare et centum scripta sint: quinquaginta enim de-
bebuntur. sed et si plus legare voluit et minus serip-

1 sit, valebit legatum. Si quis unam summam filia-
bus legaverit, ut etiam dc postuma sentiret, si ea non
est nata, superstiti solidum debebitur.

16 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si duo- 5
bns res coniunctim legata sit, quamvis alter in rerum
natura non fuerit, alteri solam partem deberi 16 puto

1 verum esse. Heres adiccto ci nomine cuiusdam,
qui heres non sit, dare damnatus totum legatum de-
bet: nam et si duos ex heredibus suis nominatim quis
dani 11 asset et alter hereditatem non adisset, qui adis-
set totura deberet, si pars eius qui non adisset ud

2 eum qui adisset pervenerit. Si Titio et postumis 10
legatum sit, non nato postumo totum Titius vindica-
bit. sed et si testator Titio et postumis viriles par-
tes dari voluisset vel etiam id expressisset, totum le-
gatum Titio debetur non nato postumo.

17 Ulpianus libro quinto decimo od Sabinum
Qui filiabus legavit, si mentionem aliqua parte testa-
menti postumae fecit, videtur in filiarum legato et de

1 postuma sensisse17. Si quis ita legaverit: ‘si qua »5
filia mihi genitur, ci heres meus centum dato’, plu-
ribus natis videtur singulis tantundem legasse: ‘quod
ita accipiendum est, nisi evidens sit contraria sen-

2 tentia testatoris’18. Si uni ex heredibus fuerit le-
gatum, hoc deberi ei officio iudicis familiae herciscun-
dae manifestum est: sed etsi abstinucritse hereditate,
consequi cum hoc legatum posse constat

18 12 Iulianus libro trigesimo primo digestorum 20
et quidem totum legatura petere potest, quamvis a
semet ipso inutiliter ei legatum fuisset.

19 Ulpianus libro quinto decimo ud Sabinum
Legata inutiliter data Papinianus putat libro quaes-
tionum confirmari per repetitionem, id est per hanc
scripturam postea forte in codicillis factam; ‘hoc
amplius ei heres meus dato’, et diversum esse in illa 25
scriptura: ‘quas pecunias legavi, quibus dies adposi-
‘tus non est, annua bima trima die heres meus dare
‘damnas esto’: non enim hoc egisse testatorem, ut con-
firmaret quae inutilia sunt, sed ut diem utilibus pro-

1 rogaret. Idem eodem loco et in substituto impu-
beris50 scripsit, ut, si fuerit ab impubere inutiliter
legatum, substitutus 21 hoc debeat, si ‘hoc amplius’
legatum ab eo sit relictum aliquid ucc ille patri heres

2 exstiterit et decesserit. In legato pluribus relicto 30
si partes adieetae non sunt, aequae servantur.

20 Pomponius libro quinto ad Sabinum 22 Qui duos

(t) ‘ ’ Iu st. ( Donellus ) (2) ei S, utique Alo. (3) lec-

tieiarios P (4) certum est Alo. (5) decimo ius.
Kr. (c) non F (7) Alo. aut at pro ac scribendum
aut ante ac secundum Graecos talia inserenda putat:
ceterum fideicommissum extero ita relictum vires capit
non ex ipsorum persona, quorum fidei commissum est,
sed ex persona filii familias vel servi (8) sed et

itis. Alo. (9) possumus F (to) iunge 28, 6, IS pr.
40,4,5 (11) quinto Lencl {u) sctiehus F (13) iunge

50, 17, 9 (14) quod dett. (15) inesse F (:0) et

hoc ins. F* (17) iunge 50, lfl, lf.4 pr. 28, 2, 5. 3S, t, 5
(18) “ lust. (Gh adenwitz) (19) Le.nel iungit 21), 4, 22 S 2
(20) puberis F (21) substitus F (22) si ins. Alo.

ET FlMSiOOM MISSIS

457

XXX

o/3i servos haberet, unum es his legasset, ut non intel-
legeretur quem legasset, legatarii est electio.

5.1 21 ULVIAXU8 libro quinto dirimo ad balanum

11 retre legato et quae postea accedunt ad legatarium

pertinent. , _ , .

23 PomivniUS libro quinto ad Sabinum cu grege
legato aliqua pecora vivo testatore mortua essent in
eorum que locum aliqua1 * essent substituta, eundem
5 m-egem videri: et si deminutura ex eo grege pecus
esset et vel unus bos snpcresset, eum vindicari posse,
quamvis grex desissct esse: quemadmodum insula le-
o-ata. si combusta esset, arca possit vindicari.

° 23 JP.wlvs libro tertio ad Sabinum Si quis bo-
norum partem legaverit, ut hodie5 fit, sine fructibus
restituitur, nisi mora intercesserit heredis,
io ‘24 Pomponius libro quinto ad Sabinum Quod in
rerum natura adhuc uon_ eit, legari posse , velati
‘quidquid illa ancilla peperisset’, constitit: vel ita 'ex
vino quod in fundo meo natum est vel ‘fetus tantum

1 dato’. Si usum fructum habeam eumque lega-
verim, 'nisi postea proprietatem eius nactus sim’9, in-

2 utile legatura est. Si quis post testamentum fac-
tum fundo Titiano legato partem aliquam adiecerit,

13 quam fundi Titiani destinaret, id quod adiectura est
exigi a legatario potest (ct similiH est causa alluvio-
nis) 3“et maxime si ex alio agro, qui fuit eius cum
'i testamentum faceret, eam partem adieeit. Quod si
post testamentum factum ex fundo Titiano aliquid de-
traxit ct alii fundo adiecit, videndum est, utrumne
eara quoque partem legatarius petiturus sit au lioc
minus, quasi fundi Titiani esse desierit, cum nostra
destinatione fundorum nomina et domus1, non natura
20 constituerentur, ct magis est, ut- quod alii destinatum
■1 est ademptum esse videatur. Si navem legavero
‘et specialiter meam adseripsero’* eamque per partes
tutam refecero, carina eadem manente nihilo minus
recte a legatario vindicaretur.

25 Paulus libro tertio ad Sabinum A filio herede
etiam pure patri legari potest nec interest, an die
cedente legati in patris potestate sit; igitur et si

25 iussu patris adita sit hereditas, imputabitur ei in Fal-
cidiarn.

26 Pomponius libro quinto ad Sabinum Non am-
plius legatorum nomine ad quemquam pertinere vi-
detur quam quod deducto eo, quod explendae con-

1 dicionis causa datum esset, snpcresset. Si certum
corpus heres dare damnatus sit nec fecerit, quo minus
ibi ubi id esset traderet, si id postea sine dolo et

30 culpa heredis perierit, deterior fit legatarii condicio.

2 Cmn bunonim parte legata dubium sit, utrum
rerum partes an aestimatio debeatur, Sabinus quidem
et Cassius aestimationem, Proculus et Nerva rerum
partes esse legatas existimaverunt, “sed oportet heredi
succurri, ut ipse eligat, sive rerum partes sive aesti-
mationem dare maluerit, in his tamen rebus partem
dare heres conceditur , quae sine, damno dividi pos-
sunt; sin autem vel naturaliter indivisae sint vel sine

35 damno divisio earum fieri non potest, aestimatio ab
herede omnimodo praestanda est.

27 1 Paulus libro nono ad Plautium Potest autem
jieres vel8 paucioribus vel in una re relictam partem
Ug.itario dare, in quam vel legatarius consenserit vel
nraex aestimaverit, ne necesse haberet legatarius in
om2’diu? rebus vindicare portionem.

’ 1 y t /. J’/ A.\T'S' libro nona decimo ad Sabinum Si
creditori meo, tutus adversus eum exceptione, id quod
ei d;:'’.en legem, utile legatura est. quia remissa®
exceptio videtur, sicut, Aristo ait id quod honoraria
actione milii debetur si legetur milii, legatum valere,
1 4'ua civilis mihi datur actio pro honoraria. Mar-
5 fcllus \\bro vicesimo octavo putat, rem quam ex stipu-
lam milii debes si legaveris, utile esse legatum, ut
neque Falcidia hoc minuat :

29 Paulus libro sexto ad legem Julium et Pa- fi, 7

piam sin autem neque modo r,eque tempore neque
condicione neque loco debitum differatur10, inutile est
legatum. _ .

30 Ulpianus libro nono decimo ad Sabinum Talis
scriptura: ‘quas pecunias legavi, quibus dies adposi- in
‘tus non est, eas heres meus annua bima trima die
‘dato’, ad corpora legata non pertinet, sed ad ea quae

1 pondere numero mensura continentur. Et ad ea
tantum legata pertinet, quibus dies non est adpositus:
proinde si forte pure legatum est, ex hac adiectione

2 prorogabitur. Quid si forte Centura mihi legata
sunt, praesentia, utrum anuua die dabuntur an vero
praesentia 7 et ait Servius ct Labeo praesens deberi,
quamvis igitur supervacua sit liaec adiectio, quantum is
ad vira ct effectum legati pertinet, tamen ad hoc pro-

3 ficiet, ut praesenti die legatum debeatur. Sed si
in annos singulos aut singulos tnenses sit legatum
relictum, cessabit ea scriptura; quia hoc legatum ct

4 initium et fiuem habet. Sed et si sub condicione
sit legatum relictum, potest dici cessare annuam ad-
icctionem , quia dies incertus appellatur condicio.

5 Cui congruit quod Trebatius existimat, si cui le- 20
get.ur, quando auuorum vigin ti erit, vulgarem hanc

6 clausulam cessare. Item si legetur pecunia quae
in arca est vel vinum quod iu apothecis est, dicendum
est cessare clausulamj quoniam quotiens species legs-

7 tur 1 1 cessare diximus. Hanc autem scripturam
non solum ad praecedentia sola legata, sed ad uni-
versa, quae testamento adsc.ripta sunt, extendi Gallus
Aquilius, Ofilius, Trebatius responderunt idque ve-
rum est.

31 Paulus libro tertio ad Sabinum Sed etiam 25
ad ea, quae codicillis confirmatis postea legata fuerint,
liacc clausula pertinet.

32 Ulpianus libro mce.nmo ad Sabinum Si quis
a filio pupillo herede instituto, cum is in tutelam suam
venisset, pecuniam legaverit et a substituto limule
legata repetierat, impubere filio mortuo secundus he-
res legatum non debebit, quod ita verum esse tam 30
Sextus quam Pomponius putant, si repetitio legatorum
ad cum modum concepta sit12 velati: ‘quae a filio
‘meo legavi quaeque eum dare inssi, si mihi heres
‘esset, id heres meus isdem diebus dato’: sed si ita
repetita fuerint: ‘quae a filio meo legavi, heres meus
dato’, pure repetita videbuntur legata et dumtaxat
demonstratio eorum facta: igitur ct hoc ipsum lega-

1 tura de quo quaeritur praesens debebitur. 19 Si quis
plores Stichos habens Stichum legaverit, si non ap- 7, i
paret, de quo Sticho sensit, quem '■‘elegerit debet

2 praestare. Si parti civitatis aliquid sit relictum,
quod ad ornatum vel compendium rei publicae spec-
tat, sine dubio debebitur.

33 Paulus libro tertio regularum Si pluribus
eadem res legata fuerit, 'si quidem crmiunctinT, elinra- 5
si alter vindicet, alter ex testamento agat, non plus
quam partem habebit is qui ex testamento aget: ,squod

si separatim , si quidem evidentissime apparuerit
ademptione a priore legatario facta ad secundum le-
gatum testatorem convolasse, solum posteriorem ad
legatum pervenire placet: sin autem hoc minime ap-
parere potest, pro virili portione ad legatum omnes
venire: scilicet nisi ipse testatur ex scriptura mani-
festissimus est utranique eorum solidum accipere vo- 10
luisse: tunc enim uni pretium, alii ipsa res adsignatur
electione rei vel pretii servanda ei, qui prior de le-
gato sive fideicommisso litem contestatus est-, ita
tamen, ut non habeat licentiam altero electo ad al-
terum transire.

34 l/LPIANUS hbro Vwesinw primo ad Sabinum
Tlane ubi transferre voluit legatum in novissimum,
priori non debebitur, tametsi novissimus talis sil, iu
cuius persona legatum non constitit, "at si coniuncti 15

(1) aha ITal. (2) cotidie Kr. (3) <> 7..sf, ( Biondi )

U ) ttcqq. lusi. (Ricrobono) (4) modus Mo. (;,) '*

lust. (Ferini) (6) seqq. lusi. (Qradenwil* et Kr.)

ri) ™nye. 3l,s § 5 (s) i., m.s. Mo. (a) ei j,-I

(iu) differat lleinecctus (u) legatur F'"> fi 2) sunt
p (13) iunge 33, 5, 2 § 1 (14) legnturius ter.

Canncgicter (15) seqq. lusi. (Cuiadus)

XXX

458

DE LEGATIS

7, 15 disjunctive 1 commixti sint, cr, ni uncti unius personae

1 potestate funguntur.’ Si 2 eadem res saepius legetur
in eodem testamento, amplius quam semel peti non
potest suffieitque vel rem consequi vel rei aestimati-

2 onem. Sed si duorum testamentis milii eadem res
legata sit, bis petere potero, ut ex altero testamento

3 rem consequar, ex altero aestimationem. Sed si
20 non corpus sit legatum, sed quantitas 'eadem in eo-
dem testamento saepius’, divus Pius rescripsit, 'tunc’
saepius praestandam summam, 'si evidentissimis pro-
bationibus ostendatur testatorem multiplicasse lega-
tum voluisse’: idemqne et in fideicommisso constituit,
eiusque rei ratio evidens est, quod eadem res saepius
praestari non potest, eadem summa Volente, testatore’3

4 multiplicari potest. Sed hoc ita erit accipiendum,
si non certum corpus nummorum saepius sit relictum,

25 ut puta centum, quae in arca habet, saepius legavit:
tunc enim fundo legato esse comparandum credo.

5 Sed si pondus auri vel argenti saepius sit relictum,
Papinianus respondit magis summae legato compa-
randum, merito, quoniam non species certa relicta

6 videatur. Proinde et si quid aliud est quod pon-
dere numero mensura continetur saepius relictum,
idem erit dicendum, 'id est saepius deberi, si hoc tes-

7 tator voluerit’ 3. Quod si rem emissem mihi lega-
30 tam, usque ad pretium quod mihi abest competet

8_ milii ex testamento actio. Et multo magis hoc
dicendum est, si duobus testamentis milii eadem res
legata 6it, sed alter me restituere rogaverit yel ipsam
rem yel aliud pro ea, aut si sub condicione legasset
dandi quid pro ea: nam hactenus mihi abesse res

9 videtur, quatenus sum praestaturus. Si coniunc-
tira res legetur, constat partes ab initio fieri, nec

S, i solum hi partem faciunt, in quorum persona constitit
legatum, verum hi quoque, in quorum persona non
constitit legatum, ut puta si Titio et servo proprio

10 sine libertate. Sed4 si in pupillari testamento alii
eandem legaverit, quam mihi in suo testamento le-
gavit, Iulianus scribit concursu partes nos habere:
interim igitur partem habebit is , _ cui in suo testa-

11 mento legavit. Si duobus sit legata, quorum
5 alter heres institutus sit, a semet ipso ei legatum in-
utiliter videtur, ideoque quod ei a se legatum est ad

12 collegatarium pertinebit. Inde dicitur, si duo
sint heredes, unus ex uncia, alter ex undecim unciis,
et eis fundus legatus sit, unciarium heredem unde-
cim partes in fundo habituram, coheredem unciam.

13 Plane si alter ex legatariis heres extiterit heredi,
a quo legatum erat relictum, non ideo minus partem

io collegatario faciet: retinet enim pro parte legatum.

14 Si ita Titio legetur: ‘fundum Seianum vel usum
fructum eius sibi habeto’, duo esse legata et arbitrio

15 .eum esse, an velit usum fructum vindicare. Sed
et si quis ita leget Titio: ‘fundum do lego, ut eum I
pro parte habeat’, mihi videtur posse dici partem 1
habituram: videri enim fundi appellatione doh totum
fundum, sed partem appellasse: nam et pars fundi6
fundus recte appellatur.

is 35 Paulus libro tertio ad Sabinum Si heres ali-
enum hominem dare damnatus sit ct hic a domino
manumissus sit, nihil cx hoc legato debetur.

36 Pomponius libro sexto ad Sabinum ‘Titiae
‘textores meos omnes, praeterquam quos hoc testa-
mento alii legavi, lego. Plotiae vernas meos omnes,
'praeterquam quos alii legavi, lego’, cum essent qui-
dam et6 vernae idem et textores, Labeo ait, quoniam
20 nec quos Titiae textores non legaverit, aliter appa-
rere possit, quam si cognitum fuerit, quos eorum
Plotiae legaverit, nec qnos Plotiae vernaB non lega-
verit, possit7, neutrius legato exceptos esse eos de

quibus quaeritur ct ideo communes ambobus esse: 8,22
hoc enim iuris est 8 ct si neutrius legati nomine quic-

1 quam esset exceptum. Quod si hoc modo esset
legatum ‘textores omnes praeter vernas’ et rursus ‘ver-
nas omnes praeter textores’, qui et yerna et textor 25

2 esset, neutri fuisse legatum. Nihil distat, utrum
ita legetur ‘Titio et Maevio’ an ita ‘Titio cum Mae-
vio’: utrubique enim coniuuetim legatum videtur.

3 Si alteri Stichum heres dederit, quem duobus dare
damnatus fuerat, et antequam interpellaretur ab altero,
Stichus mortuus est, heres non tenetur, quia nihil
per eum factum intellegitur.

37 Ulpianus libro vicesimo primo ad Sabinum
Legato generaliter relicto, veluti hominis, Gaius Cas- 2»
sius scribit id esse observandum, ne optimus vel
pessimus2 accipiatur: quae sententia rescripto impe- 9, 1
ratoris nostri et divi Severi iuvatur, qui rescripserunt

1 homine legato actorem non posse eligi. Si de
certo fundo sensit testator nec appareat de quo co-
gitavit, electio heredis erit; quem velit clare: ‘aut10 si
appareat, ipse fundus vindicabitur’ n. sed et si lancem
legaverit nec appareat quam, aeque electio est here-
dis, quam velit dare. 5

38 Pomponius libro sexto ad Sabinum Legatarius
pro parte adquirere, pro parte repudiare legatum non
potest: heredes eius possunt, ut alter eorum partem
1 suam adquirat, alter repudiet. Si legatum nobis
relictum constituerimus nolle ad nos pertinere, pro
eo erit, quasi nec legatum quidem sit: et ideo dici-
mus nec confusas servitutes, si forte praedium mihi 10
legatum praedio meo debuerit servitutes, et integTa
furti actio manebit, si servus legatus sit ei 12, cuius
nomine furti agere poterit legatarius.

39 Ulpianus 13 libro vicesimo primo ad Sabinum
Cum servus legatus in fuga 14 esset vel longinquo ab-
sens exigatur, operam praestare heres debet, ut eam
rem requirat et praestet, et ita Iulianus scribit, nam
et sumptum an 15 in hanc rem facere liercs deberet,
Africanus libro vicesimo epistularum apud Iulianum 15
quaerit putatque sumptum praestandum, quod et ego

1 arbitror sequendum. Fructus autem hi deducun-
tur in petitionem, non quos heres percepit, sed quos
legatarius percipere potuit: et id in operis servorum
vel vecturis Jumentorum vel naulis navium dicendum,
quod in fructibus dicitur, lioc et in pensionibus ur-
banorum aedificiorum intellegendum erit, in usurarum
autem quantitate mos regiouis erit sequendus: iudex 20
igitur usurarum modum aestimabit et statuet. _ ipsius
quoque rei interitum15 post moram debet, sicut in
stipulatione, si post moram res interierit, aestimatio
eius praestatur, item partus ancillarum et, si servus
fuerit legatus, et hereditas vel legatum vel quid 11 per

2 eum adquisitum sit heres praestare debet. Si Ti-
tius a me rem emisset et eandem mihi legasset ante-
quam ei traderem^ mox ei tradidero et pretium rece-
pero18, videtur quidem is prima facie rem mihi meam se
legasse et ideo legatum non consistere, sed ex empto
actione liberatus utique per legatum rem vindicare
potero quam tradidi, sed si nondum erat solutum
mihi pretium, Iulianus scribit ex vendito quidem me
acturam, nt pretium exsequar 19} ex testamento vero,
ut rem quam vendidi et tradidi recipiam, idem sub-
iungifc, si pretium quidem milii erat, solutum, rem
autem nondum tradideram, ex testamento me agentem 30

3 liberationem consequi. Idem Iulianus scribit, si
fundum testator, quem ab alio emerat, mihi legavit,
heredem cogendum mihi actionem ex empto praestare,
scilicet si nondum res tradita luerit vel defuncto vel

4 heredi. Si quis alicui legaverit licere lapidem cae-
dere, quaesitum est, au etiam ad heredem hoc lega-

li) disiunctique Mo. (2) eidem ins. Kr. (3) 0 lust.
Gradenwitz) (4) et ins. Lenel (5) fundi add.

F*? (6) et oin. dett. (7) nec quos Plotiae vernas

non legaverit [intellegi aliter, quam si cognitum fuerit
quos eorum Titiae legaverit,] possit Mo.: pro possit
F1 emendavit intellegi non potest (8) esset Mo.

(9) vel pessimus dei Mo. (10) at Mo. (tl) ' ’ lust.
(Ferrini) (12) ei dei. Hal. (13) Paulus F 2 (14) qui

ins. Mo. (15) num et sumptum Kr. (16) praestare

ins. Kr. (17) quidquid Mo. (18) recipero F

(19) consequar S

ET FIDEICOMMISSIS

XXX

459

9 34 tum transeat, et Marcellus negat ad heredem trans-
’ init.ti nisi nomen heredis adiectum legato fuerit.

10 i 5 Heres cogitur legati praedii solvere vectigal prae-

teritum vel tributum vel solarium vel cloacarium vel
6 pro aquae forma. Scio ex facto_ tractatum , cum
quidum duos fundos eiusdem nominis habens legasset
fundum Cornelianum et esset alter pretii maioris,
alter minoris et heres diceret minorem legatum, lega-
tarius maiorem : volgo fatebitur utique minoiem eum
5 legasse, si maiorem non potuerit docere legatarius.
^ ” Constat etiam res alienas legari posse, utique si
parari possint, etiamsi difficilis earum paratio sit.

8 Si vero Sallustianos hortos, qui sunt. Augusti, vel
fundum Albanum, qui principalibus usibus deservit,
legaverit quis, furiosi est talia legata testamento ad-

9 & scribere. Item campum Martium aut forum Ro-
manum vel aedem sacram legari non posse, constat.

10 Sed et ea praedia Caesaris, quae in formam pa-
?0 trimonii redacta sub procuratore patrimonii sunt.,

si legentur, neo aestimatio eorum debet praestari,
quoniam commercium eorum 'nisi iussil principis1 1 non
sit, cum distrahi non soleant.

40 2 Idem libro secundo fideicommissorum Sed si
res aliena, cuius commercium legatarius _ non habet,
ei cui ius possidendi non11 est per fideicommissum
relinquatur, puto aestimationem deberi,
sr, 41 Idem libro vicesimo primo ad Sabinum Cetera
igitur praeter haec videamus, et quidem corpora le-

1 gari omnia et iura ct servitutes possunt. Sed ea
quae aedibus iuncta sunt legari non pnssunt, quia
baec legari non posse senatus consuit Aviola et Pansa

2 consulibus4. Tractari tamen poterit, si quando
marmora vel columnae fuerint separatae ab aedibus,
an legatum convalescat, et si quidem ab initio non

as constitit legatum, ex post lacto non convalescet, quem-
admodum ncc res mea legata mihi, si post testamen-
tum factum fuerit alienata, quia vires ab initio lega-
tum non habuit, sed si sub condicione legetur, po-
terit legatum valere, si exsistentis condicionis tem-
pore mea non sit vel aedibus iuncta non sit, secundum
eos, qui et emi rem meam sub condicione ct promitti
mihi stipulanti et legari aiunt, purum igitur legatum
25 Catoniana regula impediet, condicionale non, quia ad

3 condicionalia Catoniana non pertinet. Item quaeri
potest, si quis binas aedes liabens alteras legaverit
et ex alteris aliquid i linctura ei cui aedes legavit, an
legatum valebit ? movet quaestionem, quod ex senatus
consulto et. constitutionibus licet nobis ab aedibus
nostris in alias aedes transferre possessoribus earum
futuris, id est non distracturis: et ita imperator nos-
ter et divus Severus rescripserunt, munquid ergo ct

30 legari possit ei, cui aliam domum legem5? sed ne-
gandum erit, quia cui legatura est non est possessor

4 futurus. Si duobus domum legaverit Sempronia-
nam ct ex ea alteri eorum marmora ad exstructionem
domus Seianae quarn ei legaverat, non male agitabi-
tur, an valeat, quia dominus est utriusque legatarius,
et quid si quis domum deductis marmoribus lega-
verit, quae voluit heredem habere ad exstruendam
domum quam retinebat in hereditate? sed melius

3 meetur in utroque detractionem non valere: legatum
’ 5. tamen valebit, ut aestimatio eorum praestetur. Sed
si quis ad opus rei publicae faciendum 5 legavit, puto
valere legatum; nam et Papinianus libro undecimo
responsorum refert imperatorem nostrum et divum
beverum. constituisse eos, qui rei publicae ad opus
F^Isp.nat > P°.ss.c detrahere ex aedibus suis ur-
bams atque rusticis ct id ad* opus uti, quia hi quo-
5 que non promercii causa id haberent, Ui videamus

e^UanectSdfiC^tat'? J;°an.P0Rsit. “ cuius territorio’
e,t, an ct de alia civitate in aliam transferre possit.

et puto non esse permittendum, quamquam constitu- 11,6
tum sit, ut de domu, quam aliquis habet, ei perrait-

6 tatur in domum alterius civitatis transferre. Hoc
senatus consultum non tantum ad urbem, sed et ad

7 alias civitates pertinet. Sed et divorum fratrum
est rescriptum ad libellum Procliani et Epitynchaui
ob debitum publicum desiderantium ut sibi distra- io
here0 permittatur, quod 10 eis ius distrahendi 11 de-

8 negaverunt. Hoc senatus consultum non tantum
ad aedes, sed et ad balinea vel aliud quod aedificium
vel porticus sine aedibus vel tabernas vel popinas

9 extenditur. Item hoc prohibetur haec 12 legari,
quod non alias praestari potest, quam ut aedibus de-
trahatur subducatur, id est marmora vel columnae,
idem et ia tegulis et in tignis et ostiis senatus cen-
suit: sed et in bibliothecis parietibus inhaerentibus, is

10 Sed si cancelli sint vel vela, legari poterunt, non

11 tamen fistulae vel castelli. Sed automataria aut
siquis1® canthari, per quos aquae saliunt, poterunt

12 legari, maxime si impositicii sint. Quid ergo in
statuis dicendum? si qilidem inhaerent parietibus, non
licebit, si vero alias exsistant, dubitari potest: verum
mens senatus plenius accipienda est., ut si qua ibi
fuerunt perpetua14, quasi portio aedium distrahi non

13 possint. Proinde dicendum est ncc tabulas ad- 20
fixas et parietibus adiunctas vel singula sigilla adae-

14 quata legari posse. Sed si paravit quaedam tes-
tator quasi translaturus in aliam domum et liaec
legavit, dubitari poterit, an valeat: et puto valere.

15 Sed si ea quae legavit aedibus iunxit, extinctum

16 erit legatum. Sed si heres ea iunxit, puto non
exstingui,

42 Idem libro secundo fideicommissorum sive scit,
sive ignoravit.

43 Idf.m libro vicesimo primo ad Sabinum Sena- 25
tus enim ea, quae non 15 sunt aedium, legari permisit,
hacc autem mortis tempore aedium non fuerunt: heres
ergo aestimationem praestabit, sed si detraxerit ut 12, i
praestiterit, poenis eritlc locus, quamvis ut non 17 ven-

1 ilat, detraxit, sed ut exsolvat. Marcellus etiam
scribit18, si maritus diaetam in uxoris hortis, quos in
dotem acceperat, fecerit, posse eum haec detrahere,
quae usui eius futura sint, sine mulieris tamen damno,
nec ad hoc15 senatus consultum futurum impedimento,
ergo si non est ei obfuturura, quo minus detrahat, 3
dici oportebit posse eum haec legare, quae detrahere

2 potest. Legatum in aliena voluntate poni potest,

3 in heredis non potest. Qui ah hostibus redemptus
est legari sibi poterit, et proficiet legatum ad libera-
tionem vinculi pignoris, quod in eo habuit qui redemit.

44 Idem libro vicesimo secundo ad Sabinum Ser-
vum filii sui castrensis peculii legare pater potest ct, io
si vivo patre mortuus sit filius et apud patrem pecu-
lium remansit, constitit legatum; cum enim filius iure
suo non utitur, retro creditur pater dominium in servo

1 peculiari habuisse. Si quis rem, sibi legatam
ignorans adhuc, legaverit20, postea cognoverit et vo-
luerit ad se pertinere, legatum valebit, quia, ubi le-
gatarius non repudiavit, retro ipsius fuisse videtur,
ex quo hereditas adita21 est; si vero repudiaverit, retro

2 videtur res repudiata fuisse heredis. Si pocula is
quis legavit et massa facta est vel contra, item si
lana legetur et vestimentum ex ea fiat, Iuliamis libro
trigesimo secundo22 scripsit legatum in omnilms supra
scriptis consistere ct deberi quod exstat: quam sen-
tentiam puto veram, 'si modo non mutaverit testator

3 voluntatem**®. Sed et24 si lancem legavit et massam
fecit., mox poculum, debebitur poculum, 'durante sci-
4. licet voluntate’ 23. Si arcae legatae domus imposita
sit, debebitur legatario, 'nisi testator mutavit voluti- 20
5 talem’23. Eum, qui chirographum legat., debitum

J ?B, o m.*deU. ( u')'^ Chr r'° (3) n0"

opusfaeiendum rei pxiblieae lf0 W (G) ad,

iS) ad idJfn fei V, .7 ' <7) promiserunt F 2

‘■l , m-Olo. (9) detrahere Mo. (101 aur,
trahendi ATo. (12I haec m 3 . (]1) de'

v' n,‘ec onl- & (13) si qui sifones

Mo. (14) perpetuo F‘m {15) non om. F (to) ut prae-
stefc, erit poenis Mo, (17) non nt S (ia) cf. Ulpianus
24, 1, 4fS (19) ei ins. F* (20) legaverit) per vindicationem
leg. Uip. (21) adita hereditas Fim (22) digestorum
F2 (23) <:> Just. ( Ferrini ) (24) et dtl. F 2

XXX

i-» ii LEGATIS

460

12,2) legare, non solum tabulas argumento est venditio:
nam eum 1 chirographa veneunt, nomen venisse vide-
t; tur. Sed et si nomen legetur, benigne id quod de-
betur accipiendum est, ut actiones adversus debitorem

7 cedantur. Si idem servus ct legatus et liber esse
iussussit., interdum procedere solum legatum poterit, ut

25 puta si in fraudem creditoris data erit libertas : vel si is
sit servus, qui in perpetuam servitutem venierit, idem

8 erit: vel si servus sit- forte pignori datus, Si sta-
tuliberum heres legaverit, expediet2 heredi ipsum
statuliberum praestare magis quam aestimationem,
etenim aestimatiouem veram praestabit: ipsum vero
si dederit, existente condicione nullum sentiet dam-
num: iam enim aestimatio postea non petitur ab eo

9 hominis liberi. Si duos fundos habens testator
sii alterius mihi usum fructum, alterum Titio leget, ad-
itum mihi legatarius non debebit: sed heres eogitur
redimere, aditum et praestare,

45 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si a sub-
stituto pupilli ancillas tibi legassem easque tu a pu-
pillo emisses et antequam scires tibi legatas esse

13, ) alienaveris, utile legatum esse Neratius et Aristo et

1 Ofilius probant. Heres generaliter dare- damnatus
ssanum cum esse promittere non debet, sed furtis et
noxiis solutum esse promittere debebit, quia ita dare
debet, ut eum habere liceat: sanitas autem servi ad
proprietatem eius nihil pertinet: sed ob id, quod fur-
tum fecit servus aut noxam nocuit, evenit, quo minus

s eam habere domino liceat, sicuti ob id, quod obli-
gatus est fundus, accidere possit, ut eum habere do-

2 mino non liceat. Si vero certus homo legatus est,
talis dari debet, qualis est.

46 huiu libro nono epistularum Quae delegato
dicta sunt, eadem transferre licebit ad eum, gui vel
Stichum vel hominem dari promiserit.

47 Ur.PT ANUS libro vicesimo secundo ad Sabinum
jo Cum res legata est, si quidem propria fuit testatoris

et copiam eius habet, heres moram facere non debet,
sed enm praestare, sed si res alibi sit quam ubi
petitur, primum quidem constat ibi esse praestandam,
ubi relicta est, nisi alibi testator voluit: nam si alibi
voluit, ibi praestanda est, ubi testator voluit vel ubi
verisimile est eum voluisse: et ita Iulianus scripsit
tam in propriis quan; iD alienis legatis, sed si alibi
relicta est, alibi autem ab herede translata est dolo
(5 malo eius: nisi ibi praestetur ubi petitur, heres con-
demnabitur doli sui nomine: ceterum si sine dolo,
i ibi praestabitur, quo transtulit. Sed si id petatur
quod pondere numero mensura continetur, si quidem
certum corpus legatum est, veluti frumentum ex illo
horreo vel vinum ex apotheca illa, ibi praestabitur
ubi relictum est, nisi alia meus fuit testantis: sin vero
non fuit certa species, ibi erit praestandum ubi pc-
20 2 titur. Itaque si Stichus sit legatus et culpa he-
redis non parcat, debebit aestimationem eius prae-
stare: sed si culpa nulla intervenit, cavere heres
debet de restitutione servi, non aestimationem prae-
stare. sed et si alienus servus in fuga sit sine culpa
heredis, idem dici potest: nam et in alieno culpa
admitti potest: cavebit autem sic, ut, si fuerit ad-
prehensus, aut ipse aut aestimatio praestetur: quod

3 et in servo ab hostibus capto constat. Sed si
25 Stichus aut Pamphilus legetur et alter ex hia vel in

fuga sit vel apud hostes, dicendum erit praesentem
praestari aut ahsentis aestimationem: totiens enim
electio est heredi committenda, quotiens moram non
est, facturus legatario, qua ratione placuit et., si alter
decesserit, alterum omnimodo praestandum, fortassis
vel mortui pretium, sed si ambo sint in fuga, non
14,1 ita cavendum, ut, ‘si in potestate ambo redirent’, sed
‘si vel alter', et ‘vel ipsum vel absentis aestimationem

4 praestandam’. Item si res aliena vel hereditaria
sine culpa heredis perierit vel non comparcat, niliil

amplius quam cavere eum oportebit: sed si culpa M, 3

5 heredis res perit, statim damnandus est. Culpa
autem qualiter sit aestimanda, videamus, ‘an non so-
lum ea quae dolo proxima sit, verum etiam quae 5
levis est? an’3 nuraquid et- diligentia quoque exigenda

6 est ab herede? quod verius est. Item si fundus
chasmate perierit, Labeo ait utique aestimationem
non deberi: quod ita verum est, si non post moram
factam id evenerit: potuit enim eum acceptum lega-
tarius vendere.

48 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si heredis
servus rem legatam ignorante domino subtraxisset et io
vendidisset, Atilicinus in factum dandam actionem,
ut vel noxae servum dederet dominus vel ex peculio
praestaret, quod ex venditione cius rei haberet.

1 8i unus ex heredibus servum legatum occidisset,
omnino mihi non placet coheredem teneri, cuius
culpa factum non sit, ne res in rerum natura sit.

49 Ulpianus Ubro vicesimo tertio ad Sabinum

Si cui legetur, cura quattuordecim annorum erit, certo 15
jure, utimur, ut tunc sit quattuordecim annorum, cum
impleverit: et ita imperatorem decrevisse Marcellus

1 scripsit. Ergo cum esset sic relictum: ‘cum ad
‘quartum decimum annum pervenisset, annua bima
‘trima die’, et dcccni et septem annorum mortis tem-
pore inveniatur, praesens legatum erit, proinde si
quindecim annorum, consequenter dicemus post bien-
nium deberi: si sedecim, post annum debebitur: si
menses desint ad septimum decimum annum, residuis 20
mensibus debetur, haec ita, si putans minorem esse
quattuordecim annorum, cum iam excessisset, sie
legavit: si vero scit, triennium ad legati praesta-
tionem ex die testamenti facti numerabimus4.

2 Hoe autem legatum et condicionale est et in diem,
condicionale tamdiu, quamdiu quartus decimus annus

3 sit completus, postea in diem. Et ideo si quidem
ante quartum decimum ancum decesserit, ad heredem 25
nihil transit: certe postea ad heredem transfert, quod

si testamenti facti tempore minor quattuordecim an-
nis filius inveuiatur, puto tempus annua bima trima
die praestationis ex die completi quarti decimi anni
statim cedere, 4 ‘nisi evidens alia mens probaretur tes-

4 laboris aliud seutieutis’ b Si Titio decem quae
ego debeo legavero et rogavero eadem creditori prae-
stare, fideicommissum quidem in creditoris persona
non valet, quia nihil eius interest, heres vero potest 30
eum legatario agere, quia ipsius interest creditori
solvi, ne eum conveniat: ergo propter hoc valebit.

5 legatum0. Sed si testator decem mihi sub fide
iuasore debuit, fideicommissi petitio non solum heredi,
sed ct fidejussori competit: interest enim eius solvi
mihi, quam ipsum conventum mandati actionem in-

6 tendere: nec interest, solvendo sit nec ne. Iulia-
nus libro trigesimo nono digestorum scribit, si fide-
jussor creditori legasset quod ei deberet, an legatum 3S
valeret, et ait creditoris quidem nihil interesse, verum
debitorem habere ex testamento actionem: interest
enim ipsius liberari, quippe conveniri a fideiussoris

7 herede non poterit. Quod si idem fidciussor Titio 13,
leget et fidei eius commiserit, ut creditori solvat, et
debitor et fideiussoris heres agere cum Titio ex causa
fideicommissi poterunt, quia utriusque interest lega-

8 Larium solvere. Meminisse autem oportet eum,
qui damnatur hoc solum ‘functum vendere’, non gratis
damnari hoc faecre, sed hoc solum, ut vendat vero s

9 pretio. Quod si certo pretio sit damnatus facere,
necesse lmbcbit tanti vendere, euanti damnatus est.

50 /n/ulf libro vicesimo quarto ad Sabinum 8’-
servus plurium sit, pro dominii portione legatum ei
1 relictura adquirct1. Si hereditatis index contra
heredem pronuntiaverit non agentem causam, vel lu-
sorie agentem, nihil hoc nocebit legatariis, quid ergo,

si per ininriam fuerit pronuntiatum, non tamen pro- 10

(l) cnm] si E1 (2) heredis itis. Mo. (3) servum i (C) legatum dcl. Mo. (7) demini pro portione lega-

tus. A (4) 4 * luat. ( Le.nel ) (5) verba § 3 quod tum ei relictum adqnirent Mo. (S) ' ’ Tust. {de Mcdtn -

si. .. sentientis Ma. collocat post § 1 fin. numerabimus

ET FIDEICOMMISSIS

461

XXX

15, u vocavit? iniuria ei facta non nocebit legatariis, ut et
Sabinus significat, si tamen secundum substitutum
pronuntiet, an ille legatariis teneatur, videamus:, et
cum ius facit haec pronuntiatio quod attinet ad ipsius
personam, cumquid legatariis teneatur ? uee enim tam
improbe causari potest secundum se judicatum per
gratiam, respondebit igitur et legatariis, ut.eredito-
ti 2 ribus. Si quis ante quaestionem de familia habi-
tam adierit hereditatem vel necem testatoris non de-
fenderit, legatorum persecutio adversus fiscum locum
habet, quid tamen, si fiscus bona noti adgnoscat?
ex necessitate redundabit onus legatorum ad heredem,
sed si subiecil delatorem sibi, ut ei hereditas abiu-
dicetur1 et oneribus careret, vel minus plene defendit
causam, non se exonerat exemplo cius, qui collusorie
3 dc hereditate litigavit. Si numerus nummorum
20 legatus sit neque apparet, quales sunt legati, ante
omnia ipsius patris familias consuetudo, deinde regi-
onis, in qua versatus est, exquirenda est: sed et
mens patris familiae et legatarii dignitas vel caritas
et necessitudo, item carum quae praecedunt vel quae
sequuntur summarum scripta sunt spectanda.

51 Papinianus libro quarto quaestionum Sed si
25 certos nummos (velut.i quos in arca habet) aut cer-
tam lancem legavit, non numerata pecunia, sed ipsa
corpora nummorum vel rei legatae 2 continentur ne-
que. permutationem recipiunt et exemplo cuiuslibet
corporis aestimanda sunt.

52 Paulus libro quarto ad Sabinum 3 Si cui servi
omnes cum peculio legati sint, etiam l)i servi deben-
1 tur, qui nullum peculium habent. Si a filio iu-

30 pubere sub condicione legatum sit et filius heres ex-
stitit, deinde mortuus est, potest dici patrem familias,
qui a filio sub condicione legavit, a substituto pure
repetit, siatim voluisse a substituto dari, si filius pen-
dente condicione decessisset.

53 Ulpianus libro vicesimo quinto ad Sabinum
Quid ergo, si maiorem quantitatem a substituto re-
liquit? quod excedit, hoc erit, quod a substituto re-
is lictum est: quod vero concurrit cum summa superi o-
1 ribus tabulis inscripta, iude debebitur. Sed si
repetierit legatum cum alio, forte fuudum mihi lega-
verat ab impubere, repetiit hunc ab impuberis herede
mihi et Seio, repetitio haec efficiet, ut pars mihi de-
16, i 2 beatur. Si quis duos heredes scripserit et dam-
naverit unumquemque solidam rem legatario praestare,
idem est atque si duobus testamentis legatum esset:
nam et si mihi et filio vel servo meo esset eodem
testamento legatum, sine dubio valeret legatum utrius-
!t que, ut et Marcellus apud Iuliaimm adicit. Si
heros hominem legatum occidit ob facinus, ‘hoc est
s merentem’*, sine dubio dicendum erit eum ex testa-
•1 mento non teneri. Sed si noxae dedit, an tenea-

5 tur, quia potest redimere? et puto teneri. Sed si
animal legatum occiderit, puto teneri, non ut carnem
praestet vel cetera hlg,am 6, sed ut praestet pretium,

6 quanti esset, si viveret. Item si aedes legatas ob
damnum infectum possideri passus est, puto eum te-
t u?ri: debuit enim repromittere. Sed si mortuum
intulit fccitque religiosum locum legatum, 6i quidem

111 Patrem familias intulit, cum alio inferre non posset
vel tam oportune non haberet, ex testamento non
tenebitur6.: an. vero7 teneatur, ut pretium loci prae-
stet i et si quidem ipse pater familias illo inferri vo-
uit ex testamento non tenebitur: quod si heres in-
tulit suo arbitrio,, debebit praestare, si sit in here-
W^Vt^Sd.rP-Ct.1UI“ Praes<*tur: testator enim qui
R nfwf1 m em voInit vel Pretium loci legatario
8 offem. Item si servum non ipse occidit, sed com-

' pulit ad maleficium, nt ab alio occideretur vel sup- 16, ts

; plicio adficeretur, aequissimum erit pretium eum prae-
stare: quod si sua mala mente ad hoc processit,

9 cessabit aestimatio. Servus legatus si ab hostibus
captus sit sine dolo heredis, non praestabitur, si dolo,

! praestabitur. m. ■

54 Pou ponius libro octavo ad Sabinum turpia
legata, quae denotandi magis legatarii. gratia seri-

j buutur, odio scribentis pro non scriptis habentur.

1 Si Titiae legatum relictum est, si arbitratu Sen 20
nupsisset, et vivo testatore Seius decessisset, et ea

2 nupsisset, legatum ei deberi. Sed et si servi mors
impedisset manumissionem, cum tibi legatum esset,
si eum manumisisses, nihilo minus debetur tibi lega-
tum, quia per te non stetit, quo mimis perveniat ad

3 libertatem. 8 "Si pars heredum nominata sit in le-
gando, viriles partes heredes debent, si vero omnes,
hereditarias.

55 Idem libro nono ad Sabinum Nemo potest in 25
testamento suo cavere, ne. leges in 6U0 testamento
locum habeant, quia10 nec tempore aut loco aut con-
dicione finiri obligatio heredis legatorum nomine
potest.

56 Idem libro quarto decimo ad Sabinum Si le-
gati servi nomine stipuletur legatarius fugitivum eum
non esse praestari, nihil veniet in eam stipulationem,
quia qualis sit. talis ex testamento praestari debet nec 30
ullum iu legato damnum facere intellegeretur.

57 11 Ulpianus libro trigesimo tertio ad Sabinum
Si res obligata per fideicommissum fuerit relicta, si
quidem suit eam testator obligatam, ab herede luenda
est, "nisi si animo alio fuerit’ '2: si nesciat, a fideicom-
missario ‘(nisi si vel hanc vel aliam rem relicturus

| fuisset, si scisset obligatam)’ 12, vel 13 potest aliquid esse
superfluum exsoluto aere 14 alieno. 15 quod si testator 85
eo animo fuit, ut, quamquam liberandorum praedio-
rum onus ad heredes suos pertinere noluerit16, non 17, t
tamen aperte utique de his liberandis senserit, poterit
fideicommissarius per doli exceptionem a creditoribus,
qui hypothecaria secum agerent, consequi, ut actiones
sibi exhiberentur: quod quamquam suo tempore non
fecerit, tamen per jurisdictionem praesidis provinciae
id ei praestabitur.

58 Papinianus libro nono responsorum Domus E
hereditarias exustas et heredis nummis exstructas ex
causa fideicommissi post mortem heredis restituen-
das viri boni arbitratu sumptuum rationibus de-
ductis et aedificiorum aetatibus 17 examinatis respondi,

59 Ulpianus libro trigesimo tertio ad edictum
si modo nulla culpa eius incendium contigisset.

60 Tuli anus libro trigesimo nono digestorum Quod :o
si nulla retentione 16 facta domum tradidisset, ‘incerti’ 18

' condictio ei eompetet, quasi plus debito solverit.20

61 Papinianus libro nono responsorum Sumptus
autem in reficienda dornu necessarios a legatario fac-
tos petenti ei legatum al, cuius postea condicio exsti-
tit., non esse reputandos existimavi.

62 Paulus libro quadragesimo primo ad edictum 15
Si ancilla cum liberis legata sit, et ancilla sola, si non
sint liberi, et liberi soli, si non sit ancilla, debentur.

63 Celsus libro septimo decimo digestorum Ei
ancillas omnes et quod ex his natum erit testator

. legaverit, una mortua Servius partum eius negat de-
beri, quia accessionis loco legatus sit: quod falsum
puto ct nec verbis nec voluntati defuncti accommo-
data haec sententia est. 23

64 Gaius libro quinto decimo ad edictum provin-
ciale Captatoriae scripturae simili modo neque in
hereditatibus neque in legatis valent.

!.,ir,fladJ.UUCet,lr *? , <2) leea‘° Mo.: Lenti verba ,

™ l68atae lu'liniani* adseri
(3) iunge 3,1, 7, 1. 33, 8, i. 3 (4) ‘ ’ gl0„a (Hal ) (51

M0 — tenebitur <

-M». (7) vero dei. Mo na -.r .

tltTe 4°’ T’ *,5' <r> habea,1h <iuia] habea

V““ M° ■ <») 9 « 24, 1, 32 § 5 (,2) <> T,

( Eiscle ) (13) ubi Mo. contra B (14) aerea F

(15) seqg. lust. (Ferrini) (ic) non noluerit Mo.

fere ut Vonellus (17) statibus V/iatenbath (18) ra-
tione b'1 (19) Iu3t. ( Trampedach) (20) iunge

12, f>, 33 (21) sic F eum 11 : necessario factos legataria

petenti legatum Mo.

55

XXX

462

DE LEGATIS

17,23 65 Idem libro primo de legatis ad edictum prae-

toris1 * * Si ita legatum sit: ‘Seio servos decem do
praeter eos decem, quos Titio legavi’, si Quidem’ de-
25 cem tantum inveniantur in hereditate, inutile est
legatum, ssi vero ampliores, post eos, quos Titius
elegit, in ceteris valet legatum, sed non in ampliores
quam decem qui legati sunt: quod si minus sunt, in
1 tantos, quanti inveniantur. ‘Illi, si volet, Stichum
do’: condicionale est legatum et non aliter ad here-
dem transit, quam si legatarius voluerit, 8 quamvis alias
quod sine ailiectione ‘si volet’ legatum sit, ad heredem
legatarii transmittitur: aliud est enim iuris, si quid
sn 2 tacite contineatur4, aliud, si verbis exprimatur. Si
domus fuerit legata, licet particulatim ita refecta sit,
ut nihil ex pristina materia supersit, tamen dicemus
utile manere legatum: at si ca domu destructa aliam
eodem loeo testator aedificaverit, dicemus interire le-
gatum, 'nisi aliud testatorem sensisse fuerit adpro-
batum>s.

66 Idem libro octavo decimo ad edictum provin-
55 ciale Etsi aequo pretio emere vel vendere iusserit

heredem suum testator, adhuc utile legatum est. quid
18, i enim si legatarius, a quo emere fandum lieres iussns
est, cum ex necessitate eum fundum venderet, nullum
inveniret emptorem? vel ex diverso quid si legatarii
magni interesset. eum fundum emere nec aliter heres
venditurus esset, quam si testator iussisset?

67 Idem libro primo* dc legatis ad edictum prae-
6 toris' Servus uni es heredibus legatus si quid in

hereditate malitiose fecisse dicatur (forte rationes
interlevisse), non aliter adiudica.ndu.s est, quam ex eo
volentibus coheredibus quaestio habeatur', idem est
1 et si extraneo fuerit legatus. Si ex pluribus he-
redibus ex disparibus partibus institutis duobus ea-
dem res legata sit, heredes non pro hereditaria por-
tione, sed pro virili id legatum habere debent,
io 68 Idem libro octavo decimo ad edictum provin-
ciale Si post mortem patris iilio legetur, dubium non
est, quiD mortuo patre ad filium pertineat legatum

1 nec intersit, an patri heres exstiterit nec ne, sed
si servo post mortem domini relictum legatum est, si
quidem in ea causa durabit, ad heredem domini per-
tineat: usque adeo, ut idem iuris C6t7 ct si testa-
mento domini liber esse iussus fuerit: ante enim ce-

15 dit dies legati, quam aliquis heres domino exsistat,
quo fit, ut hereditati adquisitmn legatum postea he-
rede aliquo exsistente ad eum pertineat: praeterquam
si suus heres aliquis aut necessarius domino ex eo
testamento factus erit: tunc enim quia in unum con-
cinuit, ut ct heres exsistat et- dies legati cedat, pro-
babilius dicitur ad ipsum potius cui relictum est
pertinere legatum quam ad heredem eius, a quo li-

2 bertatem consequitur. Si pure legatus servus sub
20 condicione liber esse iussus fue.rit, sub contraria con-
dicione valet legatum: et ideo exsistente condicione
legatum peremitur, deficiente ad legatarium pertinebit,
et ideo si pendente condicione libertatis legatarius
decesserit posteaque defecerit condicio libertatis, ad

3 heredem legatarii non pertinet legatum. Quod si
idem pure legatus sit et ex die liber esse iussns erit,
omnimodo inutile legatum est, quia diem venturam
certum est. ita Iulianus quoque sensit, unde ait: si

.is servus Titio legatus sit et- idem post mortem Titii
iiber esse iussus fuerit, inutile le.gatum est., quia mo-
riturum Titium certum est.

69 Idem libro secundo de legatis ad edictum prae-
toris' Servo legato legari posse receptum est, quod
adita hereditate statim servus adqniritur legatario,

1 deinde sequetur legatum. Si servum sub condi-
cione legatum heres alienaverit, deinde condicio ex-

10 stiterit, potest nihilo minus a legatario vindicari nec

2 extinguitur legatum. Si testator quosdam ex he-
redibus iusserit aes alienum solvere, non creditores

habebunt adversus eos actionem, sed coheredes, quo- 15,3135
rum interest boc fieri, nec solum hoc casu alius ha-
bet actionem, quam cui testator dari iussit, sed alio
quoque, veluti si filiae nomine genero aut sponso do-
tem dari iusserit: non enim gener aut sponsus, sed
filia habet actionem, cuius maxime interest indotatam 35

3 non esse. Si fundus qui legatus est8 servitutem
debeat impositam, qualis est, dari debet: quod si ita 13, i
legatus sit ‘uti optimus maximusque’, liber praestan-

4 dus est. Servus, qui in negotio fuerit, legatus
non ante tradi debet, quam rationes explicet, ct si ad
indicium itum sit, iudicis eaedem partes esse debent.

5 Si res quae legata est an in rerum natura sit dubite-
tur, forte si dubium sit, an homo legatus vivat, placuit
agi quidem ex testamento posse, sed officio iudicis 5
contineri, ut cautio interponeretur, qua heres cavcrct
eam rem persecuturum et, si naetus sit, legatario
restituturum,

70 Idem Libro octavo decimo ad edictum provin-
ciale Si servus Titii furtum mihi fecerit, deinde Ti-
tius herede me instituto servum tibi legaverit, non
e_st iniquum talem servum tibi tradi, qualis apud Ti-
tium fuit, id est ut me indemnem praestes furti no-

1 mine, quod is fecerit apud Titium. Nam et si io
fundus, qui meo fundo serviebat, tibi legatus fuerit,
non aliter a me tibi praestari debeat, quam ut pris-

2 tinam servitutem recipiam. Nec dissimile est ei
qui mandato alicuius servum emit, vel ei qui servum
redhibet, qui omnes nou aliter restituere servum co-
guntur, quam ut ratio habeatur furti, quod ab eL>
servo factum fuerit vel antequam negotium eont-ra-

3 lieretur vel postea. Quare et si post aditam he-
reditatem servus legatus heredi furtum fecerit, ita 15
praestari debebit, ut oh hoc delictum quasi litis aes-
timatio a legatario sufferatur lieredi.

7 L Ulpianus libro quinquagesimo primo ad edic-
tum Si domus alicui simpliciter sit legata neque ad-
iectum, quae domus, cogentur heredes quam vellent a
domum ex his, quas testator habebat, legatario dare :
quod si uullas aedes reliquerit, magis derisorium est 20

1 quam utile legatum. De evictione an cavere de-
beat is, qui servum praestat ex causa legati, videa-
mus. et regulariter dicendum est, quotiens sine in-
dicio praestita res legata evincitur, posse eam ex tes-
tamento peti: ceterum si iudicio petita est, officio
iudicis cautio necessaria est, ut sit10 ex stipulatu actio.

2 In pecunia Legata coufitenti heredi modicum tem-
pus ad solutionem dandurn est nec urguendum ad
suscipiendum 11 iudicimn: quod quidem tempus ex ir>

3 bono et aequo praetorem observare oportebit. Qui
confitetur se quidem debere, insta m autem causam
adiert, cur utique praestare non possit, audiendus
est: ut puta si aliena res legata sit negetque dominum
eam vendere vel immensum pretium cius rei petere
adfirmet, aut si servum hereditarium neget se debere
praestare, forte patrem suum vel matrem vel fratres
naturales: aequissimum est enim concedi ei ex hac 30

4 causa aestimationem officio iudicis praestare. Cura
alicui poculum 12 legatum esset velletque heres aesti-
mationem praestare, quia iniquum esse, aiebat id se-
parari a se, non impetravit id a praetore: alia enim
condicio est hominum, alia ceterarum rerum: in ho-
minibus enim benigna ratione receptum est, quod

5 supra probavimus. Si fundus muuicipum vecti- id. 1
galis ipsis municipibus sit legatus, an legatum con-
sistat petique possit, videamus, et Iulianus libro t.ri-
gensimo octavo digestorum scribit, quamvis fundus
vectigalis municipum sit, attamen quia aliquod ius in

6 eo is qui legavit liabet, valere legatum. Sed et
si non municipibus, sed alii fundum vectigalem lega-
verit, non videri proprietatem rei legatam, sed id ius 3
quod in vectigalibus fundis habemus.

72 Paulus libro quadragesimo octavo ad edictum

(l) urbani add. F1 (2) pr. fin. luat. (Kalb)

(3) $ 1 fin. Oai non esse putat Grupe (4) continen-

tur F (5) ‘ * Iust. ( Gradenwitz ) (6) librorao

F (7) sit dclt. (8) indotatam n. e. si f, q. 1. est
S cum B, om. F (9) vellet F (10) si F (tl) sus-
piciendum F (12) proculum F

et fideicommissis

463

XXX

•2D 6/t Si quis legaverit fundum Cornelianum, exceptis vineis,

’ quae mortis eius tempore erunt, si nullae vineae,
erunt, legato nihil decedit.

73 Gaius libro tertio de legatis ad edictum prae-
io toris1 Si heres iussus sit facere, ut Lucius centum

habeat, cogendus est heres centum dare, quia, nemo
facere potest, ut ego habeam centum, nisi milii de-
1 derit. Vicis lega.la perinde licere capere atque
civitatibus rescripto imperatoris nostri significatur.

74 Ulpianus libro quarto disputationum Licet
imperator noster cum patre rescripserit2 videri vo-
luntate. testatoris repetita r substituto, quae ab in-
is stituto fuerant- relicta, tamen hoc ita erit accipiendum,

si* non fuit evidens diversa voluntas: quae3 ex multis
collidetur, an quis ali herede legatum vel fideicom-
missum relictum noluerit a substituto deberi, quid
enim si aliam rem reliquit* a substituto ei fideicom-
missario vel legatario, quam ab instituto non reli-
querat5? vel quid si certa causa fuit, cur ab insti-
tuto relinqueret', quae in substituto cessaret? vel
quid si substituit ex parte fideicommissarium, cui
20 ab instituto reliquerat fideicommissum ? in obscura
igitur voluntate locum habere rescriptum dicen-
dum est.

75 Idem, libro quinto disputationum Si bic lega-
tum vel fideicommissum sit relictum ‘si aestimaverit
heres’ ‘si comprobaverit’ ‘si iustum putaverit’, et le-
gatum et fideicommissum debebitur, quoniam quasi
viro potius bono ei commissum est, non in me.ram

25 1 voluntatem heredis collatum. Si mihi quod Titius
debet fuerit legatum neque Titius debeat, sciendum
est nullum esse legatum, et quidem si quantitas non
sit adiecta, evidenti ratione nihil debebitur, quia non
apparet, quantum fuerit legatum: nam et si quod7
ego Titio debeo 8 ei legavero quantitate non adiecta,
constat null-um esse legatum, cum, si decem quae
Titio debeo legavero nec quicquam Titio debeam,
so falsa demonstratio non peremit legatum, ut in legato
2 dotis Iulianns respondit. Quod si addiderit: ‘de-
cem quae mihi Titius debet lego’, sine dubio nihil
erit in legato: nam inter falsam demonstrationem et
falsam condicionem sive causam multum interest,
proinde et si Titio decem, quae mihi Seius debet,
legavero, nullum erit, legatum: esse enim debitor de-
bet: nam et si vivus exegissem, exstingueretur lega-
tum ct, si debitor maneret, actiones adversus eum
21,i 3 heres meus9 dumtaxat praestare cogeretur. Si
quis ita stipulatus: ‘Stichum aut decem, utrum ego
velim’ legaverit quod ei debebatur, tenebitur heres
cius, ut praestet legatario actionem electionem ha-
bituro, utrum Stichum an decem persequi malit.
4 Proinde si Stichum legaverit, cum ille ei Stichum
aut decem deberet, incerti actio legatario adversus
6 heredem competit, ut scripsit Iulianus libro trigesimo
tertio digestorum, per quam actionem compellat he-
redem experiri: et, si Stichum consecutus fuerit, prae-
stabit- ei, si decem, nihil conscquetur. secundum quod
erit m arbitrio debitoris, an sit legatarius is cui Sti-
chus legatus est.

76 IVLIAXUS libro trigesimo quarto digestorum
,)uou si quis Stichum aut Pamphilum stipulatus
Sempronio Stichum legasset, Maevio Pamphilum
io oneratus heres intellegitur, ut necesse habeat alteri
actionem Buam, alteri aestimationem Stichi aut Pam-
phili dare.

77 Ulpianus libro quinto disputationum Si pe

apud ali(Piem eiusque fidei com

™ s- • Praesteto fideicommissur

ro 4tus rem hieli '1- qlla5i10 Tueatur here

15 debitor nh bPr,,ie ^ ,dedu*'cn' nart> si conveniatu
is debitor ab herede, doh exceptione uti potest- aua

res utile fideicommissum facit». quodP cum ' ite e

I

habet, ab omni debitore fideicommissum relinqui 21, 18

potest. . .

78 Idem libro octavo disputationum Fideicom-
missum, quod a legatario relinquitur, ita demum ab
eo debetur, si ad legatarium legatum pervenerit.

70 I u li anus libro quinto digestorum . Si quis tes-
tamento suo 12 Titio et Seio decem dari iusscrit, nui- 20
lam liaec verba recipiunt ambiguitatem, ut dena di-
xisse videatur, qui decem dixit.

80 Apud Iulianvm libro trigesimo secimdo diges-
torum Marcellus notat Is, qui sola triginta reli-
querat13, Titio triginta legavit, Seio viginti, Maevio
decem. Massurius Sabinus probat Titium quin-
decim, Seium decem, Maevium quinque consecu-
turos. ita tamen, ut ex his pro rata portionis Falci- 25
diae, satisfiat.

81 Iulianus libro trigesimo secundo digestorum
Si fundum sub condicione legatum heres pendente
condicione sub alia condicione alii legasset: cf. post
existentem condicionem, quae priore testamento prae-
posita fuisset, tunc ca condicio, sub qua heres. lega-
verat, exstitisset 14, dominium a priore legatario, non

1 discedit. Si servo communi res legata fuisset, so
potest alter dominus agnoscere legatum, alter repel-
lere: nam in hanc causam servus communia quasi

2 duo servi sunt. ls‘Stichum Sempronio do lego: si
‘Sempronius Sticlium intra annum non manumiserit,
‘eundem Stichum Titio do le,go.’ quaesitum est, quid
iuris esset, respondi Sempronium interim totum ha-
biturum et, si quidem intra annum manumisisset,
liberum eum effecturum: sin autem hoc non fecisset,

3 totum ad Titium pertinere. Qui . Fandum excepto 38
aedificio legat, appellatione aedificii ant superficiem
significat16 aut solum quoque, cui aedificium super-
positum est. si de sola superficie exceperit, nihilo
mimis iure legati totus fundus vindicabitur, sed ex-
ceptione doli mali posita consequetur heres id,, ut

sibi habitare in villa liceat: in quo inerit, ut iter 22,1
quoque et actum in ea habeat, si vero solum quo-
que exceptum fuerit, fundus excepta villa vindicari
debebit et servitus ipso iure villae debebitur, non
secus ac si duorum fundorum dominus alterum le-
gaverit ita, ut alteri serviret. 17sed inclinandum est
testatorem etiam de solo cogitasse, sine quo aedifi-

4 cium stare non potest. Si libertus patronum ex s
septunce heredem scripserit, alios ex ceteris et ita
legaverit: ‘quisquis mihi alius ex supra scriptis cum
‘patrono meo heres erit, servos illum et illum Titio
‘lego, quos aestimo singulos vicenis aureis’, intellegen-
dum erit a coherede patroni dumtaxat legatum datum
et ideo Titium non amplius quincuncem in servis vin-
dicare. posse, adiectio autem ilia ‘quos aestimo sin-
gulos vicenis aureis’ non mutat legati condicionem, 10
si legis Falcidiae rationem habere oporteat: nihilo
minus enim verum pretium servorum in aestimationem

5 deducetur. ‘Titio fundum do lego, si heredi meo
decem dederit.’ si decem heres Titio debuisset et
ea Titius accepta ei fecisset, fundum vindicare potest,

6 . Si Titius, cui Stichus legatus fuerat, antequam
sciret ad se legatum pertinere, decesserit ct eundem
Seio legaverit et heres Titii legatum non repudiaverit,

7 Stichum Seius vindicabit. Si pater familias ab 15
iropubere filio Titio fundum legaverit et a substituto
eundem eidem Titio et pupillus patri heres exstiterit:
sive vindicaverit Titius legatum sive repudiaverit,
quamvis filius impubes decesserit, a substituto vindi-
care non poterit, hoc enim, quod rursus a substituto
legatur, perinde, habendum est ac si repetita legata
essent, quare et si pure a filio, sub condicione a
substituto legatum fuerit, perinde omnia servabuntur

ac si tantum a filio legatum fuisset: contra autem si 20
a filio sub condicione, a substituto pure legatum

(1) urbani add. F*
idque Mo. (4)

(C) relinquerat F
debeo ins, Mo,

(2) rescripsit F' (3) qnael
relinquit F <D) relinquerat F
(7) quid F (a) cui nihil

(8) meum F (10) quiasi F

(11) iunge 40, S, <5 pr. : seqq. Just. (Bachr) (12) suo
dei. Fb (13) relinquerat F (14) exstitissem F
(15) iunge 40, 4, 15 (16) significata F (17) § 3 fin.

luat. (Lusignatii)

55*

XXX

DE LEGATIS

464

22,21 fuerit et pupillus pendente condicione decesserit, ex

8 substitutione solii legatum valebit. His verbis
‘Lucio et Titio eorumve eui fundum do lego utiliter
legatur et, si utrique viserint, utrique, si alter, aiteri 1

9 debebitur. Cum statuliber sub condicione legatus
est et pendente condicione legati condicio statutae
libertatis deficit, legatum utile fit. nam sicut statuta

25 libertas tunc peremit, legatura, cum vires accipit, ita
legatum quoque non ante peremi potest, quam dies
l(f cesserit cius. A filio 2 impubere legatus et a substi-
tuto liber esse iussus, si quidem pupillus ad puber-
tatem pervenerit, ab eo eui legatus luerat vindicabi-
tur: mortuo vero pupillo libertas eompet.it. longe
magis boc servari conveniet, si idem servus sub con-
dicione ab impubere legatus fuerit et pendente con-
dicione filius intra pubertatem decesserit.

80 82 Idem libro trigesimo tertio digestorum 3Non

quocumque modo si legatarii res facta fuerit die ce-
dente, obligatio legati exstinguitur, sed ita, si eo modo 4
fuerit eius, quo avelli non possit, ponamus rem, quae
mibi pure legata sit, aecipere me 'per traditionem11 die
legati cedente ab eo herede, a quo eadem sub con-
dicione alii5 legata fuerit: nempe agam ex testamento,
quia is status est eius, ut existente condicione dis-

S5 cessurum sit a me dominium, nam et si ex stipula-
tione mihi Stichus debeatur et is, cum sub condicione
alii legatus esset, factus fuerit meus ex causa lucra-
23, i tiva6, nihilo minus exsistente condicione ex stipulatu
! agere potero. Si ex bonis eius, qui rei publicae
causa aberat, rem usu adquisierim 1 et ea antequam
evinceretur mihi legata sit, deinde postea evincatur,
recte ex testamento petam eam milii dari oportere.

2 Fundus milii legatus est: proprietatem eius fundi
redemi detracto usu fructu: postea venditor capite

5 minutus est et usus fructus aa me pertinere coepit,
si ex testamento egero, iudex tanti litem aestimare

3 debebit, quantum mihi aberit8. Marcellus.
Idem erit et si partem redemero, pars mihi legata est
aut donata: partem enim dumtaxat petere debebo.

4 Julianus. Quod si legatura mihi est quod ex
Pamphiia natum erit, ego Pamphilam mercatus sum
et ea apud me peperit, non possum videri partum ex
causa lucrativa liabere, quia matrem cius mercatus

io sum : argumentum rei est, quod evicto eo actio ex empto

5 competit. Qui Gaium et Lucium eiusdem pecuniae
reos habebat si ita legaverit: 'Quod milii Gaius de-
‘bet, id heres meus Sempronio damnas esto dare:
'quod mihi Lucius debet, id heres meus Maevio dam-
mas esto dare’, eam condicionem heredis sui consti- '
tuit, ut is necesse habeat alteri actiones suas, alteri
litri aestimationem praestare, si tamen vivus testator

is Gaio acceptum fecit, neeesse est, ut Sempronii et

6 Maevii legatum inutile sit. Cum mihi Stichus aut
Pamphilus legati fuissent duorum testamentis et Sti-
chum ex altero testamento consecutus fuissem, ex
altero Pamphilum petere possum, quia et si uno tes-
tamento Stichus aut Pamphilus legati fuissent et
Stichus ex causa lucrativa9 meus factus fuisset, nihilo
minus Pamphilum petere possem 10.

20 83 Marcellus libro tertio decimo digestorum Ti-

tius Stichi partem tibi legavit: eiusdem Stiehi par-
tem Seius tibi legavit: ex utriusque testameDto con-
sequeris.

84 Julianus libro trigesimo tertio digestorum
Huiusmodi legatum: ‘Si Titius heredi meo caverit
‘centum Maevio se daturum, et heres meus Titio 1 1
‘centum dato', utile legatum est, quemadmodum quod
alicui legatum 151 ex eausa fideicommissi restituatur.

I Eadem ratione hoc quoque legatum utile sit13: 23,
‘Si Titius heredi meo caverit se in nmnicipio ex cen-
‘tum aureis opus facturum, tum ei centum aureos

I 2 ‘heres meus dare damnas esto.’ Si Sempronius
Titium heredem instituerit et ab eo post biennium
I fundum dari iusserit Maevio, Titius deinde ab herede
suo eundem fundum Maevio praesenti die legaverit
! et Maevius pretium fundi ab herede Titii acceperit:
si ex testamento Sempronii fundum petere velit, ex- 36
i ceptione repelli poterit, si pretio fundi contentus non

3 erit14. Si eui homo legatus fuisset et per lega-
tarium stetisset, quo minus Stichum, cum heres tra-
dere volebat, acciperet, mortuo Sticho exceptio doli

4 mali heredi proderit. Aedes, quibus heredis aedes 24,
serviebant, legatae sunt traditae legatario non impo-
sita servitute, dixi posse legatarium ex testamento
agere, quia non plenum legatum accepisset: nam et
eum, qui debilitatum ab berede servum acceperit,

: 5 recte ex testamento agere. Qui servum testamento
| sibi legatum, ignorans cum sibi legatum, ab herede
■ emit, si cognito legato ex testamento egerit et ser- t
vum acceperit, actione ex vendito absolvi debet, quia
hoc iudicium fidei bonae est et continet in sc doli
mali exceptionem, quod si pretio soluto ex testa-
meuto agere instituerit, hominem consequi debebit,
actione ex empto pretium reciperabit, quemadmodum
1 reciperaret, si homo evictus fuisset, quod si indicio
ex empto 15 actum fuerit et tunc actor compererit le-
gatum sibi hominem esse et agat ex testamento, non
aliter absolvi heredem oportebit, quam si pretium io

6 restituerit et hominem actoris fecerit. Cum pater
pro filia sua dotis nomine centum promisisset, deinde
eidem centum eadem legasset-, doli mali exceptione
heres tutus erit, si et gener ex promissione et puella
ex testamento agere instituerit: convenire enim inter

7 eos oportet, ut alterutra actioDe contenti sint. Si
ita cui legatum esset: ‘si tabulas chirographi mei
heredi meo reddiderit, heres meus ei decem dato’,
huiusmodi condicio hanc vim habet ‘si heredem is
meum debito liberaverit’, quare et, si tabulae exsta-
bunt, non intellegetur condicioni satisfecisse creditor,
nisi acceptum heredi fecerit, et, si tabulae in rerum
natura non fuerint, existimabitur inplesse condicionem,

si heredem liberaverit, nec ad rem pertinebit, iam
tunc eum testamentum fiebat tabulae interciderint an

5 postea vel mortuo testatore. Si Titio et Maevio
legatus fuerit Stichus, qui Titii erat, debebitur pars 20
Stichi Maevio: nam Titius, quamvis ad legatum non

9 admittatur, partem faciet. ‘Stichum ant Pamphi-
lum, utrum heres meus volet, Titio dato.’ si dixerit
heres Stichum se velle dare, Sticho mortuo liberabitur,
cum autem semel dixerit heres, utrum dare veiit, mutare

10 sententiam non poterit 10. Legatum est ita: ‘fundum
‘Cornelianum et mancipia, quae in eo fundo eum moriar
‘mea erunt, heres meus Titio dato’, ancilla, quae in eo
fundo esse consueverat, mortis tempore cum in fuga 25
esset, enixa est: quaero, an vel ipsa vel partus eius
legato cedat, respondi: ancilla quamvis in fuga sit,
legata videtur et, licet fugitiva erat, perinde habetur
ac si in eo fundo fuisset raoriente patre familias:
huic consequens est, ut partus quoque matrem se-
quatur et perinde legato cedat, ac si in fundo editus

II fuisset. Si Titio Stichus ant Pamphilus, utrum
eorum malet, legatus est, deinde Pamphilum testator sn
12 Titio donavit, Stichus in obligatione remanet. Qui-
bus ita legatum fuerit: ‘Titio et Maevio singulos ser-
vos do lego’, constat eos non concursuros in eundem
servum, sicuti non coucurruut, eum ita legatur:

(t) totum ins. F1 (2) cesserit. Servus a filio Mo.
(3) iunge 44, 7, 17 (4) faeta ins. Mo. (5) per vindi-

cationem ins, Lenel ( legatum purum per damnationem
relictum erat) (e) ex causa lucrativa dei. Mo.

(7) adquiserim F (8) si cui fundus alienus legatus
fuerit et emerit proprietatem detracto usu fructu et
usus fructus ad eum pervenerit et postea ex testa-
mento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus

ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum ob-
tinet, sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu
iubeat aestimationem praestari Jn.it. 2, 20, 9 (9) fuerit

ex aliqua causa (di Marso collafo 45, t, 16 pr.) (10) pos-
sum F2 (11) et heres meus Titio] ei beres meus Mo.
(12) legatur ut Mo. (13) est Mo. (14) si pretio
...erit dei. Kr. (15) epto F (16) c f. 31, 11 § 1

ET FIDEICOMMISSIS

465

XXX

15,1

,, as ‘Titio servum do lego: Maevio alterum servum do
i:i le^o’. ‘Si is cui legatum fuerat, antequam con-
stitueret, qua actione uti vellet, decessit duobus he-
redibus relictis, legatum accipere simul venientes,
ss risi consenserint, nou possunt: quare quamdiu alter
rem vindicare vult, alter in personam agere non potest,
sed si consenserint, reni communiter habebunt: consen-
tire autem vel sua sponte debent vel iudice imminente.

85 Paulus libro undecimo ad Plautium Duobus
coniunctim fundus erat legatus: alter ex his partis
aestimationem 'per actionem personalem abstulit,
alter si fundum totum vindicare velit, exceptione doli
pro parte dimidia repellitur, quia defunctus semel ad
eos legatum pervenire voluit.

5 86 Julianus libro trigesimo quarto digestorum

8 i tibi homo, quem pignori dederas, legatus ab alio
fuerit, actionem ex testamento habebis adversus he-
1 redem, ut pignus luatur. Si testamento Stichus
ab uno herede, legatus fuerit Maevio et eidem codi-
cillis idem Stichus ab omnibus heredibus et antequam
codicilli aperirentur Maevius litis aestimationem con-
secutus fuerit, ipso iure vindicari ex codicillis non
io potest, quia testator semel legatum ad eum pervenire
‘l voluit. Cum servus legatur, et ipsius servi status
et omnium, quae personam eius attingunt, in sus-
penso est. nam si legatarius reppulerit a se lega-
tum, numquam eius fuisse videbitur: si nou reppu-
lerit, ex die aditae hereditatis cius intellegetur, se-
cundum hanc regulam et de iure eorum , quae 'per
traditionem' servus acceperit aut stipulatus fuerit,
deque his, quae legata ei vel donata fuerunt, statne-
15 tur, ut vel heredis vel legatarii servus singula gessisse

3 existimetur. Si fundus ab omnibus heredibus le-
gatus sit, qui unius heredis esset, is quidem cuius
fundus esset, non amplius quam partem suam prae-

4 stabit, ceteri in reliquas partes tenebuntur. Valet
legatum, si superficies legata sit ei, cuius in solo fu-
erit, licet is dominus soli sit: nam3 consequetur, ut
hac servitute* liberetur et superficiem lucrifaciat.

20 87 PAPINIANUS Ubro octavo decimo quaestionum

Filio pater, quem in potestate retinuit, heredi pro
parte instituto legatum quoque relinquit, durissima
sententia est existimantium denegandam ci legati
petitionem, si patris abstinuerit hereditate: non enim
impugnatur indicium ab eo, qui ‘iustis rationibus' 5 no-
luit negotiis hereditariis implicari.

88 Marcianus libro sexto institutionum Sed si
25 non alias voluit pater habere eum legatum, nisi he-
reditatem retineat, tunc neque adversus coheredem
dandam ei legati0 petitionem secundum Aristonis
sententiam constat, cum ipsi filio non videretur esse
solvendo hereditas: 'et hoc ita est, licet non condicio-
naliter expressisset1, intellexisse tamen manifestissime
'adprobetuF8.

89 Julianus libro trigesimo sexto digestorum
so Nam nec emancipatus hereditate omissa legatum ab

herede petere prohibetur, praetor enim permittendo
his, qui in potestate fuerint, abstinere se hereditate
paterna manifestum facit9 ius se in persona eorum
tnuuere, quod futurum esset, si liberum arbitrium 1
1 cirl p6 ’we<‘’tatis habuissent.

apiniaxus libro octavo decimo quaestionum

mn jlm 61 lU legaverit ‘hoc amplius filio meo'?
non dubie voluntatis quidem '

35 absimilis est prioris casus t
nisi evidens voluntas conlrsri

quaestio erit, sed non
irca filii providentiam,

ac , , n..T,u"n* patris probetur'8,

catorum bona diviae ■! 118 !nstllutis inter eos verbis le-
SS denubit nr et ’ T.olu,ltatiR 10 ratione legatorum
91 Juliani^ l2ra'U, “°" .aSnoTOrit hereditatem.
Quaesitum est' ui fT ^ngesinio sexto digestorum
quaesitum est, si filius fannhas, qui filium habebat,

heres institutus fuisset, cum esset uterque in potestate 26, s/4
aliena, an ab eo filio eius legari possit, respondi, s
cum possit a filio patri legari, consequens est, ut vel
Iratri ipsius vel fiho vel etiam servo patris sui lege-

1 tur. Praesenti quidem die data libertate servo
legari vel pure vel sub condicione poterit: ‘‘cum vero
libertas sub condicione data fnerit; alias utiliter, alias
inutiliter pure legabitur, nam si ea condicio liber-
tatis fuerit, ut patre. familiaB statim mortuo ‘J possit
ante aditam hereditatem exsistere condicio, veluti:
Stichus si decem Titio dederit’ (vel *' 3 Capitolium as- i«
cendcrlt’), ‘liber esto', utile legatum est: huiusmodi
autem condiciones: ‘si heredi decem dederit^ ‘si
'post aditam hereditatem 13 Capitolium ascenderit , in-
utile legatum efficient, necessario autem ex asse he-
rede scripto etiam hae condiciones, quae ante aditam
hereditatem impleri possunt, inutile legatum efficient.

2 Duobus heredibus institutis alteri Stichum lega-
verat et eidem Sticho decem, cum Stichus vivo tes- it
tatore ad libertatem pervenisset, totum legatum ei
debebitur: nam in solidum constitisse causam legati
in cius persona hoc quoque argumento est, quod, si
heres, cui legatus fuerat, hereditatem non adisset,

3 solidum ab altero herede consequi possit. Servo
legato legatum datum est: si alienatus a testatore

4 fuisset, legatum ad emptorem pertinebit. Cura
servus Titio et eidem servo aliquid legatur, fideicom-
mitti potest, ut aut servum alicui restituat vel ea &
quae servo legata sunt: hoc amplius etiam ipsi servo,
cum liber erit, fideicommissum a Titio dari potest.

5 Si quis Stichum legaverit et eundem alienaverit, vel
manumiserit, deinde codicillis eidem legatum dederit,

6 legatum vel manumisso vel emptori debebitur. Si
mihi servus a te herede 14 legatus fuerit et eidem servo
aliquis legaverit et vivo eo qui mihi servum legaverat
dies legati servo dati cesserit, confestim id legatum
hereditati 13 adquiritur: et ideo, quamvis postea 16 mori- 2»
tur is qui servum mihi legaverat, ad me id quod servo

7 legatura est non pertinebit. Cum homo cx testa-
mento petitus est, causa eius temporis, quo lis con-
testabatur, repraesentari debet actori et, sicut partus
ancillarum, sicut fructus fundorum interiin percepti
in huc iudicium deducuntur, ita quod servo legatorum
vel hereditatis nomine interim obvenerit praestandum
est petitori.

92 JULIANUS libro trigesimo nono digestorum Si 38
fundum per fideicommissum relictum unus ex heredi-
bus, excusso pretio secundum reditum eius fundi,
mercatus sit propter aes alienum hereditarium prae-
sente et adsiguaute eo, cui fideicommissum debebatur,
placet non fundum, sed pretium eius restitui 11 deberi. 27, >
Marcellus notat: si fundum restituere malit licres,

1 audiendum existimo. Iultanus. Si Titio pecunia
legata fuerit et eius fidei commissum, ut alienum ser-
vum manumitteret, nec dominus cum vendere velit,
nihilo minus legatum capiet, quia per eum non stat,
quominus fideicommissum praestet: nam et si nior- 5
tuus fuisset servus, a legato non summovorctur.

2 Sicuti conceditur unicuique ab eo, ad quem legi-
tima eius hereditas vel honorum possessio perventura
est, fideicommissum dare, ita et ab co, ad quem im-
puberis filii legitima hereditas vel bonorum possessio
perventura est, fideicommissa recte, dabuntur.

93 Ulpianus libro primo fideicommissorum Quod
fideicommissum hactenus, quatenus impubes decedat, I»
valebit: ceterum si pubes factus decesserit, evanescit
fideicommissum.

94 Julianus libro trigesimo nono digestorum
Plane si filium impuberem exheredaverit, fidei-
commissum legitimus heres praestare cogendus non
1 erit, nisi idem et patri heres fuerit. Qui rogatus

11) f 13 Iust. (Eiselc) (2) '* JW, \XjRi\el)
ui solo fuerit: nam licet is dominus soli
(4) hac servitute vix sunt Juliani {Longo)
(Pernice) (6) legata B ’ (i) ex pressit .F1
(GradenuiU) (o) idem iiu Kr. i|ti

(2) CUIUS
sit Alo.

(B) ’ ’ Iust.
(s) ' * Iust.
inter eos...

voluntatis A cum B, om. F (ll) ad seqq. ef. 35, 1, 8« § 1
(12) mortuo statim Mo. (13) in i?is. (u) a te

herede dei. Mo. (15) hereditati Mo. (16) dies
legati veniat quam ins. Kr. (n) restitui dei. Kr.

XXX

466

DE LEGATIS

27, H erat hereditatem, ex qua servus eius heres insti-
15 tutus erat, restituere, eum1 alii servum vendidisset,

quaesitum est, au hereditatem restituere cogendus
est is, ad quem hereditas ex emptione servi heredis
scripti pervenerit. di\i compellendum esse ad fidei-
commissum restituendum eum, qui servum suum he-
redem scriptum vendidit, cure pretium hereditatis,
quam restituere rogatus est, habeat, is autem, nd
quem hereditas cx emptione servi heredis scripti per-
venerit, ex causa cogendus erit fideicommissum prae-
lo stare, id est si dominus servi heredis scripti solvendo

2 non erit. Si cui Stichus aut Darna legatus esset
electione legatario data et fidei eius commissum esset,
ni Stichum alteri praestaret: si Damam vindicare ma-
luerit, nihilo minus Stichum ex causa fideicommissi
praestare debebit, sive enim pluris est Dama., com-
pellendus est. Stichum redimere, sive minoris, aeque
Stichum inste dare cogetur, cum per cum steterit,

St quo minus ex testamento haberet quod fideicommis-

3 sum fuerit2. 5 Qui testamento manumittitur et ne-
que legatum neque hereditatem capit, fideicommissum
praestare cogendus non est, ac ne is quidem , qui
servum legatum rogatus fuerit manumittere: is enim-
demum pecuniam ex causa fideicommissi praestare
cogendus est., qui aliquid eiusdem generis vel similis :
cx testamento consequitur.

30 95 * Ulpianus libro primo fideicommissorum Vi-

dendum tamen est, nnmquid, si vice operaram roga-
verit eum aliquid, debeat hoc fideicommissum valere:
quod nequaquam dicendum est, quia uee operae in-
poni hiiiusmodi liberto possunt nec impositae exigun-
tur, quamvis testator ita caverit.

96 / uliakvs libro trigesimo nono digestorum i

28, i Quidam testamento vel codicillis ita legavit: ‘Aureos

‘quadringentos Pamphilae dari volo ita ut infra sorip-
‘tura est: ab Iulio actore aureos tot et in castris6
quos habeo tot et in numerato quos habeo tot’: post \
multos annos 'eadem voluntate manente’ 6 decessit, cum
omnes summae in alios usus translatae essent: quaero, ;
an debeatur fideicommissum, respondi: vero similius .
s est patrem familias demonstrare potius heredibus ■
voluisse, unde aureos quadringentos sine incommodo "
rei familiaris contrahere possint, quam condicionem
fideicommisso iniecisse, quod initio pure datum esset,

1 ct ideo quadringenti Pamphilae debebuntur. Quo-
tiens lege Iulia bona vacantia ad fiscum pertinent, ■
ct legata et fideicommissa praestantur, quae praestare

2 cogeretur heres a quo relicta erant. Si tibi servus
io legatus fuerit et- petitum a te, ut Titio aliquid prae-
stares usque ad pretium servi, deinde servus deces- '
serit, .nihil fideicommissi nomine praestare cogendus

3 eris. Si scriptus ex parte heres rogatus sit prae-
cipere ^pecuniam et- eis quibus testamento legatum i
orat distribuere, id quod sub condicione legatum est '
tunc praecipere debebit, eum condicio exstiterit: in-
terim aut ei aut his quibus legatum est satisdari

4 oportet. Cui statuliber pecuniam dare iussus est,
is is rogari potest, ut eandem pecuniam alicui restituat:

nam cum possit testator codicillis pure libertatem
dare et hoc modo condicionem exstinguere, cur non
etiam per fideicommissum eandem pecuniam adimendi
potestatem habeat?

97 Idem libro quadragesimo secundo digestorum
Si_ mihi Stichus legatus esset fideique meae com-
missum, ut aut Stichum aut Pamphilum meum

20 servum redderem, et in Sticho aliquid ex legato
propter legem Falcidiam perdidissem, necesse ha-
bebo aut Pamphilum servum meum totum Titio
dare aut eum partem Stichi , quam legatorum no-
mine accepero,7

98 Idem libro quinquagesimo secundo digestorum
Servus ah hostibus captus recte legatur: hoc enim
in re postliminii fit, ut, quemadmodum heredem insti-

tuere possumus servum qui in hostium potestate est, 28, ’&
ita legare quoque eum possumus.

99 Idem libro septuagesimo digestorum bi domino
Stichus legatus esset et servo eius optio data, partem
dimidiam Stichi dico. ad dominum pertinere, quod
possit servus manumissus eundem Stichum optare.

100 lOBil libro septuagesimo septimo digestorum

Si mihi Sempronius a Titio herede legaverit Titius- 39
que mihi sub eadem condicione eandem rem legaverit,
exsistente condicione capiam legatum ex testamento
Sempronii.

101 Idem libro septuagesimo oclavo digestorum
Si servo meo Stichus legatus fuerit testamento idque
legatum repudiavero, deinde prolatis codicillis appa-
ruerit mihi quoque eundem Stichum legatum ^esse, ni-
1 iiiio minus eundem vindicare possum. Si ei qui

in hostium potestate est legatum fuerit et is apud 20, t
hostes decesserit, nullius momenti legatum erit, quam-
vis postliminio confirmari potuit.

102 Idem libro octogesimo primo digestorum Si
minor quam viginti annis dominus servum causa non
probata manumiserit et postea legatum ei dederit
isque alienatus ad libertatem perductus fuisset, lega- 5
tum non capit: nam perir.de nullius est momenti le-
gatum, ac si sine libertate datum fuisset-

103 “Idem libro octogesimo tertio digestorum In
tacitis fideieommissis fraus legi fieri videtur, quotiens
quis neque testamento neque- codicillis rogaretur,
sed domestica cautione vel chirographo obligaret se ad
praestandum fideicommissum ci qui capere non potest. 10

104 Idem libro primo ad TJrscium Ferocem Ab
omnibus heredibus legatum ita erat: ‘quisquis mihi
heres erit, damnas esto Titio dare centum’: deinde
infra conprehensum erat, ne unus ex heredibus ei
daret: quaeritur, reliqui heredes utrum tota centum
dare deberent an deducta unius illius hereditaria por-
tione. respondit verius esse reliquos heredes tota 15
centum debere, “cum et significatio verborum non re-
pugnet huic, sententiae et voluntas testatoris congruat.

1 In testamento sio erat scriptum: ‘Lucio Titio, si
‘is heredi meo tabellas, quibus ci pecuniam expro-
miseram, dederit, centum dato’: Titius dciude ante-
quam tabellas heredi redderet, decesserat10: quaesitum
est, an heredi eius legatum deberetur. Cassius re-
spondit, si tabulae fuissent, non deberi, quia non red-
ditis his dies legati non cessit. Iulianus notat: si 20
testamenti faciendi tempore tabulae nullae fuerunt,
una ratione dici potest legatum Titio deberi, quod

2 &iit nroi 11 condicio pro r.on scripta habetur. Etinm
rem hostium posse legari Sabinus ait, si aliquo casu

3 emi possit. Si Attio ita legatum fuerit: ‘quisquis
mihi heres erit, damnas esto Attio heredi decem dare’,

4 deducta ena parte Attius decem petet. _ Item si
iussus fuisset heres decem dare et fundum sibi habere,

5 deducta sua parte decem dabit. Denique consti- 25
tit, eum ita legatum fuisset: ‘quisquis mihi heres erit,
damnas esto heredi meo decem dare’, exaequari om-
nium heredum partes eo, quod unusquisque et sibi

6 et coheredi suo dari damnatus videtur. Cum qui-
dam heredem instituit, quandoque mater eius deces-
sisset, deinde secundus heres scriptus fuisset et ab
eo legata ei, qui sub condicione heres institutus fuis-
set, relicta essent isque viva matre decessisset, post- 30
quam dies legati cesserit, quaesitum est. an heredi
eius legata deberentur, verius est legatum heredi
deberi, sive pure a substituto legatum datum est primo
heredi sive sub hac condicione ‘si heres non fuerit’,

7 quia moriente eo condicio impletur. Si socero a
genero suo herede instituto pars hereditatis alii legata
fuisset, deducta dote eum debituram esse partem be- 30, i
reditatis legatam Sabinus respondit, quemadmodum,

si pecunia ex crediti causa socero debita fuisset,
ea deducta partem hereditatis daturus fuisset.

{1) cutn otn. F8 (2) fuit Ma. (3) § 3 citatur 32, 3
§ 1 (4) iunge 32, 3 S I (t) Castoris Alo. (fi) * 6 Iust.
{ Pernice ) (t) iunge 35, 2, 84 (s) cf, 49, 14, 3 pr.

(9) pr. ftn. Iust.? (Segre) (10) decesserit F (lt) id
est impossibilis

ET FIDEICOMMISSIS

467

XXX

30, 3

105 Idem libro primo ex Minicio Legatum ita
erat: ‘quae Lucius Titius mihi debet, ea heres meus
Cornelio dare damnas esto’, nihil amplius ex hoc

5 legato quam actiones suas heres praestare debet.

106 Alfenus Vai uis libro secundo digestorum a
Paulo epitomatorum Si in testamento scriptum i
esset: ‘heres meus ‘aureos’ centum Licinio damnas ;
esto’ neque adseripsisset ‘dare , deberi legatum

constat. , ,. rv j

107 Africanus libro secundo quaestionum bi a
io pluribus heredibus legata sint eaque unus ex his

praecipere iubeatnr et praestare, in potestate eorum,
quibus sit legatum, debere esse, ait, utrumne a sin-
gulis heredibus petere velint an ab eo, qui praecipere
fit iussus: itaque eum qui praecipere iussus est ca-
vere debere coheredibus indemnes eos praestari.

1 Si quis servum, cui aliquid sine libertate legaverit,
cum morietur ipse servus, leget, minime dubitandum,
quin utile legatum futurum sit, propterea scilicet,
is quod mori en te servo id quod ipsi legatum erit ad eum
cui ipse legatus fuerit perventurum sit.

108 Ida1 i/ libro quinto quaestionum Si servus legatus
vivo testatore fugisse dicatur, et impensa et periculo
eius cui legatus sit reddi 1 debet, quoniam rem legatam
eo loco praestare heres debeat, in quo a testatore
1 sit relicta. Si id quod ex testamento mihi debes
quilibet alius servo meo donaverit, manebit adhuc

2(\ milii ex testamento actio ‘etmaxime, si ignorem 2 meam
factam esse’3: aiioauin consequens erit, ut etiam, si tu
ipse servo meo eam donaveris, invito me libereris:
quod nullo modo recipiendum est, quando ne solu-
'2 tione quidem invito me facta libereris. Cum.homo
Titio legatus esset, quaesitum est, utrum arbitrium
heredis est quem velit dandi an potius legatarii, re-
spondi verius dici electionem eius esse, cui potestas
26 3 sit qua actione uti velit, id est legatarii. Huins-
modi legatum ‘illi aut illi, uter eorum prior Capito-
lium ascenderit’ utile esse evidenti argumento pro-
bari ait, quod constet usum fructum libertis legatum
et4 qui eorum supervixerit proprietatem utiliter legari,
idqmi Kt de herede instituendo dicendum existimavit.

1 Stichum, quem de te stipulatus eram, Titius a te
lierede mihi legavit: si quidem non ex lucrativa causa
stipulatio intercessit, utile legatura esse placebat, sin
se e duabus5, tunc magis placet iuutile esse legatum,
quia nec absit quicqnam neo bis eadem res praestari
5 possit. Sed si, cum mihi ex testamento Titii Sti-
chum deberes, eundem a te herede Sempronius mihi
legaverit fideique meae commiserit, ut cum alicui
restituam, legatum utile erit, quia non sum habiturus:
idem iuris erit ct si pecuniam a me legaverit: multo
magis si in priore testamento fideicommissum sit.

3i,i item si in priore testamento Falcidiae locus sit, quod
inde abscidit ratione0 Falcidiae , ex sequenti testa-
ti mento consequar. Item si domino heres exstitero,
qui non esset solvendo, cuius fundum tu mihi dare
iussus esses, manebit tua obligatio, sicut maneret, si
7 eum fundum emissem. Si ita scriptum erit: ‘am-
Ijlms quam Titio legavi heres meus Seio decem dato’,
ubitanuim r.oa erit, quin et Titio suum legatum
maneat ct Sera nihil ultra decem debeatur: nam et
“ ®cv'«S»e: 'Lucio Titio tot et hoc

w-ttun TJ “°n en l*bori* e1^ tot'. Si ei cui nihil
mid Wtm- ZTr ha° ‘hoc amplius’ ali-

esse

— V ujruiiuuo ! QUI11

iussus et Wh,T;r;' -■ scm,s alienus liber esse

nam cuin libertas nullius monmnt^ait®^0 PaSSe a't:
per cam legatum infirmari, »^“^5

10 si solum datum luisset. Qui quinque in arca 31, 1J
habebat ita legavit vel stipulanti promisit ‘decem quae

‘in area habeo’: et legatum cfc stipulatio valebit, ita
tamen, ut sola quinque vel ex stipulatione vel ex
testamento debeantur, ut vero quinque quae deerunt
ex testamento peti possint, vix ratio patietur, nam 15
quodammodo certum corpus, quod in rerum natura
non sit, legatum videtur, quod si mortis tempore
plena summa fuerat* et postea aliquod, ex ea depe-

1 1 rierit, sine dubio soli heredi deperit. Si servus
legatus sit et moram heres fecerit, periculo eius et
vivit et deterior fit, ut, si debilem forte tradat, nihilo

12 minus teneatur. Cum quid tibi legatum ‘fideive10
tuae’ commissum sit, ut milii restituas, si quidem ni- 20
hil praeterea ex testamento capias, dolum, malum
dumtaxat in exigendo eo legato, alioquin etiam cul-
pam te mihi praestare debere existimavit: “sicut in
contractibus fidei bonae servatur, ut, si quidem utrius-
que contrahentis commodum versetur, etiam culpa,
sin 12 unius solius, dolus malus tantummodo praestetur.

13 Qui margarita Titio pignori dederat, filium herc-
dem instituit et filiam exheredavit, deinde ita cavit:

‘te, Titi, rogo fideique tuae committo, uti margarita, 25
‘quae tibi pignori dedi, vendas et deducto omni debito
‘tuo quod amplius erit id omne filiae meae restituas’
ex ea scriptura filiam a fratre fidei commissum petere
posse, ut is actiones suas adversus debitorem ei prae-
staret.: hoe enim casu eum, qui creditor fuisset, de-
bitorem intellegendum eius scilicet, quod pretium

14 pignoris summam debiti excedat. Non autem
mirandum, si, eum alius rogatus sit, alius fidei com-
misso obstringatur: nam et cum in testamento ita 30
scribatur: ‘te, Titi, rogo, ut acceptis centum illum
servum manumittas’ vel ‘Sempronio quid praestes’,
parum quidem apte scribi, verum aeque intellegendum
heredis fidei commissum, ut pecuniam Titio prae-
staret: ideoque et ipsum Titium cum herede acturum 32, ;
ct libertatem servo vel Sempronio quod rogatus sit

15 praestare cogendum. Avidius filii sui fidei com-
misit, ut certam pecuniam quattuor libertis suis mu-
tuam daret et usuras leviores taxaverat13: placuit
hoe fideicommissum utile totum esse.

109 Idea t libro sexto quaestionum Si quando quis
uxori suae ea, quae vivus donaverat15 volgari modo,
leget, non de aliis donationibus videri eum sentire
ait, quam de his quae iure valiturae non suat: alio-
quiu et frustra legaturus sit atque si ita exprimat:

‘quae uxori iure donavero’ vel ita: ‘quae uxori ma-
‘numissionis causa donavero, ea ei lego’: nam inutile
1 legatum futurum est. Heres, cuius fidei commis-
sum erat, ut mihi fundum aut centum daret, fundum
Titio vendidit: eum electio ei relinquitur utrum malit
dandi, nt tamen alterum solidum praestet,, praetoris 10
officio convenire existimo, ut, si pecuniam Titius
offerat, inhibeat fundi persecutionem, ita enim ea-
dem causa constitueretur, quae futura esset, si alie-
natus fundus non fuisset, quando etiam adversus
ipsum heredem officium praetoris sive arbitri tale
esse deberet, ut, si fundus non praestaretur, neque
pluris neque, minoris quam centum aestimaretur.

1 10 Idem libro octavo quaestionum Si heres ge- 15
neraliter servum quem ipse voluerit dare, iussus sciens
furem dederit isque furtum legatario fecerit, de dolo
malo agi posse ait. 15 sed quoniam illud verum est
heredem in hoc teneri, ut non pessimum det, ad hoe
tenetur, ut et alium hominem praestet et hunc pre
noxae dedito relinquat.

111 Marcianus libro secundo institutionum Etiam

si partis bonorum se excusaverit tutor, puta Italica- 20
rum vel provincialium rerum, totum quod testamento
datum est ei auferetur, et ita divi Severus et Anto-
ninus rescripserunt.

(!) reduci Alo. (2) rem ins. Hoffmann <0 <> T
(Kr.) (4) usu fructu liberti3 <■»>

e (ex F1) duabus) sin efum habiturus ai b

lucrativis) duabus «b. : sii seqg.

Mo, (7) sic A cum B, hoc actione F (8) et dei. Mo.
(8) fuerit Fi (10) fideique dett.{S) cum B (U) 5 12
/in. Iu.sk. (de Medio) (12) si F1 (13) texaverat F
(14) donaverit F - (15) se/jq. Tust. (Seqrikt

XXX

468

DE LEGATIS

32,22 1 12 Ideis libro sexto institutionum Si quis in-

Citiiliuos sine praediis quibus adhaerent legaverit, in-
utile est legatum: sed an aestimatio debeatur, ex vo-
luntate defuncti statuendum esse divi Marcus et Com-
as 1 modus rescripserunt. ‘Cum servum suum heres
damnatus dare eum manumiserit, tenetur in eius aes-
timationem, uec intereat, scierit au ignoraverit lega-
tum. sed et si donaverit servum heres et eum is cui
donatus est manumiserit, tenetur heres, quamvis igno-

2 raverit a se eum legatum esse. Si ita legatum fuerit
‘Titio cum Scio do lego’, utrisque legatum est. sicut
utrumqiie legatura est, cum fundus cum domo For-

3 miana legatus est. Si quis scripserit testamento
•o fieri, quod contra ius est vel bonos inores, rton valet,

veluti si quis scripserit contra legem aliquid vel con-

4 tra edictum praetoris vel etiam turpe aliquid. Divi
Severus et Antoninus rescripserunt iusiurandum contra
vim legum et auctoritatem iuris in testamento scrip-
tum nullius esse momenti.

1 13 Ideis libro septimo institutionum Servo alieno
35 ita legari potest ‘quoad serviat' vel ‘si servus' forte

t ‘Titii erit’, ut et Marcellus ait. Si quis post tem-
33, 1 pus libertatem servo suo dederit et interea rogaverit
heredem, donec ad libertatem perveniat, cibaria ei
dare, testatoris voluntati obtemperandum esse divi

2 Severus et Antoninus rescripserunt. Si quis a Primo
herede centum legaverit alicui et eidem a Secundo
ducenta posteaque generaliter repetierit legata, tre-

3 centa videtur repetisse. Sed si pater impuberi
t filio substituerit et a substituto legata repetierit: si

pupillus heres exstiterit et intra pubertatem deces-
serit, repetitio non valet, quia voluntas defuncti haec

4 est, ut semel debeantur. Si ab impubere legatum
fuerit sub condicione ‘si ad pubertatem pervenerit’
et a substituto repetitum fuerit, legatum debetur e.t
a Bubstituto nec videtur repetita condicio, quae in-

5 utile legatum facit. Ineptas voluntates defunctorum :
1« circa sepulturam (veluti vestes aut si qua alia super-
vacua ut in funus impendantur) non valere Papinia-
nus libro tertio responsorum scribit.

114 Ideis libro octavo institutionum Filius fami-
lias miles vel veteranus licet sine testamento decedat,
potest fideicommittere a patre, quia etiam testamen-
! tum facere potest Si libertus ab intestato de-
cesserit, a patrono potest usque ad partem debitam

15 fideicommissum relinquere, quia, si testamentum fa-
eeret, licebat ei partem debitam solam relinquere.

2 Qui intestato decedit et scit bona sua ad fiscum
perventura vacantia, fidei fisci committere potest.

3 Apud Marcellum libro duodecimo3 digestorum talis
quaestio agitatur, quidam ab eo cui funduin lega-
verat fideicoramiserat, ut eum fundum post mortem
suam restitueret Sempronio: eiusdem legatarii fidei

2» commiserat, *ut Titio daret centum: quaeritur quid
iuris sit. et ait Marcellus, si ‘Titio testator centum
‘ei fructibus, quos vivus legatarius perceperit, reliquerit
‘et’* legatarius post tantum temporis decessisset,
ut ex fructibus centum fierent, Titium centum accep-
turum: si post acceptum legatum confestim deces-
sisset legatarius, Titii fideicommissum extingui, quia
placet non plus posBe rogari quein restituere quam

4 quantum ei relictum est. Sed si Titii fidcicom-
» missura non est in tempus mortis legatarii collatum,

ait Marcellus confestim fideicommissum Titio dan-
4urn, sed cautione exaeta quanto amplius ceperit
reddi: quam cautionem ita committi, si prius legata-
rius decesserit, quam ex fructibus centum perciperet.

‘sed vix est, ut legatarium ex reditibus voluit ante 33,
‘dare, quam fructus legatarius percepisset: certe erit
‘legatarius audiendus, si velit totum fundum prae-
stare, si de restituendo cavetur1 *: absurdum enim est
‘de suo eum praestare centum , maxime si fundus ac
‘centum vel non multo pluris est: quo iure utimur.' 4

5 Si quid alicui licite fuerit relictum vel ius aliud6
quod ipse quidem propter corporis sui vitium vel
propter qualitatem relicti vel aliam quamcumque pro-
babilem causam habere non potuit, alius tamen hoc
habere potuit: quanti solet comparari, tantam aesti-

6 mationem accipiet. Ut quis heredem instituat
aliquem, rogari non potest: plane senatus consuit
perinde habendum, atque si rogasset hereditatem re- 35

7 stitui. Quid ergo, si heres post mortem suam ro-
gatus fuerit hereditatis suae partem quartam resti-
tuere? verius esse existimo, quod et Scaevola, notat
et Papirius Fronto scribit, valere fideicommissum,
atque si dc hereditate sua restituenda rogatus esset: 34,
et eatenus restituenda est, quatenus hereditas testa-

8 toris patitur, secundum volgarem formam iuris. Sed
si liberos suos emancipare rogatus fuerit, non cogi-
tur hoc facere: potestas enim patria inaestimabilis

9 est. Aedes destruendae neque legari neque per
fideicommissum reliDqui possunt: et ita senatus e.en-

10 suit. Si fideicommissum relictum fuerit servo 5
alieno sine libertate et ad libertatem pervenerit, dicen-

1 1 dum est posse eum admitti ad capiendum. Divi
Severus et Antoninus rescripserunt eum, qui rogatus
est sub condicione fratris sui filiis restituere, ante
diem fideicommissi cedentem ne quidem ex voluntate
eorum posse restituere his in potestate patris agen-
tibus, eum possit die fideicommissi cedente sui iuris
constitutis ipsis debere restitui vel, si aliquis ex his 10

12 ante decesserit, non omnibus. Idem principes
rescripserunt filiis ante diem fideicommissi venientem

' restitui hereditatem maternam necesse non esse, sed
praestare heredem posse volgarem cautionem aut, si
praestare eam non poterit, mitti liberos in posses-
sionem fideicommissi servandi causa, ut pro pignore,
non ut pro dominis possideant vel alienandi ius, sed
ut pignus habeant, ut filius per patrem fructus con-

13 sequatur et servus per dominum7. Cum erit ro- 15
gatus, si sine liberis decesserit, per fideicommissum
restituere, condicio defecisse videbitur, si patri super-
vixerint liberi, ncc quaeritur, an heredes exstiterint.

14 Divi Severus et Antoninus rescripserunt eos*,
qui® testamento vetant quid alienari nec causam ex-
primunt, propter quam id fieri velint, ‘nisi invenitur
persona , cuius respectu hoc a testatore dispositum
est5 nullius esse momenti scripturam, quasi nudum
praeceptum reliquerint quia talem legem testamento 20
non possunt dicere: quod si liberis aut posteris aut
libertis aut heredibus aut aliis quibusdam personis
consulentes eiusrnodi voluntatem significarent, eam
servandam esse, sed haec neque creditoribus neque
fisco fraudi esse: nam si heredis propter testatoris
creditores bona venierunt, fortunam communem fidei-

15 commissarii quoque sequuntur. Cum pater filio
herede instituto, ex quo tres habuerat nepotes, fidei- 25
commisit, nc, fundum alienaret et ut in familia relin-
queret, et filius decedens duos heredes instituit, ter-
tium exheredavit, eum fundum extraneo legavit, divi
Severus et Autoninns rescripserunt verum esse non

16 paruisse voluntati defuncti filium. Sed et si,
cum duos exheredavit, urium heredem instituit, fun-
dum extraneo legavit, utls putat Marcellus posse ex-

(l) ef. Just. 2, 20, ir.: ai vero heredis servus legatus fu-

erit et ipse eum manumiserit, teneri eum Julianus

«eripsit, nec intereat scierit an ignoraverit a se lega-

tum esse, sed et ai alii donaverit servum et is cui

donatus est eum manumiserit, ...legulum esse (2) vi-

cesimo seoundo Lenel (3) et hia. Jf* (t) lust.
iFaber) (5) caveatur F"1 (6) aliquod Mo.

(7) supple ita fere: ut pro pignore, non ut pro do-
minis possideant vel alienandi ius [habeant, multo

magis idem dicendum erit fideicommisso filio vel etiam
Bervo relicto in diem cum fructibus temporis praeteriti:
quo easu nisi heres cautionem praestat, pater domimis-
ve eorum mittitur in possessionem , non ut ita domi-
nium rei consequantur nec alienandi iunl, sed ut pignus
habeant, ut filius per patrem fructus consequatur et
servus per dominum {Mo.) (8) eorum Kr. (9) in

ins. i*’1 (10) ‘ 7 lust. (Kr.) (11) relinquerint- F

<121 Ut (trl. edd.

KT FJKKlGU.MMlti.SiS

XXX

m

3q 2<i !-er<= dates petere fideiemnmissmn. giiod evenit et si
' 30 vivus filios emaneipasset et postea fundum ah e nasse t.
17 Sed si omnes filii heredes instituti sint ex rtis-
paribus partibus, nou possunt petere fideicommissum
ex minore parte scripti, ut viriles, non hereditarias
partes in eo habeant: verum est enim in familia re-
35 i !3 liquisse, licet uni reliquisset. Item si linum he-
redem instituisset nec quicquam legassct, exheredati
nihil interim, quamdiu in familia res est, petere pos-
jg sunt. Interdum etiam cum luero heredis moritur
servus legatus vel per fideicommissum relictus, vehiti
si1 alienus vel licet proprius, pluribus tamen separa-
tim ‘ita’ relictus, 'ut unusquisque in solidum capiat’2,
5 scilicet si sine culpa heredis mortuus sit.

115 UutanVs libro secundo institutionum Etiam
hoc modo: ‘cupio des’ ‘opto des’ ‘credo te daturum’
fidei commissum est.

116 Florentinus libro undecimo institutionum
Legatum est delibatio hereditatis, qua testator ex eo,
quod universum heredis foret, alicui quid collatum

ie 1 velit. Heredi a sernet ipso legatum dari non po-
test, a3 coherede potest, itaque si fundus legatus sit
ei qui ex parte dimidia heres institutus est et duo-
bus extraneis, ad heredem ciu legatus est sexta pars
lundi pertinet, quia a se vindicare non potest, a co-
herede vero semissario duobus extraneis concurren-
tibus non amplius tertia parte: extranei autem et ab
ipso licrcde cui legatura est semissem et ab alio lie-

2 rode trientem vindicabunt. Alienus servus heres
15 institutus legari ipse a se nec totus nec pro parte

3 potest. Servo hereditario recte legatur, licet ea
adita uon sit, quia hereditas personae defuncti, qui

4 eam reliquit, vice fungitur. Fundus legatus talis
dari debet, qualis relictus est. itaque sive ipse fundo
heredis servitutem debuit sive ei fundus heredis, licet
confusione domiuii servitus exstincta sit, pristinum
ius restituendum est. et nisi legatarius imponi ser-
ito vitutem patiatur, petenti ei legatum exceptio doli maii

oppouetur: si vero fundo legato servitus non restitu-
etur, actio ex testamento supereat.

117 Marcianus libro tertio decimo institutionum
.Si quid relictum sit civitatibus, omne valet, sive in
distributionem relinquatur sive in opus sive, in ali-
menta vel in eruditionem puerorum sive quid aliud.
25 118 Neu atius libro decimo rcgv.larv.v\ Et eo

modo relictum: ‘exigo’ ‘desidero, uti des’, fideicom-
missum valet: sed et ita: ‘volo hereditatem meam
Titii esse’ ‘scio hereditatem meam restituturum te
Titio’.

119 Marcianus libro primo regularum Si servu
vetitus est a testatore rationes reddere, non hoc con
sequitur , ut ne quod apud eutn sit reddat et lucr
faciat, sed ne scrupulosa inquisitio fiat, hoc est u
neglegentiae ratio non habeatur, sed tantum fraudimn
iaco ct manumisso non videtur peculium legari pe
hoc. quod vetitus est rationes reddere.

120 Livianus hbro secundo responsorum Nihi
proponi, cur* prohibeatur heres aedificia distrahere
quorum reditus6 sportulae sunt relictae, salva tarnei

’ 1 causa legati. Omnibus quibus fideicommissun

idict.um est ad distractionem consentientibus liullan

trem ™„, IS1 M,““ »“ ** cnujor: ‘t.-.i

I civitatis pertinet: ad ornatum puta quod ad :»stm- M,, »

! eiidum forum theatrum stadium legaLnm tuent-: ad :o
honorem puta quod ad munus edendum venationemvc
ludos scenicos ludus Circenses relictum fuerit aut,
i quoti ad divisionem singulorum civium vel epulum
relictum fuerit, lioe amplius quod in alimenta in-
firmae aetatis, puta seuioribus vel pueris puellisque,
relictum fuerit, ad honorem civitatis pertinere re-

1 spondetur. 1 Lucius Titius ct Gaius Scius Publio
‘Maevio decem dare damnas sunto’: Gaius Scius he-
res non exstitit. Sabinus ait Titium solum legatum i>
debiturum: nam Scium pro non scripto habendum
esse, haec sententia vera est, ‘hoc est Titius tota

2 decem debebit’ *. Eum “ cui sub liac condicione
fundus legatus est. si centum heredi dedisset, si
tantum sit in pretio fundi, quantum heredi dare
inssiis est, non est, legatarius cogendus fideicom-
missum a sc relictum praestare, quoniam nihil ex
testamento videtur capere, qui tantum erogat, quan-
tum accipit.

123 Marcellus libro singulari responsorum Eu- 20
cius Titius cum duos filios heredes relinqueret, tes-
tamento ita cavit: ‘quisquis milii liberorum meorum
‘heres erit, eius fidei committo, ut si quis ex is sine
Tiberis decedat, hereditatis meae bessem cum moric-
‘tur fratribus suis restituat’: frater decedens fratrem
suum ex dodrante fecit heredem: quaero, an fidei-
commisso satisfecerit. Marcellus respondit id, quod

ex testamento Lucii Titii fratri testator debuisset, 25
pro ea parte, qua alius heres exstitisset, peti posse,

‘nisi diversum sensisse, eum probaretur' uam parvum
inter hanc speciem interes! et cum alias creditor de-
bitori suo exstitit heres, sed plane audiendus erit,
coheres, si probare possit c-a mente testatorem here-
dem instituisse fratrem suum, ut contentus institutione
1 fideicommisso abstinere deberet. In testamento
ita scriptum est: ‘Gaio Seio illud et illud heres mens
‘dato, ct te rogo, Sei, fideique tuae mando, uti en 30
‘omnia quae supra scripta sunt reddas sine ulla mora
; ‘ei * 1 redderes ipse.’ quaero, au tacitum fideicommis-
sum sit, cum personam testator, cui restitui vellet,
testamento non significaverit. Marcellus respondit:
si in fraudem legum tacitam fidem Scius accommo-
dasset, nihil ei prodesse potest, si his verbis pator
familias cum eo locutus esset: non enim ideo circum- 37, r
venisse minus leges existimandus est, cum perinde
incertum sit eui prospectum voluerit.

124 Nf.RATIUS libro quinto membranarum Si he-
redes coniiiiatiin enumerati dare quid damnati sunt,
propius est, ut viriles partes debeant, quia persona-
rum enumeratio hunc effectum habet, ut exaequentur &
in legato praestando, qui, si nominati non essent,
hereditarias partes debituri essent.

125 Rutii. ius Maximus libro singulari ad legem
Fnlcidiam Si heres centum praecipere iussns sit. et
restituere hereditatem ct patronus bonorum posses-
sionem contra tabulas petierit, sicut legata ita et
praeceptio pro parte, quam patronus abstulit, mi-
nuetur.

126 Paulus libro singulari tlc secundis tabulis 10
Ab exheredati substituto inutiliter legatum datur,
ergo nec a legitimo exheredati fideicommissum dari
poterit, quod ct legitimi eo i ure- praestare coguntur,
quo si scripti fuissent, sed si committente aliquo ex,
liberis edictum praetoris, quo contra tabulas bonorum,
possessionem pollicetur, scriptus quoque filius contra,
tabulas bonorum possessionem petierit, substitutus,
eius legata pru modo patrimonii, quod ad filium per- :
venit, praestabit, perinde ac si id, quod per bono-
rum possessionem filius habuit, a patie accepisset.

1 Cum a postumo ita legetur ‘si heres erit’ et 11011
nato postumo substituti adeant, legata eos debere

(!) 61t IMS. 3/o. (2) <> j t

F\ det. /.’» (4) proponitur F (5' te ",s' ' cationein Pure relicto Vat. (K) ‘'glossa ( Khcte )

ditu HFo. (8) 6 — Vnt r, ,, quorum de re- (n) euin Schulthii/ (jq) " Jusi. (Gradcnu-ilz) (l!) cui

- - * Jr- uti praemittitur ina. Jtfo.

U) pure legulo] per viiidi- j

h' -i =

r(espomlil) Aurelio Felici

XXX XXXI

470

DE LEGATIS

37,17/18 existimandum est, quae ille, si viveret, debituras I
erat.

127 Idem libro singulari de iure codicillorum A !

20 frat-ris postumo fideicommissum dari potest: sola enim 1
voluntas servatur in fideicommissis, et optinuit Galli
sententia alienos quoque postumos legitimos nolis j
heredes fieri.

128 Marcianus libro secundo institutionum Si 37. 22
tutor pupillam suam contra senatus consultum uxorem
duxit, illa quidem ex testameuto eius capere potest,
ipse autem non potest, _ et merito: delinquunt enim
hi, qui prohibitas nuptias contrahunt et mento pu-
niendi sunt: quod imputari non potest mulieri, quae 25
a tutore decepta est.

38, 1

LIBER TRIGESIMUS PRIMUS

DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS.

1 Ulpianus libro nono ad Sabinum In arbitrium
alterius conferri legatura velnli condicio potest(l) 2:
quid enim ictercst, ‘si Titius in Capitolium ascen-

* 1 derit’ mihi legetur an ‘si voluerit’? Sed cum ita
legatum sit pupillo sive pupillae ‘arbitrio tutorum’,
neque condicio inest legato neque mora, cum placeat
in testamentis legatum in alterius arbitrium collatum
pro viri boni arbitrio accipi, quae enim mora est
in boni viri arbitrio, quod inieetum legato velut cer-
tam quantitatem exprimit, pro viribus videlicet patri-
monii?

2 Paulus libro scptuagesim-o quinto ad edictum

10 Quotiens nominatim plures res in legato exprimuntur,

plura legata sunt: si autem supellex aut argentum
aut peculium aut instrumeutum legatum sit, unum
legatura est.

3 Isem libro quarto ad Plautium Si ita legetur :
‘heres dare damnas esto, si in Capitolium non ascen-
derit’, utile legatum est, quamvis in potestate eius
sit ascendere vel non ascendere.

15 4 Idf.u libro octavo ad Plautium Neminem eius-

dem rei legatae sibi partem velle, partem nolle3 ve-
rius est.

5 Id eu libro septimo quaestionum Sed duobus
legatis relictis unum quidem repudiare, alterum vero
1 amplecti posse respondetur. Sed si unum ex lega-
tis onus habet et hoc repellatur, non idem dicendum
est: pone eum, cui decem et Stichus legatus est,

20 rogatum servum manumittere: si Falcidia locum
habet, ex decem utriusque legati quarta deducetur,
igitur repudiato servo non evitabitur onus deductio-
nis, sed legatarius ex pecunia duas quartas relinquet.

6 Idem libro singulari ad legem Falddiam Grege
autem legato non potest quaedam sperni, quaedam
vindicari, quia non plura, sed unum legatum est.

25 idemque dicemus peculio legato aut veste aut argento
et similibus.

7 Idem libro octavo ad Plautium Si Titio et ei
qui capere non potest decem legata sint, quia duo-
bus heres dare damnatur et unus capere non potest,
quinque sola Titio dantur.

39, 1 8 Idem libro nono ad Plautium Si quis servum

heredis vel alienum4 legaverit et is fugisset, cautiones
interponendae sunt de reducendo eo: sed si quidem
vivo testatore fugerit, expensis legatarii reducitur,

1 si post mortem, sumptibus heredis. Si ita lege-
tur: ‘Sempronio decem aut, si noluerit, hominem

« Stichum lego’, hoc casu duo legata sunt, sed uni

2 contentus5 esse debet. Si quis legaverit ex illo
dolio amphoras decem, etsi non decem, sed pau-
ciores inveniri possint, non exstinguitur legatum, sed

3 hoc tantummodo accipit, quod invenitur. Si inter
duos dubitetur de eodem legato, cui potius dari

oportet, nt puta si Titio relictum est et duo eiusdem 39, ijt
nominis amici testatoris veniant et- legatum petant
et heres solvere paratus sit, deinde ambo defendere
heredem parati sint, eligere debere heredem, cui 10

4 solvat, ut ab eo defendatur. Certam pecuniam
legatam si ct legatarius ct substituti legatarii pete-
rent et heres solvere paratus sit, ai ambo defendere
heredem parati sint, eligere debet heres cui solvat,
ut ab eo defendatur: et, si neutrius manifesta ca-
lumnia videatur, ei potius solvendum, cui primum

5 legatum est. Si cui certam partem hereditatis
legavero, divus Hadrianus rescripsit, ut neque pretia
manumissorum neque funeris impensa deduceretur. 6 (5

9 Modestinus libro nono regularum Cum autem
pars bonorum ita legatur: ‘bonorum meorum, quae
sunt cura moriar’, dos et manumissorum pretia e
medio deducenda sunt.

10 Iayolenus libro primo ex Plautio Cum fun-
dus nominatim legatus sit, si quid ei post testamen- 20
tum factum adiectum est, id quoque legato cedit,
etiamsi illa verba adiceta non sint ‘qui meus erit’,

7 si modo testator eam partem non separatim possedit,
sed universitati prioris fundi adiunxit.

11 Pomponius libro septimo ex Plautio Statu-
liberum ab herede ne tunc quidem, cum dubia sit
cius ex testamento Ubertas, legatum sine libertate
accipere posse Labeo ait., quia servus eius esset: sed 25
si heres eandem condicionem legato inserat, quae
libertati a testatore datae8 praeposita fuerit, valet
legatum : nam et si , eum moreretur heres j servus
liber esse iussus esset, recte sine libertate ei ab he-
rede legari posse constitit, quia supervacuum sit ei
libertatem dare, quam ex testamento heredis eaptu-

1 rus non sit, sed ex testatoris habet. ‘Stichum
i 'aut Pamphilum, utrum heres meus volet, Titio dato,

‘dum, utrum velit dare, eo die, quo testamentum 30
‘meum recitatum erit, dicat.' si non dixerit heres,
Pamphilum an Stichum dare malit-, perinde obliga-
tum eum esse puto, ac si Stichum aut Pamphilum
dare damnatus esset, utrum legatarius elegerit, si
dixerit se Stichum dare velle, Sticho mortuo liberari
eum: si ante diem legati cedentem alter mortuus
fuerit, alter qui supererit in obligatione manebit. 40, 1
cum autem semel dixerit Iteres, utrum dare velit,
mutare sententiam non poterit, et ita ct Iuliano
placuit 9.

12 Paulus libro secundo ad Vitellium Si pecu-
nia legata in bonis legantis non sit, solvendo tamen
hereditas sit, heres pecuniam legatam dare compelli-
tur sive de suo sive ex venditione rerum heredita- 5
l riarum sive unde voluerit. Quod ita legatum est:

‘heres cum morietur Lucio Titio dato decem', cum
incerta die legatum est, ad heredes legatarii non
pertinet, ei vivo herede decesserit.

13 Pomponius libro septimo ex Plautio Qui duos
reos eiusdem pecuniae habet- Titium atque Maevium,

(l) Ed. 2.. .4. 7- 8. *9. 10. 11. *12. 13, ,.23. 25...*50. 51. ..C3; (3) posse ins. dett. (4) vel alienum dei. Sallcowski

Pap. *5. *6. *24. G1...*C8. 69...*«, 72... 89; Sab. *l, — Bas. (5) uuieo contentus Nerina (fi) iunge 30, 27 Q) seqq.

2 Cf. Cod. 6, 37. 42 (2) potest] est Mo. \ Iust. ? (Kr.) (8) data F (9) 30, 84 § 9

et fideicommissis

471

XXXI

40,fl ita legavit: ‘quod mihi Titius debet Maevio heres
io meus dato- quod Maevius debet, Seio dato * Ius
verbis onerat heredem : nam cum actiones suas neres
Maevio praestiterit adversus Titium, videtur Maevius
facto eius liberatus esse et idcirco Seio heres tene-
1 bifcur. Si is qui unum reum habebat quod is sibi
deberet duobus in sclicum separarim legasset, oce-
ratur licres duobus satisfacere uni actione cedendo,
alteri pecimiam solvendo. ,

jj 54 Paulus libro quarto ad V itellium bi idem
servus et legatus et liber esse iussus sit, favor liber-
tatis praevalet; ‘sia autem et in posteriore scriptura
legatus est et evidens ademptio libertatis ostendi-
tur legatum propter defuncti voluntatem praevalebit.
1 ?Servo ali eu o herede 2 instituto post mortem domini
eius eui adquisita hereditas et3 libertatem fideicom-
missariam dari posse constat.

20 15 Celsus libro sexto digestorum 4 Si quis duo-

bus heredibus institutis ita legaverit: ‘Stichum aut
decem heredes danto', nou potest alter heredum
quinque, alter partem Stichi dare, sed necesse est
utrumqiie aut Stichum totum aut decem solvere.^

1(5 Ivfm libro sexto decimo digestorum Si Titio
aut Seio, utri heres vellet, legatum relictum est, he-
res alteri dando ab utroque liberatur: si neutri dat,
25 uterque perinde petere potest atque si ipsi soli lega-
tum foret: nam ut stipulando duo rei constitui pos-
sunt, ita et testamento potest id fieri.

17 Marcellus libro decimo’’ digestorum Si quis
Titio decem legaverit et rogaverit, nt ea restituat
Maevio, Maeviusque fuerit mortuus, Titii eommodo
cedit, non heredis, ‘nisi dumtaxat ut ministrum Titium

89 elegit’8, idem est et si ponas usum fructum legatum,
1 Si heres damnatus esset decem uni ex libertis
dare et non constituerit eui daret, heres omnibus
eadem decem praestare cogendus est.

18 Celsus libro septimo decimo digestorum He-
rodem meum ita tibi obligare possum, ut si, quando-
que ego moriar, tuus servus Stichus non erit, dare
eum tibi damnas sit.

19 Idem libro octavo decimo digestorum Si is,
35 cui legatus sit Stichus aut Pamphilus, cum Stichum

sibi legatum putaret, vindicaverit, amplius mutandae
■s:. i vindicationis ius non habet: tamquam si damnatus
licres alterutrum dare Stichum dederit,, eum ignoret
sibi permissum vel Pamphilum dare, nihil repetere
possit.

20 Idem libro nono decimo digestorum Et Pro-
culo placebat et a patre sic accepi, quod servo com-
muni legatum sit, si alter dominorum omitteret, alteri

5 non adercscere: non enim coniunctini, sed partes
legatas: nam ambo ei vindicarent, eam quemque
legari panem habiturum, quam in servo haberet.

21 Idem libro vicesimo digestorum Cum qui-
dam 7 uxori_ suae dotem reddidisset, quadraginta ei
legare voluisset et quamquam sciret dotem redditam,
hoc tamen praetextu usus esset, quasi dotis redden-
dae numme eam summam legaret, existimo deberi
quadraginta: etenim "reddendi verbum quamquam
sign dicationem habet retro dandi, recipit tamen et
per se dond. significationem.

-nili prima digestorum Lucius

suam' relioidt^wf110 Sl'° JI;ievio militiam

ex YCiiditirvnr* pe(ium?m eius, quaceumque redigi
™ cum suis commodis : sfd

» “ndidT™ «S Titius, militiam

Sr rcl

post mortem Lucu Titii iterum p„i,r m :

non otior t *re 11 rtd K?? V' et!um. praestari

eum pretium militiae

accipere voluisse, quod 6i non totum pretium mili- 41, is
tiae, sed partem vivus testator legatario dedit, reliqui 2»
superesse exactionem, nisi heres ct ab hoc decessisse
testatorem ostenderit, onus eaim probandi mutatam
esse defuncti voluntatem ad eum pertinet, qui fidei-
commissum recusat.

23 Marcellus libro tertio decimo digestorum
‘Lucio Titio fundum Seianum vel usum fructum fundi
Seiani lego’, potest legatarius vel fundum vindicare
vel fructum, quod facere non potest is cui tantum 25
fundus legatus est.

24 Ulpianus libro secundo fideicommissorum Cum
quidam ita fideicommissum reliquisset: ‘rogo resti-
tuas libertis meis, quibus voles’, Marcellus putavit
posse heredem12 et indignum praeferre, at si ita:

‘his quos dignos putaveris’, petere posse ait ecs qui
non offenderint, idem ait13, si neminem eligat, omnes
ad petitionem fideicommissi admitti videri quasi _iam so
praesenti die datum, eum sic relinquitur ‘quibus
voles’ nce ulli offerat, plane si ceteri defuncti sunt,
superstiti dandum vel heredi eius, si prius quam
peteret decessit. Scaevola autem notat: si omnes
petere potuerunt, cum nulli offertur, cur non et qui
decesserunt ad heredem transmiserunt, utique si uno
petente iam eligere neu potest, cui det ? videtur 42, l
enim Marcellus, eum fideicommissum ita relinquitur

‘ex libertis cui volueris’, arbitrari , nisi pfferat cui
heres velit14 ct statim offerat sine aliquo scilicet inter-
vallo, statim competere omnibus petitionem: cum
igitur omnibus competat, merito notatus est, cur
superstiti soli putet dandum, nisi forte antequam
iusl.nm tempus praetereat, quo potuit eligere cui s
potius offerat, ceteri decesserint.

25 Marcellus libro quinto decimo digestorum
Si tamen quibusdam absentibus praesentes petent,
cum praesenti die relictum sit fideicommissum, causa
cognita statuendum est explorandumque, an et alii
sint petituri.

26 Idem libro sexto decimo digestorum Is, cuius

in servo proprietas erat, fructuario herede, instituto io
alicui eum servum legavit, non potest heres doli
mali exceptione uti, si legatarius vindicare servum
vellet non relicto heredi usu fructu,

27 Celsus libro trigesimo quarto digestorum Si
illud aut illud legatum sit, unum legatum est. si
sub contrariis condicionibus aliud atque aliud lega-
tum est, unum legatum esse arbitramur, neque re-
fert et heredum et eorum quibus legatum est diversas
personas esse, velnti si ita legatum est: ‘si Nerva ig
‘consul factus erit, Titius heres Attio fundum, si
‘non erit Nerva consul factus, Seius heres Maevio
‘centum dato’.

28 Marcellus libro vicesimo nono digestorum
Cum patronus ex debita parte institutus fideicom-
missum relictum ab eo praestare non cogitur: si
omiserit institutionem, qui ea rn partem vindicant
utrum eudeiii modo retinere an vero praestare de-
beant fideicommissum 7 et magis est deberi fidei- 20
commissum, quoniam quod illius personae praesta-
retur, hoc nequaquam ad alium pertinere deberet.

29 Celsus libro trigesimo sexto digestorum Pater
meus referebat, cum esset ia censitio Duceni Veri
consulis, itum in sententiam suam, ut, cum Otacilius
Catulus filia ex asse herede instituta liberto ducenta
legasset petissetque ab eo, ut ea concubinae ipsius
daret, et libertus vivo testatore decessisset, et quod 25
ei relictum _ erat apud filiam remansisset, cogeretur

1 filia id fideicommissum concubinae reddere. Quod
alicuius heredis nominarim fidei committitur, potest
videri ita demum dari voluisse, si ille exstitisset

2 heres. Si filio heredi pars cius, a quo nominarim
legatum est, adcrescit, non praestabit legatum, quod
iure antiquo capit.

(O Be1Q- dust. t Eisele ) (j\ heredi 3r , ,

(J> iunge 12, 6, 2C S 14 {Ceis . av Ul o) et\eat Yc’ “50,16,94 (fl) hoc tns. F* (10) voluit Mo.

Lenel (6) ‘ > Jusf. (Pernice! J?' quinto ins. I (11) seqq. lust. (Fcrrini) (12) heredem pusae Frn

^ r' (®) Bc11- i (13) cf. 1. 11 51 (14) eui velit heres Mo.

56*

XXXI

DB LEGATIS

172

C'., 3« 30 Im:u libro trigesimo septimo digestorum Qui-

dam in testamento ita scripsit: ‘respublicae Gravis-
‘fjiUHjrnm lc^o in tutclcini vi rn* PcficuMnItie , Quae est
'in colouia eorum usque ad viam Aureliam': quae-
situm est, an hac legatum valeat, luventius Celsus
respondit: propeniodum quidem iuperfecta est haec
scriptura *iu tutelam Aureliae viae' quia summa ad-
scripta non est: potest tamen videri tanta summa
35 'legata, quanta ei rei sufficeret; 7 si modo non apparet
aliam 'fuisse defuncti voluntatem aut ex magnitudine
43, i eius pecuniae aut ex mediocritate facultatium, quam
testatrix reliquit: tunc enim officio iudicis, secundum
aestimationem patrimonii et legati, quantitas definiri
potest. _ . I

31 Modestinus libro primo regularum Si quis
quos non poterit manumittere legavit, ut manumitte-
rentur, noe legatum nec libertas valet.

5 32 Ideh libro nono regularum Omnia, quae tes-

tamentis sine die vei condicione adscribuni.ur, ex die

1 aditae hereditatis praestentur. Fundum ante con-
dicionem conplctam ab herede non traditum, sed a \
legatario detentum heres vindicare cum fructibus po- |

2 terit. Cum ita legatur: ‘illi hoc amplius fundum
‘illum cum omnibus rebus, quae in eodem fundo

3 •erunt', mancipia quoque continentur. Cum ita
14 legatur: ‘quidquid in horreo meo erit’ et is cui lega-
tum est ex rebus non legatis ignorante eo3 ampliandi ■■
legati sui gratia in horreum intulerit, quod illatum :

4 est uou videtur esse legatum. Qiiod a legatario ■
petitum erat, ut alii restitueret, si legatarius decedat,
heres quoque cius id quod legatum est4 praestare .

5 debebit. Species nominarim legatae si non rep- f
periantur nec dolo heredis deesse probentur, peti ex

6 eodem testamento non possunt. In fideicommisso i
is quod familiae relinquitur hi ad petitionem eius ad-
mitti possunt, qui uorninati sunt, aut post omnes !
ecs exstinctos qui ex nomine defuncti fuerint eo I
tempore, quo testator moreretur, et qui ex his primo
gradu procreati sint, 2 nisi specialiter defunctus ad
ulteriores voluntatem suam extenderit.

33 Idem libro nono responsorum Respondit: lega- ;
20 torum petitio adversus heredes pro partibus heredi-
tariis competit, nec pro his qui solvendo non suut ■
1 onerari coheredes oportet. Qui plures heredes in-
stituit, testamento a quibusdam nominarim reliquit6
legata, postea codicillos ad omnes heredes scripsit:
quaero, cquae legata debeant. Modestinus respondit:
cura manifeste testator testamento expresserit, a qui-
bus heredibus legata praestari vellet, licet codicillos
ad omnes scripserit, apparet tamen ea quae eodi-

2» cillis dedit ab his praestanda esse, quos munere fungi
debere testamento suo ostendit testator.

34 Idem libro decimo responsorum Titia eum
testamento facto decederet heredibus institutis Maevia
et Sempronio filiis suis ex aequis partibus, petit a
Maevia, ut Stichum servum suum manumitteret, in
haec verba: ‘a te autem, Maevia filia carissima, peto,
'ut Stichum servum tuum manumittas, cum in ininis-

so ‘terio tuo tot capita servorum tibi his codicillis
‘legavero', nec legavit, quaero, quid his verbis re-
lictura videatur, cum, ut supra cautum est7, duobus
heredibus institutis defunctam testatricem8 et man-
cipia hereditaria duarum personarum fuisse, et codi-
cillis nihil relictum 9 sit de praestandis mancipiis nec
possit utile fideicommissum putari, quod datum non
sit, cum legasse se dixerit nec adiecerit legati spe-
ciem nec ab herede uti praestarentur mancipia pe-
ss tierit,_ Modestinus respondit ex verbis consultationi
insertis Macviam 10 neque legati neque fideicommissi

petitionem habere neque libertatem servo suo dare 44

1 compelli. Lucius Titius in testamento suo ita cavit: '

‘ 'Oxrn.Hiavr 1'rpaTOt /x/j r?i yi.vxvtnrr, ftov Ihyaryi
‘za/ottv. Boviopai avTt/r irap tavrfp Lifitlv ywolv v
ovi ‘ 7 «rv iplhjxtui nvrov TtdoatH. OxTafPuiqj
"Air^drrfoij) Tip ylvXvT&Tf» /iov vlc t>. H^nlotTOv ftoi-
‘l.Ottai aVTdr rrap' iavrov laftrlr i7t’yx t ro/ v dymvd-
' <f opor 1 1 Ko.iitdrrjv obr ais t/n /rOijxaie ariom?! 12 5

quaero, an huiusmodi scriptura integrum praedium
singulis datum esse videatur an vero partem heredi-
tariam dumtaxat contineat, cum inutiliter a semet
ipso quemque eorum quam habebat partem accipere
voluit. Modestinus respondit noti sic interpretandam
scripturam de qua quaeritur, ut fideicommissum in-
utile fiat, item quaero, si integrum praedium relic-
tum esse videatur, an pretium portionis fratri et 10
coheredi solvendum sit, ut hoc ipsa, quod a semet
ipso accipere praecepit, pretio illato integrum habere
eum voluerit, item respondit ad solutionem pretii

2 fideicommissarium minime compellendum. Lucia
Titia intestata moriens a filiis suis per fideicommis-
sum alieno servo domum reliquit: post mortem filii
eius idem qui13 heredes cum diviserunt hereditatem
matris, diviserunt etiam domum, in qua divisione
dominus servi fideicommissarii quasi testis adfuit: 1»
quaero, au fideicommissi persecutionem adquisitam
sibi per servum eo, quod interfuit divisioni, amisisse
videatur.' Modestinus respondit fideicommissum ipso
iure amissura non esse, quod ne repudiari quidem
potest: sed nec per doli exceptionem summovetur,
‘nisi evidenter apparuerit omittendi fideicommissi causa

3 hoe eum fecisse'14. Gaius Seitis cum domum suam
haberet ct iu praetorio uxoris suae transtulisset15,
quasdam res de domo sua in eodem praetorio trans- 20
tulit ibique post inultos 16 dies decedens testamento
uxorem suam heredem et alios complures reliquit,
quo testamento significavit verba17, quae infra scripta
sunt: ‘in primis sciant heredes mei nullam pecuniam
‘esse penes uxorem meam, sed nec aliud quicqnam:
‘ideoque hoc nomine eam inquietari nolo’, quaero,
an ea, quae vivo eo in praetorio uxoris eius trans-
lata suut, communi hereditati vindicari possint, et an
secundum verba testamenti praescribi coheredibus 25
possit a parte uxoris defuncti. Modestinus respondit,

‘si ea, quae in domum seu praetorium uxoris de-
functus transtulit, praecipua ad eam pertinere voluit';5,
nihil proponi, cur voluntate ipsius standum non sit.
‘neeesse igitur habet mulier talem voluptatem fuisse
‘testatoris ostendere, quod nisi fecerit, in hereditate 45,

4 ‘mariti et haec remanere oportet'11. Si ea condi-
cione liberto fideicommissum relictum est, ne a liliis
eius recederet, et per tutores factum est, quo miniis
condicionem impleret, iniquum est eum, cum sit in-

5 culpatus, emolumento fideicommissi carere. Qui
invita filia ‘de dote' egerat, decessit eadem illa ex-
heredata. filio lierede instituto et ab eo fideicom- 5
missum filiae dotis nomine reliquit: quaero, quantum

a fratre mulier consequi debeat. Modestinus respon-
dit: quod in primis est non esse 19 consumptam ‘de
dote' actionem mulieri, cum patri suo non consen-
serit, utique non ignoras, sic enim res explicatur70,
ut, si quidem maior quantitas in 21dote fuit, illius
petitione sit tantummodo mulier contenta: quod si
in summa dotis nomine legata amplius sit quam in
dote principali, compensatio fiat, usque ad eandem 19
summam quae concurrit et id tantummodo, quod
excedit in sequenti summa, ex testamento consequa-
tur: non est enim verisimile patrem duplici praesta-
tione dotis filium eundemque heredem onerare vo-

(1) ‘ ' glossa (Bremer) (2) seqq. Inst. (Faber) (:i) qui
legavit ins. Mo. ( i ) id quod legatum est dei. Mo.

f5) relinquit F (0) qui ins. Mo. (7) ut supra

relatum est, certum sit Mo. (s) testrieem F

(0) dictum Mo. (10) maevia F (11) dyrogogov
Frateivs (12) id est: Octavianae Stratouieae filiae
meae dulcissimae salutem. Volo a se ipsa accipiat '

praedium Gazam cum instrumento eius universo. Octa-
viano Alexandro filio meo dulcissimo. Volo praecipiat
a se ipso massam salicti Comiani cum instrumento
quod ibi est universo {13) idemque S (14) '‘Inst.?
(Gradcnicitz) (15) se ins. Mo. (lfi) multos] nonnullos
Mo. (17) verbis Mo. (18) lusl.l (Lenii)

! (19) esset F (en) ciexplicalur F (21) priore ins. t 1

ET FIDEICOMMISSIS

473

XXXI

45 12 luisse, praeterea cura1 putaverit se efficaciter licet
non consentiente lilia instituisse adversus generum
ii ‘de dote’ actionem. Lucius Titius relictis duobus
filiis suis heredibus diversi sexus institutis addidit
!o caput3 generale, uti legata ct libertates ab liishere-
ilibus suis praestarentur: quadam tamen parte testa-
menti a filio petit, ut omne onus legatorum in se
sustineret, in hunc modum: ‘ea quaecumque m lega-
;tis reliqui vel dari praecepi, ab Attiano filio meo et
‘herede dari praestarique iubebo’5, deinde subiecit
‘in praeceptione relinquenda, filiae suae haec verba.
‘Pauli nae. filiae meae dulcissimae si quid me vivo dedi
‘comparavi, sibi habere iubeo: cuius rei quaestionem
2fi ‘fieri veto, et peto a te, lilia carissima, ne velis irasci,
■quod ampliorem substantiam fratri tuo reliquerim,
■quem scis magna onera sustentaturum ct legata quae
‘supra feci praestaturum’. quaero, an ex his ex-
tremis verbis, quibus eum filia sua iu testamento
pater locutus est, effectum videatur, ut hereditariis
actionibus id est omnibus0 filium suum oneraverit,
an vero iam7 solum propter onus legatorem locutus
2; esse videatur, petitiones autem hereditariae in utrum-
que heredem creditoribus dari debeant. Modestinus
respondit, ut actiones creditorum filius solus excipiat,

T iussisse testatorem non proponi. Titia cum nu-
beret Gaio Seio, dedit in dotem praedia et. quasdam
alias res, postea decedens codicillis ita cavit: ‘rdiov

‘-«i»»' tov arSga itov n noaxarart&r/tat aot, d> !H-
' ■■arto. iJ> flovlouat Sa&rjvat ets Siov y.Qrjoiv xal
‘ iruya07l(u.i‘ ucTo-/TjV v.cbuqs J\ ayj./jratv , ev HtfftaOa
46,1 ' itSemvXa eis ngolxn, obr acb/iaoi toXs iiiif eguit iroti
1 rij rrooix/, xcti y.ftTti iroylrj&rfvcu avrdv n egi

^ xrjs :T6 oixds ' io reni yag /tetA Ttiv XeXrvTijV abzov oA
'xal t c5v rey.rniv n uv’a: praeterea alia multa huic
eidem marito legavit, ut quamdiu viveret haberet,
quaero, an propter8 haec, quae codicillis ei extra
dotem relicta sunt; possit post mortem Gaii Scii ex
t causa fideicommissi petitio filiae et heredi Titiae com-
petere et earum rerum nomine, quas in dotem Gaius
Seius accepit. Modestinus respondit: licet non ea
verba proponuntur, ex quibus filia testatricis fidei-
commissum a Gaio Seio, postquam praestiterit quae
testamento legata sunt, petere possit, tamen nihil
prohibet propter voluntatem testatricis post mortem
Gaii Seii fideicommissum peti.

35 Idem libro sexto decimo responsorum Reapon-
10 dit legatis uxori, quae usus eius causa parata sunt.

eos servos ad cara non pertinere, qui non proprii
ipsius, sed communis usus causa parati sunt.

36 Idf.m libro tertio pandectarum Legatum est
donatio testamento relicta.

37 Ia volentis libro primo ex Cassio Qui testa-
mento inutiliter manumissus est legari eodem testa-
mento potest, quia totiens efficacior est libertas le-
is gato, quotiens utiliter data est.

38 Idem libro secundo ex Cassio Quod servus
legatus ante, aditam hereditatem adquisiit, hereditati
adquirit,

39 Ij>e» libro tertio ex Cassio Si arcae legatae
post testamentum 10 factum aedificium impositum est,
"tl2™'lne debebitur et solum et superficium.

vi. “"ro Primo epistularum Si duobus ser- ,

,7 ^mt.res lcSat,a est et alterius servi homine
miian n-tem^ '1-01'6 n°-°’ totUm ad n,e PCltiuebit,
neri iulo m 7 teuus ®eiT5 Per alterum sei-vum adquiro,
pirinde ac si meo et alterius servo*1 esset legatura!

41 Ideu libro septimo epistularum ‘Maevio fundi 4ti, 23
‘partem dimidiam, Seio partem dimidiam lego: eun-
dem fundum Titio lego’, ei Scius decesserit, pars

eius utrique adcrescit, quia 12 cum separarim ct partes 25
fundi et totus legatus sit., neccsse est, ut ea pars
quae cessat pro portione legati cuique eorum, quibus
1 fundus separarim legatus est, aderescat. A tne
herede 13 uxori meae ita legatum est: ‘quidquid propter
•Titiam ad Seium doris nomine pervenit, tantam pe-
cuniam Seius heres meus Titiae det’ : quaero , an
deductiones impensarum fieri possint, quae fierent, si
‘de dote' ageretur, respondit: non dubito, quin uxori
suae quod ita legatum est: ‘a te heres peto, quid- 3«
quid a te pervenisset, ut tantum ei dares’, tota dos
sine ratione deductionis impensarum mulieri debeatur,
non autem idem ius servari debet u ex testamento
extranei, quod servatur15 in testamento viri, qui do-
tem uxori relegavit, haec enim taxationis loco ha- 47, i
benda cstlr’ ‘quidquid ad te pervenit’: illic autem,
nbi vir uxori relegat, id videtur legare, quod in iudi-
cio dotis mulier consecutura fuerit,

42 Idem libro undecimo epistularum Cum ei, qui
partem capiebat, legatum esset, ut alii restitueret,
placuit solidum capere posse.

43 Pomponius libro tertio ad Quintum Mucium 5
Si ita relictum fuerit: ‘quantum heres meus habebit,
‘tantum Tithaso dari volo’, pro eo est, quasi ita
sit scriptum: 'quantum omnes heredes habebunt'.

1 Quod si ita fuerit: ‘quantum unus heres habebit,
tantum Tithaso heredes meos dare volo’, minor pars

2 erit accipienda17, quae venit in legato. Pegasus
solitus fuerat distinguere, si in diem fideicommissum
relictum sit, veluti post annos decem, interesse, cuius m
causa tempus dilatum sit, utrumne heredis, quo casu
heredem fluctum retinere debere, au legatarii, veluti

si in tempus pubertatis ei qui impubes sit fideicom-
missum relictum sit, tunc enim fructus praestandos
ct antecedentis temporis. 18 et 10 liacc ita intellegenda
sunt, si non nominarim adieetnm est, ut cura in-

3 cremento heres fideicommissum praestet. Si ita
scriptum sit: ‘decem aut quindecim heres dato’, pro
eo est ac si decem sola legata sint: aut si ita sit: 15
‘post annum aut post biennium, quam ego decessero,
heres dato’, post biennium videtur legatum, quia
heredis esset potestas in eligendo20.

44 Idem libro quarto ad Quintum Mucium Si
pluribus heredibus institutis ita scriptum sit: ‘heres
meus damnas esto dare aureos quinque’, non quili-
bet lieres, sed omnes videbuntur damnati , Ut una
1 quinque dent. Si ita legatum fuerit: ‘Lucius Titius
‘heres meus Tithaso quinque aureos dare damnas 20
esto’, deinde alio loco ita: ‘Publius Maevius heres
‘meus Tithaso quinque aureos damnas esto dare', ‘nisi
■Titius ostenderit adimendi causa'21 a Publio legatum
‘esse relictum* 22, quinos aureos ab utroque accipiet.

45 Idem libro octavo ad Quintum Mucium Si
ita sit scriptum: ‘filiabus meis centum aureos do',
an et masculini geueris et feminini liberis legatum
videatur? nam si ita scriptum esset: ‘filiis meis hos ce 25
‘tutores do’, responsum est etiam filiabus tutores datos
esse, quod non est ex contrario accipiendum , ut.
filiarum nomine etiam masculi contineantur: exemplo
enim pessimum est feminino vocabulo etiam masculos

1 contineri. 23 Si sub condicione vel ex die certa no-
bis legatum sit, ante condicionem vel diem certum
repudiare non possumus: nam nec pertinet ad nos,

li/h/l , , C' di!elsi institutis

.. . ! * 0) »’ te] i|l3e tfo. (5) iubeo

i st

(10) testamento F (n)*1 .etj™

S, servo (servi F*>) F omissis reliquis (12) para. ..quia
dei. Kr. (12) heredi F (14) debeat F- (15) ita
fere emenda : non dubito quin uxori eius, a quo ita
legatum est. ..tota dos sine ratione deductionis impen-
sarum deleatur, non autem idem ius, quod servari
debet ex testamento extranei, servatur (il/b.) (Hi) bio
enim taxationis loco habendum est Mo. (17) acci-
pienda dei. Mo. (is) § 2 /in. Inst. (Eiscle) (19) sed
Mo. (20) iunge. 45, 1, 109 (21) a au itis. Mo,

(22) <:> Iust. ( Ferrini ) (23) iunge 50, 10, 122

XXXI

DE LEGATIS

474

47 , 20 2 antequam dies veniet1 vel condicio existat.2 Si
30 pater filiae suae testamento aureos tot heredem dare |
iusserit, ubi ea nupsisset: si filia nupta sit, cum
testamentum fit, sed absente patre et ignorante, ni-
hilo minus legatum debetur: si enim hoc pater non
ignorabat, videtur de aliis nuptiis sensisse.

46 Proculus libro quinto epistularum Si scrip- •
48, i sisset qui legabat: ‘quidquid mihi Ludum Titium '

dare facere oportet, Sempronio lego’ nec adieeit I
‘praesens ia diem ve’, non dubitarem, quantum ad
verberum significationem attineret, quin ea pecunia
comprehensa non esset, cuius dies moriente co, qui tes- |
tameutum fecisset, nondum venisset, adiciendo autem ■
haec verba ‘praesens in diemve’ aperte mihi videtur
s ostendisse eam quoque pecuniam legare voluisse. i

47 Idem libro sexto epistularum Sempronius Pro-
culus Nepoti3 suo salutem. Binae tabulae testa-
menti eodem tempore exemplarii causa scriptae (ut
velgo fieri solet) eiusdem patris familias proferuntur:
inalteris centum, in alteris quinquaginta aurei legati
sunt Titio: quaeris4, utrum centum 5 et quinquaginta
aureos an centum9 dumtaxat habiturus sit. Proculus

io respondit: ia hoc casu magis heredi parcendum est,
idcoqne utrumque legatum nullo modo debetur, sed
tantummodo quinquaginta aurei.

48 Idem libro octavo epistularum Licinnius Lu-
custa Proculo suo salutem. Cum faeiat condicionem
in releganda dote, ut, si mallet uxor mancipia quae
in dotem dederit quam pecuniam numeratam, reci-
pere’: si ea mancipia uxor malit, mimquid etiam ea

is mancipia, quae postea ex his mancipiis nata sunt,
uxori debeantur, quaero. Proculus Lucustae suo
salutem. Si uxor mallet mancipia quam dotem acci-
pere, ipsa mancipia, quae, aestimata in dotem dedit,

1 non etiam partus mancipiorum ei debebuntur. Bo-
norum possessione dementis curatori data legata a
curatore, qui furiosum defendit, peti poterunt: sed
qui petent, cavere debebunt, si hereditas evicta fue- |
rit, quod legatorum nomine datum sit redditu iri.

20 49 Paulus libro quinto ad legem Iuliam et Papiam

Mortuo bove qui legatus est neque corium neque caro

1 debetur. Si Titio frumentaria tessera legata sit et
is decesserit, quidam putant exstingui legatum: sed
boc non est verum, nam cui tessera vel militia lega-

2 tur, aestimatio videtur legata. Labeo refert agrum,
cuius commercium nou habes, legari tibi posse. Tre-
batium respondisse, quod merito Priscus Fulcinras

25 3 falsum esse aiebat. Sed PrOculus ait, si quis
heredem suum eum fundum, cuius commercium is
heres non habeat, dare iusserat8 ei, qui eius com-
mercium _ habeat, putat9 heredem obligatum esse, i
quod verius est, vel in ipsam rem , si haec in bonis i
testatoris fuerit, vel si non est, in eius aestimatio-
4 nem. Si testator dari quid iussisset aut opus
fieri aut munus dari, pro portione sua eos praestare,
quibus pars hereditatis adcresceret, aeque atque
cetera legata, placet.

80 50 Marcellus libro vicesimo octavo digestorum

Ut.10 heredibus substitui potest, ita etiam legatariis,
videamus, an idem fieri possit et cum mortis causa
49,i donabitur, ut id promittat ille alteri, si ipse capere
non poterit: quod magis est, quia in posterioris quo-

1 que persona donatio confertur. uSi Titius mihi
Stichum aut deeem debeat et legavero tibi Stichum
quem mihi debet, placet exstingui legatum decem
solutis et si diversis alii decem, alii Stichus legatus

2 fuerit, ex eventu solutionis legatum valet. Cum
s ita legatum est: ‘quantam pecuniam heres meus a

Titio exegerit, tantam Maevio dato', si sub condi-
cione legatum est, antequam exacta pecunia sit, lega,- ;
tarius agere non potest-: quod si stati m dies legati J

cedit, ut Publicius recte putat, legatarius agere 49, 7
potest, ut actiones praestentur.

51 Ulpianus libro octavo ad legem Iuliam et
Papiam Si ita quis testamento suo cavisset: ‘illi
‘quantum plurimum per legem accipere potest dari
‘volo’, utique tunc, cum quando12 capere potuerit11, ia
videtur ei relictum, sed et si dixerit: ‘quam maxi-
‘mam partem dare 14 possum, damnas esto heres meus

1 ‘ei dare’, idem erit dicendum. Is cui in tempus
liberorum tertia pars relicta est, utique non poterit
adoptando tertiam partem consequi.

52 Terentius Clemens libro tertio ad legem Ju-
liam et Papiam Non oportet prius de condicione
cuiusquam quaeri, quam hereditas legatumve ad eum
pertineat.

53 Idem libro quarto ad legem Iuliam et Papiam is
Cum ab uno herede mulieri pro dote compensandi
animo legatum esset eaque dotem suain ferre quam
legatum maluit, utrum in omnes heredes an in eum
solum, a quo legatum est, actio ei ‘de15 dote' dari
debeat, quaeritur. lulianus in eum primum, a quo
legatum sit, actionem dandam putat: nam cum aut
suo iure aut indicio mariti contenta esse debeat,
aequum esse eum, a quo ei maritus aliquid pro dote 20
legaverat, usque ad quantitatem legati onus huius
aeris alieni sustinere ‘reliqua parte dotis ab heredi-

1 bus16 ei praestanda’ 17. Eadem erunt dicenda, si
heres instituta pro dote omiserit hereditatem, ut in

2 substitutum actio detur: et hoc verum est. Sed
de legatis et legis Falcidiae ratione bello dubitatur,
utrum is, in quem solum dotis actio detur1*, legata
integra ex persona sua debeat, perinde ac si omnes
heredes dotem praestarent, an dotem totam in acre 25
alieno computare, quia in eum scium actio eius de-
tur: quod sane magis rationem liabere videtur.

54 Idem libro tertio decimo ad legem Iuliam et
Papiam Si cui fundus centum dignus legatus fuerit,
si centum heredi vel cuilibet alii dederit., uberrimum 19
videtur esse legatum: nam alias intereat legatarii
fundum potius habere quam centum: saepe enim
confines fundos etiam supra iustam aestimationem 30
interest nostra adquircrc.

55 Gajus libro duodecimo ad legem Iuliam et 50, s
Papiam Si Titio et mihi eadem res legata fuerit et

is die- cedente legati decesserit me herede relicto et
vel ex mea propria causa vel ex hereditaria20 lega-
tum repudiavero, magis placere video partem defe-
1 cisse. Si eo herede instituto, qui vel nihil vel
non totum capere potest, servo hereditario legatum
fuerit, tractantibus nobis de capacitate videndum 5
est, utrum heredis an defuncti persona an neutrius
spectari debeat. 21 et post multas varietates placet,
ut, quia nullus est dominus, in cuius persona de
capacitate quaeri possit, sine ullo impedimento ad-
quiratur legatum hereditati atque ob id omnimodo
ad eum pertineat, quicumque postea heres exstiterit,
secundum quod accipere potest: reliqua autem pars
ad eos, qui iure vocantur, venit.

56 Idem libro quarto decimo ad legem Iuliam io
et Papiam Quod principi relictura est, qui au te,
quam dies legati cedat, ab hominibus ereptus est,
ex constitutione divi Antonini successori eius de-
betur.

57 Iunius Mautcwianus libro secundo ad legem
Iuliam et Papiam Si Angustae legaveris et ea inter
homines esse desierit, deficit quod ei relictum est,
sicuti divus Hadrianus in Plotinae et proxime impe- is
rator Antoninus in Faustinae Augustae persona con-
stituit, cum ea ante inter homines esse desiit, quam
testator decederet.

58 Gajus libro quarto decimo ari legem Iuliam

(l) veniat Fa (2) iunge 29, 2, 7T (3) Sempronius

Nepos Proculo P. Faber (4) quaero S (5) cen-

tum otn. P1 (6) centum] quinquaginta Mo. (7) re-

cineret Mo. (fi) iusserit F2 19) putat dei. Mo.

(io) et F (11) Paulus libro sexto ad legem Iuliam

et Papiam ins. S fortasse rccic (12) cum quandoque
S (13) poterit S (14) dari F (15) de om. F
(16) omnibus ins. Mo. (17) ‘ ’ lust. ? (Lenel) (18) da-
tur F2 (16) uberrimum! utile interdum Mo. (20) here-
ditario F (21) seqq. Iust. (Wtassak)

ET FIDEICOMMISSIS

475

XXXI

50 17/is et Papiam Si cui res legata fuerit et omnino aliqua
es parte voluerit suam esse, totam adqumt. .

59 Terentius Clemens libro quinto deamo ad
2d lenem luliam et Papiam Si mihi pure, servo meo

vel pure vel sub coudicione eadem res legata est ego-
que legatum quod mihi datum est repudiem, deinde
condicione exsistente1 id, quod servo meo_ legutum
est, vellem ad ine pertinere, partem legati deficere
responsum est! nisi si quis dubitet, an exsistente
condicione, si servus vivat, omnimodo legatum meum
fiat, quod semel ad me pertinere voluerim: quod
aequius esse videtur, idem est et si duobus servis
25 meis eadem res legetur.

60 Ulpianus libro sexto decimo ad legem luliam
et Papiam Iulianus ait, si a filio herede legatum
sit Seio fideique eius commissum fuerit sub condici-
one, ut Titio daret, et Titius pendente condicione
decesserit, fideicommissum deficiens apud Scium ma-
net, non ad filium heredem pertinet, quia in fidei-
commissis potiorem causam habere eum, cuius fides

50 electa sit, senatus voluit.

61 Ulpianus libro octavo decimo ad legem luliam
et Papiam Si Titio et Maevio heredibus institutis
qui quadringenta relinquebat a Titio ducenta lega-
verit et, quisquis heres esset, centum, neque Maevius
1 hereditatem adierit, trecenta Titius debebit. Iu-
lianus quidem ait, si alter cx legitimis heredibus, re-
pudiassct portionem, eum essent ab eo fideicommissa

35 relicta, coheredem eius non esse . cogendum fidei-
51,j commissa2 praestare: portionem enim ad coheredem
sine onere pertinere, sed post rescriptum Severi,
qno fideieommissa ab instituto relicta a substiiutis
debentur, et hic quasi substitutus eum suo onere
consequetur adcrescentem portionem.

62 Ltcinnius Eufinus libro quarto regularum
s Si alienus servus heres institutus fuerit, a domino

eius fideicommissum relinqni potest, sed ita hoc fidei-
commissum dominus praestare debet, si per servum
factus sit lieres: quod si ante, quam iussu eius adiretur
hereditas, servus manumissus fuerit et suo arbitrio
adierit hereditatem, dominus id debiturus nou est, quia
heres factus non est, nec servus, quia rogatus non3
est. itaque utilis actio hoc casu "competit*4, ut is, ad
quem emolumentum hereditatis pervenerit, et fideicom-
ifi missum praestare compellatur.

66 Callistratus libro quarto edicti monitorii Si
heres rem, legatam ignorans, in funus consumpsit, ad
exhibendum actione non tenebitur, quia nec possidet
nec dolo malo fecit quo minus possideret. 5sed per
in factum actionem legatario consulitur, ut indemnitas
ei ab herede praestetur.

ib 64 Papinianus libro quinto decimo quaestionum
Cum proponebatur in scriptura fideicommissi, quod
pluribus sub condicione fuerat relictum, per errorem
omissam mutuam substitutionem, quam testator in
secundis tabulis, cum eosdem substitueret, expressit:
divi Marcus et Commodus imperatores rescripserunt
voluntatem manifestam videri mutuae factae sub-
stitutionis. etenim in causa fideicommissi utcum-
10 admitti1"605”1 Ycducdas quaereretur, conicetura potuit

Titii libertatem accepit: et legatum adita hereditate 51, 21
et libertas post mortem Titii competit, idemque est
3 et si moriente Titio liber esse iussus est. Si ta-
men Titio ex parte herede8 instituto servus legatus
sit et post mortem eius liber esse iussus sit, sive 30
adierit hereditatem Titius sive non adierit, post cuius
mortem libertas ei data est, defuncto eo libertas
competit.

60 Idem libro septimo deeimo quaestionum Mae-
vius fundum mihi ac Titio sub condicione. legavit,
heres autem eius eundem sub eadem condicione mihi
legavit, verendum esse Iulianus9 ait, ne existeute con- 52, 1
dicione pars eadem ex utroque testamento mihi de-
beatur. voluntatis tamen quaestio erit: nam incre-
dibile videtur id egisse heredem, ut eadem portio bis
eidem debeatur, sed verisimile est de altera parte, eum
cogitasse, sane constitutio principis, qua placuit ei-
dem saepe legatum corpus non onerare heredem, ad
unum testamentum pertinet, debitor autem non seni- 5

per quod debet iure legat, sed ita, ei plus sit in specie
legati : si enim idem sub eadem condicione relinquitur,

Bext° decimo quaestionum Peculium
esse I)otest- si res pe™lii postea

sive linivit? a*Ut ■?.eKlnarit- idem ii familia erit,
bimam aiU Sllam. slve certam (veluti ur-

officia vel mini legaverit ac postea servorum
. 1 cariL alu " 1-na m«averit- eadem sunt2 lecti-

equnsJ mne3r quidam ita credunt, si

si medio temnm-e d®monstrabat quadrigara: sed
2 pe ineS ^ «uppleahu, ad legatarium

peitmebit. Titio Stichus legatus post mortem

1 quod emolumentum legati futurum est? Duorum
testamentis pars fundi, quae Maevii est, Titio legata
est: non ineleganter probatum est ab uno herede
soluta parte fundi, quae Maevii fuit, ex alio testa-
mento liberationem optingere, neque postea parte

2 alienata revocari actionem semel extinetam. Sed 10
si pars fundi simpliciter, non quae Maevii fuit, lege-
tur, solutio prior non peremit alteram actionem, at-
que etiam hanc eandem partem aliquo modo suam
factam poterit alter heres solvere : neque10 plures in
uno fundo dominium iuris intellectu, non divisione

3 corporis optinent. Tvon idem respondetur, cum
duobus testamentis generatim homo legatur: nam qui
solvente altero legatarii factus est quamvis postea sit
alienatus, ab altero herede idem solvi non poterit: 15
eademque ratio stipulationis est. hominis enim lega-
tum orationis compendio singulos homines continet,
utque ah initio non consistit in his qui legatarii fue-
runt, ita frustra solvitur, cuius dominium postea le-
gatarius adeptus est, tametsi dominus esse desinit11.

4 In fundo legato si heres sepelierit, aestimatio re-
ferenda erit ad totum pretium fundi, quo potuit ante
sepulturam aestimari: quare si fuerit solutus, actio-
nem adliue ex testamento propter locum alienatum 20

5 durare rationis est. Eum , qui ab uno ex here-
dibus, qui solus oneratus fuerat, litis aestimationem
legatae rei abstulit, postea codicillis apertis ab omnibus
heredibus eiusdem rei relictae dixi dominium non
quaerere: cum enim, qui pluribus speciebus iuris ute-
retur, non saepius eandem rem eidem legare, sed

6 loqui saepius. Fundo legato si usus fructus alie-
nus sit, nihilo minus petendus est ab herede: usus 25
fructus enim etsi in iure, nou in parte consistit, emo-
lumentum tamen rei continet: enimvero fundo relicto
ob reliquas praestationes, quae legatum sequuntur,
agetur, verbi gratia si fundus pignori datus vel aliena
possessio sit. "non idem placuit de ceteris servituti-
bus. sin autem res mea legetur mihi, legatum propter

7 istas causas non valebit* 12. A municipibus heredibus
scriptis detracto usu fructu legari proprietas potest,
quia non utendo possunt usum fructum amittere. 30

67 Idem libro nono decimo quaestionum Unum
ex familia propter fideicommissum a se cum morere- 53, 1
tur relictum heres eligere debet: ei quem elegit frus-
tra testamento suo legat quod, posteaquam electus
est, ex alio testamento petere potest, utrum ergo
non constitit quod datur, quasi creditori relictum, an,
qnamdiu potest mutari voluntas, non recte creditori
comparabitur? sive tamen durat11 electio, fuisse vi-
detur creditor, sive mutetur, ex neutro testamento s
1 petitio competit. Si de14 Falcidia quaeratur, per-

W ««“dicione exsistente dei. M0 , , .

misso F f31 o „ ' (2) fideicom-

(5) seqq. Iust.? (Kr) ' ’(Gi ut ^ ** Iust • UCr.)

Mo- M - ^ <s)(itdTXe] cul)l27c

30, 81 yr. (10) namque delt. (it) desiit delt.

(12) "* Iust. (Longo) (13) duret Fi (14) de S,
om. F

XXXI

DE DEGATIS

53, 5.’<; inde omnia servabuntur ao si iioiuinalim ei, qui post-
ea electus est, primo tesLameuto fideicommissum re-
lictum fuisset: non enim facultas necessariae electionis
propriae liberali tatis beneficium est:_ quid est enim,
quod de suo videatur reliquisse, qui quod relinquit

2 omnimodo reddere debuit? Itaque si >, eum forte
tres es familia essent eius, qui fideicommissum re-

10 liquit, eodem vel dispari gradu, satis erit uni reli-
quisse: nam postquam paritum est voluntati, ceteri

3 condicione deficiunt. Sed ei uno es familia he-
rede instituto ille fundus extraneo relictus est, per-
inde fideicommissum ex illo testamento petetur, ae si
nemo de familia heredi heres exstitisset, verum is,
qui heres scriptus est, ratione doli exceptionis ceteris
fideicommissum petentibus facere partem intellegitur:
nam quae ratio ceteros admittit, eadem tacitam in-

16 I ducit pensationem. Si duos de familia non aequis
portionibus heredes scripserit et partem forte quar-
tam extero eiusdem fundi legaverit, _pro his quidem
portionibus, quas iure hereditario retinent, fideicom-
missum non petetur, non magis quam si alteri fun-
dum praclegasset: pro altera vero parte, quae in ex-
terum coilata est, virilem qui sunt de familia petent
admissa propter heredes virilium portionum pensatione.

5 Sed et ei fundum liercs uni ex familia reliquerit

20 eiusque fidei commiserit, ut eum extero restituat, quae-
situm est, an hoc fideicommissum peti possit, dixi ita
demum peti posse, si fundi pretium efficiat, sed si qui-
dem ille prior testator ita fideicommissum reliquisset:
‘rogo fundum cui voles aut quibus voles ex familia re-
linquas', rem in expedito fore: quod si talia verba fuis-
seut: ‘peto non fundus de familia exeat’, heredis he-
redem propter sequens fideicommissum, quod in ex-

26 terum collatum est, oneratum intellegi, petituris dein-
ceps ceteris ex primo testamento fideicommissum post

6 mortem videlicet cius qui primo electus est. Et
ideo si electo uno fideicommissum in exterum non
conferatur2, non alias ei qui electus est fideicommis-
sum praestandum erit, quam interpositis cautionibus;
‘fundum, cum morietur, si non in familia cum effectu

7 relinqueretur, restitui'. ‘Rogo, fundum cum mori-
eris restituas ex libertis cui voles.' quod ad verba

»o attinet, ipsius erit electio nec petere quisquam po-
terit, quamdiu praeferri alius potest: 3dcfmicto eo
prius quam eligat petent omnes, itaque eveniet, ut
64, i quod uni datum est vivis pluribus unus petere non
pcsslt, sed omnes petant quod non omnibus4 datum
est, et ita demum petere possit unus, si solus morleute

8 eo superfuit. •Si rem tuam, quam existimabam
meam, te herede instituto Titio legem, non est Neratii
Prisci sententiae nec constitutioni locus, qua cavetur
non cogendum praestare legatum heredem: nam suc-

8 cursum est heredibus, ne cogerentur redimere, quod
testator suum existimans reliquit: sunt enim magis
in legandis suis rebus quam in alienis comparandis
et onerandis heredibus faciliores voluntates: quod in
hac specie non evenit, cum dominium rei sit apud

9 heredem. Si omissa fideicommissi verba sint et
cetera quae leguntur cum Ilis, quae scribi debuerunt,
congruant, recte datum et minus scriptum exemplo
institutionis lega teram qti e intellegetur: quam seuten-

to tiam optimus quoque imperator noster Severus se-

10 cutus est. Item Marcus imperator rescripsit
verba , quibus testator ita caverat ‘non dubitare se,
‘quodcnmque uxor eius cepisset, liberis suis reddi
‘Curam', pro fideicommisso accipienda, quod rescrip-
tum summam hnbet_utilit.at.em, ne scilicet honor bene
transacti matrimonii, fides etiam communium libero-
rum decipiat patrem, qui melius de matre praesump-
serat: et ideo princeps providentissiimis et iuris reli-

15 giosissimus cum fideicommissi verba cessare animad-
verteret, eum sermonem pro fideicommisso rescripsit
accipiendum.

68 Paulus libro undecimo quaestionum Sequens

quaestio est:, au etiam quae vivus per donationem in 54, n
i uxorem contulit in fideicommissi petitionem veniant.

, respondi ca extra causam bonorum defuncti compu-
tari debere et propterea fideicommisso non contineri,

! quia ea habitura esset etiam alio_ herede exsistente. 20
plane nominatim maritus uxoris fidei committere po-
test, ut et ea restituat.

69 Papinianus libro 1 tono decimo quaestionum
‘Peto, Luci Titi, contentus. sis centum aureis’: fidei-

1 commissura valere placuit idque rescriptum est. quid
ergo si, cum heredem ex parte instituisset, italocu-
1 tus est: ‘peto pro parte tua contentus sis, Luci Titi,
centum aureis’? petere poterunt coheredes partem 25
hereditatis, retiuente sive praecipiente quo contentum
esse voluit defunctus, sine dubio facilius est hoc
probare, quam probari potuit illud, cum ibi fidei-
commissum petatur ab his, cum quibus non est tes-
tator locutus, idem dicemus, si, cum cx asse scrip-
• sisset heredem, eius gratia, qui legitimus heres futurus
esset, ita loquatur, ‘peto pro hereditate 2 quam tibi
‘reliqui, quae ad fratrem meum iure legitimo rediret. ,to

1 ‘contentus sis centum aureis’. Praedium, quod
nomine familiae relinquitur, si non voluntaria facta

! sit alienatio, sed bona heredis veneant, tamdiu emp-
tor retinere debet, quamdiu debitor haberet bonis non

■ venditis, post mortem eius non habiturus quod exter

2 liercs praestare cogeretur. Mater filio impuberc
herede instituto tutorem eidem adseripsit eiusque fidei

! commisit, ut, si filius suus intra quattuordecim annos

■ decessisset, restitueret hereditatem Sempronio, non 55, 1
1 ideo minus fideicommissum recte datum intellegi de-

j bet, quia tutorem dare mater non potuit, nam et si
' pater non iure fact.o testamento0 tutoris fidei com-
' miserit, aeque praestabitur, quemadmodum si iure

■ testamentum factum fuisset: sufficit enim, ut ab im-
l pubere datum fideicommissum videatur, ab eo dari,

quem is qui dabat tutorem dederat vel etiam tutorem 5
fore, arbitrabatur, idem in curatore, impuberis vei
minoriB annis debet probari, nec interest, tutor recte
datus vivo patre moriatur vel aliquo privilegio excu-
setur vel tutor esse non possit propter aetatem, cui
tutor fuerat datus: quibus certe casibus fidcicommis-
I sum1 non intercidit, quod a pupillo datum videtur.

; hac denique ratione placuit a tutore, qui niliil acce-
pit, fideicommissum pupillo relinqui non posse, quon- 10

■ iam quod ab eo relinquitur extero, non ipsius pro-

3 prio, sed pupilli iure debeatur. Fratre herede in-
1 stituto petit, ne domus alienaretur, sed ut ic familia

relinqueretur, si non paruerit heres voluntati, sed
I domum alienaverit vel extero herede instituto dec.es-
, serit, omnes fideicommissum petent qui in familia
. fuerunt, quid ergo si non sint eiusdem gradus ? ita
! res temperari debet, ut proximus quisque primo loco
: videatur invitatus, nec tamen ideo sequentium causa is
| propter superiores in posterum laedi debet, sed ita
! proximus quisque admittendus est, si paratus sit ca-
vere se familiae domum restituturum, quod si cautio
non fuerit ab eo, qui primo loco admissus est, desi-
derata, nulla quidem eo Domine nascetur condictio,
sed si domus ad exterum quandoque pervenerit, fidei-
commissi petitio familiae competii, cautionem autem
ratione doli mali exceptionis puto insto desiderari,

4 quamvis nemo alius ulterior ex familia supersit. Si 20
j quidam sint postea emancipati, tractari potest, an lii

t quoque rcctc fideicommissum petant, et puto recte
petituros, quoniam familiae appellatione personae
! quoque hae demonstratae intelleguntur.

70 libro vicesimo quaestionum Imperator
| Antoninus rescripsit legatarium, si nihil ex legato ac-
1 repit, ei cui debet fideicommissum actionibus suis

. posse cedere nec id cogendum solvere, quid ergo si as
non totum, sed partem legati relicti restituere rogatus
abstineat eo? utrum actionibus suis in totum cogetur
cedere, an voro non nisi ad eam quantitatem, quae

{1} utique sic A Io. (2) et ideo sic cleoto uno fidei- I ins. Alo. (4) omnibus non Mo. (5) § 8 — Inst. 2, 20, 4

commissum in exterum ne conferatur Aio. (3) sed ' (6) factum testamentum i'5 (7) fideicommissi! F

JiT FIDEICOMMISSIS

477

XXXI

/

55 27 fideicommisso continetur? quod ratio suadet, sed et
' si legatura perceperit, non amplius ex causa iuiei-

1 commissi cogendus erit solvere, quam recepit. Si
centum legatis duplum restituere rogatus sit, ad sum-
mam legati videbitur constituisse : si autem post

au tempus fideicommissum relictum sit, usurarum dum-
taxat additamentum admittetur, nec mutanda sen-
tentia erit, quod forte legato percepto magnum emo-
lumentum cx aliquo negotio consecutus est aut poe-
nam stipulationis imminentem evasit, haec ita, sj
quantitas cum quantitate conferatur, euimvero si
pecunia accepta rogatus sit rem propriam, quamquam
maioris pretii est, restituere, non est audiendus lega-
50 i tarius, legato percepto si velit computare: non enim
' aequitas hoc probare patitur, si quod legatorum no-

2 mine perceperit legatarius offerat. Cum quidam
filio suo ex parte herede instituto patruum cius co-
heredem ei dedisset et ab eo petisset, ut filium suum
pro virili portione filiis suis coheredem faceret: si
quidem minus esset in virili portione, quam fratris

i hereditas habuit, nihil amplius peti posse, quod si
plus, etiam fructuum, quos patruus percepit vel, cum
percipere potuerit, dolo non cepit, habendam esse
rationem responsum est, non secus quam si centum
milibus* legatis rogetur post tempus maiorem quan-

3 titatem restituere. Cum autem rogatus, quidquid
ex hereditate supererit., post mortem suam restituere
de pretio rerum venditarum alias comparat, demi-
nuisse quae vendidit non videtur,

io 71 Idem libro octavo responsorum sed quod inde
comparatum est, vice permutati dominii restitueretur.

72 Idem libro vicesimo quaestionum Idem servan-
dum erit et si proprios creditores ex ea pecunia di-
miserit: non enim absumitur, quod in corpore patri-
monii retinetur.

73 Idem libro vicesimo tertio quaestionum Si quod
i» ex Pamphila nascetur legatum mihi fuerit et ego

Pamphilum emam ea que apud me sit enixa, ratione
summa responsum est3 non ex causa lucrativa partum
intellegi meum factum idroque petendum ex testa-
mento, tamquam istum emissem, ut scilicet pretii
contributione, facta consequar tantum, quanti puerum
deducta matris aestimatione constitisse4 mihi iudex
ia causa legati datus aestimaverit,
vi) 74 Idem libro vicesimo septimo quaestionum ‘Titio
Centura aureos heres praesens dato’: deinde protulit
diem legatorum, non est verum, quod Alfenus ret-
tulit, centum praesenti1 deberi, quia diem proprium
halmcruut.

75 I dem libro sexto responsorum Miles ad sororem
epistulam, quam post mortem suam aperiri mandavit,
talem scripsit: ‘scire te volo donare me tibi aureos
25 octingentos’, fideicommissum deberi sorori constitit
nec aliud probandum iu cuiuslibet suprema voluntate:
placet enim consistere fideicommissum et6 si defunc-
tus cum eo loquatur, quem precario remuneratur.
1 Pro parte heres institutus, cui praeceptiones erant
relictae, post diem legatorum cedentem ante aditam
hereditatem vita decessit, partem hereditatis ad co-
heredes substitutos pertinere placuit, praeceptionum

S" po.rH°"es,’ 1Uae pro parte, coheredum consti-

ternnt ad heredes eius transmitti.

67 i divhds triUn^u' 8eyUV‘° sponsorum Cum filius
„ act‘onem inofficiosi testamenti

filium vicerat, pro

Irprtihim nn» . . r unum vicerat, pro

(:) COns^isse « (=1 milibus dei. F* .

) constituisse F (5) die F (3) *°’ ® ^
poterunt Mo. (s) <> {T

vicit partis autem aestimatio praestabitur: aut si p a- 57,6
ratus erit filius pretio accepto servitutem praebere,
doli summovebitur exceptione legatarius, si non of-
ferat partis aestimationem, exemplo scilicet legis Fal-

1 cidiae. ‘Lucio Sempronio lego omnem hereditatem
Publii Maevii.’ Sempronius ea demum onera sus-
cipiet, quae Maevianae hereditatis fuerunt et in dierrv io
mortis eius, qui heres Maevii exstitit, perseveraverunt,
sicut vice mutua praestabuntur actiones, quae prae-

2 stari potuerunt1. Dominus herede fructuario
scripto fundum sub condicione legavit, voluntatis
ratio non patitur, ut heres ex causa fructus emolu-
mentum retineat: diversum in ‘ceteris*0 praediorum
servitutibus, quas heres habuit, responsum est: quon-

3 iam fructus portionis instar optinet. ‘Heres meus
‘Titio dato, quod ex testamento Sempronii debetur 15
‘milii.’ cum iure novationis, quam legatarius idemque
testator ante fecerat, legatum ex testamento non de-
beatur, placuit falsam demonstrationem legatario non
obesse, nec in totum falsum videri, quod veritatis

4 primordio adiuvaretur. Servus pure manumissus,
cui libertas propter impedimentum iuris post aditam
hereditatem non competit, quod status eius extrin-
secus suspenditur (forte propter adulterii quaestionem), 20
ex eodem testamento neque legata neque fideicom-
missa pure data sperare potest, quia dies inutiliter

5 cedit. Pater cum filia pro semisse herede insti-
tuta sic testamento locutus fuerat: ‘peto, eum mq-
‘rieris, licet alios quoque filios susceperis, Sempronio
‘nepoti meo plus tribuas in honorem nominis mei’,
necessitas quidem restituendi nepotibus viriles partes
praecedere9 videbatur, sed moderandae portionis, quam
maiorem in unius nepotis personam conferri voluit, 25

6 arbitrium filiae datum10. Non iure tutori dato
mater legavit: si consentiat, ut decreto praetoris con-
firmetur, et praetor non idoneum existimet, actio le-

7 gati non denegabitur. Qui Mucianam cautionem
alicuius non faciendi causa interposuit, si postea fe-
cerit, fructus quoque legatorum (quos principio pro-

8 mitti necesse est) restituere debet. “Variis actio-
nibus legatorum simul legatarius uti non potest, quia
legatum datum in partes dividi non potest: non enim 30
ea mente datum est legatariis pluribus actionibus uti,
sed ut laxior eis agendi facultas sit, ex una, interim 12

9 quae fuerat electa, legatum pctcrc. Repetendo-
rum legatorum facultas ex eo testamento solutorum
danda est, quod irritum esse post defuncti memoriam
damuatarn apparuit, modo si iam legatis solutis crimen
perduellionis illatum est.

77 Idem libro octavo responsorum Cam pater 58, 1
filios eorum que matrem13 heredes instituisset, ita
scripsit: ‘peto a te, filia, ut acceptis ex hereditate
‘mea in portionem tuam centum aureis et praedio
‘Tusculano partem hereditatis restituas matri tuae’,
respondi praedium quidem hereditarium indicio divi-
sionis de. communi filiam habituram, pecuniam autem 5

1 de parte sua retenturam. Eorum, quibus mortis
causa donatum est, fidei committi quoquo tempore
potest: quod fideicommissum heredes salva Falcidiae
ratione, quam in his quoque, donationibus exemplo
legatorum locum habere placuit, praestabunt, si pars
donationis fideicommisso teneatur, fideicommissum
quoque munere Falcidiae fungetur, si tamen alimenta
praestari voluit, collationis totmn onus in residuo
donationis esse respondendum erit ex defuncti voluu- 10
tate, qui de maiore pecunia praestari non duliic vo-

2 luit integra. _ Mater filiis suis vulgo conceptis do-
tem suam mortis causa donando stipulari permisit:
cum aliis heredibus institutis petisset a filiis viro do-
tem restitui, totum viro fideicommissum dotis deberi,
si Falcidiae ratio non intervenerit: ideo retentionem
dotis virum habere placuit: alinquin Falcidiae partem
heredibus a filiis ex stipulatu eum viro agentibus ex

tuendi nepoti plus virili parte procedere .1 fo. (10} da-
tur F* (11) § 8 Tu st: (Asr.nli) (]•>) inter eas Mo,
(13) eormuqne matrem dei. .Vo.

57

XXXI

47»

L)E LEGATIS

5S, is 3 dote esse per io lactum actionem reddendam. Surdo
et muto, qui legatum accipit, ut cum monetur re-
stituat, recte mandatur: nam et ignorantes adstrin-
guntur fideicommisso, quibus ignorantibus etiiolumen-
i tum ex testamento quaeritur. ‘Hereditatem filius
cum moreretur filiis suis vel eui ex Ius voluisset re-
stituere fuerat rogatus: quo interea in insulam depor-
tato eligendi facultatem non esse, poena peremptam
20 placuit "nec fideicommissi condicionem ante mortem
filii heredis exsistere: viriles autem inter eos fieri,
qui eo tempore vixerint, cum de aliis eligendi potes-

6 tas non fuerit. Qui dotale praedium contra legem
Iuliam vendidit, uxori legatum dedit et emptoris fidei
commisit, ut,2 amplius ei pretium restituat, empto-
rem fideicommissi 3 non teneri constabat: si tamen
accepto legato mulier venditionem irritam faceret,
eam oblato pretio doli placuit exceptione summoveri.

•_>5 fi Maevio debitori suo reus stipulandi mandavit, ut
Titio, eui mortis causa donabat, pecuniam debitam
solveret, cum sciens dominum vita decessisse Mae-
vius pecuniam dedisset, uon esse liberationem secutam
constitit nec, si Maevius solvendo non esset, in Ti-
tium actionem solidi vel iure Falcidiae dandam esse,
quia mortis causa cepisse uon videretur, diversum
probandum foret, si Maevius ignorans dominum vita
30 decessisse pecuniam errore lapsus dedisset: tunc enim

7 portio iure Falcidiae revocaretur. Cum pater
fideicommissum praediorum ex testamento matris filiae
deberet, eandem pro parte ita heredem instituit, ut
hereditatem fideicommisso conponsaret, cademque
praedia filio exheredato dari voluit, quamquam filia
p atris hereditatem suscipere noluisset, fideicommissum
tamen ab heredibus esse filio praestandum, ad quos
hereditatis portio quam accepit filia redierat, placuit:

35 quod ai alium filiae substituisset, cum oportere filio
•i fideicommissum reddere. Evictis praediis, quae
pater, qui se dominum esse crediderit, verbis fidei-
commissi filio reliquit, nulla cum fratribus et eoiie-
■59,1 redibus actio urit: si tamen inter filios divisionem
feeit, arbiter oonicctura voluntatis rion patietur eum
partes coheredibus praelegatas restituere, nisi parati
t) fuerint et ipsi patris iudicium fratri conservari. Pater
certam pecuniam exheredatae filiae verbis fideicom-
missi reliquit eamque nupturac dutis nemine dari
5 voluit filio dotem stipulante, cum filius minorem do-
tem dedisset, superfluum esse filiae reddendum con-
stabat. divortio quoque secuto fideicommissum filiam
recte petituram, ut actio stipulationis sibi praestare-
tur, quoniam verisimile non erat patrem interponi
stipulationem voluisse, quo filia post- primas nuptias
indotata constitueretur: ceterum si postea nuberet,
ad secundas nuptias cautionem extendi non oportere.

10 A filia pater petierat, ut cui vellet ex liberis suis
io praedia eum moreretur restitueret: uni ex liberis prae-
dia fideicommissi viva donavit, non esse electionem
propter incertum diem fideicommissi certae4 donationis
videbatur: nam in cum destinatio dirigi potest, qui
fideicommissum inter ceteros habiturus est remota

11 matris electione. ‘Fidei heredum meorum oom-
1 mitto, ne fundum Tusculanum alienent et ne de fa-
‘railia nominis mei exeat,’ secundum voluntatem eos
quoque invitatos intellegendum est, quibus lierc-

;; des extranei fideicom missam libertatem reddiderunt.

12 ‘Fidei tuae committo, uxor, aut restituas filiae
‘meae, cum morieris, quidquid ad te quoquo nomine
‘de bonis meis pervenerit.’ etiam ea, quae postea
codicillis uxori dedit,, fideicommisso continebuntur,
nam ordo scripturae non impedit, causam iuris ac
voluntatis: sed dos praelegata0 retinebitur, quoniam

13 reddi potius videtur quam dari. 1 ‘Volo praedia
‘dari libertiB ineis: quod si quis eorum sine liberis

20 ‘vita decesserit, partes eorum ad reliquos pertinere

‘volo.’ collibertum patris eundemque filium ex vo- 59, 20

14 luntate substitutionem excludere placuit. Cura
toris eui frustra fidei commisisse videbatur, ut heredi
fratri negotiorum gestorum rationem redderet: quam-
quam igitur testamento8 cautum essset, ut, cura ad
statum suum frater pervenisset, ei demum solveretur,
tamen sub curatore alio fratrem agentem recte pla-
cuit, actionem inferre, cum illis verbis fratri potius 23
consultum videretur quam solutio quae iuste fieri

15 potuit dilata. Ab instituto extraneo praedia li-
bertis cum moreretur verbis fideicommissi reliquerat
et petierat, ne ex nomine familiae alienarentur, sub-
stitutum ea praedia debere ex defuueti voluntate re-
spondi, sed utrum eonfestim an sub eadem condicione,
voluntatis esse quaestionem : 9sed eomcctura ex voluu-

I tate testatoris capienda mors instituti exspectanda
1 10 est. Mensae negotium ex causa fideicommissi 30
1 cum indemnitate heredum per cautionem susceptum
emptioni simile videtur et ideo non erit quaerendum,

17 au plus 10 in aere alieno sit quam in quaestu. Pa-
ter filiae mancipia, quae nubenti dedit, verbis fidei-
commissi praestari voluit; partus susceptos, etsi ma-
tres ante testamentum mortuae fuissent, ex causa
fideicommissi praestandos respondi, nec aliud in
uxore confirmatis donationibus pridem observatum est.

18 Hereditatem post mortem suam rogati restituere 50, 1
nominum periculo, quae per divisionem obtigerunt
inter coheredes interpositi» delegationibus, uon ad-
stringuntur, non magis quam praediorum, cum per-
mutatio rerum discernens communionem intervenit.

19 ‘Filia mea praecipiat sibique habeat volo rem
‘matris suae.’ fructus, quos medio tempore pater
percipiet nec in separato habuit, sed absumpsit vel 5
in suum patrimonium convertit, non videntur filiae

20 relicti. ‘Dulcissimis fratribus meis, avunculis
‘autem tuis quaecumque mihi supersunt in Pumphy-
‘lia Lycia11 vel ubicumque de maternis bonis concedi
‘volo, ne quam cura his controversiam habeas.’ om-
nia corpora maternae hereditatis, quae in eadem causa
dominii manserunt, ad voluntatem fideicommissi per-
tinent: ex isdem igitur facultatibus percepta pecunia

et in corpus proprii patrimonii versa, item iure divi- 10
sionis res propriae factae non praestabuntur, cum
discordiis propinquorum sedandis prospexerit, quas
' 21 materia communionis solet excitare 14. Pater plu-
ribus filiis heredibus institutis 111 ori ens claves et anu-
lum custodiae causa maiori natu filiae tradidit et
libertum eidem filiae13, qui praesens erat, res quas
sub cura sim habuit adsiguarc iussit. commune fili-
orum negotium gestum intellegebatur nec ob eam rem
apud arbitrum divisionis praecipuam causam filiae ts
22 fore. Cum in perfecta scriptura invenitur, ita de-
mum verbum legati vel fideicommissi, quod praecedit
vel sequitur, ad communionem adsuniitur, si dicto
1 23 scriptura 11 congruat. Filius matrem heredem
scripserat et fideicommissa tabulis data cum iuris-
I iurandi religione praestari rogaverat, cum testamen-
, tum nullo iure factum esset, nihilo minus matrem
| legitimam heredem cogendam praestare fideicommissa
| respondi: nam enixae voluntatis preces ad omnem 2«

, ‘24 successionis speciem porrectae videbantur. ‘Mando
‘filiae meae pro sallite sollicitus ipsius ; ut, quoad
‘liberos tollat, testamentum 110:1 faciat: ita enim po-
‘terit sine periculo vivere.’ fideicommissariam here-
1 ditatem sorori coheredi non videri relictam apparuit,
j quod non de. pecunia sua testari, sed op tentu consilii
. derogare iuri testamentum fieri prohibendo voluit.

25 ‘Rogo, filia, bona tua quandoque distribuas li-
beris tuis, ut quisque de le meruerit.’ videtur om- 25
. nibus liberis, etsi non aequaliter promeruerint, fidei-
, commissum relictum, quibus matris electione cessante
i sufficiet, si non offenderint: eos autem, quos mater

(1) § 4 citatur 36, t, 18 § G (2) eo ins. Mo. (3) fidei-

comeommissi F, fideicommisso S (4) fideicommissi,
certum donationis Mo. (5) ut des ins. Jf1 (fi) re-
legata Mo. (7) § 13 citatur 36, 1, 18 § 4 (s) testa-

mentum F (9) § 15 fin. Tusi. ( Ferrini) (10) amplus

F (11) lucia F, Lyeiavc Mo. (12) et citare F
(13) et eidem filiae libertum Mo. (14) scriptum <fel.
Mo.

ET FIDEICOMMISSIS

479

XXXI

30

Gi, i

60. 3T elegerit. lore potiores, si 1 soli promeruissent, existi-
mavi: 2quod si neminem elegerit, eos solos non ad-

26 mitti, qui offenderunt. 3 Donationis praediorum
epistulam iguorante lilio mater in aede sacra verbis
fideicommissi uon subnixam deposuit et litteras tales
ad aedituum misit: ‘instrumentum voluntatis meae post
mortem meam filio meo tradi volo', cum pluribus
heredibus intestato diem suum obisset, intellegi fidei-
commissum filio relictum respondi: nou enim quaeri
oportet, cum quo de supremis quis loquatur,, sed in

27 quem voluntatis intentio dirigatur. Libertis prae-
dium reliquit ac petit, ne id alienarent utque m fa-
milia libertorum retinerent, si excepto, uno ceteri

5 partes suas vendiderint, qui non vendidit ceterorum
partes, quibus non dedit alienandi voluntatem4, in-
tegras petet: eos enim ad fideicommissum videtur F
invitasse, qui indicio paruerunt: alioquin perabsurdum
erit vice mutua petitionem induci, scilicet ut ab altero
partem alienatam quis petat, cum partem suam alie-
nando perdiderit, sed boc ita procedere potest, .si
pariter alienaverint: ceterum prout quisque prior alie-
naverit, partem posterioribus non faciet: qui. vero
50 tardius vendidit, ei qui nou vendidit in superiorum
partibus fecisse partem intellegitur, at si nemo ven-
diderit- et novissimus sine liberis vita decesserit, fidci-
23 commissi petitio non supererit Cum inter liber-
tos ad praedii legatum Uberta quoque fuisset admissa,
quod5 patronus petit, ut de nomine familiae non ex-
iret, heredem libertae filium partem praedii, quam
23 mater accepit, retinere visum est. Cum existi-
maret, ad solam consobrinam suam bona perventura,

15 codicillis ab eac factis pluribus fideicommissa reli-
querat. iure successionis ad duos eiusdem gradus
possessione devoluta rationibus aequitatis et perpetui
edicti exemplo pro parte dimidia mulierem relevan-
dam respondi: sed libertates ab ea praestandas, quas

30 intercidere damni7 causa durum videbatur. I 'ater,
qui lilio semissem dcdp.rat et sororibus eius impube-
ribus quadrantes, quibus fratrem tutorem dedit, ita

20 fuerat locutus: ‘fili, contentus eris pro tuo semisso
‘aureis duceutis et vos, filiae, pro vostris quadrantibus
‘centenis aureis’, vice mutua liberis fideicommissum
hereditatis reliquisse non videbatur, sed aestimationem
(ut a parentibus fragi fieri solet) patrimonii sui fe-
cisse, nec idcirco fratrem indicio tutelae bonae fidei
rationes quandoque praescriptione demonstratae quan-

31 titatis exclusuram. Titio fratri suo Maevius he-
reditatem Seii, a quo heres institutus erat, post mor-

25 tem suam restituere rogatus eodem Titio herede 6cripto
petit, ut morieus Titius tam suam quam Seii here-
ditatem Sempronio restitueret, cum ex fructibus
medio tempore perceptis fideicommissi debitam quan-
titatem Titius percepisset, aeris alieni loco non esse
deducendum fideicommissum respondi, quoniam ra-
tione conpensationis percepisse debitum videbatur,
plnnc ri ea lege Maevius Titium heredem instituat,
ne fideicommissum ex testamento Seii retineat”, Fal-
s,i cicliam compensationi sufficere, sed iniquitate oecur-
rere . prudentius autem fecerit, si ex testamento
«9 i lcre<lit.®;tcm repudiaverit et intestati possessi-

6 , onem i accepent: nec videbitur dolo fecisse, cum frau-

Imrorum te PCto’ quid li-

‘liabueriR tilia6?8’ ^ praedja relinquas vel, si non
‘nostris non LTa® J11618 -Propinquis aut etiam libertis
33 turae factam

turum promisit ac postea morte privemus nJffS

(i) quasi Mo (2) § 25 fin, Iust ? ,

m m (lqSj *on

i: . > &sra»T* %

(•) lineat ^ raiioneatfu5 " £

78 Idem libro nono responsorum Qui solidum 62.
fideicommissum frustra petebat .herede Falcidiam
obiciente, si partem interim solvi sibi desideraverit
neque acceperit, in eam moram passus intellegitur. 10

1 Cum post mortem emptoris venditionem rei pu-
blicae- praediorum optimus maximusqnc prineeps nos-
ter Severus Augustus rescindi heredibus, pretio, re-
stituto i ussisset, de pecunia legatario, cui praedium
emptor ex ea possessione legaverat, coniectura vo-
luntatis pro modo aestimationis partem solvendam

2 esse respondi. Etiam res publica fideicommissi
post moram usuras praestare cogitur, sed damnum.

si quod ex ea re fuerit secutum, ab his sarciendum 15
erit, qui post dictam sententiam indicatum solvere
supersederunt, nec aliud servabitur in litis sumpti-
bus, si ratio litigandi nou fuit: ignaviam etenim prae-
tendentes audiri non oportere, quod in tutoribus

3 quoque probatur. Praedium paler de familia li-
berorum alienari verbis fideicommissi prohibuit, su-
premus ex liberis, qui fideicommissum petere potuit,
non idcirco minus actionem in bonis suis reliquisse
visus est, quod heredem extrarium 12 sine liberis dece- 20

4 dens habuit. Si creditor ab eo qui testamentum
fecit domum acceptam iure pignoris vendidit, contra
emptorem fideicommissi causa, tametsi voluntatem
defuncti non ignoravit, nihil decernetur.

79 Idem libro undecimo responsorum Quae13 fidei-
commissa moriens libertis viri debuit, eorundem prae-
diorum suis quoque libertis fructum reliquit: iuris ig-
noratione lapsi qui petere praedia ex mariti testamento 25
debuerunt, secundum fideicommissum inter ceteros
longo tempore perceperunt, non ideo peremptam
videri petitionem prioris fideicommissi constitit.

80 IdEM libro primo definitionum Legatum ita
dominium rei legatarii facit, ut hereditas heredis res
singulas, quod eo pertinet, ut, si pure res relicta
sit et legatarius non repudiavit defuncti voluntatem, .10
recta via dominium, quod hereditatis fuit, ad legata-
rium transeat numquam factum heredis,

81 Paulus libro nono quaestionum Si quis tes-
tamento facto a filiis suis, quos heredes instituisset, 63,
fideicommissa reliquisset non ut a legitimis heredibus,
sed ut a scriptis, ct testamentum aliquo casu irritum
factum sit, filii ab intestato venientes fideicommissa

ex testamento 14 praestare compelli non possunt.

82 Idem libro decimo quaestionum Debitor decem
legavit creditori, quae ei post annum sub pignore de- 5
bebat, non, ut quidam putant, medii temporis tan-
tum commodum ex testamento debetur, sed tota de-
cem peti possunt: nec tollitur petitio, si interim
annus supervenerit: nam sufficit, quod utiliter dies
cessit, quod si vivo testatore annus superveniat, di-
cendum erit inutile effici legatum, quamquam consti-
terit ab initio, sic et in dote- praelegata 15 responsum
est totam eam ex testamento peti posse, alioquin
secundum illam sententiam si interusurium tantum 10
est in legato, quid dicemus, si fundus legatus sit cx
die debitus? nam nec pecunia peti potest, quae non
est legata, nec pars fundi facile inveniretur, quae

1 possit pro commodo peti. Si Primo et Secundo
et Tertio heredibus institutis sic legata dentur: ‘si
‘mihi Primus heres non erit, Secundus Titio decem
‘dato; si Secundus mihi heres non erit, Primus Seio
‘fundum Tusculanum dato', utrisque omittentibus he-
reditatem Primo et Secundo quaerebatur, substituti, ts
quos eis dederat, an et cui legata praestare debent?

2 ab utroque substituto legata debentur. Servo
alieno posse rem domini legari Valens scribit; item
id quod domino eius pure debetur, cum enim servo
alieno aliquid in testamento damus, domini pcrHonaad
hoc tantum inspicitur, ut sit cum eo testamenti factio,.

cere et iniquitati occurrere Mo. (11) sic F cum JB,
sed ordine scripturae factam substitutionem S (12) ex-
traneum F3 (13) praedia uxor ins. ito. (14) ve-
nientes f. c. ex t. bis F (15) relegata Mo.

57*

XXXI

480

DE LEGATIS

e:;, ceterum ex persona servi constitit legatum, etideorec-

20 tissime Iulianus definit id denunii servo alieno legari
posse, quod ipse liber laetus capere posset, calumniosa
est enim illa «luctatio posse legari servo et quarcdiu
serviat: nam et hoc legatum ex persona servi vires acci-
pit: alio quin et illud ad notaremus esse quosdam servos, i
qui, licet libertatem consequi non possunt, attamen j
legatum et hereditatem possunt adquircre domino,
ex illo igitur praecepto, quod dicimus servi inspici '
personam in testamentis, dictum est servo hereditario i
es legari posse, ita uon mirum, si res dumini et quod
ei debetur servo eius pure 1 * legari possit, quamvis
domino cius non possent haec utiliter legari.

8,!J Idem libro undecimo quaestionum Latinus
Largus: Proxime ex faeto incidit species talis, li-
bertinus patronum ex semisso heredem instituit et
filiam suam ex alio semisse: fidei commisit filiae,
ut quibusdam ancillis patroui restitueret, cum hac |
so manumissae essent, ct, si eadem filia heres non esset, '<
substituit ei easdem aneiilas. quoniam filia non vo-
luit heres exsistere, ancillae iussu domini, id est pa-
troni, adierunt defuncti hereditatem, post aliquantum
temporis ab eo manumissae, quaerebant, an fideicom- ■
64, i missum petere ab eodem patrono possint, rogo ergo, 1
quid de iioc existimes rescribas, respondi ncc repe-
titum videri in huue casum fideicommissum, sed al-
terutrum datum vel fideicommissum vel ipsam here- '
ditatem. melius autem diei in eundem casum sub-
stitutas videri, in quem casum fideicommissum me-
ruerunt, et ideo ad substitutionem eas vocari, eum
* enim servo alieno fideicommissum ab uno ex here-
dibus sub condicione libertatis fuerit datum idemque
servus ei heredi substituatur, licet pure substitutio
facta sit, tamen sub eadem condicione substitui vi-
detur, sub qua fideicommissum meruit.

84 Paulus j libro vicesimo primo quaestionum
Si quis servo suo fideieommismm libertatem reliquit
et aliud quid adseripsit, quidam dicuut. quia place-

ia bat. ab herede cum manumitti debere, futurum esse,
ut non admittatur ad fideicommissum: sed hoc in-
iquum est. in liuiusmodi enim pcrsoua utriusque
quodammodo dies cessit et libertatis ct pecuniae
petendae, adeo ut putem, si mora fiat praestandae
libertati, etiam fideicommisso moram videri factam
et usurarum onus accedere: nam et cetera3 quae
medio tempore adquisiit domino, dura inoratur prae-
stare libertatem, eidem restitui oportere rectissime
is responsum est.

85 Idem libro quarto responsorum Creditorem, cui
res pignoris iure obligata a debitore legata esset, non
prohiberi pecuniam creditam petere, * si voluntas testa-
toris compensare volentis evidenter non ostenderetur,

86 Id eu libro tertio decimo responsorum ‘Gaius
20 ‘Scius pronepos meus heres mihi esto ex semisse bo- ;

‘noram meorum excepta domu mea et paterna, in ,
‘quibus habito, cum omnibus quae ibi sunt: quae I
‘oinuia scias ad portionem hereditatis, quam tibi dedi,
'non pertinere.' quaero, cum sit in his domibus ar-
gentum nomina debitorum supellex mancipia, an haec
omnia, quae illic inveniuntur, ad alios heredes insti-
tutos debeant pertinere. Paulus respondit5 nomina
debitorum non contineri, sed omnium esse communia,

25 1 in ceteris vero nullum pronepoti locum esse. Ti-
tius cum fratris filio fundos et urbana praedia lega-
ret, in his ct fundum Seiauum legavit, quem ipse
pater familias quoad viveret uno quidem nomine uni-
versum habuit, sed quo facilius conductorem inveni-
ret, per duas partes locabat, ita ut ex qualitate loci
superiorem portem Seiauum superiorem , inferiorem
autem partem Seianum inferiorem appellaret, quaero,

30 an is fundus totus ad fratris filium pertineat. Pau-
lus respondit, si testator fundum Seianum uno no-
mine universum possedit, quamvis eundem divisis par- 1

tibus locaverat, universum eum ex causa fideicommissi 64, m
praestari oportere, ■‘nisi si heres, de qua parte testator
senserit, evidenter probaverit.

87 Idem libro quarto decimo responsorum Titia
Scio tesseram frumentariam comparari voluit post
diem trigesimum a morte ipsius, quaero, cum Seius
viva testatrice tesseram frumentariam ex causa lucra- 65, i
tiva habere coepit nec possit id quod habet petere,

an ei actio competat. Paulus respondit ei, de quo
quaeritur, pretium tesserae praestandum, quoniam
tale fideicommissum uiagie in quantitate quam in eor-

1 pore consistit. Usuras fideicommissi post impletos
annos viginti quinque puellae; ex quo mora iaeta est,
deberi respondi, quamvis enim constitutura sit, ut s
minoribus viginti quinque annis usurae omnimodo
praestentur, tamen non pro mora hoc habendum est,
quam sufficit semel intervenisse, ut perpetua debeantur.

2 Seia libertis suis fundum legavit fideique eorum
ita commisit: ‘fidei autem vestrae. Vere ct Sapide,
‘committo, ne. eum fundum vendatis eumque qui ex
‘vobis ultimus decesserit, cum morietur, restituat
‘Symphoro liberto meo et Successori et Beryllo io
‘et Sapido", quos infra manumisi, quive ex his tunc
‘supervivent’, quaero, eum nec in prima parte tes-
tamenti, qua fundum praelegavit, eos substituit, in
secunda tamen adiecerit verbum ‘qui ultimus deces-
serit’, an pars unius defuncti ad alterum pertineret.
Paulus respondit testatricem videri in eo fideicom-
misso, de quo quaeritur, duos gradus substitutionis
fecisse, unum ut is, qui ex dnoluis prior morietur,
alteri restitueret, alterum ut novissimus his restitue- u

3 ret, quos nominarim postea enumeravit. ‘Imperator
‘Alexander Augustus Claudiano7 Iuliano praefecto
‘urbi. Si liquet tibi, Iuliane carissime, aviani inter-
vertendae inofficiosi querellae patrimonium suum do-
‘nationibus in nepotem factis exinanisse, ratio depos-
‘cit id, quod donatum est, pro dimidia8 parte revo-

4 ‘cavi.’ Lucius ‘Ditius cum haberet quinque liberos,
universos emancipavit et in unum filium Gaium Scium
amplissimas facultates donationibus contulit et mo- 20
dicum sibi residuum servavit et universos liberos eum
uxore scripsit heredes: in eodem testamento duas
possessiones, quas retinuerat, eidem Gaio Seio prae-
legavit et ab co petit, ut ex reditibus praediorum,
quae vivus ei donaverat, Mae viae filiae tot aureos
daret, item alteri fratri alios tot: conventus a Maevia
•sorore sua legem Falcidiam implorat, quaero, cum
sanctissimus imperator, ut supra scriptum est, contra 25
voluntatem donantis ea quae donata sunt _ revocari
praeceperit, an Gaius Seius compellendus sit secun-
dum voluntatem patris ex donationibus fideicommis-
sum praestare heredi sororis. Paulus respondit post
litteras imperatoris nostri dubitari non oportere, quin

in hac quoque specie, de qua quaeritur, subveniendum
sit liberis ; quorum porlio in unum filium donationi-
bus collaris imminuta est, praesertim cum irenerator
noster contra voluntatem patris subvenerit, in pro- 30
posita autem causa etiam voluntas patris pro his qui
fideicommissum petunt intercedit, sed «i9 Faleidia
lex intercedat-, fideicommissa in solidum esse prae-
standa propter immodicarum donationum rationem.

88 Scaevola libro tertio responsorum Lucius
Titius testamento ita cavit: ‘si quid cuique liberorum
‘meorum dedi aut donavi aut in usum concessi aut
‘sibi adquisiit aut ei ab aliquo datum aut relictum 66, 1
‘est, id sibi praecipiat sumat habeat’, filii nomine
kalendarium fecerat, postea sententia dicta est et pla-
cuit id, quod sub nomine ipsius filii in kalendario re-
manserat, ei deberi, non etiam id, quod exactum in
rationes suas pater convertisset, quaero, si id, quod
exegisset pater ex nominibus filii ante testamentum
factum , iterum post testamentum factum in nomen 5
filii convertisset, an ad filium secundum sententiam

I 3/o. (7) Claudio dett. (s) midia F (9) sed si)

ita etsi Mo.

(l) debetur pure servo eius Zoesiu» (2) idem F 4

(3) nam et eeteraj praeterea Mo. (4) seqq. Inst.

( Grademvitu ) (5) respondit F (fi) et Sapido dei.

ET FIDEICOMMISSIS

XXXI

481

66, o pertineret, respondi id, quod ex eadem causa exac-

1 tum it eandem causam redisset, deberi. A te
‘neto, Titi , fideique tuae committo, uti curam con-
dendi corporis mei suscipias, et pro hoc tot, aureos
‘e medio praecipito/ quaero, an, si Lucius Titius mi-
mus quam decem aureos erogaverit, reliqua summa

j.j heredibus proficiat, respondi secundum ea quae pro-

2 ponerentur licrcdmn commodo proficere. Quae
marito' liercs exstiterat, ita testamento cavit: ‘Maevi
‘et Semproni filii dulcissimi, praecipitote omne, quid-
quid ex hereditate bonisve Titii domini mei, patris
‘vestri ad me pervenit mortis cius tempore, ita tamen,
‘ut omne onus eiusdem hereditatis tain in praeteri-
tum quam in futurum, nec non etiam si quid post
‘mortem Titii domini mei-, adgnoscalis’. quaero, an

is si quid solvisset post mortem mariti, cum ipsa fruc-
tus cepisset dedisset3, ad onus eorum pertineret,
respondi secundum ea quae proponerentur ea dum-
taxat onera legatariis imposuisse, quae superessent.

3 ‘Quisquis mihi heres heredesve erniit, hoc amplius
•Lucius Eu ty clms, quam quod eum heredem institui,

‘e media hereditate sumito sihique habeto una cum
‘Pamphilo, quem liberum esse iubco, instrumentum
‘tabernae ferrariae, ita ut negotium exerceatis.’ Lu-

jo cius Eutvchus viva testatrice decessit, pars heredi- -
tatis eius ad coheredem pertinuit: quaero, an Pam- ■
philus eodem testamento manumissus ad petitionem
partis instrumenti admitti possit, licet taberna, ut ;
voluit testatrix, exerceri non possit, respondi admitti, i
i Sempronia substituta heredi instituto legata ac-
cepit, si heres non esset: movit contra institutum
actionem, quod dolo eius factum esse dicebat, quo
minus testatrix volens primo loco scribere, eam hero-
is dem testamentum mutaret, nec optinuit: quaero, an
legati persecutionem salvam haberet, respondi secnn-

5 dum ea quae, proponerentur salvam habere. Tes-
tator legata ante quinquennium vetuit peti praestari-
que, sed heres quaedam sua sponte ante quinquennium
solvit: quaesitum est, an eius, quod aute diem ex-
sistentem solutum est, repraesentationem in reliqua
solutione legati reputare* possit, respondi non prop-

so terea minus relictum deberi s, quod aliquid ante, diem

6 sit Rolutum. Lucius Titius testamento ita cavit:
‘praediolum meum dari volo libertis libertabusqne meis
‘et quos hoc testamento manumisi et Sciae alumnae
‘meae, ita ne de nomine familiae meae exeat, donec

67,i ‘ad unum proprietas perveniat’, quaero, an Seia in
communione cum libertis habeat portionem an vero
sibi partem dimidiam eius praedioli vindicare possit,
respondi perspicuam esse testantis voluntatem omnes

7 ad viriles partes vocantis. Impuberem filium he-
redem instituit: uxori dotem praelegavit6, iten: orna-
menta et servos et aureos decem: ct si inpubes de-

s cessisset, substituit, a quibus ita legavit: ‘quaecumque
^primis tabulis dedi, eadem omnia ab heredibus quo-
‘que heredis mei in duplum dari volo’, quaeritur,
an ex substitutione, impubere mortuo, dos quoque
iterum debeatur, respondi non videri de dotis legato
anpiieaudo testatorem sensisse, item quaero, cum
corpora legata etiam nunc ex lucrativa causa possi-
aeantur, an a substitutis peti possint, respondi non
ia Spir' ^mbus meis do lego chirographum Gaii

redc'i)efd rtC<l< ‘CIJiiS-VCtuit a Seio exi-g' et ab he-
ddchlm nondn t :ilter!T debitoris debito, quem co-
ret. miaeshum / ,eandem 5M!n'am «i publicae da-
an intem-im n +Si I)0Bter'or idoneus non esset,

resnundf heredi' m- hcredp9 P^^are debeant,
debitorem nui rPl Poblicae adversus eum dumtaxat
9 9e«,miS codlcillis> ut proponitur, de-

a praestare debere. Fi iam

U suum et “A Sit ^ m 'Tl s,,llstituit nepotem
_ C"Vlt’ S1’ Tiod abominor, neque filia

‘mea neque nepos meus heredes mei erunt, tunc por- 67, i*
‘tionern meam partis dimidiae fandi illius ad libertos
‘meos pertinere volo’, quaeritur, cum ante testato-
rem et filia et nepos decesserunt et intestati1 bona
pertinuerunt ad pronepotem eius, au fideicommissum
ad libertos pertineret, respondi secundum ea quae
proponerentur, si nullus alius heres institutus sub-
stitutusque esset quam filia et nepos, videri legitimo- 20

10 rum fidei commissum esse, ut praestaretur . Quis-
‘quis milii heres erit, sciat debere me Demetrio pa-
‘truo meo denaria tria et deposita apud me a Seleuco
‘patruo meo denaria tria, quae etiam protinus reddi
‘ct solvi eis iub’eo’: quaesitum est, an, si non debe-
rentur, actio esset, respondi, si non deberentur, _ nul-
lam quasi ex debito actionem esse, sed ex fideicom-

11 misso. Lucius Titius Damam et Pamphilum li-
bertos suos ante biennium mortis suae do domu di- 25
misit et cibaria quae dabat praestare desiit: mox
facto testamento ita legavit: ‘quisquis mihi heres erit,
‘omnibus libertis meis, quos hoc testamento manumisi9
‘ct quos ante habui quosque ut manumittantur petii,
‘alimentorum nomine iu menses singulos certam pe-
cuniam dato1, quaesitum est, an Damae et Pam-
philo fideicommissum debeatur, respondi secundum
ea quae proponerentur rita' deberi, ‘si hi qui petent
‘manifeste docerent co animo circa se patronum, cum 30
‘testamentum faceret, esse coepisse, ut his quoque le-
gatum dari 10 vellet: alioquin nihil ipsis praestetur5

12 Damae et Pamphilo, quos testamento manumiserat,
fundum dedit ita, ut post mortem suam filiis suis 68,1
restituerent: eodem testamento petiit ab heredibus
suis, ut Pamphilam manumitterent, quae Pampbila
filia naturalis erat Pamphili: idem Pamphilus post
diem legati sui cedentem testamento heredem instituit
Maevium eiusque fidei commisit, ut hereditatem suam.

id est fundi supra scripti partem dimidiam, quam s
solam in bonis ex testamento patronae suae habebat,
Pamphilac filiae suae, cum primum libera fuisset,
restitueret, quaero Pamphila manumissa, utrum ex
testamento superiore patris sui patronae eam partem
petere possit an vero ex testamento patris naturalis
ex causa fideicommissi habita ratione legis Falcidiae.
respondi ex his quae proponerentur probari Pam-
philam dumtaxat ex testamento superiore fideicom-
missum petere posse. Claut>ius. quia creditur ap- 10
pellatione filiorum et naturales liberos, id est, in

13 servitute susceptos contineri. Scaf.vola. Codi-
cillis Gaio Seio centum legavit eiusque fidei commisit,
ut ancillae testatoris ea daret: quaero, an utile fidei-
commissum sit, quod legatarius ancillae testatoris
dare russus est. Tespondi non esse, item, si utile
non est, an legatarius heredi, cuius ancilla est. re-
stituere compellatur, respondi non compelli: ‘sed nec

1 4 ipsum legatarium legatum petere posse5 ia. Insulam is
libertis utriusque sexus legavit ita, ut ex reditu eius
masculi duplum, feminae simplum percipiant, earnque
•alienari vetuit: ex consensu omnium ab herede vemim-
data est: quaero, an ct cx pretio insulae duplum mares,
simplum feminae caperent, respondi ob pretium nul-
lam fideicommissi persecutionem esse, 13 nisi ea mente
venditioni coDsecsenint, ut similiter ex pretio mares
quidem duplum, feminae autem simplum consequantur. 20

15 Instituto filio herede et ex co nepotibus eman-

cipatis testator ita cavit: ' (iovlo/iai di rds iftd. ; ot-
x(ae /jfj ,t r-tJ.tTo hei iV.t 6 rcov x i o o 3 v>,v 1 ■ nor /: r o ii
darit&afta.i xc it’ tiv rate, n 1 1 ri fiiptiv avTcts dxrpaias
avTotS xai xai ixydroi? iis t6v &7iavTa y(>6vov,

idv Si Tt* /3ov/,i} &/J fiSrojv TtorXrjoai rd uiqos atjro v
fj Savrioaa&cti xctr avrov} i^ovo/av iyirot 7ici*).ijoai
r/£ avyxlrjoordtup uvrov xai fiavei&ofrat nap' nv-
rot. idv Si Tt £ rcaod TavTa Ttoir-ov , Zotgi t6 yorj- 25
ugt i&6ucvov dyoTjorov xai Axvqov u„ quaeritur, cum

(l:equiri:ur ^ fterun, etiam L
J72, videri Fl (Q J&S ^

F (8) praestarentur F (9) manumisit F (10) dare F2
(11) ‘ 5 lutt. ( Qradenwitz ) (12) ‘ 5 Iust. ( Pernice )

(13) 5 n fin. Iust. ( Kr.) (u) U1 est: Volo autem do-
mus meaa nee venumdari al> heredibus meis neque

XXXI

482

DE LEOATls

fS, 2G filius defuncti mutuam pecuniam a Flavia Dionysia
acceperit et locatis aedibus pro parte sua pensioueB
sibi debitas creditrici delegaverit, au condicio testa-
menti exstitisse videatur, ut filiis suis fideicommissi
nomine teneatur, respondi secundum ca quae pro-
10 ponerentur non exstitisse. Matre ct uxore here-
dibus institutis ita cavit: ‘a te, uxor carissima, peto,

30 ‘ne quid post mortem tuam fratribus tuis relinquas:
‘habes filios sororum tuarum , quibus relinquas, scis |
‘unum fratrem tuum filium nostrum occidisse, dum ei
‘rapinam facit: sed et alius milii deteriora fecit’,
quapro, cum uxor intestata decessit «l, legitima eius
hereditas ad fratrem pertineat, an sororis filii fidei-
commissum ab eo petere possunt, respondi posse ,
65,1 17 defendi fideicommissum deberi. ‘Lucius Titius
‘hnc meum testamentum scripsi1 sine ullo iuris pe-
‘rito, rationem animi raei potius secutus quam nimiam
‘et miseram diligentiam: etsi minus aliquid legitime
'miuusve perite fecero, pro iure legitimo haberi5 debet
‘hominis sani voluntas': deinde heredes instituit,
quaesitum est intestati eius bonorum possessione pe-
5 lita, an portiones adseriptae ex causa fideicommissi ,
peti possunt, respondi secundum ea quae propone- !
rentur posse.

89 lmm libro quarto responsorum Testamento
filium ct uxorem suam heredes instituit: postea epi-
stulam scripsisse dicitur, qua et quidquid in peculio
habuit filius, ei donavit et adiecit praecipua haec eum j
io suique iuris et post mortem suam habere, velle, quaero,
cum testamento significaverit, si quid obsignatum !
recepisset3, id vice codicillorum valeret4, epistula
autem non sit obsignata, an quae epistula continentur
ad filium pertineant, respondi, si fides epistulae re-
lictae constaret, deberi, quae in ea5 dare se velle

1 significavit. Qui indivisam cum fratre suo rem
habebat, filias suas heredes instituit6 et ita cavit:
'propter res universas quae mihi cum iilo fratre meo

is ‘patruo vestro communes sunt, quas aestimationis
‘constiterit esse universas duo milium aureorum, fidei
‘vestrae committo, uti pro portione vestra mille aureos
‘a Lucretio Pacato patruo vestro accipiatis’ : huic tes-
tamento quinquennio supervixit et7 abunde patri-
monium reliquit: quaesitum 8 est, an heredes Lucretii
Pacati secundum verba supra scripta offerentes mille
aureos fideicommissum consequantur, respondi se-
cundum ea quae proponerentur non facere vclunta-
20 tem, ut universa datis millenis” aureis restituerentur,
sed aestimationis, quae mortis tempore in rebus fu-

2 erat, oblationem debere fieri. Seio, quem heredi
substituerat, ita legavit: ‘Seio, si mihi heres non erit,
‘et uxori eius Mareellae argenti libras quindecim
‘dari volo’, quaero, eum Seius heres exstiterit, an
Mareellae legati dimidia portio debeatur, respondi se-
3. eundum ea quae proponerentur deberi. 10 Lucius
Titius intestato moriturus, cum haberet uxorem et

25 ex ea filiam emancipatam, codicillis haec verba in-
seruit: ‘pertinent autem hi codicilli ad uxorem et“

'filiam, primum autem rogo, sic Luter. vos agatis, ttt 69,
‘me vivo egistis, itaque rogo, ut quidquid aut ego reli-
quero aut quod vos ipsae habetis, commune vobis
‘sit’, filia intestati patris bonorum possessionem ac-
cepit: quaeritur, an aliqua pars hereditatis Lucii
Titii ex causa fideicommissi a filia matri deberetur
ct quota, respondi secundum ea quae proponerentur
dimidiam partem deberi, si modo uxor parata sit in ?,o

4 commune bona sna conferre. Quattuor filios ae-
quis partibus instituit et fundam per praeceptionem
singulis legavit: filii, cum universa bona patris obli-
gata essent, mutua accepta pecunia hereditario cre-
ditori solverunt et posteriori obligaverunt, qui, cum 70,
ei debitum non solveretur, praedia universa lege pig-
noris uni ex heredibus vendidit: quaeritur, au, cum
iste filius ex causa emptionis ea possideat, fratribus

et coheredibus fideicommissi petitio esset an vero ca
perempta esset, cum communiter universa sequenti
creditori obligaverint, respondi ‘'actionem quidem
fideicommissi in personam competentem omnibus in- 3
vicem manere: non autem fideicommissum restituen-
dum est, nisi prius debitum ab eis emptori cidemqne

5 coheredi persolveretur. Filiae fidei commisit iu
hacc verba: ‘peto a te, filia mea, ut dotalem cautic-
‘nem post mortem meam mutes et- ita renoves, ut
‘fratres tui dotem stipularentur hoc casu, ut, si sine
“liberis uno pluribusve in matrimonio morieris, dos
‘ad eos perveniat’, post mortem patris decessit12 ma- ir<
ritus, antequam renovaretur cautio dotalis, et postea
alii nupta decessit nuito liberorum relicto, vivo ad-
huc Titio uno ex fratribus, quaesitum est, an Titius
petitionem haberet rerum, quae in dotem fuerant,
respondi posse fideicommissum ab heredibus sorori?
peti, si per eam stetit, quo mimis dotem frater sti-

6 pularctur. Filium ct filiam heredes instituit et
libertis legata dedit eornmque fidei commisit in haec
verba: ‘a vobis peto, ut quidquid vobis legavi, con- 15
tenti sitis viventes, ut post vos filiis meis restituatis',
defuncta testatricis filia Maevi a. libertus decessit he-
rede instituto 13 patronae filio es parte debit-a, ex al-
tera extraneo: quaesitum est, an adita hereditate pa-
tronae filius a coherede, suo partem eorum, quae ex
testamento matris ad Maevium libertum pervenerant,
petere potest, respondi eius, quod ei deberetur, si
hereditatem non adisset, partem a coherede petere 20

7 posse. Maritus uxorem ex asse, heredem instituit,
cuius post mortem codicillos aperiri testator prae-
cepit: praedium hereditarium uxor infructuosum ra-
tioni suae existimans vendidit: emptor quaerit, an
retractari haec venditio possit post mortem mulieris
ab his, quibus codicillis per fideicommissum heredi-
tas data deprehenderetur an vero solum quantitas
pretii ab herede uxoris fideicommissariis debeatur,
respondi propter instam ignorantiam tam mulieri? 23
quam emptoris heredem mulieris, ut fundus apud
emptorem remaneat, fideicommissario pretium dare
debere.

hypothecae dari sed integras manere ipsis et filiis et
nepotibus in sempiternum, quod si quis eorum par-
tem suam vendere volet vel hypothecae dare, liceat
ei vendere eam vel hypothecae dare coheredi suo. si
quis contra fecerit, quod actum est inutile esto et
irritum

(l) scripsit F'1 (2) habere F (3) reliquisset Mo.

(4) valere F2 (5) eam F (c) instituat F (7) auc-
tum itis. Mo. (S) quaestum F (9) mille bis Mo.
(10) § 3 ~ 36, 1, 80 pr, (11) § 4 (in. Iust-. (Lcnct)?

(12) decesserit F (13) institutae F (14) repre-
henderetur F

ET FIDEICOMMISSIS

XXXII

LIBER TRIGESIMUS SECUNDUS ».

DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS,

1 Ulpianus libro primo fideicommissorum Si in-
certus quis sit, captivus sit an a latrunculis obses-
sus, testamentum facere non potest2, sed et si sui3
5 iuris sit ignarus putetque se per errorem, quia a
latronibus captus est, servum esse velut hostium,
vel legatus qui4 niliil se a captivo differre putat,
■ion posse, fideicommittere certum est, .quia nec
testari potest, qui, an liceat sibi testari, dubitat.

1 Sed5 si filius familias vel servus fideicommissum
reliquerit, non valet: 2,si tamen manumissi decessisse,
proponantur, constanter dicemus fideicommissum re-
lictum videri, quasi nunc datum, cum mors co.ntin-

io gft, videlicet si duraverit voluntas post manumissio-
nem. haec utique nemo credet in testamentis nosfl ;
esse probaturos, quia nihil in testamento valet, quo-
tiens ipsum testamentum non valet, _ sed. si alias

2 fideicommissum quis reliquerit. Hi, quibus aqua
et igni interdictum est, item deportati fideicommis-
sum relinquere non possunt, quia nec testamenti
2 faciendi ius habeut, cum sint dnAhSrs b Depor-
tatos autem eos accipere debemus, quibus princeps

:r> insulas adnotayit vel de quibus deportandis scripsit:
ceterum prius quam factum praesidis comprobctj
nondum amisisse quis civitatem videtur, proinde si
ante decessisset, civis decessisse videtur et fidei-
commissum, quod ante reliquerat, quam sententiam
pateretur, valebit: sed et si post sententiam, ante-
quam imperator comprobet, valebit quod factum est,

1 quia certum statum usque adhuc habuit. A prae-
fectis veru praetorio vel eo, qui vice praefectis8 ex
s'i mandatis principis cognoscet, item a praefecto urbis
deportatos (quia ei quoque epistula divi Severi et
imperatoris nostri ius deportandi datum est) statim
amittere civitatem et ideo nec testamenti faciendi ius
f> nec fideicommittendi constat habere, 2,Si quis plane
in insulam deportatus codicillos ibi fecerit et indul-
gentia imperatoris restitutus isdem codicillis duran-
tibus decesserit, potest defendi fideicommissum valere,
js 6 ei modo in eadem voluntate duravit. Sciendum
est autem eorum fidei committi3 quem posse, ad
quos aliquid perventurum est morte cius, vel dum

7 cis datur vel dum eis non adimitur. Nee tantum
proximi bonorum possessoris, verum inferioris quo-

8 que fidei committere possumus. Sed et eius, qui
nondum natus est, fidei committi posse, si modo

9 natus nobis. suceessnruB sit. Illud certe indubi-
tate dicitur, si quis intestatus decedens ab eo, qui
primo gradu ci succedere potuit, fideicommissum

sii reliquent, si illo repudiante ad sequentem gradum
devolute sit .successio , eum fideicommissum non de-
. • oer,e: imperator noster rescripsit. Sed et

rehclum et aliquis ex liberis eius
idem erit dictu”5 ^ ** bononlm possessionem,

nrae.ter^l/^T0 pHvl° ficlei(iommi8Horum Ex filio
! equi non potest™ ^ 6nt’ ^commissum re-

47 .(. ! 65^ M. *Vi.1*7228 '*K.

/fi*1 Pap' 91",Ki' AW- mi. ..io3. - Bas. 44 3. —

test id. Mo.' 3S' *\3) bu? ddiA[0tntUm m Cer* .n°'n P°‘
<5) sed dei. delt. (6) non F ' 1^% est ms- J^o.

civitatis cires (e) praefecti F\ pLfeclorum JUm

3 Ulpianus libro primo fideicommissorum Si
mulier dotem stipulata fuerit et accepto tulit marito
in hoc dotem, ut fideicommissum det, dicendum est
fideicommissum deberi: percepisse enim aliquid a
muliere videtur, haec ita, si mortis causa donatura
mulier marito fecit acceptum, sed et si mortis causa
auxerit marito dotem vel iu matrimonium eius mortis
causa redierit, potest dici fideicommissum ab eo de-

1 heri. Iuliauus scribit11, si servus mihi legatus sit
euinque manumittere rogatus sim, fideicommissum a
me relinqui non posse, scilicet si pure roget: nam
si sub condicione, vel in diem, propter fructum medii
temporis posse me obligari nee lulianus. dubitaret. 12

2 Si reni quis debeat cx stipulatu ei cui 13 rem
legaverit, fidei committere eius non poterit, licet ex
legato commodum sentire videatur, quod dominium
nanciscitur statim nec exspe.ctat ex stipulatu actio-
nem: fortassis quis dicat et sumptus litis, quem
sustineret, si ex stipulatione litigaret, eum lucrari,
sed nequaquam dicendum est huius fidei committi 11

3 posse. Sed 15 si habenti tibi proprietatem usum
fractum mortis causa cessero, potest dici fideicom-
mittere mc posse, ncc quemquam moveat, quod usus
fructus solet morte exstingui: nam medii potius tem-
poris; qno vivat qui donavit, commodum cogitemus.

4 Si autem pignus debitoris liberavero mortis causa
et eius fidei commisero, non potest valere fidei-
commissum.

4 Paulus libro quarto sententiarum 10 A patre
vel domino relictum fideicommissum, si hereditas ei
non quaeratur, ab emancipato filio vel servo manu-
misso utilibus actionibus postulatur: penes eos enim
quaesitae hereditatis emolumentum remanet.

5 Ulpianus libro primo fideicommissorum Si fuerit
municipio legatum relictum, ab his qui rem publicam
1 gerunt fideicommissum dari potest. Si quis non ab
herede vel legatario, sed ab heredis vel legatarii herede
fideicommissum reliquerit, hoc valere benignum est.

6 Paulus libro primo fideicommissorum Sed et
ei sic fideicommissum dedero ab herede meo: ‘te
‘rogo, Luci Titi, ut ab herede tuo petas dari Maevio
‘decem aureos’, utile erit fideicommissum, scilicet, ut
mortuo Titio ab herede eius peti possit: idque et
1 Iuliauus respondit. Sic autem fideicommissum
dari non poterit: ‘si Stichus Seii factus iussu cius
‘hereditatem adierit, 17 rogo det’, quoniam qui fortuito,
non iudieio testatoris consequitur hereditatem vel
legatum, non debet onerari, nec recipiendum est, ut,
cui nihil dederis, eum rogando obliges.

7 Ulpianus libro primo fideicommissorum Si de-
portati servo fideicommissum fuerit adseriptum, ad
fiscum pertinere dicendum est, nisi si eura depor-
tatus vivo testatore alienaverit 21 vel fuerit restitutus:

1 tunc enim ad ipsum debebit pertinere. Si miles
deportato fideicommissum reliquerit, verius est, quod

2 ct Marcellus probat, capere 18 cum posse. Si quis
creditori suo legaverit id quod debet, fidei committi
eius non poterit, nisi commodum aliquod ex legato .
consequatur, forte exceptionis timore19 vel si quud
in diem debitum fuit vel sub condicione20.

(0) committere edd. (10) eo om. F (11) 30, 94 §3
(12) iunge 30 , 95 (13) si cui rem quia debet ex sti-
pulatu, ei Alo. (14) committere me F'1 (15) et ins.

Fl (16) sentiarum F (17) Seius ins. Mo. (le) carere
F (19) timore] remotae van de Water: segg. = 34, 3, 14?
(20) condicionem F (21) i. 1 § 1 /in. et l. 1 § 5 ei i. 7 pr.
I fin. luat. ( Biondi )

XXXII

484

DE LEGATIS

!, 42 8 Paulus libro primo fideicommissorum Si lega-

3, i t-arixis, a quo fideicommissum datum est, petierit
legatum, id tantum, quod per indicem exegerit, prae-
stare fideicommissario cogetur ‘vel, bi non exegerit,
actione cedere’1: ad eum enim litis periculum spec-
tare iniquum est, ‘si non culpa legatarii lis perierit55.

1 Servo heredis fideicommissum Utiliter non relin-
quitur, nisi fidei eius commiserit, ut servum manu-
6 2 mittat. Cum ita petisset testator, ut, quidquid
ex bonis eius ad patrem pervenisset, filiae suae ita
restitueret3, ut eo amplius haberet, quam ex bonis
patris habitura esset, divus Pius rescripsit mani-
festum esse de eo tempore sensisse testatorem, quod
post mortem patris futurum esset.

9 Maecianus libro primo fideicommissorum Si
ita fuerit fideicommissum relictum: ‘ad quemcuroqne
os testamento meo vel ab intestato’ vel ita: ‘ad

io qiiemcumque quoquo iure bona rnea perveniant’: hae
oratione et eius, qui postea natus erit inve familiam
venerit et eius, qui postea cognatus esse coeperit,
fidei commissura videtur: eius quoque, quae nondum
nupta erit, sed postea4 eo casu, quo cx edicto ad
uxorem bona mariti intestati soicut pertinere.

10 Valens libro secundo fideicommissorum Si
u tibi et ei, qui ex tribus liberis meis in funus meum

venerit, centum aureos legavero, non minuitur in tua
persona legatum, si nemo venit.

1 1 Ulpianus libro secundo fideicommissorum
Fideicommissa quocumque sermone relinqui possunt,
non suium Latina vel Graeca, sed etiam Punica vd

1 Gallicana vel alterius cniuscuraque gentis. Quo-
tiens quis exemplum testamenti praeparat et prius

an decedat quam testetur, non valent5 quasi ex codi-
cillis quae in exemplo scripta sunt, licet verba fidei-
commissi scriptura habeat: et ita divum Pium de-

2 crevisse Maecianus scribit. Si ita quis0 scripserit:
‘illum tibi commendo', divus Pius rescripsit fidei-
commissum non deberi: aliud est enim personam
commendare, aliud voluntatem suam fideieommitten-

3 tis heredibus insinuare. Cum esset quis rogatus
restituere portionem accepta certa quantitate, respon-

25 sum est ultro petere ipsum fideicommissum ab herede
posse, sed utrum, si volet, praecipiet7 restituetque
portionem, an vero et si noluerit, cogatur accepta
quantitate portionem restituere, propriae est delibe-
rationis. et sane cum quis rogatur accepta certa
quantitate portionem restituere, duplex est fideicom-
missum, unum, ut possit petere quantitatem paratus
portione cedere, aliud, ut et si non petet, tamen
sn cogatur fideicommissario restituere parato praestare

4 quantitatem. Si quis ita scripserit: ‘sufficiunt tibi
‘vineae vel fundus’, fideicommissum est, quoniam et
illud fideicommissum esse, arbitramur: ‘contentus esto

5 illa re'. Sic fideicommissum relictum: ‘nisi heres
meus noluerit, illi decem dari volo' quasi condicio-
nale fideicommissum est et primam voluntatem exigit:
ideoque post-. primam voluntatem non erit arbitrium

6 heredis dicendi noluisse. Hoc autem “ ‘cum vo-
95 luerit/ tractum habet, quamdiu vivat is, a quo fidei-
commissum relictum est: verum si antequam dederit,
decesserit, heres eius9 praestat, sed et1'7 si fidei-
commissarius, antequam heres constituat, decesserit,
ad heredem suum nihil transtulisse- videtur: condi-
cionale enim esse legatum nemini dubium est et pen-
dente condicione legati videri decessisse fideicommis-
T sarium. Quamquam autem fideicommissum ita
relictum non debeatur ‘ei volueris’, tameu ei ita ad-

*o scriptum fuerit: ‘si fueris arbitratus' ‘si putaveris'
‘si aestimaveris’ ‘si utile tibi fuerit visum’ vel ‘vide-
bitur’, debebitur: non enim plenum arbitrium vo-

luntatis heredi dedit, sed quasi viro bono commissum 73, «

8 relictum. Proinde si ita sit fideicommissum re-
lictum: ‘illi, si11 te meruerit’, omnimodo fideicommis-
sum debebitur, si modo meritum quasi apud virum
bonum collucare fideicommissarius potuit: et si ita 74, i
sit ‘si te non offenderit’, aeque debebitur: nec po-
terit. heres causari non esse meritura,, si alius vir
bonus et non infestus meritum potuit admittere.

9 Haec verba: ‘te, fili, rogo, ut praedia, quae ad
‘te pervenerint, pro tua diligentia diligas*' et curam
‘eorum agas, ut possint ad filios, tuos pervenire ,
licet non satis exprimunt fideicommissum, sed magis 5
consilium quam necessitatem relinquendi, tameu eu
praedia13 in nepotibus post mortem patris eorum vim

10 fideicommissi videntur continere. Si filio a patre
herede instituto fideicommissum relictum fuerit, etsi
verbis non sit ita relictum ‘cum pater moreretur’,
sed intellegi hoc possit, puta quia sic relictum est
‘ut relinquat filio’ vel ‘volo eum liahere' vel ‘volo ad
eum pertinere’, defendetur iu id tempus fi.deicom-

11 missum relictum, quo st 1 iuris filius efficitur. Si to
cui ita fuerit fideicommissum relictum.: si morte
‘patris sui iuris fuerit effectus’ et emancipatione sui
iuris factus sit, non videri defecisse condicionem :
sed et14 cum mors patri contingat quasi exstante

12 condicione ad fideicommissum dmittetur. Si
rem suam testator legaverit earnque necessitate ur-
guente alienaverit, fideicommissum peti posse, 15nisi
probetur adimere ei testatorem voluisse: probationem
autem mutatae 16 voluntatis ab heredibus exigendam. 15

13 Ergo et si nomen quis debitoris exegerit, quod
per fideicommissum reliquit, non tamen hoc animo;
quasi vellet extinguere fideicommissum, poterit dici
deberi: nisi forte inter haec interest: hic enim extin-
guit.ur ipsa constantia17 debiti, ibi res durat, tametsi
alienata sit. cura tamen quidam nomen debitoris
exegisset et pro deposito pecuniam Imbuisset, putavi
fideicommissi petitionem superesse, maxime quia non
ipse exegerat, sed debitor ultro pecuniam optulcrat, 20
quam offerente ipso ccu potuit non18 aecippre. pau-
laliiri igitur admittemus, etsi ex hae parte pecuniae13
rem comparaverit, quam non hoc animo exegit, ut
fideicommissarium privaret fideicommisso, posse ad-

14 huc fideicommissi petitionem superesse. Si quis
illicite aedifieasset, id est hoc quod, dirui constitutio-
nes iiibent, an fideicommissum rcliuqucre ex eo quid
possit, videamus, et puto posse: curn enim dirui
necesse sit, nulla dubitatio est, quin senatus con- 25

15 sultum impedimento non sit. Si heres rogatus
sit- certam summam usuris certis faenori dare, utile
est fideicommissum: sed Maecianus putat non alias
cogendum credere, quam idonee ei caveatur: sed ego
proclivior sum, ut putem cautionem non exigendam.

16 Si servo alieno militia relinquatur, an domino
quaeratur ‘legatum’20, quaeritur, et aut scit servum
esse, et dico aestimationem deberi: aut ignoravit, so
et denegari fideicommissi persecutio debet, quia, si

17 scisset servum, non reliquisset.21 Ex his apparet,
cum per fideicommissum aliquid relinquitur, ipsum
praestandum quod relictum est: cum vero ipsum
praestari non potest, aestimationem esse praestan-

18 dam. !2Si quis decem alicui per fideicommissum
reliquerit et, si perdidisset id quod testamento relic-
tum est, rursus ei reliquerit, quaerebatur, an sequens
fideicommissum valeat vel an exigere heres debeat 35
cautionem salva fore decem, ne cogatur ad praesta-
tionem, et bd, si saepius perdidisset, saepius ei sar-
ciretur fideicommissum, divus Pius rescripsit ueque
cautionem exigendam et non amplius quam semel,
postquam perdidisset, praestandum: non enim eme-

ti) <> hist. (F. Schulz) (2) ‘ ’ lusi. ( Pernice ) (3) re-

stituere F (4) nondum nupta postea nupserit J/o.
(5) valet F (G) qui F (7) percipiet ilfo, (8) le-
gatum itis. F1 (8) ipsius F 1 (10) et dei. ilfo.

(t!) de ins. IToffmarm (12) requiritur custodias vel
simile vocabulum (Mo.; diligas natum ex voc. praece-

dente) (13) relinquendi ea praedia, tomen ilfo, (11) et
dei. Afo. (J5) § 12 fin. Iust.? (Gradcmvitz) (13) mu-
tatae add. F * (17) substantia Bartolus (18) non

om. F (19) hae (hrie dei. Mo.) parte pecuniae] ex
hac pecunia Ferr-ni (20) " ctossa (Marchi) (21) iunge
30, 40 (22) rf. 36, 3, 1 3 ii

ET FIDEICOMMISSIS

485

XXXII

74 as randus est heres, ut in infinitum, quotiens perdiderit,
restituere ei tantundein debeat, sed ut per fideicom-
4« missum posterius duplicata eius legata videantur nec
amplius ad periculum heredis pertineat, si quid postea
is consumpserit exsoluto et posteriore fideicommisso.

19 Item si quis certam quantitatem cui reliquerit
75, i et addiderit facilius hanc summam posse compensari,

cum debitor sit fideicommissarius ex causa heredi-
tatis Gaii Seii, nec velit ille hereditatem adire Gaii
Scii, sed petat fideicommissum: imperator noster
contra voluntatem eum testantis petere fideicommis-
sum rescripsit, cum in fideicommissis praecipue spec-

20 tanda servandaque sit testatoris voluntas. Ple-
e rumque evenit multorum interesse id quod relinquitur,

verum testatorem uni voluisse honorem habitum, et

21 est haec senteutia Marcelli verissima. Sic evenit,
ut interdum1 si pluribus testator honorem habere
voluit et de pluribus sensit, quamvis unum legatum
sit, tamen ad persecutionem eius plures admittantur,
ut puta si decem fuerunt eiusdem4 rei stipulandi et
heres vel fideicommissarius rogatus est, ut eis sol-
veret: hic enim si omnium iuterest et dc omnibus

io sensit testator, fideicommissum relictum omnes petere
potuerunt3, sed utrum in partem agent an in soli-
dum, videamus: et credo, prout cuiusque interest,
consequentur: unus igitur qui occupat agendo totum
consequitur ita, ut caveat defensu iri adversus cete-
ros fideicommissarios eum qui solvit, sive socii sunt

22 sive non. Interdum alterius nomen scribitur in
testamento, alteri vero fideicommissi petitio vel legati

15 competit, ut puta si fidei heredis committatur, ut
ipse publicum pro Titio praestet, fideicommissum hoc
vel legatum non publicanus petit, licet ei sit ad-
seriptum, sed ipse petere poterit, pro quo legatum
relictum est. multum autem interesse arbitror, cui
voluit prospectum cuiusque contemplatione testator
fecerit4, plerumque autem intellegendum est privati
causa hoc fecisse, licet emolumentum publicano quae-

23 ratur. Si in opere civitatis facieudo aliquid rc-
20 lictum sit, unumquemque heredem iu solidum teneri

divus Marcus et Lucius Verus5 Proculae rescripse-
runt5: tempus tamen coheredi praestituerunt, intra
quod mittat ad opus faciendum, post quod solam
Proculain voluerunt facere imputaturam coheredi
21 sumptum pro parte eius. Ergo et in statua et
in servitute ceterisque, quae divisionem non reci-
25 piuct, idem divus Marcus rescripsit. Si quis
opus facere iussus paratus sit pecuniam dare rei
M publicae, ut ipsa faciat, eum testator per ipsum id
fieri voluerit, non audietur: et ita divus Marcus
rescripsit.

12 Valens libro primo fideicommissorum, 'Sti-
chus liber esto: ct ut eum Jieres artificium doceat,
‘undc.se tueri possit, peto’. Pegasus inutile fidei-
commissum esse ait, quia genus artificii adieetum
non esset: sed praetor aut arbiter ex voluntate de-
functi et_ aetate et condicione ct natura ingenioque
,CTl* relictum erit, statuet, quod potissimum 7
M feres docere eum sumptibus suis debeat.

.1.5 Marcianus libro secundo fideicommissorum
.-i sic locutus erit testator: ‘heres meus illi fundum
anm nnin%h?C a™Plh'?. decem’, non erit dubitan-

mentoVrefpere debeat Ct deCe“ “ testa'

»6 dubium . fideicommissorum Non

ri; hhr™

alienam

‘ “ clu legatum relictum est, ut

vel praestet, si redimere non

possit, quod dominus non vendat vel immodico pre- 75,57
tio vendat, iustam aestimationem inferat8.

15 Maeci anus libro secundo fideicommissorum
Hae res testatoris legatae quae in profundo esse 40
dicuntur, quandoque apparuerint, praestantur.

\Q> Pomponius libro prinw fideicommissorum Saepe
legatum plenius restituetur9 fideicommissario quam 76,1
esset relictum , veluti si alluvione ager auctus esset
vel etiam insulae natae. . .

17 Maecianus libro secundo fideicommissorum
Etiam ea quae futura sunt legari possunt, ut insula
i vel in mare vel in fluminibus enata: Servitus
quoque servo 10 praedium habenti recte legatur. _ 3

18 Pomponius libro primo fideicommissorum Si
iure testamento facto fideicommissum tibi reliquero,
deinde postea aliud fecero non iure, in quo fideicom-
missum relictum tibi vel aliud quam quod priore
testamento vel omnino non sit relictum u, videndum
est, mens mea haec fuerit facientis postea testa-
mentum, ut nolim ratum tibi sit priore testamento io
relictum, quia nuda voluntate fideicommissa infir-
marentur. sed vix id optinere potest, fortassis ideo,
quod ita demum a priore testamento velim recedi,

si posterius valiturum sit et nunc ex posteriore tes-
tamento fideicommissum ei 12 non debetur, etiamsi
idem heredes utroque testamento instituti ex priore
exstiterunt.

19 Valens libro quinto fideicommissorum Si tibi
legatum est vel fideicommissum relictum, uti quid is
facias, etiamsi non interest heredis id fieri 13f negandam
tibi actionem, si non caveas heredi futurum, quod
defunctus voluit, Nerva et Atilicimis recte putaverunt.

20 Ulpianus libro sexto fideicommissorum Si res
milii per fideicommissum relicta14 eadem tibi legata
vel per fideicommissum relicta sit <non communicandi
animo, sed utrique in solidum’ ‘5, ambigendum non est,

si alteri sit soluta, alterum nullum quidem ius in s
ipsam rem habere, sed actionem de pretio integram
eum habere.

21 Paulus Ulmo quarto sententiarum Nutu etiam
relinquitur fideicommissum , dummodo is nutu relin-
quat-, qui et loqui potest, 'nisi superveniens morbus

1 ei impedimento sit’ l9. Fideicommissum relictum ct
apud eum, cui relictum est, ex causa lucrativa in-
ventum extingui placuit, ‘nisi defunctus aestimationem

2 quoque eius praestari voluit’ n. Columnis aedium
vel tignis per fideicommissum relictis ea tantummodo 25
amplissimus ordo praestari voluit nulla aestimatio-
nis facta mentione, quae sine domus iniuria auferri
possunt.

22 IIerm ogeniaxus libro quarto iuris epitomarum
Si quis iu principio testamenti adseripserit: ‘cui bis
legavero, semel deberi volo’, postea eodem testa-
mento vel codicillis sciens saepe eidem legaverit,
suprema voluntas potior habetur: nemo enim eam
sibi potest legem dicere , ut a priore ei recedere 18 30
non liceat. 19sed boc ita locum habebit, si specialiter
dixerit prioris voluntatis sibi paenituisse et voluisse,

t ut legatarius plura legata accipiat. Miles in eum
ex militari delicto capitali dicta sententia, permit-
tente_ eo in ipsa sententia qui damnavit, sicut testa-
menti faciendi ita fideicommissi relinquendi potesta-
2 tem consequitur. Mortis damnum per fideicom-
missum servi relicti, antequam mora fiat, fideicom-
missarius solus patitur, licet alienus relinquatur. 35

28 Paulus libro quinto sententiarum Ex imper-
fecto testamento legata vel fideicommissa imperato-
rem vindicare inverecundum est: decet enim tantae
maiestati eas servare leges, quibus ipse Bolutus esse
videtur.

24 Ner alius libro secundo responsorum Credi-

fidei commiserit Mo \r ^ {4) feccn

‘i vzssz ; v*™,'h'

(3) restitutur F (ln) 6<irv0 F fjn 2

fert Mo.

scilicet Mo. (ll) relictum dei. Mo. (12) ei) tibi
Mo. (13) fiere F (l-I) sit ins. F* (15) ” Iust.
( Cuiacius ) (Ui) 4 5 Iu st. (Cuiacius, cf. Cod. 6, 22, 10)

(17) ’ Iust, ( Gradenwitz ) (18) recidere P (19) t>r- fi'1-

Iust. ( Cuiacius )

58

XXXI 1

486

DE LEGATIS

'6, 39/10 tori ita potest legari, ne indebitum ab eo repe-
teretur.

25 Paulus libro primo ad Neratium ‘Ille aut
ille heres Srio centum dato’: potest Seius ab utro
1 velit petere. Cum in verbis nulla ambiguitas est,
non debet admitti 1 voluntatis quaestio.

77, i 26 i d em libro secundo ad Neratium Is qui fidei-
commissum debet post moram non tantum fractus,
sed etiam omne damnum, quo adfectlls est fideicom-
missarius, praestare cogitur.

27 Idem libro secundo decretorum Paula Calli-
t tiico ex parte herede instituto filiae eiusdem Iuven-

tianac, eum iu iamilia nupsisset, decem testamento
legavit: deinde post tempus codicillis factis centum
eidem Callinico reliquerat non adiecto ‘hoc amplius',
pronuntiavit ucramque summatu deberi, maxime eum
in codicillis filiae Callinici nihil legatum fuisset.

1 Pompeius Hermippus filium Hermippum ex do-
drante, filiam Titiauam ex quadrante heredes insti-
tuerat et praedia certa singulis praelegaverat: prae-
lo terea, si sine liberis Hermippus moreretur, aliam

possessionem filiae dari iusscrat: post testamentum
factis codicillis filiae certa praedia dederat eamque
his contentam e.ssc voluit pro omni hereditate et his,
quae in testamento reliquerat: Hermippi bona ad
fiscum pervenerant: Titiana soror fideicommissum
petebat, quaerebatur, utrum pro hereditate tantum
an et pro his, quae post mortem frater rogatus erat
restituere, pater eam voluisset accipere ea quae co-
16 dicillis reliquerat, mihi ab omni voluntate recessum
videbatur, placuit2 humanius interpretari ea sola,
quae vivente fratre acceptura erat, adempta videri,
non etiam quae post mortem eius reliquerat, si sine

2 liberis decederet3, et ita pronuntiavit, Julia-
nus4 Severus decedens institutis quibusdam heredi-
bus alumno suo quinquaginta legaverat eaqne a1
lulio Mauro colono suo e,x pensionibus fundi debitis
ab eo praestari voluerat, eidemque Mauro quaedam

io legaverat: eum de hereditate fiscus quaestionem mo-
visset, iussu procuratoris Maurus pecuniam fisco
solverat: postea heres scriptus optiuuerat fiscum:
alumno autem mortuo heres eius fideicommissum ab
herede Mauri petebat, placuit imperatori non videri
eius fidei commissum, sed demonstratum, unde acci-
pere posset: et ideo heres Severi haec praestare
debet.

28 Idem libro singulari ad senatus consultum
26 Tertullianum Si fidei meae committatur, ut, quod

mihi relictum fuerit supra quod capere possum, alii
restituam, posse me id capere constat.

2‘J Labeo libro secundo posteriorum a Iayoleno
epitoma torum n Qui concubinam habebat, ei vestem
prioris concubinae utendam dederat, deinde ita lega-
vit: ‘vestem , quae eius causa empta parata esset’.
Cascellius Trebatius uegant ei deberi prioris concu-
so binae causa parata, quia alia condicio esset in uxore.
Labeo id non probat, quia io eiusniodi legato non
Ius uxorium sequendum, sed verborum interpretatio
esset facienda idemque vel in filia vel in qualibet
alia persona i uris esset. Labeonis senteutia vera est.

1 Cum ita legatum esset7, ut Titia uxor mea tan-
t au dem partem habeat quantulam unus heres, si non
aequales partes essent heredum, Quintus Mucius et

55 Gallus putabant maximam partem iegatam esse, quia
in maiore minor quoque iaesset, Servius Ofilius mi-
nimam, quia cum heres dare damnatus esset, in
potestate eius esset, quam partem daret. Labeo hoc

2 probat idque verum est, Cum ita legatum esset:
‘quanta pecunia ex hereditate Titii ad me pervenit,
tantam pecuniam heres meus Seiae dato’, id lega-
tum putat Labeo, quod acceptum in tabulis suis ex
ea hereditate testator rettulisset: ceterum negat ca-

1 venrlum heredi a legatario, si quid forte, postea eius 77, 39^
hereditatis nomine licres damnatus esset, ego contra
puto, quia non potest videri pervenisse ad heredem,
quod eius hereditatis nomine praestaturus esset:
idem Alfenus Varus Servio placuisse scribit, quod et

3 verum est. Si heres tibi servo generaliter legato
Stichum tradiderit isque a te evictus fuisset, posse
te ex testamento agere Labeo scribit, quia nou vide-
tur heres dedisse, quod ita dederat, ut habere non
possis: et hoc verum puto, sed hoc amplius ait 45
debere te, priusquam indicium accipiatur, denuntiare 78, t
heredi: nam si aliter feceris, agenti ex testamento

4 opponetur tibi doli mali exceptio. ‘Si Stichus et
‘Dama servi mei in potestate mea erunt cura moriar,

‘tmn Stichus et Dama liberi sunto et fundum illum
‘sibi habento.’ si alterum ex his post testamentum
factum dominus alienasset vel manumisisset, neutrum
liberum futurum Labeo putat: sed Tubero eum, qui s
remansisset in potestate, liberum futurum et legatum
habiturum putat. Tuberonis sententiam voluntati de-
functi magis puto convenire.

30 Labeo* libro secundo posteriorum a Iavolenq
epitomatorum Qui quattuor pocula oleaginea habebat,
ita legavit: pocula oleaginea9 paria duo. respondi
unum par legatum essse, quia uou ita esset: bina paria
neque ita: poculorum paria duo: idem et Trebatius, ia

1 Qui hortos publicos a re publica conductos habe-
bat, eorum hortorum fructus usque ad lustrum, quo
conducti essent, Aufidio legaverat et heredem eam

■ conductionem coram hortorum ei dare damnaverat

i sinereque uti eum et frui. respondi heredem teneri
siucre frui: hoc amplius heredem mercedem quoque

2 hortorum rei publicae praestaturum. Cum testa-
mento scriptum esset: ‘Sticho servo meo heres quin-
‘que dato et, si Stichus heredi meo biennium ser- is
‘vient, liber esto’, post biennium legatum deberi
existimo, quia in id tempus et libertas et legatum

3 referri deberet: quod et Trebatius respondit. Si
fundum milii vendere certo pretio damnatus es, nul-
lum fructum eius rei ea venditione excipere tibi libe-
rum erit, quia id pretium ad totam causam fundi

4 pertinet. Qui fundum mandatu meo in societate
mihi et sibi 10 emerat, deinde eum fiuilms diviserat

ct priusquam mihi traderet, ita eum tibi legaverat 20
‘fundum meum illi do’, negavi amplius partem de-
beri, quia verisimile non esset ita testatum esse
patrem familias, ut mandati heres eius damnaretur.

5 ‘Uxori meae, dum cum filio meo Capuae erit,
heres meus ducenta dato’: filius a matre migravit,
si ambo Capuae liabitassent, legatum matri debitu
iri putavi, quamvis una non liabitassent: sin autem
in aliud municipium transissent11, unius anni tan-
tummodo debitu iri, quo una liabitassent qnantolibet 25
tempore: “Trebatius ait. videamus, an his verbis
‘dum cum filio Capuae erit’ non condicio significe-
tur, sed ea scriptura pro supervacuo debet haberi:
quod non probo, sin autem per mulierem mora non
est, quo minus cum filio habitet, legata ei deberi.

6 Si aedes alienas ut dares damnatus sis neque eas
ulla condicione emere, possis, aestimare iudicem opor-
tere Ateius scribit, quanti aedes sint, ut pretio so-
luto heres liberetur. 13 idemque iuris est et si potuisses 30
emere, non emeres14.

31 Idem libro primo pithanorum a Paulo epito-
matorum Si cui aedes legatae sint, is omne habe-
bit id 15 aedificium, quod 10 solum earum aedium erit.
Paulus: hoc tunc demum falsum est, cum domi-
nus aedium binarum aliquid conclave, quod supra
coucamarationem alterarum aedium esset, in usum
alterarum convertit atque ita his usus fuerit: nam- 35
que eo modo alteris aedibus id accedet, alteris
decedet.

(l) amitti F (2) imperatori ins. Mo. (3) decederit

f1 (4) Iulius edd. (5) eaquae F-, eaque F*

(G) Tavolenus libro secundo ex posterioribus Labeonis

Blumt (7) esse F (a) idem F1 (0) oleagine

F (10) tibi F (11) transisset Mo. (12) quod et
ins. Mo. (13) seqq. lust. ( Ferrini ) (14) et ai, cum

potuisses emere, non eiueris edd. (15) id dcl. Mo.
(16) quoad Moffmann

ET FIDEICOMMISSIS

487

XXXII

78 zo 32 Scaevola libro quarto decimo _ digestorum
Sextiam filiam ex quadrante, ex reliquis Seram et
Marcium sororis filios scripsit heredes: Sextiam sub-
stituit Marcio et Manuum Sextiae,. dedit autem per
praeceptionem Marcio certas species: MarehiB par-
tem hereditatis, ex qua scriptus erat, omisit et eo
i u testato defuncto bona eius ad fratrem1 legitimum
40 Scium devoluta sunt, quaesitum est, an Sextia ex
substitutione etiam haec, quae, praelegata Marcio
erant, inre substitutionis a legitimo herede defuncti
-ci t sibi vindicare possit, respondit secundum ea quae
proponerentur Sextiam in legatis, quae Marcio data
sunt, substitutam uou esse.

33 Idem libro quinto decimo digestorum Uxori
suae inter cetera ila legavit: ‘et domus eam partem,
in qua morari consuevimus’, quaesitum est, cura
5 tam testamenti faciuudi tempore quam mortis totam
domum in usu habuerit nec quicquam ex ca loca-
tum, au ea tautummodo videtur Legasse cubicula, in
quibus dormire consueverat2, respondit eam omnem
partem, in qua morari cum familia sua consuevisset.

1 Uxori suae inter cetera ita legavit: ‘uxori meae
‘quidquid vivus dedi donavi usibusvc eius conparavi,
‘concedi volo': quaero, an quod post testamentum
factum ei donatum est, id quoque concessura videa-

Ks tur. respondit verba quae proponerentur nihil pro

2 futuro tempore significare. Cum Seius pro uxore
centum aureos creditori solverit et ornamentum pig-
nori positum luerit, postea autem testamento facto
uxori suae legavit, quidquid ad eum3 iuve stipula-
tum cius concessit et hoc amplius vicenos aureos
annuos; quaesitum est, an hos centum aureos here-
des viri ab uxore vel ab heredibus eius repetant.

15 respondit, si donationis causa creditori solvisset, teneri
heredes ex causa fideicommissi, si repetant, atque
etiam petentes exceptione summoveri: ““quod prae-
sumptum esse debet, nisi contrarium ab herede ap-
prebetur,

34 Tdem libro sexto decimo digestorum Nomen
debitoris in haec verba legavit: ‘Titio hoc amplius
‘dari volo decem aureos, quos mihi heredes Oaii
‘Scii debent, adversus quos ci actionem mandari volo
‘eique eorundem pignora tradi', quaero, utrum he-
20 redes tantum decem dare debeant3 an in omne debi-

tum, hoc est0 in usuras debeant mandare, respondit
videri universam eius nominis obligatiouem legatam,
item quaero, cum ignorante matre familias actores
in provincia adinctis sorti usuris decem stipulati sint,
an ex causa fideicommissi supra scripti etiam incre-
mentum huius debiti ad Titium pertineat, respondit

1 pertinere. Filio ex parte heredi7 scripto prae*
25 captionem. dedit inter cetera his verbis: ‘Titio filio

‘meo nomina ex calendario, quae elegerit filius meus
‘sitii, vigiuti dare damnas sunto sine dolo malo’:
eidem filio vivus omnium rerum suarum adminisl, ra-
tionem permisit: qui post testamentum factum ante
mortem patris annis decem, quibus procurabat patri
contra veterem consuetudinem patris, qua calenda-
rium exercebatur8, novos debitores amplarum peeu-
„„ ?la.TUra e*> }!1 priores8, quos pater exiguarum
sn fortunarum habebat, maius creditum contulit 'ad hoc,
ut yginta nominibus prope omnis substantia kalen-
a.irn esset-3, quaesitum est, an huic filio eorum

t”’ eZ;i,r ‘,P-Se ,fCCi-t’ permittenda

2 timH electionem habere, quae “testa-

85 erit, annis sedecim, i„ quibuf te" ^X^adieri?
ltCm r°K0’ Uh reli™ aes alienum, ^od ex bonis

(7) herede P (8) exercebat AV 1 !,"s'

X*. (11) inius. ,

‘Arethouis debetur, omnibus creditoribus ex reditibus 79, se
‘eorum bonorum solvas reddaB satisque facias’, quae-
situm est, an, si probaverit heres uou sufficere redi-
tum bonorum ad totius debiti exsolutionem, nihilo
mimis tamen ipse debet adgnoscere onus aeris alieni,
respondit manifeste proponi ex reditibus bonorum
eorum iussura aes alienum exsolvere, non de proprio.

3 Pater iilio et filia heredibus institutis eum sin- 43
gulis certa praedia et kalendaria praelegasset, ita
cavit: ‘a te autein, fili carissime, peto13, quaecumque
‘legavi, praestari volo, et si quid evenerit aeris alieni,

; ‘si quod in tempus pro mutuo acceperam et debuero,

; ‘a te solvi volo, ut quod sorori tuae reliqui, integrum 60,1
: ‘ad eam pertineat’, quaesitum est, an quod ex qua-
cumque causa debuit pater, a filio sit praestandum,
respondit posse filiam ex fideicommisso consequi, ut
levaretur, quo magis 13 integrum, quod testator dedis-
set, ad eam pervenisset.

35 Idem libro septimo decimo digestorum Patro- s
nus liberto statim t.riburn emi petierat: libertus diu
moram ab herede patroni passus est et decedens he-
redem reliquit clarissimum virum : quaesitum est, an
tribus aestimatio heredi eius debeatur, respondit
deberi, idem quaesiit, au et commoda et principales
liberalitates, quas libertus ex eadem tribu usque in
diem mortis suae consecuturus fuisset, si ei ea tribus
secundum voluntatem patroni sui tunc comparata io
esset, an vero usurae aestimationis heredi eius de-
beantur. respondi, quidquid ipse consecuturus esset,

1 id ad heredem suum transmittere. Sempronio
ita legavit: ‘Sempronius sumito praedia mea“ omnia,

‘quae sunt usque ad praedium , quod vocatur Gaas,
‘finibus Galatiae, sub cura vilici Primi, ita ut haec
‘omnia instructa sunt’, quaesitum est, cum in eodem
confinio praediorum unum sit praedium non Galatiae,
sed Cappadociae finibus, sub cura tamen eiusdem is
vilici, an etiam id praedium cum ceteris ad Scmpro-

2 ninm pertineat, respondit et hoc deberi. Liber-
tis, quos nominaverat, ita legavit: ‘fundum Trebatia-
‘num, qui est in regione Atellata, item fundum Sa-
‘trianum, qui est in regione Niphana, cum taberna
‘dari volo’, quaesitum est, cum inter fundos, quoB 15
supra legavit, sit quidem fundus vocabulo Satrianus,
in regione tamen Niphana non sit, an ex causa fidei-
commissi libertis debeatur, respondit, si nullus esset 20
Satrianus in regione Niphana et de eo sensisse tes-
tatorem certum sit, qui alibi esset, non idcirco minus
deberi . quia in regione designanda lapsus esset.

3 Codicillis confirmatis ita cavit: ‘Tiburtibus muni-
cipibus meis amantissimisque scitis16 balineum Iuiia-
‘num iunctum domni meae, ita ut publice sumptu
‘heredum meorum et. diligentia decem mensibus totius
‘anni praebeatur gratis’, quaesitum est, an et.sump-

■ tus refectionibus necessarios heredes praestare debe- 25
1 aut. . respondit secundum ea quae proponerentur
videri testatorem super calefactionis et praebitionis
ouus 17 de his quoque sensisse, qui ad cottidianam tu-
telam pertineant, quibus balineae aut instruuntur aut
denique inter solitas cessationum vices parari pur-
garique, ut habiles ad lavandum fierent, sint solitae.

36 10 Apud Scaevolam libro octavo decimo diges-
torum Claudius notat Nec fideicommissa ab intes- so

. tuto data debentur ab eo, cuius dc inofficioso testa-
mento constitisset ‘9, quia crederetur quasi furiosus
: testamentum facere non potuisse, ideoque nec aliud
I quid pertinens ad suprema eius indicia valet.

37 Scaevola libro octavo decimo digestorum Cum
quis decedens Seiae matri fundum, qui proprius ma-

. tris erat, legaverat, ab ea petierat, ut eundem cum
j moreretur Flaviae Albinae coniugi 20 suae restitueret. 35
! post mortem testatoris mater apud magistratum pro-
det. Hat. (13) mimis Mo. (u) ea F (15) quo
F (it) amantissimis, quod scitis edd. (17) onus
dei. Mo. (18) cf. 5, 2, 13 (18) constituisset F

(20) coni ungi F

68*

XXXII

m

DE LEGATIS

80, si fessa est nihil se adversus voluntatem filii sui fac-

turam paratamque se fundum Flaviae Albinae tra-
dere, si sibi annua bina praestartntur redituum no-
mine: sed neque possessionem tradidit neque annua
bina accepit, quaesitum est, an iure fundum alii
vendere possit, respondit, si de legati iure fidei-
que commissi quaereretur, secundum eu quae pro-
40 ponerentur nec valuisse, quod matri suum legabatur,
neque onus fideicommissi processisse, si modo nihil
t praeterea mater cepisset. Qui testamento heredem
scripserat, Maevio ducenta legavit et fidei eius com-
misit, ut centum daret Glauce. Tyche Elpidi 1 autem
quinquaginta: postea Maevius volente testatore lit-
teras emisit ad cas secundum voluntatem testatoris
restituturum: postea testator fecit codicillos, quibus et

81, ! hoc praecepit, ut praeter hos codicillos si quid aliud

prolatura esset, non valeat, quaesitum est, au Mae-
vius, qui ducenta accepit, quia3 mutavit voluntatem
de ea epistula testator, a mulieribus conveniri es
causa fideicommissi possit, respondit secundum ea
quae proponuntur frustra Maevium conveniri, sive

2 ducenta sive praedium pro bis accepit. Sciam et
s Maevium libertos suos aequis partibus heredes scrip-
sit: Maevio substituit Sempronium pupillum suum:
deinde codicillos per fideicommissum confirmavit,
quibus ita cavit3: ‘Lucius Titius Sciae heredi suae,
‘quam pro parte dimidia institui, salutem. Maevium
‘libertum meum, quem in testamento pro parte dimidia
‘heredem institui, eam partem hereditatis veto accipere,
‘cuius in locum partemve eius4 Publium Sempronium
‘dominum meum heredem esse volo’, et Maevio, ad

io quem hereditatis portionem noluit pervenire, cum hoc
elogio fideicommissum reliquit: ‘Maevio liberto meo
‘de me nihil merito dari volo lagjmos vini vetusti cen-
‘tum quinquaginta’, quaesitum est, cum voluntas
testatoris bacc fuerit, ut omnimodo perveniat portio
hereditatis ad Sempronium pupillum, an fideicommis-
sum ex verbis supra scriptis valere intellegatur et a
quo Sempronius petere possit, cum ad certam per-
is sonam codicillos scripserit, respondit posse iidei-

3 commissum a Maevio peti. Pater emancipato filio i
bona sua universa exceptis duobus servis non mortis i
causa donavit et stipulatus est a filio in bacc verba: .
‘quae tibi mancipia quaeque praedia donationis causa
‘tradidi cessi5, per te non fie.ri dolo ve malo8 neque
‘per eum ad quem ea res pertinebit, quo minus ea
‘mancipia quaeque ex his ad gnata erunt eaque prae-
‘dia cum instrumento, cum ego volam vel cum mo-

20 Vieris, quaeqnae eorum exstabunt neque7 dolo malo
‘aut fraude factove tuo eiusque ad quem ea res per-
'tinebit in rerum8 natura aut in potestate esse de-
‘sissent, si vivam mihi aut cui ego volam reddantur
‘restituantur, stipulatus est Lucius Titius pater, spo-
pondit Lucius Titius filius’, idem pater decedens
epistulam fideicommissariam ad lilium suum scripsit .
in haec verba: ‘Lucio Titio filio suo salul.em. certus
‘de tua pietate fidei tuae, committo, uti des praestes
25 ‘illi et illi certam pecuniam: ct Lucrionem servum 1
‘meum liberum esse volo', quaesitum est, cum filins
patris nee bouorum possessionem acceperit nec ei
heres exstiterit, an ex epistula fideicommissa et liber-
tatem praestare debeat, respondit, etsi neque, here- .
ditatem adisset neque bonorum possessionem petis-
se t- et nihil ex hereditate possideret, tamen nihilo
minus et ex stipulatu ab heredibus patris et® fidei-
commisso ab his quorum interest quasi debitorem
3o conveniri posse, ‘maxime post constitutionem divi Pii 1D,

4 quae hoc induxit’11. Nuptura duobus filiis suis13, 81,
quos ex priore marito habebat, mandavit, ut viginti,
quae doti dabat, stipularentur in omnem casum, quo sol-
vi posset matrimonium, ut etiam alterutri ex his tota
dos solvatur: constante matrimonio nuo ex filiis mor-
tuo uxor per epistulam petit a superstite filio, uti
quandoque, partem dimidiam dumtaxat dotis exigeret

et ea contentus erit13, alteram autem partem apud 35
maritum cius remanere concedat, quaesitum est post-
ea in matrimonio muliere defuncta, au maritus, si
de tota dote conveniatur a filio, doli mali exceptione
se tueri possit et an ultro ex causa fideicommissi
actio ei competit, ut de parte obligationis accepto ei
feratur, respondit et exceptionem utilem fore et
ultro ex fideicommisso peti posse, idem quaerit, an
de reliqua dimidia parte mandati actio utilis sit he-
redibus mulieris adversus filium cius, respondit se- 40
eundum ca quae proponerentur, maxime post litteras
ad filium scriptas non fore utilem. Claudius: quon-
iam in his expressit, ut contentus esset partis dimi-
diae dotis, quibus verbis satis fideicommissum filio

5 relinqui placuit. Codicillis ita scripsit: Jloi).vu(u 82

‘ 7T.au T<t zd vnozr.zay/ttva xvoia rivat. Mac, Ium r to
'xvpltp pto-v Atjvccota uvgia 7in zacta drira t/.a-

1 uu i- ?t UuO-xa. j tagd zoiJ it avzov luvlicv
'ira. a.v tuj vtvdoiufrsvTi Au aii d otu ^ a ‘.'l-rovzttt
‘ovr tAcmu Tyls /tvgia, anotSo&rjrm atjny ftovt.ou m' othm
<yao zm thho avzov louooa.' 11 quaesitum est, au ad
depositam pecuniam petendam sufficiant verba codi- 5
cillorum, Viuri hanc solaro nec aliam ullam probati-
onem habeat’15. respondi: ex his quae proponerentur,
‘scilicet cum iusiurandum dedisse super hoc testator

6 adf innavit, credenda est scriptura’ 18. Titia hones-
tissima femina cum 17 negotiis suis opera Callimachi
semper uteretur, qui ex testamento capere non po-
terat, testamento facto manu sua ita cavit: 'Ttria

ifiiFd'i.urlv xal flov l.ou tti iSotdfjvui A r: A },l!i (ty to u toftov

Srjvtinia fivp/a ‘8: quaero, an haec pecunia ex 10
causa mercedis ab heredibus Titiae exigi possit, re-
spondi non idcirco quod scriptum est exigi posse in

7 fraudem legis relictum. Ex his verbis testamenti :
‘omnibus, quos quasve manumisi manumiserove la sive
‘his tabulis sive quibuscumque aliis, filios filiasve suos
‘omnes concedi volo’ quaesitum est,, an his, quos vi-
vus manumississct, debeantur filii, respondit his
quoque, quos quasve ante testamentum factum ma-
numisisset, filios filiasve ex causa fideicommissi prae- is
stari oportere.

38 Idem libro nono decimo digestorum Pater
filium heredem praedia alienare seu pignori ponere
prohibuerat, sed conservari liberis ex i ustis nuptiis
et ceteris cognatis fideicommiscrat: filius praedia,
quae pater obligata reliquerat, dimisso hereditario
creditore nummis novi creditoris, a priore in sequen-
tem creditorem pignoris ‘hypothccacvo’22 nomine trans- 20
tulit: quaesitum est, an pignus recte contractum esset,
respondit secundum ea quae proponerentur recte con-
tractum. idem quaesiit, cura filius praedia heredi-
taria, ut dimitteret hereditarios creditores, distraxis-
set, an emptores, qui fideicommissum-* ignoraverunt.31,
bene emerint, respondi secundum ea quae propone-
rentur recte contractum , ‘si non erat alind in here-
1 ditate, unde debitum exsolvisset? ‘6. Duobus libertis
Sticho et Erote heredibus institutis ita cavit: ‘fuu- «
dum Cornelianum de nomine meorum exire veto’:

; unus ei heredibus Stichus ancillam Arescusam tes-
i Umento liberam esse iussit eique partem suam fundi

(!) Elpidi dei. vel scr. Tychelpidi (Mo.) (2) quia]

quamvis Mo. (3) fuit sic fere: deinde per fidei-

commissum confirmatis codicillis ita cavit (Mo.) (4) eius
dei. Mo. (5) mancipio dedi in iure cessi Scaevola
( Lenel ) (c) tuo ins. Mo. (7) neque] quaeve Mo.

(s) in rerum] earum F (9) ex ins. Mo. (to) cf. 30, 77
(11) ‘ ’ lust. ( Haymann ) (12) suis dei. F* (13) sit

Kriegelii (14) id est: Quaecumque infra scripta sunt
rata esse volo, Maximo domino meo denariorum quin-

decim milia, quae a patruo eius Iuiio Maximo deposita
suut apud ine, ut ei restituerem puberi facto, quae
fiunt cum usuris denariorum triginta milia, restitui
volo: nam de ea re patruo eius iusiurandum dedi
(15) “ lust. ? (Fis elc) (to) <> lust. (Gradcnvitz) (17) in
ins. de.tt. (is) id est: Ego Titia testamentum feci et
volo dari Callimacho pro mercede denariorum milia
decem (19) manumiseram F (20) non ins. Cuiatius

(21) ignoraverant F- (2 a) lust. (Fehr)

et fideicommissis

XXXII

489

*o

si ia legavit: quaero, aa Eros et ceteri conliberti Stichi
ex° causa fideicommissi eius fundi partem ab herede
Sticlii petere possint. respondit uon contineri .
o filiam suam heredem scripserat et ita caverat:
‘veto autem aedificium de nomine meo exire, sed ad
3U -vernas meos, quos hoc testamento nominavi, * per-
linere volo': quaesitum est., defuncta hcrc-de et lega-
tariis vernis5 an ad unum libertum qui remansit to-
tum fideicommissum pertineret, respondit ad eum,
qui ex vernis superessct, secundum ea quae propo-

3 nerentur virilem partem pertinere. Fundum a
Elia quoad vixerit, vetuit venundari donari pignerari
et haec verba adiecit: ‘quod si adversus voluntatem
‘meam facere voluerit, fundum Titianum ad fiscum

35 ‘pertinere: ita enim fiet, ut fundus Titianus de no-
‘mine vestro numquam exeat’, quaesitum est, cum
vivus filius eum fundum secundum voluutatcm patris
retinuerit, aD defuncto co non ad heredes scriptos
a filio, sed ad eos, qui de familia sunt, pertineat,
respondit hoc ex voluntate defuncti colligi posse filium
quoad viveret1 * * alienare vel pignerare non posse, tes-
tamenti autem factionem et in eo fundo in extraneos

4 etiam heredes habiturum. Mulius Agrippa primi-
pilaris testamento suo cavit, ne ullo modo reliquias

S3, t eius ct praedium suburbanum aut domum maiorem
heres eius pigneraret aut ullo modo alienaret.: filia
eius heres scripta heredem reliquit filiam suam nep-
tem primipilaris, quae easdem res diu possedit et
decedens extraneos instituit heredes, quaesitum est,
an ea praedia extraneus heres haberet au vero ad
Juliam Domuum, quae habuit patruum maiorem Iu-
s lium Agrippam, pertinerent6, respondi, ‘cum hoc nu-
dum praeceptum est’7, nihil proponi contra voluntatem
defuncti factum, quo minus ad heredes pertinerent.

5 Quindecim libertis, quos nominaverat, praediolum
cum taberna legaverat et adiecerat haec verba: ‘sibi-
‘que eos habere possidere volo ea lege et condicione,
‘ue quis eorum partem suam vendere douareve aliudve
‘quid facere alii velit: quod si adversus ea quid fac-
'tum erit, tuue eas portiones praediumve cum taberna

m ‘ad rem publicam Tusculanorum pertinere volo’, qui-
dam ei his libertis vendideruut partes suas duobus
conlibertie suis ex eodem corpore, emptores autem
defuncti Gaium Seium extraneum heredem relique-
runt: quaesitum est, partes quae venierunt utrum ad
Gaium Seium an ad superstites collibertos suos, qui
partes suas non vendiderunt, pertinerent, rcspoudit
secundum ea quae proponerentur ad Gaium Seium
ir, pertinere, idem quaesiit, an partes venditae ad rem
publicam Tusculanorum pertinerent, respondi non
pertinere. Claudius: quia non possidentis persona,
qui nunc extraneus est, rcspicicuda est, sed empto-
rum, qui .secundum voluntatem defunctae ex illis fu-
erunt, quibus permiserat testatrix venundari, nec con-
C dicio exstitit dati fideicommissi Tusculanis. Fidei
commisit eius, cui duc milia legavit, jn haec verba:
‘a te, Petroni, peto, uti ea duo milia4 ‘solidorum’ red-
20 das collegio cuiusdam templi’, quaesitum est, cum
w collegium postea dissolutum sit, utrum legatum ad
Petronium pertineat an vero apud heredem remanere
debeat, respondit Petronium lure petere, ‘utique si
I P^. cum non stetit parere defuncti voluntati’6. Ma-
ter 'mos heredes scripserat et adiecit: ‘praedia, quae
ad eos ex bonis meis perventura eunt, nulla ex causa
abalienent, sed conservent successioni suae deque ea

te praecipere mssi, Clodium Verum’ nepotem meum!

‘cognatum tuum’: quaesitum est, an pars fundi ex 83, a
causa fideicommissi nepoti debeatur, respondit deberi. 30

39 Idem libro vicesimo digestorum ‘Pamphilo
‘liberto hoc amplius, quam codicillis reliqui, dari volo
‘centum, scio omnia, quae tibi, Pamphile, relinquo,

‘ad filios meos perventura, cum affectionem tuam
‘circa eos bene perspectam habeo’, quaero, an verbis
supra scriptis Pamphili fidei commisit, ut post mor-
tem filiis defuueti centum restituat, respondit secun- 35
dum ea quae proponerentur non videri ‘quidem, quan-
tum ad verba testatoris pertinet’ u, fidei commissum
Pamphili, ut centum restitueret, ‘sed cum sente» tiam
‘defuncti a liberto decipi satis inhumanum est, cen-
‘tum ei relictos filiis testatoris debere restitui, quia
‘in simili speeie et imperator noster divus Marcus

1 ‘hoc constituit.’ 11 Propositum est non habentem li-
beros nec cognatos in discrimine vitae constitutum
per infirmitatem arcessitis amicis Gaio Seio contuber- <9
nali dixisse, quod vellet ei relinquere praedia quae
noininasset, eaque dicta in testationem Gaium Scium
redegisse etiam ipso testatore interrogato, an ea di-
xisset, et responso eius tali /rdhoTa 12 inserto: quae-
situm est, an praedia, quae destinata13 essent, ex causa
fideicommissi ad Gaium Seium pertinerent., respondit
super hoc nec dubitandum esse, quin fideicommissum

2 valet. Duas filias aequis ex partibus heredes fe- 84, i
cerat: alteri fundum praelegaverat et ab ea petierat,

ut sorori suae yigiuti daret: ab eadem filia petit, ut
partem dimidiam fundi eidem sorori restitueret: quae-
situm est, an viginti praestari non deberent, re-
spondi uon esse praestanda.

40 Idem libro vicesimo primo digestorum Post
enniucipationem patris suscepta a patruo ut legitimo 5
herede petierat, ut partem hereditatis avunculo suo
daret et agros duos: ad utrumque autem ut proximum
cognatum successio eius pertinuit per honorum pos-
sessionem. quaesitum est., cum in parte hereditatis
fideicommissum non constiterit, quam suo iure per
bonorum possessionem avunculus habiturus est, an
nihilo minus in partem agrorum consistat, ut Titius
partes agrorum duas, id est unam, quam'1 suo iurc
per bonorum possessionem habeat, alteram vero par- i»
tem ex causa fideicommissi petere debeat, respondit
posse petere, idem quaesiit, si ab eodem patruo
fideicommissum aliis quoque dederit, utrum in soli-
dum an vero pro parte ab eo praestanda sint, re-

1 spondit in solidum praestari. Sciam ex dodrante,
Maevium ex quadrante instituit heredes, fidei Sciae
commisit in haec verba: ‘a te peto tuaeque fidei com-
‘mitto, quidquid ex hereditate mea ad te pervenerit, 15
‘restituas filio tuo retentis tibi hortis meis’, quaesi-
tum est, cum generali capite fideicommisisset ‘quis-
quis heres esset' de omnibus, ut praestarent quod
cuique legasset praestari fierive iussissct, an, cura
dodrantem 15 hereditatis restituerit, hortos in assem
vindicare Scia debet-, respondit etiam coheredis fidei
commissum videri, ut quadrantem, quem in his hortis
haberet, Seiae 16 redderet.

41 Idem libro vicesimo secundo digestorum Uxo- 2«
rem et filium communem heredes instituit et uxoris
fidei commisit in haec verba: ‘peto a te, domina
‘uxor, ue ex fuudo Titiano partem tibi vindices, cum
‘scias me universam emptionem eius fundi fecisse,

‘sed beneficio affectionis et pietatis, quam tibi debui,
‘eandem emptionem, cum nummis meis comparassem,

‘Lecum communicasse’17: quaesitum est, an eum fun-
dum in solidum filii esse voluerit, respondit eum, 2»
de quo quaereretur, perinde rationem in fundo ha-
beri voluisse ac si universus hereditarius esset, ut
pro dimidia parte et uxor et filius agrum ut heredi-

i tarium habeant. In testamento ita scriptum fuit:
‘domum meam cum horto applicito libertis meis con-

(i) contineri! prohiberi Mo. (2) te • ,

.i., os pr. (c) pertineret F (n\ <> /o *

W milia dei. 5- (g) <> IusL ^

-= 32, 93 § 5 (lt) lu.it. (Faber) (12) id esi :

omnino (13) designata Mo. {«) unam dei. Mo,
(lft) dodrante F (lC) sci» F [n) communi-

cassem F

XXXII

490

DE LEGATIS

84. 28 cedi volo' et alio capite: ‘Fortunio liberto meo ex

‘domu mea, quam libertis dedi, diaetam, in qua ha- I
‘b itabam , item cellarium iunctum eidem diaetae ab !

30 ‘herede meo concedi volo’, quaesitum est, an heres :
testatoris oneratus videatur in praestando legato For-
tuuio, quamvis domus universa libertis sit praelegata.

2 respondit non esse oneratum. Codicillis confir-
matis ita cavit: ‘omnibus autem libertis meis et quos
‘vivus ct quos his codicillis manumisi vel postea ma
‘immisero, contubernales suas, itera filios filias lego,
‘nisi si quos quasve ad uxorem meam testamento per- !

st ‘tinere volui vel ei nominatim legavi legavero’, idem :
postea petiit ab heredibus suis, ut regionem Umbriae.
Tusciae Piceno coheredes 1 * uxori suae restituerent
cum omnibus, quae, ibi erunt, et mancipiis rusticis -|
vel urbanis et actoribus exceptis manumissis, quae-
situm est, cum Eros et Stichus servi in diem vitae
testatoris in Umbria in Piceno actum administrave-
rint, sint aptem Damae, quem testator vivus manu-
miserat, filii naturales, utrum eidem Damae ex verbis
codicilli ab heredibus praestandi sint, an vero ad
Seiam uxorem ex verbis epistulae pertineant, re- .
spondii, ex codicillis 'ad patrem eos naturalem pietatis j

3 intuitu pertinere’5. Felicissimo et Felicissimae, qui-
bus libertatem dederat, fundum Gargilianum legavit,
cum easa, et alio capite Titio filio, quem ex parte ■
quarta heredem scripserat, praelegaverat in haec verba :
‘Titi fili, hoc amplius de medio sumito legata mea,

85, i ‘quae milii tam pater tuus Praesens quam Coelius

‘Justus frater patris reliquerunt’, quaesitum est,
cum fundus Gnrgilianus testatrici a marito eius, id
est a patre Titii filii legatus3 sit, cui fundus ex causa
fideicommissi debeatur, utrum Titio filio tantum an
Felicissimo et Felicissimae an tribus, respondit non
esse verisimile eam, quae niliil aliud Felicissimo ct

6 Felicissimae nisi haec quae specialiter legavit4, ad
filium, cui et hereditatis suae partem reliquit, lcga-

4 tum generali sermone transferre voluisse. Testa-
mento pueros ita legaverat: ‘Publio Maevio dominulo
‘meo ab heredibus meis dari volo pueros quinque ex
‘meis dumtaxat intra annos septem’: post annos com-
plures^ quam fecit testamentum, moritur, quaesitum
est, cuius aetatis Maevio mancipia debeantur, utrumne I

io quae testamenti facti tempore intra septem annos !
fuerunt an quae mortis tempore intra eam aetatem I
inveniantur, respondit- eam videri aetatem designatam,

5 quae esset, cum a testatore relinquerentur. Con-
cubinae inter cetera his verbis legaverat: ‘fundum in
'Appia cum vilico suo ct contubernali eius et filiis
‘duri volo’: quaesitum est., an nepotes quoque vilici
el. contubernalis eius testator ad concubinam perti-
nere voluit, respondit nihil proponi, cur non debe-

lu C rentur. Legaverat per fideicommissum Maeviis
ita: ‘et quidquid in patria Gadibus possideo’: quae-
situm est, an, si quam suburbanam adiacentem pos-
sessionem haberet, liaec quoque ex causa fideicom-
missi Maeviis debeatur, respondit posse ad hanc
quoque verborum significationem extendi, item quae-
situm est, an. si5 calendarii, quod in patria sua vel
intra fines eius defunctus exercuit, instrumenta in
domo, quam in patria sua habebat, reliquit, an id

20 quoque kalendarium propter verba supra scripta Mae- '
viis ex causa fideicommissi deberetur, respondit non
deberi, itwn quaesitum est, an pecunia, quae in arca
domi Gadibus inventa esset, vel cx diversis nominibus
exacta et ibi deposita, ex fideicommisso debeatur.

7 respondit supra responsum. Testamento, quo filium
et uxorem heredes instituerat, filiae per fideicommis-
sum centum, cum in familia nuberet, legavit et ad-

25 iecit ita: ‘fidei tuae, filia, committo, ut, cum in
‘familia nubas et quotienscumque nubes, patiaris ex
‘dote tua, quam dabis, partem dimidiam stipulari fra-
‘trem tuum et Seiam mat-rem tuam pro partibus di-
‘midiis dari sibi, si in matrimonio eius cui nubes sive

(l) coheredi Mo. (2) ' ’ lusi, ? { Kr .) {3) legatum F

(4) reliquit ins. Kr. (5) an si otn. Fl (6) Seius Soffmarm

‘divortio facto, priusquam dos. tua reddatur eove no- 85, 2 7/2*
‘mine satisfactum erit, morieris nullo filio filiave ex
‘eo relicto’, pater virginem filiam nuptum collocavit
eiusque nomine dotem dedit et post divortium ean-
dem recepit et alii in matrimonium cum dote dedit ja
et stipulatus est eam dotem sibi aut filiae suae reddi:
manente filia in matrimonio secundo mortuus est eo-
dem testamento relicto e i que heredes exstiterunt
filius et uxor: postea marito defuncto puella dote
recepta nupsit alii praesentibus ct consentientibus
fratre et matre, quae etiam dotem cius anxit, et neu-
ter eorum stipulati suut dotem: mox matri filius, ct
filia heredes exstiterunt: deinde in matrimonio filia 35
decessit marito herede relicto, quaesitum est, cum
puella non ex causa legati pecuniam in dotem ab
heredibus patris acceperat, sed mortuo secundo marito
mater familias facta dotem reciperaverat, an heres cius
cx causa fideicommissi fratri defunctae teneatur iri
eam pecuniam, quam percipere posset, si dotein sti-
pulatus esset, respondit secundum ea quae propo-

8 nerentur non teneri. Eius11 heres vel. legatarius
rogatus est, ut queudam adoptet, bis verbis adiectis: 40
‘si alias fecerit, exheres esto’ vel ‘perdat legatum’,
quaesitum est, si non adoptaverit, an ei qui adopta-
tus non est actio quaedam ex fideicommisso competit,
respondit fideicommissum, quo quis rogatur ut ad-

9 optet, ratum non esse. ‘Agri plagam, quae est
‘in regione illa, Maeviis Publio et Gaio transcribi volo,

‘pretio facto viri boni arbitratu et hereditati illato,

‘duplae evictione expromissa-1 reliquis heredibus, ita

‘ut sub poena centum promittant eam agri plagam 88, 1
‘partemve cius ad Seium8 posterosve eius mm per-
tenturam quaqua ratione.' quaesitum est, an lega-
tum valeat, cum Publius emere velit, Gaius nolit,
respondit eum, qui fideicommissum praestari sibi velit,
posse partem dimidiam eius agri qui legatus est pe-
tere, quamvis alter persequi nolit, item quaesitum
est, cautio, quae interponi debeat secundum volun- 5
tatom, pro quota parte cuique heredum praestanda
sit. respondit pro ea portione, quae ex fideicom-

10 misso praestatur. Sorori legavit homines quos
nominavit testamento eiusque fidei commisit, ut ea-
dem mancipia filiis suis cum obiret restitueret, quae-
situm est, adgnata ex his an defuncti filii3 heredibus
restituenda sint post mortem legatariae an remaneant
apud heredes eius, respondit ca10, quae postea ad- ib
gnata essent, verbis fideicommissi non contineri.

11 Pater naturalis filiae suae ex testamento mariti
eius fideicommissi debitor, cum ea mulier alii nu-
beret, non mandatu mulieris dotem marito eius dedit
et sibi reddi eam stipulatus est, si sine, libens filia
moreretur: mulier filiam suscepit: quaesitum est, an
fideicommissum a patre exigere possit, respondit, si
nec ratam habuisset dotem datam , superesse fidei-
commissi petitionem, idem quaesiit, an, si pater ac- 15
eepto facere stipulationem velit., mulieri persecutio
fideicommissorum deneganda sit. respondit supra
responsum, eum que patrem, de quo quaereretur, si
ita dedisset, ut mulier ratum haberet, posse condicere.

12 Seium maritum scripsit heredem eique substituit
Appiam alumnam fideique heredis commisit, ut post
mortem suam hereditatem eidem alumnae restitueret
aut, si quid aute contigisset alumnae, tunc Valeriano
fratris filio restitueret eandem hereditatem, quaesi- 20
tum est, si Seius vivus, quidquid ad eum ex heredi-
tate pervenisset, alumnae restituisset, an secundum
voluntatem defunctae id fecisse videretur: praesertim
cum haec idem substituta esset, respondit, si vivo
Seio Appia decessisset, non esse liberatum a fidei-

13 commisso Valeriano relicto. Scaevola respondit.:
cum heres scriptus rogatus esset, cum volet, alii re-
stituere hereditatem, interim non est compellendus ad 25
fideicommissum11. Claudius: post mortem enim ubi-

| 14 que creditur datum. Heredis scripti fidei eom-

! (”) expromissa] promissa a 21 Io. (s) seiusam Fa, seiam F’'
j (9) filii dcl. Mo, (10) ea dei. F* (11) solvendum iiu.lfn

ET FIDEICOMMISSIS

XXXII

491

S6, 26 miserat, ut, Sciae uxori universam restitueret here-
ditatem et uxoris fidei commisit in haec verba: a
‘te Seia, peto, ut quidquid ad te, ex hereditate mea
‘pervenerit, exceptis his, b! qua tibi supia lcy.iyi, re-
liquum omne reddas restituas Maeviae infanti diu-
'cissimac. a qua Seia satis exigi veto, cum sciam eatn
an ‘potius rem aucturam quam detrimento futuram .
quaesitum est, an statim Maevia fideicommissum a
Seia petere possit, respondit nihil proponi, cur non

possit. . .

42 Idem libro trigesimo tertio digestorum Titius
heredes instituit Seiam uxorem ex parte duodecima,
Maeviam ex reliquis partibus et de monumento quod
sibi exstrui volebat, ita cavit: ‘corpus meum uxori

35 ‘meae voio tradi sepeliendum in fundo illo et monu-
‘rnentum exstrui usque ad quadringentos aureos’,
quaero, cum in duodecima parte non amplius quam
centum quinquaginta aurei ex buuis mariti ad uxorem
perveniant, an hac scriptura ab ea sola monumentum
sibi testator exstrui voluerit, respondi ab ntraque
herede monumentum pro hereditariis portionibus in-
struendum ‘.

43 - Celsus libro quinto decimo digestorum Si
«i filiae pater dotem arbitratu tutorum dari iussisset,

Tubero perinde hoc habendum ait ac si viri boni ar-
bitratu legatum sit. Labeo quaerit, quemadmodum
apparet, quantam dotem cuiusque filiae boni viri ar-
bitratu constitui oportet: 3 ait id non esse difficile
ex dignitate , ex facultatibus , ex numero liberorum
testamentum facientis aestimare.

44 Pomponius libro secundo ad Sabinum Si fun-
&7, i (lus legatus sit eum his quae ibi erunt, quae ad

tempus ibi sunt non videntur legata: et ideo pe-
cuniae, quae faenerandi causa ibi fuerunt, non sunt
legatae.

45 Ulpianus libro vicesimo secundo ad Sabinum
Hoc legatum ‘uxoris causa parata’, generale est et
continet tam vestem quam argentum aurum ornamenta

5 ceteraque, quae uxoris gratia parantur, sed quae
videantur uxoris causa parari? Sabinus libris ad Vi-
tellium ita scripsit: quod in usu frequentissime ver-
satur, ut in legatis uxoris adiciatur ‘quod eius causa
parata sint''1, iiane interpretationem optinuit, quod
magis uxoris causa quam communis promtseuique
usus causa paratum foret, neque interes.se visum
est, ante ductam uxorem id pater familias paravisset
io an posteaj an etiam ex his rebus quibus ipse uti so-
leret uxon aliquid adsignavisset, dum id mulieris usi-
bus proprie ad tributum esset.

46 * Paulus libro secundo ad Vitellium Ma tamen
adiectio legatum alias exiguius, alias plenius efficit,
augetur, cum sic scriptum est: ‘quaeque eius causa
■ parata sunt’: id enim significat et si quid praeter

ea quae dicta sunt eius causa paratum est: minuitur
detracta6 coninoctione, quia ex omnibus supra com-
is prehensis ea sola definiuntur, quae eius causa parata
sunt.

^ Ulpianus libro vicesimo secundo ad Sabinu
si quid earum rerum ante comparavit quam uxore
duxit, si id ei ut uteretur tradidit, perinde est, qur
postea paravisset, ex eo autem legato ca pertine
ad uxorem, quae eius causa empta comparata qua
que retenta sunt: in quibus etiam quae prioris uxoi
0 '1‘mcque filiae neptis7 vel nimis fuerunt continenti
uter emptum ct paratum quid interest, qnaoritu
e.t responsum est in empto paratum inesse, in parato n,
continuo emptum contineri * : vcluti si quis quae prioi
uxous CttUsa emisset posteriori uxori tradidisset e
res eum posterioris uxoris causa paravisse non emis
constat, ldcoque quamvis maritus posterioris llxoi

. causa nihil emerit, tamen tradendo quae prior habu- 87, u
erit eius causa parata sunt9, etsi ei adsignata non 25
sunt, legato cedunt: at quae prioris uxoris causa
parata sunt, ita posteriori debentur, si ei adsignata
sint, quia non est ita10 de posteriore uxore cogitatum,
cum compararentur.

48 Paulus libro quarto ad Sabinum Nam ne id
quidem quod traditum est, si postea ademptum sit,
legato cedet.

49 Ulpianus libro vicesimo secundo ad Sabinum
Item legato continentur mancipia, puta lecticarii, qui 3H
solam matrem familias portabant, item iumenta vel
lectica vel sella vel burdones item mancipia alia,
puellae fortassis, quas sibi comatas 11 mulieres ex-

1 ornant l3. Sed et si forte virilia ei quaedam do-
naverit, quodammodo eius causa parata videbuntur.

2 Proinde et si quaedam promiscui usus sint, soli-
tus tamen fuerit ab ea quasi usum mutuari, dicen-

3 dum erit ipsius causa videri parata. Item inter-
est, ipsius causa parata sint ei legata an ipsius causa ss
empta: paratis enim omnia continentur, quae ipsius
usibus fuerunt destinata, empta14 vero ea sola, quae
propter eam empta fecit maritus, unde non contine-
buntur emptis solis legatis, quae alia ratione pater
familias adquisita ei destinavit: utroque autem legato
continebuntur et quae maritus emi mandaverat vel
quae emerat, necdum autem ei ad signaverat, adsig-

4 naturus si vixisset Parvi autem refert uxori «
an concubinae quis leget, quae cius causa empta
parata sunt: sane enim nisi dignitate nihil interest.

5 Si uxori aurum , quod eius causa paratum est,
legatum sit ct postea sit conflatum, materia tamen 89, i

6 maneat, ea ei debetur. Sed ut legatum valeat,
mortis tempore uxorem esse debere Proculus scripsit

7 et verum est: separatio enim dissolvit legatum, lloc
: legatum et filio et filiae relinqui potest: ‘quae eius

gratia parata sunt', et servo scrvacque: et eontine-
| buntur quae ipsi sunt adtributa vel destinata.

50 Idem libro vicesimo tertio ad Sabinum Cum. 5
! filio familias ita legatur: ‘cum is in tutelam suam

i pervenerit’, pubertatis tempus significatur, et sane
si impuberi filio familias legatum sit, plerumque sen-
tiendum est, quod .Sabinus ait, ut non et pater fami-
lias fiat, sed ut pubes, ceterum si mater, quae su-
spectam habuit mariti a quo divorterat vitam, filio
suo quamvis impuberi leget, non videtur sensisse de
eo tempore, quo pubes est, sed 16 eo, quo et pubes 1»
et pater familias est (nam et’7 si pubes fuit, multo
magis dicemus de patre familias eam sensisse), ac si
dixisset ‘iu suam tutelam et in suam potestatem’.

1 Quod si quis patri familias impuberi leget, cum
suae tutelae sit, de pubertate sensit, interdum et de
viginti quinque annis, si mens testantis appareat,
nam si iam puberi, mineri tamen viginti quinque annis
legavit, procul dubio anili viginti quinque erunt, prae-

2 stitnti. Item si furioso vel prodigo vel ei , cui is
praetor ex causa curatorem dedit, ita sit legatum,
puto et de eo sensum casu , quo curae et tutelae 18

3 liberetur. Ex bis et luiiusmodi apparet voluntatis
quaestionem Sabinum interpretatum: ct utique non
dubitaret, si puberi et multo magis maiori viginti

; quinque annis ita sit legatum, de sua potestate tes-

4 tatorem sensisse. Sic autem haec scriptura varia
est et, voluntatis habet quaestionem , ut illa quoque, 20
si quis ita scripserit ‘cum sui iurifl fuerit factus’, natu 18
aliter alias accipiatur: et plerumque potestatis libe-
rationem continet, plerumque pubertatem vel vicesimum

5 quintum annum. Ego quidem et si quis iam pn-
| heri, minori tamen viginti quinque annis sic legaverit
i ‘cum ad pubertatem pervenerit’, puto de20 aetate eum

(1) extn.cn dum edd. (2) iunqe l7 , f ) , ■

‘„Si «>'*«•» «• »“

contiuuo Tiaratum in * '-T® bila. (b) in empto nen

Kr., cf. £ VII p 79 /L P^ato emptum continer

hiaravisse tuWht- 9 ^°' sui‘Plei eius causi

11 aravisse videtur, quaeque eius causa] parata suu

(in) item il Io. (it) requiritur ; item iumenta vel bur-
dones: item lectica vel sella (J)/b.) (12) comites

Bynkcrshock (13) intercidit caput de vestimentis mulie-
bribus ( Mo .) (14) emptis Hat. (15) vivisset F

(lG) de ins. edd. (17) et dei. Mo. (IS) et tutelae
dei. Kr. (19) nam dcL Mo . (20) ea ins. II al.

XXXII

m

DE LEGATIS

88 23/24 6 sensisse, quae caret in integrum restitutione. Idem rata sit: hoc autem ex eo conieetat, quod ita pro- S9, 27

' et si quis ;cum suae aetatis fuerit factus’ ‘, utrum de ponitur quis legasse: dactyliothecam meam et si

25 pubertate an' de viginti quinque annis sensum sit; quos praeterea anulos habeo et ita Labeonem quo-

disputari de voluntate potest, non minus quam si 9 que existimasse ait. Sunt tamen quaedam, quae

itu adssripserit ‘cum iustae aetatis sit Eactus’ vel omnimodo legatum sequuntur: ut lectum legatum con- 25

‘eum maturae aetatis' vel ‘emn adoleverit'. tineat et 12 fulctra et armariis et loculis 13 claustra et

51 Paulus libro quarto ad Sabinum Si filiae fa- : claves cedunt,
milias ita legatum sit ‘eum in tutelam suam jierve- 53 Pavi.us libro quarto ad Sabinum Argento Ic-
nerit’, tunc debebitur, eum viripotens facta fuerit. gato constat arculas ad legatarium non pertinere,

a» 52 Ulpianus libro vicesimo quarto ad Sabinum 1 Item anulis legatis dactyliothecae non cedunt.

Librorum appellatione continentur omnia volumina, 54 Pomponius libro septimo ad Sabinum Si puro,
sive in charta sive in membrana sint sive in quavis tibi legavero, deinde postea. scripsero ita: ‘lioc aur-
alia materia: sed ct si in philyra aut in tilia (ut non- ‘piius si navis ex Asia venerit, heres meus, ei fundum

nulli conficiunt) aut in quo alio corio, idem erit, di- ‘dato’, verius est eo verbo ^amplius' superiora repeti, 30

cenduiu. quod si in codicibus sint membraneis vel eicuti 14 dicimus ‘Lucius Titius plebi quina milia11

chartaceis vel etiam eboreis vel alterius materiae vel dedit, hoc amplius Scius viscerationem’, quina quo-

iu ceratis codicillis, an debeantur, videamus, et Gains que milia 16 Seiuni dedisse intellegimus et ‘Titius. ae-

36 Cassius scribit deberi et membranas libris legatis: cepit quinque, Scius hoc amplius fundum’, Seium

consequenter igitur cetera quoque debebuntur, si non quinque quoque accepisse intellegimus.

1 adversetur voluntas testatoris. Si cui centum libri 55 Ulpianus libro vicesimo quinto ad Sabinum

sint legati, centum volumina ei dabimus, non centum, Ligni appellatio 10 nomen generale est, sed sic sepa- 36

quae quis ingenio suo metitus est, qui2 ad libri scrip- ratur, ut sit aliquid17 materia, aliquid17 lignum, ma-
turam sufficerent: ut puta cum haberet Homerum teria est, quae ad aedificandum fulciendum necessaria
totum i:i uno volumine, non quadraginta octo libros est, lignun^ quidquid couburcndi causa paiatum est.

computamus, sed unum Homeri volumen pro libro sed utrum ita demum, si concisum sit an et si non

2 accipiendum est. Si Homeri corpus sit legatum sit? et Quintus ilucius libro secundo refert, si eui 90, 1

4e et non sit plenum, quantaccumque rhapsodiae3 in- ligna legata essent, quae in fundo erant, arbores quidem

3 veniantur, debentur. Libris autem legatis biblio- , materiae causa succisas non deberi: nec adjecit., si

thecas non contineri Sabinus scribit: idem ct Cassius: non 18 comburendi gTatia succisae sunt, ad eum per-

89,i ait enim membranas quae scriptae sint* contineri, 1 tir.ere, sed sic intellegi consequens est. Ofilius

5deindc adierit neque armaria neque scrinia neque quoque libro quinto iuris partiti ita scripsit, cui ligna

4 cetera, in quibus libri conduntur, deberi. Quod legata sunt, ad eura omnia ligna pertinere, quae alio

tamen Cassius de membranis puris scripsit, verum nomine non appellantur, veluti virgae carbones 19 nu- t

est: nam nec chartae purae debentur libris legatis clei olivarum, quibus ad nullam aliam rem nisi ad
uec chartis legatis libri debebuntur, nisi forte ct hic comburendum possit uti: 20 sed et balani vel si qui alii
nos urserit voluntas: utputa si quis forte chartas sic 2 nuclei. Idem21 libro secundo negat arbores non-
is reliquerit ‘chartas meas universas’, qui nihil aliud dum concisas, nisi quae miuutatim conciduntur22, vi-

qnam libro6 habebat, studiosus studioso: nemo enim deri ei legatas, cui ligna lega Ia sunt, ego autem ar-
dubitabit libros deberi: nam et in usu pleriquc libros bitror hoc quoque ligni appellatione contineri, quod
chartas appellant, quid ergo, si quis chartas lega- nondum mimitatira fuit concisum, si iam concidendo
verit puras? membranae non continebuntur neque fuit destinatum, proinde si silvam huic rei habebat 10
ceterae ad scribendum materiae, sed nec coepti6 destinatam, silva quidem non cedet-, deieetae autem

6 scribi libri. Unde non male quaeritur, si libri arbores lignorum appellatione continebuntur, nisi aliud
legati sint, an contineantur nondum perscripti, et 3 testator sensit. Lignis autem legatis quod com-
non puto contineri, non magis quam vestis appella- burendi causa paratum est continetur, sive ad balnei

10 tione nondum detexta continetur, sed perscripti libri calefactionem sive diaetarum hypocaustarum sive ad
nondum malleati vel ornati continebuntur: proinde calcem vel ad aliam rem coquendam solebat uti.
et nondum conglutinati vel emendati continebuntur: 4 Ofilius libro quinto iuris partiti scripsit nec sar-

ecd ct membranae nondum consutae continebuntur, menta ligni appellatione contineri: sed si voluntas
0 Chartis legatis neque papyrum ad chartas para- non refragatur, et virgulae et gremia23. et sarmenta et is
tum neque chartae nondum perfectae continebuntur, superamenta materiarum et vitium stirpes atque r&-

7 Sed si bibliothecam legaverit, utrum armarium 5 dices continebuntur. Lignorum appellatione in
solum vel armaria continebuntur au vero libri quo- quibusdam regionibus, ut in Aegypto, ubi haranctine

is que contineantur, quaeritur, et eleganter Nerva ait pro ligno utuntur, ct harundines ct. papyrum comburi-
interesse id quod testator senserit: nam et locum tur 24 et herbulae quaedam vel spinae, vel vepres conti-
sigpificari bibliothecam eo1: alias armarium, sicuti nebuntur, quid mirum ? cum liDon25 hoc et naves f re-
dicimus ^eboream bibliothecam emit’: alias libros, yite26 appellant, quae haec and w iXwi'™ dedneunt.

7o sicuti dicinuis ‘bibliothecam* emisse’. Quod igi- 6 In quibusdam provinciis et editu bnbum ad hanc
tur9 scribit Sabinus libros bibliothecam non sequi, 7 rem utuntur. 28 Si lignum sit paratum ad carbones 20
non per omnia verum est-: nam interdum armaria coquendas atque conficiendas, ait Oiiiius libro quinto
quoque debentur, quae pierique bibliothecas appel- iuris partiti carbonum appellatione hr.ilismodi mate-
lant9. plane si mihi proponas adhaerentia esse mem- riam non contineri; sed an lignorum? et fortassis

m bro armaria vel adfixa, sine dubio non debebuntur, cum quis dicet nec lignorum: non eoira lignorum gratia

8 aedificii portio sint. Quod in bibliotheca tractavi- haec testator habuit, sed et titiones ct alia ligna
mus, idem Pomponius libro sexto ex Sabino in dac- cocta ne. funium faciant utrum ligno an carboni an
tyliothcea 10 legata tractat: et ait anulos quoque con- suo generi adnumerabimus? et magis est, ut proprium
tineri, non solum thecam, quae anulorum causa pa- 8 genus habeatur. 28 Sulpurnta quoque de ligno aeque 25.

(1) vel legitimae aetatis acld. F2 (2) qui] quasi Alo. ' (15) milia dei. A’2 (te) appellatio dei. Mo. (17) aliud
(3) rarsliodiue F (4) sunt. F2 (5) intercidit for- Hat. (18) conficiendi, sed ins. Mo. (19) quae-
tasse non scriptas non coulinuri (ATo.) (6) coeptis F . que appellantur ins. Mo. (2fi) 5 1 /in. = 50, 18, tr.i:
(7) supple sic fere: nam et locum significari (biblio- (21) id est Mucius (§ 1 otim videtur cohaesisse cum,

thecae appellatione, sicuti dicimus ‘in] bibliothecam §§ 7...9, cf. I. gcn.) (22) nisi q. m. conciduntur dei.
eo’ (Mo.) (S) Graecam ins. Mo. (9) igitur et quae Mo. (23) cremia JTal (24) comburitur det. Mo.

pierique bibliothecas appellant insiticia sunt (Mo.) (25) id est : liguum (2fl) id est: quae ligna vehant;

(10) uultyliotheea F (U) eam F (12) contineat ; (27) id est: a paludibus (?s) 5 7. ..9 « 50, 16, 167
etj continet (Mo.) (13) luculis F (14; libi ins. Mo. j

ET FIDEICOMMISSIS

XXXII

m

90 25 9 eandem habebunt definitionem. ‘Ad faces quoque
iiaral a nou erunt lignorum appellatione comprehensa,
10 nisi haec fuit voluntas. ‘Ile pinu autem integri
strobili ligni appellatione continebuntur.

[>G ■ Paulus libro quarto ad Sabinum i ali et per-
tieae in numero3 materiae redigendi sunt, et ideo
lignorum appellatione non continentur.

30 °57 Pomponius libro trigesimo ad Sabinum Ser-

vius respondit, cui omnis materia legata sit, ei nec
aream nec armarium legatum esse.

58 Ulpianus libro quatio disputationum Cura
uxori suae quis ea, quae eius causa parata sunt, lo
gasset, dehinc vivus purpuras comparasset in pro-
vincia necdum tamen advexisset, rescriptum est ad
mulierem purpuras pertinere..

35 5(J Iuli anus libro trigesimo quarto digestorum

Qui chirographum legat, non tantum de tabulis co-
gitat, sed etiam de actionibus, quarum probatio ta-
bulis continetur: appellatione enim chirographi uti
nos pro ipsis actionibus palam est, eum venditis
chirographis intellegimus nomeu venisse, quin etiam
si nomen quis legaverit, id quod in actionibus est
legatum intellegitur.

<a (30 /I l funus libro secundo digestorum a Paulo
epitomatorum Cum quaereretur4, agni legati 5 qua-
tenus viderentur, quidam aiebant agnum dumtaxat
9 i, i sex mensum esse: sed verius est eos legatos esse,
1 qui minores anniculis0 essent. Servis et ancillis
urbanis legatis agasonem mulionem legato mm con-
tineri respondi: eos cnira solos in eo numero liabcri,
quos pater familias circum se ipse sui7 cultus causa
'2 haberet. Lana lino purpura uxori legatis, quae
eius causa parata essent, cum multam lanam et om-
5 nis generis reliquisset, quaerebatur, an omnis debe-
retur. respondit, si nihil ex ea destinasse.t ad usura
uxoris, sed omnis commixta esset, non dissimilem
esse deliberationem, cum penus legata esset et multas
res quae penus essent reliquisset, ex quibus pater
familias vendere, solitus esset, nara si vina diffudis-
set habiturus usioni ipse et heres eius, tamen omne
iu penu existimari, sed cura probaretur eum qui
testamentum fecisset partem penus vendere solitum
m esse, constitutum esso, ut ex eo, quod ad annum
opus esset, heredes legatario darent, sic mihi placet
et in lana fieri, ut ex ea quod ad usura annuum inu-
beri satis esset, ea sumeret: non enim deducto eo.
quod ad viri usum opus esset, reliquum uxori lega-
tum esse* sed quod uxoris causa paratura esset.
3 Praediis legatis et quae eorum praediorum colen-
dorum causa empta parataque essent, neque topia-
15 riuro neque saltuarium legatum videri ait: topiarium
enim ornandi, saltuarium autem tuendi et custodiendi
fundi magis quam colendi paratum esse: asinum ma-
chinarium legatum videri: item oves, quae stercorandi
fundi enusa pararentur; item opilionem, si eius ge-
neris oves curaret.

61 Idem libro octavo digestorum a PAULO cpiti
malorum Textoribus omnibus, qui sui essent cur
moreretur, legatis quaesitum est, an et is, quem pusi
ea ex his ostiarium fecisset, legato contineret.ni
respondit contineri : non enim ad aliud3 artiliciuir
secl ad alium usura transduetum esse.

k>2 Iu liantis Itltrn singultiri de ambinuilatUm
Qui duos mulos habebat it.a legavit: ‘mulos duos, qu
mei mmt cum moriar, -heres dato"; idem nullo

dc ori’ Wd tnUilS m-1 !lS r,el,querat' respondit Serviu
s qU,a ™llon™ appellatione etiam mu

appellatione servorm
etum senae plerumque continentur, id autem e

veniet, quod semper sexus masculinus etiam femini- 91,26
num sexum continet.

63 Idem libro primo ad Ur scium Ferocem In re-
petendis legatis haec, verba quae adici solent ‘itera
dare damnas esto' et ad condiciones et ad dies le-
gatorum easdem repetendas referri Sabinus respondit.

64 Africanus libro sexto quaestionum Qui filium 30
et nepotem 11 heredem instituerat, certa praedia quae-
que in bis mortis tempore sua essent nepoti per fidei-
commissum de-deiat excepto 14 kalendario: mortis
tempore in ea area, in qua instrumenta et cautiones
debitorum erant, pecunia numerata inventa est. ple-
risque videbatur vix verosimile esse, ut testator de
pecunia numerata sensisset, ego autem illud dignum
animadversione existimabam, cum quis kalendarium 35
praestari alicui voluerit, utmnme nomina dumtaxat
debitorum praestari voluisse intellegendus est an vero
etiam pecuniam, si qua ab his exacta, eidem tamen
kalendario destinata fuerit, et magis puto, quemad-
modum, si exactae pecuniae et rursus collocatae es-
sent, permutatio nominum non pereraeret vel minu-
eret fideicommissum, ita ipsae quoque pecuniae, si ad-
huc kalendario, id est nominibus faciendis destinatae 40
essent, eidem fideicommisso cedere debeant, quin
etiam illud quoque putem defendi posse, ut non modo

a debitoribus exactae pecuniae, sed quacumque de
causa redactae, eidem tamen rationi fuerint 13 desti-
natae fideicommisso cedant.

65 Marcianus libro septimo institutionum Le-
gatis servis exceptis negotiatoribus Labeo scripsit
eos legato exceptos videri, qui praepositi essent ne-
gotii exercendi causa, voluti qui ad emendum locnn- 45
dum conducendum praepositi essent: cubicularios
autem vel obsonatores vel eos, qui piscatoribus prae- 92, i
positi sunt., non videri negotiationis appellatione coti-

1 tincri: et puto veram esse Labeonis sententiam. Si
ex officio quis ad artificium transierit, quidam recta
putant legatum exstingui, quia officium artificio mu-
tatur: 'non idem e contrario eurn lecticarius cocus

2 postea factus est’ '4. Si unus servus plura artificia
sciat et alii coci legati fuerunt, alii textores, 'alii lec- s
t i cari i’ u, ei cedere servum dicendum est, eui legati

3 sunt in quo 15 artificio plerumque versabatur. Or-
natricibus legatis Celsus scripsit eas, quae, duos tan-
tum menses apud magistrum fuerunt, legato non ce-
dere, alii et Itas cedere, r.e nceesse sit nullam cedere,
cnm omnes adhuc discere possint et omne artificium
incrementum recipit: quod magis optinere debet, quia

4 humanae naturae congruum est. Decoribus le- io
gatis Cassius scripsit quadrupedes contineri, quae
gregarim pascuntur, ‘“et sues autem pecorum appel-
latione continentur, quia et hi gregatim pascuntur:
sic denique et Homerus in Odyssia ‘T ait,

Srjfi.e roV yc oitoot tzttortinoi- ‘ at Hi vittovTat

77«e Knoaxoe nrrpi; ini rt %oty> i] '/Igedovo;, *3.

5 lumentis legatis boves non continentur nec con- 15
fi tra. Equis autem legatis et equae continentur.

7 Ovibus legatis agni non continentur: quaindiu
autem agnorum loco sunt, ex usu oniusquo loci su-
mendum est: nara in quibusdam locis ovium numero
esse videntur, cum ad tonsuram venerint.

66 Paulus libro tertio 10 sententiarum Avibus
legatis anseres phasiani et 20 gallinae et aviaria debe- eo
buntur*. phasianarii autem et. pastores anserum nor.
continentur, nisi id testator expressit21.

67 Marcianus libro septimo institutionum Qui
saltum aestivum legavit et hoc amplius etiam eas res
legaverit, quae ibi esse solent, non videtur de illis

U) § <J. 10 50, 10, 1C7 (2) = 50 M „

memm i. ,ycm. (i) quaererentur V ' (5) agni, ]

fu ipsius e

puis, agni Mo, (C) anniculi

it?' fse' p (») alium F

et £3;.

N cum Ii, cnm certo Mo.

AlOt

(*1) “ glossa (Jio.)

(H>) Beio
(12) exeep
(ia) fnerinl di
(ia) quorum 1

(10) 54 = Jus t. -1, 3, 1 (17) 15, 407 (IS) id

est: invenies eum ailoidcntem suibus, quae pas-

cuntur ad Coracis rupem prope fontem Arethusam
(m) 3, r,, 76 (20) et om. Paulus (21) an autem

pliaslnnarh ct pastores anserum, voluntatis est quaestio
i JJauius

59

XXXII

DE LEGATIS

494

92, 24 pecoribus sensisse, quae hieme in hibernis aut 1 aestate

25 in aestivis esse solent, sed de illis sensit, quae per-
petuo ibi sunt. , .

88 Ulpianus libro primo responsorum Iuruaino2
respondit testatorem adiciendo ‘praedium _ Seianum
omue' eam quoque partem fundi supra scripti quasi
ad se pertinentem videri per fideicommissum reli-
quisse, quam cx causa pignoris3 nactus est, salvo

1 scilicet iure debitoris. Ex his verbis4 *: ‘curate
30 -agros attendere, et ita fiet, ut filius meus filios ves-

‘tros vobis condonet’, fideicommissum peti non posse.

2 Servos communes a Seia ita relictos ‘si mei erunt
cum moriar’ non deberi, 3 si modo hoc sensit testa-
trix, ut ita deberentur, si in solidum eius fuissent.

3 Praediis cum his enthecis, quae in ca possessione

sunt, relictis mancipia quoque praediorum, cum illic
testamenti facti tempore fuerunt, cedent: sed et quae
postea accesserunt, ‘si modo hoc testator manifeste
expressit’6 *. \

35 69 Marcellus libro singulari responsorum Non

aliter a significatione verborum recedi oportet, quam
1 eum manifestum est aliud sensisse testatorem. Ti-
tius codicillis suis ita cavit: ‘Publio Maevio omnes
iuvenes, quos in ministerio habeo, dari volo’: quaero,
a qua aetate iuvenes et in quam intellegi debeant.
Marcellus respondit, quos verbis quae proponerentur
demonstrare voluerit testator, ad notionem eius, qui

93, i de ea re cogniturus esset, pertinere: non enim in

causa testamentorum ad definitionem utique descen-
dendum est, cum plerumque abusive loquantur ncc
propriis nominibus ac vocabulis semper utantur, ce-
terum existimari posset iuveuis, qui adulescentis ex-
cessit aetatem, quoad incipiat inter seniores numerari,

6 70 Ulpianus libro vicesimo secundo ad Sabinum

Si eni lana legetur, id legatum videtur quod tinctum

1 non est, sed avzopvse1: Sive autem facta est sive

2 infecta8, lanae appellatione continetur. Quaesi-
tum est, utrum lanae appellatione ea sola continea-
tur quae neta non est an et ea quae neta est, ut
puta statem et subtemen: et Sabinus et netam con-

3 tineri putat, cuius sententia utimur9. Lanae ap-
io pellationem catenas extendi placet, quoad ad telam

4 pervenisset. Et sciendum sucidam quoque con-

5 tineri et lotam, si modo tincta non sit. Lanae

6 appellatione tomentum non continebitur. Sed nec
ea lana, ex qua quis quasi vestimentum fecerit vale-

7 tudinis vel deliciarum gratia, continebitur. Ne ea
quidem ( quae fomentationis gratia parata sunt vel

8 medicinae, lanarum appellatione continentur. Sed
et pelles lanatae10 * * contineantur? et hoc lanae cedere

9 manifestum est. Lana legata etiam leporinam
is lanam et anserinam et caprinam credo contineri et

10 de ligno, quam ipid£vlovlt appellant. Linum

11 autem lana legata utique non continebitur. Lino
autem legato tam factum quam infectum 14 continetur
quodque netum quodque in tela est, quod est nondum
detextum, ergo aliud in lino quam in lana est. et
quidem si tinctum linum sit, credo lino continebitur.

12 Versicoloribus videndum est. et constabat apud
20 yeteres lanae appellatione versicoloria non contineri,

sed ea13 omnia videri legata, quae tincta sunt, et
neta, quae neque detexta neque contexta sunt, pro-
inde quaeritur, an purpura appellatione versicolorum M
contineatur, et ego arbitror ea, quae tincta non

eunt, versicoloribus non adnumerari et ideo neque 93,23
album neque naturaliter nigrum contineri nec alte-
rius coloris naturalis: purpuram autein et coccum,
quoniam nihil nativi coloris sunt 1J, contineri arbitror,

13 nisi aliud sensit testator. Purpurae_ autem ap- 25
pellatione omnis generis purpuram contineri puto:
sed coccum non continebitur, fucinum et ianthinum
continebitur, purpurae appellatione etiam subtemen
factum contineri nemo dubitat: lana tinguendae pur-
purae causa destinata non continebitur.

7 1 Ulpianus 16 libro vicesimo ad Sabinum Cum
suae ancillae sive servi in testamento scribuntur, hi
designari videntur, quos pater familias suorum nu-
mero habuit.

72 Paulus libro quarto ad Sabinum Eadem in 39
omnibus rebus, quas suas quis legaverit, dicenda
sunt.

73 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Suos
autem servos vel ancillas eos accipimus, qui sunt
pleno iure. testantis: inter quos fructuarii non con-

1 tinebuntur. Sed qui bona fide testatori serviunt,
suorum appellatione magis est ut contineantur, si
modo suorum appellatione eos quos suorum numero 35

2 habuit voluit contineri. Eos vero, quos 17 quis pi-
gnori hjqiotliecaeve dedit, sine dubio inter suos legasse

3 videbitur debitor: creditor nequaquam. Proinde
si quis servos habuit proprios, sed quorum operas
locabat vel pistorias vel histrionicas vel alias similes, 94, 1
an servorum 18 appellatione etiam hos legasse videa-
tur? ‘quod et praesumi oportet, nisi contraria vo-

4 luntas testatoris appareat’6. Eum, qui venalicia-
riam vitam19 exercebat, puto suorum numero non
facile contineri velle eiusmodi mancipia, ‘nisi evideus
voluntas fuit etiam de his sentientis’ 40 : nam quos quis
ideo comparavit, ut ilico distraheret, mercis magis s

5 loco quam suorum habuisse credendus est. Vica-
rios autem servorum suorum numero non contineri
Pomponius libro quinto41 scribit.

74 Pomponius libro seccto ad Sabinum Si quis
suos servos legavit, communes quoque continentur
et in quibus usus fructus alienus fuit.

75 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Nummis
indistincte legatis hoc receptum est, ut exiguiores u>
legati videantur, si neque ex consuetudine patris
familiae neque ex regionis, unde fuit, neque ex con-
textu testamenti possit apparere.

76 Idem libro secundo”'1 ad edictum Chartis lega-
tis nemo dicet scriptas 43 et libros iam factos legato
cedere, hoc idem et in tabulis est.

77 Iavolenus libro primo ex Plautio Cura in
substitutione24 legata repetuntur, libertates etiam con- 15
tinentur.

78 Paulus libro secundo ad Vitellium 48 Quae-
situm est Stichum servum ex eo fundo ante anuum
mortis testatoris abductum et disciplinae traditum,
postea in eum fundum non reversum an deberetur,
responsum est, si studendi causa misisset, non quo
1 de fundo eum aliorsum transferret, deberi '1G. ‘Maevi
‘fili, quod iam tibi maximam partem facultatium de- 20
‘derim, contentus esse debes fundo Semproniano cum
‘silis inhabitantibus, id est familia, et quae ibi erunt’,
quaesitum est de nominibus debitorum et nummis,
eadem epistulam talem emisit: ‘argentum omne et
‘supellectilem, quodeumque habeo, tibi dono et quid-

(1) aut dei. Mo. (2) Iuniano Hal. (3) fiduciae

Ulpianus (4) verbi t F (5) § 2 /in. lust. (Lenel)

(6) ‘ ’ lust. ( Oradenwitz ) (7) id est: naturale. —

Verba infra § 12 posita et constabat apud veteres lanae

appellatione versicoloria non contineri hic olirn viden-

tur locum habuisse ( Mo .) (s) sive autem pectita est

sive inpectita Mo. (9) verba talia netam autem esse

quae neque detexta neque contexta sit hic videntur

omissa (Mo.) (10) an ins. Mo. (11) id est: lanam

arboris (12) tam pectitum quam inpectitum Mo.

(13) versicoloribus ... eon tineri sed ea] requiruntur talia:

versicoloribus legatis constat ea: (Mo. , cf. not. 7)

(14) versicolorium cdd. (15) coloris habent Hal.

(16) idem F1 (17) quis F (is) suorum Stcphanus
(19) vitam dei. Kr. (20) ' ’ lust. (Lenel) (21) sexto
Lenel (22) fuit LI (Kr.) (23) scripturas F1

124) substutione F (25) pr. =.- 33 , 7, 20 § 6 Scaevola;
iunge 33, 7, 18 § 13 (20) ‘Pamphilae libertae meae

‘dari volo fundum Titianum cum instrumento et his
‘quae in eodem erunt, cum moriar.' quaesitum est, si
Stichus servus... abductus et in disciplinam traditus
postea... non reversus sit, an debeatur, respondit,
si... non quo a fundo ... transferat deberi Scaevola l. c.

ET FIDEICOMMISSIS

495

XXXII

23 ‘quid in praedio Semproniano habeo', an supeilex,
’ quae in aliis praediis ve) domibus esset, ad Maevium
25 pertineret? et un servi, quos ex eo fundo alus lega-
vit? responsum est nomina et nummos non videri
deberi, ‘nisi manifeste de Ilis quoque legandis vo.uo-
tius defunctae iidprobareturi '. servos ex isdem funuis
aliis datos deminuisse filii legatum, dc argento et
suppellectili quae alibi esset eum cuius notio est
aestimaturum, ‘ut id optineat, quod testatori placuisse
2 a legatario adprobabitur' *. 3Praedia quidam reli-
quit adiectis his4 verbis: ‘uti a mc possessa sunt et
so ‘quaecumque ibi erunt eum moriar’: quaesitum est
de mancipiis, quae in his praediis morata fuerunt
ve! operis rustici causa vel alterius officii, eeteris-
que rebus, quae ibi fuerunt in diem mortis, an ad
legatarium pertinerent, respondit ea omnia, de qui-
3 ' bus quaereretur, legata videri. 5'Peto, ut fundum
‘meum Campaniainirn Genesiae alumnae meae ail-
‘ scribatis ducentorum aureorum ita uti est.’ quae-
ritur, an fundo et reliqua colonorum et mancipia,
ss si qua mortis tempore in eo fuerint, debeantur, re-
spondit reliqua quidem colonorum non legata: cetera
4 vero videri illis verbis ‘ita uti est’ data. Illud

fortasse quaesiturus sit aliquis, cur argenti appella-
tione etiam factum argentum comprehendetur, cum,
si marmor legatum esset, nihil praeter rudem mate-
riam demonstratum videri posset®, cuius haec ratio
traditur, quippe ea, quae talis naturae sint, ut sae-
95,i pius in sua redigi possint initia, ea materiae poten-

5 tia victa numquam vires eius effugiant. Coccum
quod proprio nomine appellatur quin versicoloribus
cederet, nemo dubitavit, quin minus porro coraci-
num aut liysginum aut melinum suo nomine quam

6 coccum purpurave designatur? Cum vir ita legas-
set: ‘quae uxoris causa parata sunt, ei do lego’, ego

5 apud praetorem fideicommissarium petebam etiam
res aestimatas, quarum pretium in dotem erat1, nec
optinui, quasi testator non sensisset de his rebus,
atquin si in usum eius datae siut, nihil interent,
ab ipsa an ab alio comparatae sunt, poBtea apud
Aburnium Valentem inveni ita relatum: mulier res
aestimatas in dotem dederat ac deinde marit-us ei
legaverat his verbis: ‘quae eius causa comparata
‘emptaque essent’. dixit emptorum paratorumque
io appellatione non contineri ea, quae in dotem data
essent, nisi si maritus eas res, posteaquam ipsius

7 factae essent, in uxoris usum convertisset. 8 Rebus
quae in fundo sunt legatis accedunt etiam ea, quae
tunc non sunt, si esse solent: nec quae casu ilii
fuerunt, legata existimantur,

79 Celsus libro 9 nono digestorum Si chorus aut
familia legetur, perinde est quasi singuli homines
1 legati sint. 1QHis verbis: ‘quae ibCmobilia mea
is erunt, do lego’ nummos ibi repositos, ut mutui
darentur, non esse legatos Proculus ait: at eos11
ouqs praesidii causa repositos habet, ut quidam bellis
civilibus factitansent, eos legal-o contineri, et audisse
se rusticos senes ita. dicentes pecuniam sine peculio
fragilem esse, peculium appellantes, quod praesidii
4 causa seponeretur. Arca legata ei inaedificata
meuio tempore fuerit ac12 rursus area sit, quam-
quam tunc peti non poterat, nunc tamen debetur.
i servus quoque legatus si interim manumittatur
et postea servus factus sit, peti potest.

Ium,: LD?v quinto digestorum Con-

?t™tdeS aYlt coniunctim legari hoc

so 1 Zt™ CB Ct t0> *cSata BingSli» data
oi ar8 autern incursu fieri.

25 nT° peritiarum Servis

25 legatis etiam ancillas quidam deberi reete nutant

quas, commune nomen utrumque sexuin courinlat!

1

I

i

i

i

i

I

ancillis vero legatis masculos non deberi nemo dubi- 95., 26
tat. sed 13 pueris legatis etiam puellae debentur: id 14
non aeque in puellis pueros contineri dicendum est.

1 Mulieribus vero legatis etiam virgines debentur,
sicuti viris legatis etiam pueros deberi respondetur.

2 Pecudibus autem legatis et boves et cetera iumenta

3 continentur. Armento autem legato etiam boves ls
contineri convenit, non etiam greges ovium et capra- so

4 rum. Ovibus legatis neque agnos neque arietes

5 contineri quidam reete existimant. Ovium vero
grege legato ct arietes et agnos deberi nemo dubitat.

82 Ibkm lihro nono regularum Servus, qui in

fundo morari solitus erat, si fugerit, licet post mor-
tem testatoris adpre.hendatur, fundo legato, ut in-
structus est, etiam ipse legato cedit. _ 35

83 Idkm libro decimo responsorum. Quod his ver-
bis relictum est: ‘quidquid ex hereditate bonisve meis
ad te pervenerit, cum morieris, restituas’, fructus,
quos heres vivus percepit, item quae fructuum vice
sunt non venire placuisse: nec enim quicquam pro-
poni, cx quo de his quoque restituendis testatricem

1 rogasse probari potest. Jdf.m. Testator, qui liber- «
tis fideicommissum relinquebat, substitutione inter eos
facta expressit, ut post mortem extremi ad posteros
eorum pertineret: quaero, cum nemo alius sit nisi
libertus eius qui extreino mortuus est, an is ad fidei-
commissum admitti debeat, respondit: posterorum
appellatione liberos tantummodo, non etiam libertos
eorum, quibus fideicommissum relictum est,, fidei-
commisso 1C contineri nequaquam incertum est.

84 Ia r olenus libro secundo ex Cassio Cui quae 96, i
Romae essent legata sunt, ei etiam quae custodiae”
causa in horreis extra urbem reposita sunt, debentur.

85 1'ompofius libro secundo ad Quintum Mucium
Nuper constitutum est a principe, ut ct non adiecto
hoc ‘meum’ si quis corpus alicui leget et ita sentiat,
ut ita demum praestetur, si suuni sit, ita valere18 5
legatum, ut appareat magis sententiam legantis, non
hoc verbum ‘meum’ respiciendum esse, et ideo ele-
gans est illa distinctio, ut, quotiens certum corpus
legatur, ad praesens tempus adjectum hoc verbum
‘meum’ :e non faciat coEdicioncm, si vero incertum
corpus legetur, veluti ita ‘vina mea’ ‘vestem meam’,
videatur pro condicione hoc verbum esse ‘mea’, ut
ea demum, quae illius sint, videantur legata, quod
non puto fortiter posse defendi, 6ed potius et hic id
vestem vel vinum, quod suorum numero habuerit,
hoc legatum esse: sic enim responsum est etiam
quod coacuerit50 vinum legato cedere, si id vini nu-
mero testator habuisset, plane in mortis tempore
collatum hunc sermonem ‘vestem, quae mea erit’
sine dubio pro condicione accipiendum puto: sed et
‘Stichum qui meus erit’ puto pro condicione acci-
piendum nec interesse, utrum ita ‘qui meus erit’ an 15
ita ‘si meus erit’: utrubique condicionem eam esse.

Labeo tamen scribit etiam in futurum tempus colla-
tum hunc sermonem ‘qui meus erit’ pro demonstra-
tione accipiendum, sed alio iure utimur.

86 Proculus lihro quinto epistularum Si ita lega-
tum est- ‘domum quaeque mea ibi erunt, cum moriar’,
nummos ad diem exactos a debitoribus, ut aliis no-
minibus collocarentur, nrm puto legatos esse et La- 20
beonis distinctionem valde probo, qui scripsit nee
quod casu abesset, minus esse legatum ncc quod
casu ibi sit, magis esse legatum.

87 Paulus 21 libro quarto ad legem Iuliam et
Papiam _ Et fideicommissum et mortis causa donatio
appellatione legati continetur.

88 Iuf.m libro quinto ad legem Iuliam et Papiam
Lana legata vestem, quae ex ea facta sit, deberi 2i
1 non placet. Sed et materia legata navis armu-

ilfo. * - (2) servos eiusdem fundi

e.™ t 93, «m! |r 93 * 2 (4) his fi’2

{6) posse F <71 er„ut V/ 5 3 “ 3~’ 101 5 1 Scaevolae

Afo. (12) nunc in 3. Mo. (13) et ir.j, Mo. (14) sed

Afo. (15) etiam boves] et iumenta ct boves Alo.

fiG) fideicommisso dei. S (17) eustodica F (18) valeret
l>Io. (10) eum F (20) eoquerit fi'1, coaquerit F1
(21) paulum F

59*

XXXII

496

DE LEGATIS

96, 25/26 2 riumvc es ea lactum non vindicetur , Rave !
autem legata dissoluta neque materia neque navis
3 debetur. Massa autem legata scyphi ex ea lacti
exigi possunt.

89 2 Idem libro sexto ad legem luhmn et Papiam
Re coniuncti videntur, non etiam verbis, cum duo-
bus separatim eadem res legatur, item verbis, non

3ft etiam re: ‘Titio et Scio fundum aequis partibus do
i ego’, quonia m semper partes habent legatarii, prae-
fertili' igitur omnimodo ceteris, qui et re et verbis
eoniunctus pst. quod si re tantum coni unctus sit,
constat non esse putiorem, si vero verbis quidem
coninnclus sit, re autem non, quaestionis est, an con-
junctus potior sit: et magis est, ut et ipse praeferatur,

90 InEM libro septimo ad lege?» Iuliavi et Papiam
35 Xoniiiiatiin legatum accipiendum est, quod a quo lega-
tum sit intellegitur, licet numen pronuntiatum nou sit.

91 Papinianus libra septimo responsorum Prae-
diis per praeceptionem filiae datis cum reliquis acto-
rum et colonorum ea reliqua, videntur legata, quae
de reditu praediorum in eadem causa manserunt:
alioquin pecuniam a colonis exactam et in kalcmia-
rium in eadem regione versam reliquis non contineri
neque colonorum neque actorum facile constabit,

<o tametsi nominatim actores ad filiam pertinere voluit.

1 Ex his verbis: ‘Lucio Titio praedia mea illa cum
‘praetorio, sicut a me in diem mortis meae possessa
‘sunt, do' instrumentum rusticum et omnia, quae ibi
fuerunt, quo dominus fuisset instructior, deberi con-

2 venit: colonorum reliqua non debentur. Pater
filio tabernam purpurariam eum servis institoribus 3
et purpuris, quae in diem mortis eius ibi4 fuerunt,

<o legavit, neque pretia purpurae condita neque debita

3 neque reliqua legato contineri placuit-. ‘Titio Seiana
97,1 praedia, sicuti comparata sunt, do lego.’ cum essent

Gabiniana quoque simul uno pretio comparata, non
sufficere solum argumentum emptionis respondi, sed
inspiciendum , an litteris et rationibus appellatione
Seianornm Gabiniana quoque continentur et utrius-
que possessionis confusi reditus titulo Scianorum

4 accepto lati essent. Balneas legatae domus esse
5 portionem constabat-: quod si eas publice praebuit,

ita dumus esse portionem balucas, si per domum
quoque intrinsecus adimitur et in usu patris fami-
liae vel uxoris nonnumquam fuerunt et mercedes eius
inter ceteras meritoriorum domus rationibus accepto
ferebantur et uno pretio comparatae vel instructae

5 communi coniunctu5 fuissent. Qui domum possi-
debat, hortum vicinum aedibus comparavit ac postea '
domum legavit, si hortum domus causa comparavit, I

ia ut. amoeniorem domum ac salubriorem possideret, i
aditumque in eum per domum habuit et aedium lior- j
tusa additamentum fuit, domus legato continebitur.

6 Appellatione domus insulam quoque iuiunctam
domui videri’, si uno pretio cum domu fuisset- com-
parata et utriusque pensiones similiter accepto latas
rationibus ostenderetur.

92 Paulus libro tertio decimo responsorum ‘Si
13 ‘mihi Maevia et Negidia filiae meae heredes erunt,

‘tunc Maevia e medio sumito praecipito sibiqne ha-
beto fundos meos illum et illum cum casulis et .
‘custodibus omnium horum fundorum et cum his
‘omnibus agris, qui ad eoiiiimetionem cuiusque eorum
‘fundorum emptione8 vel quolibet alio casu optige-
‘rint, item cum omnibus mancipiis pecoribus Illinentis
‘ceterisqne universis speciebus, quae in isdem fundis
‘quove eorum enni moriar mwt, uti optimi maximi-
20 ‘quo sunt utique cos in diem mortis meae possedi
‘et, ut plenius dicam , ita uti eluduntur’, in fundo
autem uno ex his, qui praelegati sunt, tabularium
est, in quo sunt et complurium mancipiorum emptio-

nes, sed et fundorum et variorum contractuum in- 07, 2a
stramenta, praeterea et nomina9 debitorum: quaero,
an instrumenta communia sint, respondi secundum
ea quae proponuntur instrumenta emptionum, item
debitorum, quae in fundo praelegato remanserunt,

1 non videri legato contineri. His verbis domibus 25
legatis: ‘fidei heredum meorum committo, uti sinant
‘cum habere domus meas, in quibus habito, nullo
‘omnino excepto eum omni instrumento et repositis
‘omnibus’ nou videri testatorem de pecunia numerata
aut instrumentis debitorum sensisse.

93 Scaevola libro tertio responsorum “Lucios
Titius testamento suo cavit, ne" ullo modo praedium 30
suburbanum aut domum heres alienaret: filia eius
heres scripta heredem reliquit filiam suam, quae eas-
dem res diu possedit et decedens extraneos heredes
instituit: quaesitum est, an praedia pertinerent ad
luliam, quae Lucium Titium testatorem patruum
maiorem habuit. respondit nihil proponi contra
voluntatem defuncti factum, quo minus ad here-
dem12 pertinerent la, ‘cum hoc nudum praeceptura est'14.

1 15‘Semproniac mulieri meae reddi iubeo ab heredi- 35
‘luis meis centum aureos, quos mutuos acceperam.’
quaesitum est, si hanc pecuniam ut debitam Sem-
pronia petens victa sit, an fideicommissum peti possit,
respondit secundum ea quae proponerentur posse ex
causa fideicommissi peti, quod apparuisset non fuisse

2 cx alia causa debitum. ‘“Quidam praedia legavit
libertis adiectis bis verbis: ‘uti a me possessa sunt
et quaecumque ibi erunt, cum moriar": quaesitum 40
est, an mancipia, quae in bis praediis morata in
diem mortis patris familias fuerunt operis rustici
causa vel alterius officii, ccteraeque res, quae ibi
fuerur.t, ad legatarios pertineant, respondit perti-

3 nere. Quaesitum est, an, quod heredes fratribus 9S, i
rogati essent restituere, etiam ml sorores pertineret,
respondit pertinere, ‘nisi aliiul sensisse testatorem

4 probetur' ”, Collegio fabrorum fundum cum silvis,
quae ei cedere solent, uti optimus liiaximusnue esset.,
legavit, quaero, au ea quoque, quae in diem mortis
ibi fuissent, id est faemim pabulum palea ls, item
machina, vasa vinaria, id est cuppae el dolia, quae s
in cella defixa sunt, item granaria legata essent,
respondit nou recte peti, quod legatura nou esset.

5 “Ex parte dimidia heredi1" instituto per praecep-
tionem fundum legavit et ab eo ita petit: ‘peto, uli
‘velis coheredem tibi recipere iu fundo Juliano meo,
‘quem amplius te recipere iussi21, Clodium Vcruui
‘nepotem meum, cognatum tuum’, quaero, an pars
fundi ex causa fideicommissi nepoti deberetur, re-
spondit deberi.

94 VALV.S8 libro secundo fideicommissorum Is, n
qui complures libertos relinquebat, tribus ex his fun-
dum legaverat et petierat, ut curarent, ne de nomine
sno exiret, quaerebatur, ex tribus qui primus mo-
riebatur utrum utrique vel alteri ex his, qui sibi in
legato coniuncti essent, relinquere partem suam de-
beret, an possit vel alii conliberto suo eam relin-
quere. placuit, etsi voluntatis quaestio esset, satis
illino facturum et si alii reliquisset, quod si nulli is
dedisset, occupantis an omnium conlibertorum et
nurn eorum tantum, quibus pariter legatum esset,
petitio fideicommissi esset., dubitabatur, et Iulianus
recte omnibus debere putavit.

95 Marcianus libro secundo fideicommissorum
‘Quisquis mihi heres erit, damnas esto dare fideique
‘eius committo, uti det, quantas summas dictavero
‘dedero’. _ Aristo res quoque corporales contineri ait, 2«
ut praedia mancipia vestem argentum, quia et hoc
verbum ‘quantas’ non ad numeratam dumtaxat pecu-
niam referri ex dotis relegatione et stipulationibus

(l) vindicatur Mo. (2) im,ge 50, 16, 142 (?.) insti-

tutoribus F (4) sibi F {5) communi sumptu Mo.
(s) hortos F (?) eompivlie-nsarn ins, Mo. (8) emp-
tionem F (9) nomim- F (10) pr. = 32, 3S S 4
Pauli (11) nec F (12J heredes l. 33 § 4 (13) per-

tineret F (14) 4> glossa ( Samier ) (15) 5 1 = 34, 3, 28

§ 13. 14 (lG) § 2 — 32, 78 § 2 Pauli (n) ‘ 5 lusi.

(Gradcnicitz) (is) paleam F (m) § 5 = 32, 38 S 8
(2n) herede F (21) quem hoc amplius te praecipere
iussi l. geni.

et fideicommissis

497

XXXII

93 22 emptae hereditatis apparet et ‘summae appellatio
’ similiter accipi deberet, ut in his argumentis quae
relata essent ostenditur, voluntatem praeterea de-
functi, quae maxime in Fideicommissis valeret, ei
sententiae suffragari: Deque enim post eam praefa-
2i tioncm adiecturum testatorem fuisse res corporales,
si dumtaxat pecuniam numeratam praestari voluisset.

96 Gaivs libro secundo fideicommissorum _Si Ti-
tius ex parte heres rogatus sit Maevio hereditatem
restituere et rursus Titio coheres eius rogatus sit
partem suam aut partis partem restituere, an hanc
quoque partem, quam a coherede ex fideicommisso

so recipit, Titius restituere Maevio debeat, divus Anto-
ninus consultus rescripsit non debere restituere, _ quia
hereditatis appellatione neque. legata neque fideicom-
missa continentur.

97 Paulus libro secundo decretorum Rosidius
quidam instituta filia Valeriana herede actori suo
Antiocho data libertate praedia certa et peculium et
reliqua relegaverat 1 tam sua quam colonorum: lega-
tarius proferebat manu patris familiae reliquatum et4

35 tara suo quam colonorum nomine: item in eadem
scriptura adiectum in hunc modum: ‘item quorum
rationem reddere debeat', scilicet quae in condito
habuerat pater familias frumenti vini et ceterarum
rerum: quae et ipsa libertus petebat et ex reliquis
esse dicebat: et3 apud praeside in optinuerat. ex
diverso cum diceretur reliqua colonorum ab eo non
poti nec propria, diversam autem causam esse eorum,
io quae in condito essent,, imperator interrogavit par-
tem legatarii: ‘quaerendi causa pone’, inquit, ‘in
‘condito ccntiens ‘aureorum’ esse, quae in usum sumi
‘solerent: diceres totum, quod esset relictum iu arca,
99,i ‘deberi’? et placuit recte appellasse, a parte lega-
tarii suggestum est quaedam a colonis post mortem
patris familias exacta, respondit hoc, quod post
mortem exactum fuisset, reddendum esse legatario.

98 Idem libro singulari de forma testamenti
s Si plures gradus sint heredum et scriptum sit ‘licres

meus dato’, ad omnes gradus hic sermo pertinet,
sieuti hacc verba ‘quisquis mihi heres erit’, itaque
si quis velit non omnes heredes legatorum praesta-
tione onerare, sed aliquo9 ex his, uominatim dam-
nare debet.

99 Idem libro singulari de instrumenti significa-
tione Servis urbanis legatis quidam urbana mancipia
non loco, sed opere separant, ut, licet in praediis

i o rusticis sint, tamen si opus rusticum non faciant,
urbani videntur1, dicendum autem5 est, quod urbani
intellegendi sunt, quos puter familias inter urbanos
ud numerare solitus sit: quod maxime ex libellis fami-
l liae, item cibariis deprehendi poterit. Venatores
et aucupes utrum in urbanis an in rusticis conti-

neantur, potest dubitari: sed dicendum est, ubi patei
familias moraretur et hos alebat6, ibi eos numerari
‘2 Muliones de urbano ministerio sunt, nisi prop
ter opus rurestre testator eos destinatos habebat
:* Entn, Qui natus est ex ancilla urbana et missus
m villam nutriendus, interim in neutris esse quidarr
putant: videamus, ne in urbanis esse intellegatur
t Tlod magis placet. Servis lecticariis legatis s
0 idem lecticarius sit et cocus, accedet legato. S
,* ternae, alii cursores legati sunt, si quidam ei
vernae* et cursores sint, cursoribus cedent: sempei
,» ™ “ spe51?s generi derogat, si in specie aut ii
" ino ?tr,(ine R'ntt Plerumque communicabuntur.
r !avolfxus libro secundo ex posterioribus
Labeonis Heres meus damnas esto Lucio Titii
G™ meum reddere’ vel ita: ‘illum scr
vum meum illi reddito’. Cascellius ait deberi nequi

id Labeo improbat, quia qui reddere iubetur, simul 99, 23

1 et dare iubetur. Duae statuae marmoreae cui-
dam nominatira, item omne marmor erat legatum :
nullam statuam marmoream praeter duas Cascellius a
putat deberi: Ofilius Trebatius contra. Labeo Cas-
ccLlii sententiam probat, quod verum puto, quia duas
statuas legando potest videri non putasse iu mar-

2 more se statuas legare. ‘Uxori meae vestem, mun-
‘dum muliebrem, ornamenta omnia, aurum argentum
‘quod eius causa factum paratumque_ esset omne do
‘lego.’ Trebatius haec verba ‘quod eius causa factum
paratumque est’, ad aurum et argentum dumtaxat so
referri putat, Proculus ad omnia, quod et verum est.

3 Cui Corinthia vasa legata essent, &vfl<i<rns* quo-
que eorum vasorum collocandorum causa paratas
deberi Trebatius respondit. Labeo autem id non
probat, si eas9 ftttoas testator numero vasorum ha-
buit. Proculus vero recte ait, si aeneae quidem sint,

4 non autem Corinthiae, non ileberi. Cui testudinea
legata essent, ei lectos testudineos pedibus inargen-
tatos10 deberi Labeo Trebatius responderunt, quod 3s
verum est.

101 Scaevola libro sexto decimo digestorum
Qui habebat in provincia, ex qua oriundus erat, pre-
pria praedia et alia pignori sibi data ob debita, co-
dicillis ita scripsit: ‘ 717 yhxvrdrg nov ntngtSi duv-

t Lautu de TU fligi} avTrjS ifoftijrai11 aipoQ^Cm avrf
1 ■ymota neura, Satt tv Pvgia xixTqtiai, aiiv naotv
'rois troHatv floox itt ao u oovf-osS xagnois AnotHrois

‘xci luGxfvaie ndaail n. quaesitum est, an etiam <o
praedia, quae pignori habuit testator, patriae suae
reliquisse videntur, respondit secundum ea quae
proponerentur non videri relicta, si modo in pro-
prium patrimonium (quod fere cessante debitore fit)

1 non sint redacta. 13 ‘Peto fundum meum ita, uti
est, alumnae meae dari.’ quaesitum est, an fundo ICO, j
et reliqua colonorum et mancipia, si qua mortis
tempore in eo fundo fuerint, debeantur, respondit
reliqua quidem colonorum non esse legata, cetera
vero videri illis verbis ‘ita uti est’ data.

102 Idem libro septimo decimo digestorum His
verbis legavit: ‘uxori meae lateralia 11 mea viatoria 5
‘et quidquid in his conditum erit, quae membranulis
‘mea manu scriptis continebuntur nec ea sint exacta
‘cum moriar, licet in rationes meas translata sint et
‘cautiones ad actorem mcutn transtulerim', hic chi-
rographa debitorum et pecuniam, cum esset pro-
fecturus iu urbem, in lateralibus condidit ct chiro-
graphis exactis quam pecunia erogata reversus in
patriam post biennium alia chirographa praediorum,
quae postea comparaverat15, et pecuniam in lateralia io
condidit, quaesitum est, au ea tantum videatur no-
mina ei legasse, quae postea reversus in isdem late-
ralibus condidit, respondit secundum ea quae pro-
ponerentur non deberi 10 quae mortis tempore in his
lateralibus essent et membranis manu eius scriptis
continerentur, idem quaesiit, an, cum emptiones
praediorum in isdem lateralibus condiderat, praedia
quoque legato cedant, respondit non quidem mani-
feste apparere, quid de praediis sensisset, verum si ii
ca mente emptiones ibi haberet, ut his legatariae
datis proprietas praediorum praestaretur, posse de-

1 fendi praedia quoque deleri. Pater familias ita
legavit: ‘lanees numero duas leves, quas de sigilla-
‘ribus emi, dari volo’: is de sigillaribus leves quidem
non emerat, lanee6 autem emptas habebat, ct dicta-
verat testamentum ante triduum quam moreretur:
quaesitum est, an hac lances, quas emptas de sigilla- 20
ribus habuit, legato cederent, cum nullas alias de
sigillaribus emerit nec legaverit, respondit secundum

(9 relegaverat] legaverat S (2) et] Se .Ve. (3) et
V , U) videantur TUd. i-i 7,1

<M bos alebat et morarentur Iir. (7) Terim F (s\ s,-
Mottsi aeneas fidant Ma ' . ,8> *

Vo • . , ri) si cas] nisi aeneas

I,,)' id „7 (' 1 “7? * °' Uo.

■ 7 atriae meae mihi carissimae volo pro eius

parte dari eique destino quaecurnque possideo in Seria
cum omnibiiH quae in iis sunt gregibus servis fructibus
apothecis instrumentis (13) = 32, 76 § 3 Pauli

(n) lateraria F (15) praediorum quae postea com-
paraverat det. Mo. (te) nisi ins. Charondas

XXXII XXXIII i

498

PE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS

K10,!1 ea quae proponerentur deberi eas, quas de sigillari-

2 bus emisset. Alumno praecepit1 militiam his ver- ;
bis: ‘Sempronio alumno meo illud ct illud: et, cnm
‘per aetatem licebit, militiam illam cum introitu com- ,
‘parari volo: huic quoque omnia integra’, quaesitum
est. si Sempronius eam militiam sibi comparaverit,

25 an pretium eius, sed2 et id, quod pro introitu ero-
gari solet, es causa fideicommissi ab heredibus con-
sequi possit, respondit secundum ea quae propone-

3 rentttr posse. Idem testator liberto militiam liis
verbis legavit: ‘Scio liberto meo militiam do lego !
illam', quam militiam et testator habuit: quaesitum
est, an onera omnia et introitus militiae ab herede3
sint, danda, respondit danda.

1 013 Sca evola 4 libro singu lari quaestionum publice
sn tractu larum Si pater exheredato filio substituit he-
redem extraneum, deinde ille extraneus hunc filium
heredem instituit et heres factus intra pubertatem
decedat*, puto a substituto ei filio omnino legata

praestari3 non debere, quia non directo sed per suc- 100, 35

1 cessionem ad filium hereditas patris pervenit. Plus
ego in fratre, qui, cura heres exstitisset patri, ex-
heredatum fratrem heredem instituit, accepi sub-
stitutum eius legatum non debere ac ne quidem si
intestato fratri7 successerit, quia non principaliter, 35
sed per successionem bona fratris6 ad. cum pervene-

2 runt. Si filius ex uncia heres institutus sit et ab

eo legata data sint, habeat et. substitutum , deinde 10 i, 1
commisso edicto per alium filium accepit partis dimi-
diae bonorum possessionem: substitutus eius utrum
ex uncia legata praestat3 an vero ex semisse? et
verius est ex semisse sed ex uncia omnibus ex reli-

3 quis 10 liberis et parentibus. Contra quoque si
ex dodrante, institutus commisso edicto semissem 11
acceperit bonorum possessionem, ex semisse tantum 5
legata substitutus debebit: quo modo enim augentur
ubi amplius est in bonorum possessione, sic et12
ubi minus est, deducitur.

LIBEK TRIGESIMUS TERTIUS,

i13

DE ANNUIS u LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS.

1 Pomponius libro quinto ad Sabinum Cum in
6 annos singulos quid legatum sit neque adseriptum,

quo loco detur: quocumque loco petetur dari debet,
sicuti 15 ex stipulatu ant nomine facto petatur.

2 Idem libro sexto ad Sabinum In annos singu-
los heres damnatus sinere mc frui fundo si initio
anni, quo colere deberem, moram fecerit, licet
postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen
totius anni nomine mihi tenebitur: quemadmodum si

io diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane
sed a sexta die.i hora det, totius diei nomine tenetur.

3 Ulpianus libro vicesimo quarto ad Sabinum
Si. legatum sit relictum annua bima trima die, tri-
ginta forte, dena per singulos debentur annos, licet
1 non fuerit adiectum ‘aequis pensionibus'. Proinde
et si adiectum fuerit ‘pensionibus’, licet non sit

15 insertum ‘aequis’, item si scriptum fuerit ‘aequis’,
licet non sit adiectum ‘pensionibus’, dicendum erit
‘2 aequas fieri. Sed si adiectum ‘pensionibus in-
aequis’, inaequales debebuntur: quae ergo debean-
tur , videamus, et puto eas deberi (nisi specialiter
testator electionem heredi dedit10), quas vir bonus
fuerit arbitratus, ut pro facultatibus defuncti et

3 depositione 17 patrimonii debeantur. Sed et si
fuerit adiectum ‘viri boni arbitratu’, hoc sequemur.

20 ut pro positione patrimonii sine vexatione et ineom-

4 modo heredis fiat18. Quid si ita ‘pensionibus,
quas putaverit legatarius’? an totum petere possit,’
videamus, .et puto totum non petendum simul, sicut
et in heredis electione, fieri enim pensiones debere
testator voluit, quantitates dumtaxat pensionum in

5 arbitrio heredis aut legatarii contulit. Sed si ita
sit legatum ‘heres meus Titio decem trima die dato’
utrum pensionibus an vero post triennium debeatur ?

25 et puto sic accipiendum, quasi pater familias de

6 annua bima, trima die sensisse proponatur. Si
cui certa quantitas legetur et, quoad praestetur, in

singulos annos certum aliquid velut usuras iusserit 102, as;'#?
testator praestari, legatum valet: sed in usuris hac-
tenus debet valere, quatenus modum probabilem usu-
rarum non excedit.

4 Paulus libro sexagesimo secundo ad edictum
Si in singulos annos alieni legatum sit, Sabinus, 30
cuius sententia vera est, plura legata esse ait et
primi anni purum, sequentium condicionale: videri
enim hanc inesse condicionem ‘si vivat' et ideo mor-
tuo co ad heredem legatum non transire.

5 Modestinus libro decimo responsorum ‘A vobis
‘quoque, ceteri heredes, peto, ut uxori meae prae-
stetis, quoad viveret, annuos decem aureos', uxor
supervixit marito quinquennio ct quattuor mensibus: 35
quaero, an heredibus eius sexti anni legatum inte-
grum debeatur, Modestinus respondit integri sexti
anni legatum deberi.

6 Idem libro undecimo responsorum Annuam pe-
cuniam ad ludos civitati reliquit, quibus praesidere
heredes voluit: successores heredum negant se de-
bere, quasi testator tam diu praestari voluisset, quam- 103,3
diu praesiderent heredes: quaero igitur, an, eum
praesidendi mentionem fecerit, ad tempus fideicom-
missum an perpetuo praestari voluerit. Modestinus
respondit fideicommissum quotannis in perpetum rei
publicae praestandum esse.

7 Pomponius libro octavo ad Quintum Mucium
Quintus Mucius ait: si quis in testamento ita scripsit: 5
‘filii filiaeque meae ibi sunto, ubi eos mater sua esse
‘volet,, eisque heres meus in anDos singulos inque
‘pueros pucllasque singulas damnas esto dare cibarii
‘nomine 'aureos decem’’: si tutores eam pecuniam dare
nolunt ei, apud quem pueri atque puellae sunt, nihil
est, quod ex testamento agere, possit: 'nam ea res
‘eo pertinet, uti tutores sciant, quae voluntas testato-
‘ris fuit, uti possint eam pecuniam sine periculo dare’ l!>.
Pomponius. In testamentis quaedam scribuntur, quae io
ad auctoritatem dumtaxat scribentis referuntur nec
obligationem parinnt20. haec autem talia sunt, si te
heredem solum instituam et scribam, uti monumeu-

(t) emi int. edd. (2) sed dei. Mo. (3) heredibus
Kr. (4) idem -F’ (5) si jtater exheredato filio

substituit, [instituit] heredem extraneum, deinde ille
extraneus hunc filium heredem instituit et heres [is]
factus lutra pubertatem decedat secundum Cuiacium
scr. (6) praestare F2 (7) fratre F (S) patris I
Cuiacius (9) praestet F2 (10) sed ex uncia |

oumibus ex reliquis dei. Mo. (li) ex semisse cum
Ual. scr. (12) sic ut F

(13) Sab. 1...3. *22. *23. *24; Ed. 4...S; Pap. 9...1G. *25;
App. 17... 21. — Bns. 44, 4 (14) et menstruis ins. index

Flor, contra B (15) sicut si van de Waler (1G) de-
det F (17) et positione Hal. (18) fiant Mo.

(19) 4 ’ lust. ? ( Pernice ) (20) pariant F*

DE ANNUIS LEGATIS

499

XXXIII t

to3 12 tum mihi certa pecunia facias: nullam enim obliga-
tionem ea scriptura recipit, sed ad auctoritatem meam
conservandam poteris, si velis, facere, aliter atque
si coherede tibi dato idem scripsero: nam sive teso-
15 lum damnavero, uti monumentum facias, coheres tuus
a,rcrc teeura poterit familiae herciscunuae, uti facias,
quoniam interest illius: quin etiam si utrique iussi
estis hoc facere, invicem actionem habebitis, ad
auctoritatem scribentis hoc quoque pertinet, cum quis
jussit in municipio imagines poni: 'nam si non hono-
ris municipii gratia id fecisset, sed sua, actio eo no-
'mine nulli competit* K itaque haec Quinti Mucii scrip-
tura: ‘liberi mei ibi sunto, ubi eos mater sua esse
2d volet' nullam obligationem parit, sed ad auctoritatem
defuncti conservandam id pertinebit, ut ubi iusserit
ibi sint, nec tamen semper voluntas eius aut iussum
conservari debet, velut, i si praetor doctus sit non ex-
pedire pupillum eo morari, ubi pater iusserit, 'propter
‘vitium, quod pater forte ignoravit in eis personis
'esse, apud quas morari iussit’ 2. si autem pro eibariis
eorum in annos singulos aurei decem relicti sint, sive
25 hoc sermone significantur, apud quos morari mater
pupillos voluerit, sive ita acceperimus hunc sermonem,
ut ipsis filiis id3 legatum debeatur, utile erit: et
mngis enim4 est, ut providentia filiorum suorum hoc
fecisse videatur, et in omnibus, ubi auctoritas sola
testatoris est, neque omnimodo spernenda neque om-
nimodo observanda est. 'sed interventu indicis liaee
'omnia delient, si non ad turpem causam feruntur, ad
'effectum perduci.*2

8 Gaius libro quinio ad legem luliam et Papiam

50

In singulos annos relictum legatura simile est usui
linctui, cum morte finiatur, sane capitis deminutione
non finitur, cum usus fructus finiatur: et5 usus fruc-
tus ita legari potest: ‘Titio usum fructum fundi lego
‘et quotiensque capite minutus erit, eundem usum
‘fructum ei do’, illud certe amplius est in hoc legato,
quod in ingressu cuiuslibet anni si decesserit lega-
35 tarius, eius anni legatum heredi suo relinquit: quod
in usu fructu non ita est, cum fructuarius, etiamsi
maturis fructibus, nondum tamen perceptis decesserit,
heredi suo eos fractus non relinquet.

9 Papinianus libro septimo responsorum Fundus,
quem pater familias libertis legatorum uomine, quae
in annos singulos relinquit, pignus esse voluit, ex
causa fideicommissi rei servandae gratia recte pete-
tur. Paulus notat: boo admittendum est et in
aliis rebus hereditariis, ut et in eas legatarius mit-
tatur.

10 Idem libro octavo responsorum ‘Seio amico
'fidelissimo, si voluerit, sicut meis negotiis intervenie-
bat, eodem modo filiorum meorum intervenire, annuos
'senos aureos ct habitationem qua utitur praestari
‘volo’, non ideo minus annua Scio pro parte here-
ditaria viventis filiae deberi placuit, quod ex tribus

e. filiis Titiae duo aliis heredibus institutis vita deces-
serunt, cum tam labor quam pecunia divisionem re,-
l ciperent. ‘Medico Sempronio quae viva praesta-
bam, dari volo’: _ ea videntur relicta, quae certam
formam erogationis annuae, non incertam liberalitatis
, . ~ voluntatem habuerunt. 'Uxori praeter id, quod a

itH’’ .tivo annui nomine accipiebat, aureos centum
1 ,Y0l<! : annuum videtur ct semel centum aureos
hW-Tkfvt 'Libertis dari volo quae viva praesta-
‘ ■?ltatlu Praestabitur: sumptus ramentorum

fuit WAF t*uetn act°ri domina praestare solita

CaT?: ideo nec emptum medi-
camentorum medicus libertus recte notet m,™

* oraret «4t’»b2t

12 Idem libro tertio decimo responsorum Gaius
Scius praedia diversis pagis Maeviae et Seiae legavit
et ita cavit: ‘praestari autem volo ex praediis Poti-
‘tianis praediis Lutatianis annua harundinis milia
‘trecena et salicis mundae annua librarum singula
‘milia’: quaero, an id legatum defuncta legataria ex-
stinctum sit. Paulus respondit servitutem iure con-
stitutam non videri neur.r in piv-oumm neque in rem*12:
sed fideicommissi petitionem competisse ei, cui prae-
dia Lutatiana legata sunt, et ideo, cum an mia legata
fuerint, mortua legataria finitum legatum videri.

13 Scaevola libro quarto responsorum Mae via
nepotem ex Maevio puberem heredem instituit et
Lucio Titio ita legavit: , Lucio Titio viro bono, cuius
‘obsequio gratias ago, dari volo annuos quaradiu vivat
‘aureos decem, si rebus nepotis mei interveniat om-
‘nemque administrationem rerum nepotis mei ad solli-
citudinem suam revocaverit', quaero, cum Lucius
Titius aliquo tempore Maevii negotia gesserit et per
euin non stet, quo minus gerat, Publius autem Mae-
vius nollet eum administrare, an fideicommissum prae-
stari debeat, respondi, si non propter fraudem ali-
amve quam iustam causam improbandae operae
causa7 remotus esset a negotiis, quae administrare
secundum defuncti voluntatem vellet, percepturum
1 legatum. Uxore herede scripta ita cavit: ‘libertis
‘meis omnibus alimentorum nomine singulis annuos
‘denarios duodecim ab herede dari volo, si ab uxore
‘mea non recesserint', quaero, eum pater familia?
sua voluntate de civitate difficile profectus sit, ea
autem adsidue proficiscatur, an liberti cum ea pro-
ficisci debeant, respondi non posse absolute respon-
deri, cum multa oriri possint, quae pro bono8 sint
aestimanda: ideoque huiusmodi varietas viri boni ar-
bitrio dirimenda est. item quaeritur, cum proficis-
cens eis nihil amplius optulerit ac per hoc eam se-
cuti non sint, an legatura debeatur, respondit et hoc
ex longinquis brevibusque excursionibus et modo le-
gati aestimandum esse.

14 Ulpianus libro secundo fideicommissorum Si
cui annuum fuerit relictum sine adiectione summae,
nihil videri huic adseriptum Mela ait: sed est verior
Nervae sententia, quod testator praestare solitus fu-
erat, id videri relictum : 'si minus, ex di<*nitate per-
sonae statui oportebit’0.

15 Valens libro septimo fideicommissorum lavo-
lemis eum, qui rogatus post decem annos restituere
pecuniam ante diem restituerat, respondit, si propter
capientis personam, quod rem familiarem tueri non
posset, in diem fideicommissum relictum probetur et
perdituro ci id heres ante diem restituisset, nullo
modo liberatum esse: quod si tempus heredis causa
prorogatum esset, ut commodum medii temporis ipse
sentiret, liberatum eum intellegi: nam et plus eura
praestitisse quam debuisset.

1G Paulus libro tertio ad Neratium Servus post
decem annos liber esse iussus est Legatumque ei ex
dic mortis domini in annos singulos relictum est.
eorum quidem annorum, quibus lam liber erit, lega-
tum debebitur: interim autem heres ei alimenta prae-
stare compellitur.

17 Labeo libro secundo posteriorum a lavoleno
epitomatorum Legatura ita est: ‘Attine, donec nubat,
quinquaginta damnas esto heres meus dare’ neque
adseriptum est ‘in annos singulos’. Labeo Trebatius
praesens legatum deberi putat”, sed rectius dicetur
1 id legatum in annos singulos deberi. ‘Vini Fa-
lerni, quod domi nasceretur, quotannis in annos sin-
gulos binos culeos heres meus Attio dato.’ etiam
pro eo anno, quo nihil vini natum est, deberi duos
culeos, si modo ex vindemia ceterorum annorum dari
possit.

18 Scaevola libro quarto decimo digestorum Co-

ti) Ius!, ? (pernice) (2)

F (4) enim det. Mn

(C) et] etsi et Mo. (7)

Iasi."! (Pisele) (3) a(
(5) Iust. (Sckultinq
causa det. Mo. (8) pr<

bouol pro re ex aequo et bono Mo.
(Fe.rrin i) (10) a 07ii, F

(12) Iust. {Longo)

(9) Iust.
(11) putant edd.

104, a
10

15

20

25

30

35

K

45

105 1

XXXIII 1

DE ANNUIS LEGATIS

500

105,4/5 dicillis testamento confirmatis fundum libertis legavit
eumque. alienari vetuit, sed pertinere voluit et ad
filios libertorum vel ex bis natos: deinde haec verba
adiecit: ‘a quibus praestari volo heredi ex reditu
‘eius fundi decem per annos singulos usque ad annos
‘triginta quinque a die mortis meae', quaesitum est,
cum heres a Titio institutus intra trigesimum quin-
tum annum aetatis decesserit, an residui temporis
fideicommissum ex verbis supra scriptis heredis quo-
to que heredi debeatur, respondit deberi, 'nisi ostenda-
tur a libertis testatorem ad heredis trigesimum qnin-
1 'tum annum respexisse'1. .Sticho alumno suo cen-
tum et menstruos decem et annuos centum dari voluit ■
et Semproniam, quam heredem ex triente instituerat,
rogavit in haec verba: ‘fidei tuae committo, Sempro-
nia soror, uti legata, quae alumnis meis reliqui'2, ex
‘medio recipias et apud te habeas, quoad usque com-
is ‘mendafos habeas’, quaesitum est, cum Sempronia, j
cuius fidei commissum sit, abstinuerat se hereditate
antequam secundum voluntatem defuncti perciperet
pecuniam alumnis relictam, an Sticho de legatis actio
etiam ante vicesimum quintum annum competat,
respondit competere.

19 Idem libro septimo decimo digestorum 3Titia
herede Seia scripta usum fructum fundi Maevio le- I
gavit eiiisque fidei commisit in haec verba: ‘a te, !
»i ‘Maevi, ex reditu fundi Spcratiani praestari volo Arrio
‘Pamphilo et Arrio Sticho ex1 die mortis meae an- |
‘unos seseentos quotannis, quoad vivent’, quaesitum ■
est, cum Maevius annua alimenta praestiterit, post
mortem autem eius fundus ad heredem Titiae pleno
iure redierit, an alimenta ex fideicommisso Pamphilo
et Sticho debeantur, respondi nihil proponi, cur de-
beant praestari ab heredibus4 Titiae, cum ab usu-
fructuario alimenta relicta sunt, idem quaesiit, an
as ab heredibus Maevii legatarii praestanda sint, re- :
spqndit nihil8 ab herede legatarii, ‘nisi testatorem ma-
*ni feste probetur voluisse etiam finito usu fructu prae-
'stari, si modo id, quod ex usu fructu receptum esset,

1 ‘ei rei parandae sufficeret4 Qui Marco homini
docto certa annua praestabat, testamento cavit: ‘do-
‘inina sanctissima, scio t.e de amicis meis curaturam,
‘ne quid his desit: verum7 tamen et Marco dari oc-
io ‘lingenta? quaesitum est, an Marcus praestitis sibi

ex causa legati octingentis annua quoque consequi
debeats respondit nihil proponi, cur non secundum
ea, quae in consultatione collata essent, debeantur.

2 ‘Lucio Titio auri pondo tria, quae viva praesta-
bam.’ quaero, cum testatrix quadraginta Titio8,
quoad viveret, salarii nomine certam summam et
amplius festorum dierum nomine certum poudus ar-
geuti aut pro eo pretium praestiterit, an eadem ex

J5 causa legati vel fideicommissi ab heredibus eius Titio
praestari debeaut. respondit nihil proponi, cur prae-
standa non sunt.

20 Idem libro octavo decimo digestorum Annua
his verbis legavit: ‘si morarentur cum matre mea,
quam heredem ex parte institui’: quaesitum est, an
mortua matre condicio adposita defecisse videatur ac
per hoc neque cibaria neque vestiaria his debeantur,
respondit secundum ea quae proponerentur deberi,

40 1 Attia fideicommissum his verbis reliquit: ‘quisquis
‘mihi heres erit, fidei eius committo, uti det ex red-
‘itn cenaculi mei et horrei post obitum sacerdoti et
‘hierophylaco et libertis, qui iu illo templo erunt, de-
‘naria decem die nundinarum, quas ibi posui’, quaero,
utrum his dumtaxat, qui eo tempore quo legabatur
in rebus humanis et in eo officio fuerint, debitum sit,
au etiam his qui in loco eorum successerunt, re-
spondit secundum ea quae proponerentur ministerium
45 nominatorum designatum, ceterum datum templo,
item quaero, utrum uno dumtaxat anno decem fidei- i

commissi mmiir.e debeantur an etiam in perpetuum 105
decem annua praestanda sint, respondit in per-
petuum.

21 Idem libro vicesimo secundo digestorum Li- J06,i
berto suo lia legavit; ‘praestari volo Philoni, usque
‘dum vivet, quinquagesimam 9_ omnis reditus, quae 10
‘praediis a colonis vel emptoribus fructus ex consiie-
‘tudinc domus meae praestantur’, heredes praedia
vendiderunt, ex quorum reditu quinquagesima relicta
est: quaesitum est, an pretii usurae, qnac ex consue- s
tudine in provincia praestarentur, quinquagesima de-
beatur. respondit reditus dumtaxat quinquagesimas

1 legatas, licet praedia vendita sunt11. laA liberto,
cui fundum legaverat ferentem amnia sexaginta, per
fideicommissum dederat Pamphilac annua dena: quae-
situm est, si lex Palcidia liberto legatura minuerit, an
Pamphilac quoque annuum fideicommissum minutum
videatur, cum ex reditu legata sint, qui largitur,
etiamsi Falcidia pariem dimidiam fundi abstulerit, io
annuam Pamphilae praestationem, respondit secun-
dum ea quae, proponerentur non videri minutum, 'nisi

2 si alia mens testatoris probaretur’1. Filium ex do-
drante, uxorem ex quadrante instituit heredes et filii
fidei commisit, ut novercae restitueret hereditatem:
ab ea autem petit, ut infirmitatem filii ci-mmcndatam
haberet eique menstruos aureos denos praestaret,
donec ad vicesimum quintum annum aetatis perve-
nerit, cum autem implcsset eam aetatem, partem di- is
mi Jiam hereditatis ei restitueret, filius deducta do-
drantis parte quarta, ex qua institutus eiat, novercae
hereditatem restituit et postea implevit vicesimum
quintum annum aetatis, quaesitum est, cum noverca
universae hereditatis haberet dodrantem semunciam

et sicilicum, an eius partem dimidiam privigno suo
restitueret, respondit secundum ea quae proponeren-
tur tantum restituendum, quantum cum eo, quod Fal- 20
cidiae nomine filius deduxisset, semissem faceret,
idem quaesiit, an, quod infirmitati filii pater consulere
voluerit, fructus quoque medii temporis noverca ii
restituere deberet, respondit secundum ea quae pru-

3 ponerentur debere. Lucius Titius testamento pa-
triae suae civitati Sebastenorum centum legavit-, uti
alternis annis cx usuris eiusdem certamina sub no-
mine ipsius celebrarentur, et adiccit haec verba:

‘quod si condicione supra scripta recipere legatam 25
‘sibi pecuniam civitas Sebastenorum ncluerit, nulli.-
‘modo heredes meos obligatos ei esse volo, sed habere
‘sibi pecuniam’, postea praeses provinciae ex no-
minibus debitorum Iiereditariorumclegitidonca nomina

et in causam legati rei publicae adindicavit, _ post
cuius sententiam res publica a picrisque adindi cati -
sibi pecunias percepit, quaesitum est, an, si res pu-
blica condicionibus testamento adscnptis postea non ao
parnerit, legatum ad filios heredes pertineat, re-
spondit rem publicam voluntati testatoris parere com-
pellendam ac, nisi faciat, in ilis quidem summis, quae
per numerationem vel novationem solutae sunt, utili
repetitione heredes adiuvandos: ab his vero nomi-
nibus, quae neque solverunt rei publicae neque no-
vatione abscesserunt a pristina obligatione non pro-

4 bibendos, quo mitius debitum petant. Largius1’
Eurippifuius consuluit alumno certam pecuniam pa- 25
tronum testamento legasse deque ea re testamenti,
ita cavisse: ‘pecuniam, quam Titio liberto et alumno
‘meo legavi, esse volo penes Publium Maevium usque
‘ad annum vicesimum quintum aetatis eius proque ea
‘computari cum co usuras quadrantes: quantum au-
‘tem in sumptum ei statuendum sit. tu Publi Maevi,

‘cum patris affectura ei praestare debeas, aestimabis’,
quaesitum est, an heredes a Publio Maevio satis ac-
cipere debuerint, solventes eam pecuniam, respondit, 40
cum testamento nulla exigendae satisdationis com-

(l) ' ’ List. (Grailcmcitz) (2) relinqui F (3) ad

pr. cf. 34, l, 20 5 2 (4) et F (5) herede l. 20 S 2

(c) nec l. 20 ii 2 (7) verum] velim Mo. (S) testa-

trix Lucio Titio il Io. (9) quinquagesimas Hio. (10) de

ins. 21 fo. (11) an pretii quinquagesima debeatur

usuraeque, quae... praestarentur, licet praedia vendit»
sunt, respondit reditus, .. legatas Mo. (12) fere =
35, 2, 25 5 1 (13) Larcius Mo.

I)K USU ET USU ERUCTU

501

XXXI 11 l. 2

106 41 roemoratio* fiat, satia habuisse heredes secundum
' voluntatem defuncti Publio Maevio pecuniam nume-
rare: et ideo nec Titius alumnus vel heredes eius
audiri debeant adversus heredes patroni agentes, quod
satis nun exegerunt : ex ea enim muneratione etiam
a Titio ac proimle etiam ab heredibus eius liberatos
esse, supra scriptos heredes, 2 nisi vivente testatore
is Publius Maevius solvendo esse desierit: tunc enim
jQ7 i 5 cautio ab eo exigenda est. Pater duos filios ae-
’ quis ex partibus instituit heredes, maiorem et mino-
rem, qui etiam impubes erat., et in partem eius eerta
praedia reliquit et, cum quattuordecim aunos imple-
verit, certam pecuniam ei legavit idqne fratris eius
(idei commisit, a quo petit in haec verba: ‘a te peto,
‘Sei, ut ab annis duodecim aetatis ad studia liberalia
s ‘fratris tui inferas matri eius annua tot usque ad an-
‘nos quattuordecim: eo amplius tributa fratris tui pro
‘censu eius depeudas, donec bona restituas: et ad te
‘reditus praediorum illorum pertineant, quoad per-
‘veniat frater tuus ad annos quattuordecim’, quae-
situm est, defuncto maiore fratre herede alio relicto
utrum cumis condicio percipiendi reditus fundorum,
anniversaria praestetur alia3, quae praestaturus esset,
si viveret, Scius, ad heredem eius transierint4, an
ir. vero id omne protinus ad pupillum et tutores trans-
ferri debeat, respondit: secundum ea quae propone-
rentur ‘intellegitur testator quasi cum tutore locutus,
'ut tempore, quo tutela restituenda est, liaec, quae
'pro annuis praestari iussisset percipiendisquc fruc-
'tibus5, finiantur: sed’6 curo maior frater morte prae-
ventus est, omnia, quae relicta sunt, ad pupillum ■
et tutores eius confestim post mortem fratris trans-
isse.

is 22 Alfenus Vanus libro secundo digestorum a
Paulo epitomatorum Tiliae meae quotienscumque
‘vidua erit, iu annos singulos centum heres meus
‘dato: quaeritur, si filia miuus annui temporis vidua
fuisset, numquid minus ei centum deberentur, re-
spondit sibi videri, tametsi totus annus nondum fuis-
set, tamen deberi.

2?> MarciaSUS libro sexto institutionum Cum
jo quidam decurionibus divisiones dari voluisset dic na-
bliis sui, divi Severus et Antoninus rescripserunt non
esse verisimile testatorem de uno anno sensisse, sed
de perpetuo legato.

24 Idem libro octavo institutionum. Cum erat
certa pecunia, ‘id est centum’1, rei publicae Sardiano-
rum relicta per quadriennium certaminis Chrysantlii-
aui*, divi Severus et Antoninus rescripserunt videri
perpetuam pensitationem reliquisse testatorem per

25 quadriennium, non in primum quadriennium.

25 Valens libro secundo fideicommissorum Filio
familias, quoad in potestate patris sit, in annos sin-
gulos dena dari possunt.

n».

m ESU ET USU FRUCTU ET REDITU ET HA-
UIl ATI ORE ET OPERIS PER LEGATUM VEL

fideicommissum datis.

1 1 ' aulus libro tertio ad Sabinum Nec usus nec
u.-im in.ol.ns itineris actus viae aequaeductus legari
pi.tcst qnm servitus servitutis esse non potest’10; nec

nn-ie ■'"w9 Consu'to> fl'w cavetur, ut omnium
quae in bonis sint usus fructus legari possit quia
;<1 neque cx bonis neque extra bona sit/ ^ M
' •o tioi ut ™.ln herede, ut legatario mninliu vixerit

COu-f'lt"d‘«r sub hac cautione, ut, si decesserit

legatarius vel capite deminutus ‘ex magna causa’ 11 fu- 107, se
erit, restituatur.

2 Papinianus libro septimo dec.imo quaestionum
Hominis operae legatae capitis deminutione vel non
utendo non amittuntur, ct quoniam ex operis ir.cr-
cedern percipere legatarius potest, etiam operas eius 108, l
ipse locare poterit, quas si prohibeat heres capi12,
tenebitur, idem est et si servus se locaverit, et quia
legatarius fructuarius non est, ad heredem suum ope-
rarum legatura transmittit: sed servo usu capto le-
gatum perit.

3 Paulus libro tertio ad Sabinum Hominis quo-
que liberi operae legari possunt, sicut locari et iu 5
stipulationem deduci.

4 13 Ulpianus libro octavo decimo ad Sabinum Si
pure proprietas legata erit, ea ad legatarium per-
veniet, quamvis fructuarius heres sit institutus.

5 Paulus lihro tertio ad Sabinum Usum fructum
‘cum moriar’ inutiliter stipulor: idem est in legato,
quia et constitutus usus fructus morte intercidere
solet.

6 Pomponius libro quinto decime ad Sabmum Si m
usus fructus mihi in biennium continuum a morte
testatoris legatus sit et per heredem steterit, quo
minus eum mihi daret, praeterito bienuio nihilo minus
tenetur (quemadmodum teneretur, si res legata in
rerum natura esse desisset, quam quis deberet, mo-
ratusque esset in ea danda), ut peti quidem iam usus
fructus qui legatus sit non possit, quia alius futurus
sit quam qui legatus fuerit, sed aestimatio eius bima i j
dumtaxat facienda sit.

7 Ulpianus libro vicesimo sc.xto ad edictum Operae
testamento relictae quando cedere debeant, utrum ex
quo petit eas legatarius an ex quo adita hereditas
est? et cui pereant dies, quibus aeger servus fuit?
et puto ex die petitionis eas cedere: quare si post
petitas aeger esse servus coeperit, legatario peribunt.

8 Gaius libro tertio de legatis ad edictum prae- ?o
toris Si usus fructus municipibus legatus erit, quae
ritur, “quousque, iu eo usu fructu tuendi sint: nam si
quis eos perpetuo tuetur, nulla utilitas erit nudae
proprietatis semper abscedente 16 usu fructu, unde
centum auuos observandos esse constat, qui finis vitae
longissimus esset.

9 Ulpianus libro octavo disputationum Si ab eo,
cui legatus esset usus fructus, fideicommissum fuerit 25
relictum, licet usus fructus ad legatarium non per-
venerit, heres tamen, penes quem usus fructus re-
manet, fideicommissum praestat, quod et in militis
testamento erit dicendum, si legatarius, a quo fidei-
commissum relictum est, repudiaverit legatum vel vivo
testatore decesserit.

10 Iuli anus libro septuagesimo octavo digestorum

Si Titio fundus et eiusdem fundi usus fructus lega- 30
tus fuerit, erit in potestate eius, fundum an usum
fructum vindicare malit, et. si fundum elegerit, ne-
cessario plenam proprietatem habebit, licet usum fruc-
tum a se roppulerit: si vero usum fructum habere
maluerit et proprietatem fundi rcppulcrit, solum usura
fructum habebit.

1 1 Idem libro primo ex A! in i •io Habitationis
legatum in singulos annos ab initio anni deberi 35
constat.

12 Alfenus Vanus libro secundo digestorum a.

Paulo epitomatorum Heres in fundo, cuius usus
fructus legatus est, villam posuit: eam invito fructu-
ario demolire non potest, nihilo magis quam si, quam
arborem posuisset, ex fundo is evellere vellet: sed si
antequam usufructuarius prohibuerit, demolierit, im-
pune facturum.

(i) commemorati. F (,) j ., fin, IuH „ ,

rnria ,;T,entur

‘■7L. 00 Chrysanthi,,;

vati t * . .. t — i

(9) Sab. t. 3. ..*!). 12.

30. *41. *42; Ed. 13., .10.

Pap. *2. *fl. 24. ..29. *3B. »39: App. 31. ..37. *4il. *43. — Has.
11, 5 (• 0) ‘ ’ lust. {Fcrriiii cl Louyo) (ll) <> Ius*.

(Cuincius) (12) dari J Io. (ia) iuiuje <10, 2, 2. 7, 4, 15.

T), 4, « (l 4) seqq. lust. (Longa) (15) abscen-

dente F

XXXIII 2

502

DE USU ET USU ERUCTU

106, 40 13 1 Paulus libro tertio decimo ad Plautium Cum

usus fructus alternis annis legatur, non unum, sed
plura legata sunt, aliud est in servitute 'aquae et'2
viae : viae enim servitus una est, quia natura sui
habet intermissionem.

14 Celsus libro octavo decimo digestorum Duos
separatim uti frui sinere damnatus heres communiter
uti frui passus est: quaerebatur, an utrique ex tes-
45 tameuto teneretur, dixi teneri, 'si testator utrumque,
solidum habere voluit'3: nam ipsius ouus est; ut soli-
dum singulis legatum praestaret: 1 qua parte igitur al-
terum uti frui sineret heres, ea parte eum non sinere
alterum uti frui, idcoque per aestimationem unicuique
quod deest replere debet.

109,1 15 Marcellus libro tertio decimo digestorum

‘Damnas esto heres Titium sinere in illa domo habi-
1 tare, quoad vivet’: uuum videtur esse legatum. Qui
duos fundos habebat, unum legavit et alterius fundi
usum fructum alii legavit: quaero, si fructuarius ad
fnndum aliunde viam uon liabeat quam per illum fun-
5 dum qui legatus est, an fructuario servitus debea-
tur. respondit, quemadmodum, si ia hereditate esset
fundus, per quem fructuario potest praestari via,
secundum voluntatem defuncti videtur id exigere ab
herede, ita et in line specie non aliter coneedendum
esse legatario fundum vindicare, nisi prius ius trans-
eundi usufructuario praestet, sut haec forma in agris
servetur, quae vivo testatore optiuuerit, sive donec,
usus fructus permanet sive dum0 ad suam proprie-
10 tatem redierit.

1 8 Modestinus libro nono responsorum Legatum
civitati relictum est, ut ex reditibus quotannis iu ea
civitate memoriae conservandae, defuncti gratia spec-
taculum celebretur, quod illic1 celrbrari non licet:
quaero, quid de legato existimes, "respondit , cum
testator spectaculum edi voluerit in civitate, sed tale,

S5 quod ibi celebrari nou Licet, iniquum esse hanc quan-
titatem, quam in spectaculum defunctus destinaverit,
lucro heredum cedere: igitur adhibitis heredibus et
primoribus civitatis dispiciendum est, in quam rem
converti debeat fideicommissum, ut memoria testatoris
alio et licito genere celebretur.

17 Scaevola libro tertio responsorum Quidam
praedia rei publicae legavit, de quorum reditu quot-
annis ludos edi voluit, et adieeit: ‘quae legata peto,

a) ‘decuriones, et rogo, ne in aliam speciem aut alios
‘usus convertere velitis’, res publica9 per quadrien-
nium continuum ludos non edidit: quaero, an reditus,
quos quadriennio res publica percepit, heredibus re-
stituere debeat vel compensare in aliam speciem 10 le-
gati ex eodem testamento, respondit et invitis here-
dibus possessione adprehensa perceptos fructus re-
stituendos esse et non erogatum secundum defuncti
voluntatem iu alia quae deberentur compensari.

18 Modestinus libro nono responsorum Qui plu-
res habebat libertos, testamento suo dixit se habita-
tionem relinquere iis quos codicillis designasset: cum
nullos postea designaverit, quaero, au omnes admitti
debeant, respondit, si patronus, qui se designaturum
personas libertorum pollicitus est, nullum postea de-
signavit, legatum habitationis perfectum esse non vi-
detur, non existente cui datura intellegi possit.

so 19 Idem libro singulari de heurematicis Si alii
fundum, alii usum fructum eiusdem fundi testator
legaverit: si eo proposito fecit, ut alter nudam pro-
prietatem haberet, errore labitur. nam detracto usu
fructu proprietatem eum legare oportet eo raodo:
‘Titio fundum detracto usu fructu lego: 11 vel Scio
eiusdem fundi usum fructum heres dato’, quod
nisi fecerit, usus fructus inter eos communicabitur,

quod interdum plus valet scriptura quam peractum 109,
sit12.

20 Pomponius libro odavo ad Quintum Mucium
Si servum sub condicione liberum esse iubeam et
usum fructum eius tibi legavero, valet legatum.

21 1R UDUS libro septimo ad legem Juliam et Pa-
piam Titio usus fructus Stichi aut, si uavis ex Asia
venerit, decem legata sunt, non petet usum fructum,
autequam condicio13 decem existat vel deficiat, ne io
potestas heredi utrum velit dandi auferatur.

22 Ulpianus libro quinto decimo ad legem Ju-
liam et Papiam ‘Patrimonii mei reditum omnibus
annis uxori meae dari volo’. Aristo respondit ad
heredem uxoris non transire, quia aut usui fructui
simile esset aut huic legato ‘in annos singulos’.

23 Iunius Mauricianus libro secundo ad legem lio,
Juliam et Papiam Licet testatori repetere legatum
usus fruetus, ut etiam post capitis deminutionem de-
beretur et hoc nuper imperator Antoninus ad libel-
lum rescripsit. 14 tunc tantum esse huic constitutioni
locum, eum in annos singulos relegaretur.

24 Papinia nus libro septimo responsorum Uxori 5
fructu bonorum legato faeuus quoque sortium, quas
defunctus collocavit, post impletam ex senatus consulto
cautionem praestabitur, igitur usuras nominum in
hereditate relictorum ante cautionem interpositam
debitas vellit sortes in cautionem deduci necesse est.
non idem servabitur nominibus ab herede factis: tunc
enim sortes dumtaxat legatario dabuntur -°.iut, quon
propter moram usuras quoque reddi placuit, super n>

1 his non cavebitur. ‘Scorpuin servum meum Sem-
proniae concubinae16 meae servire volo.' non vide-
tur proprietas servi relicta, sed usus fructus.

25 Idem libro octavo responsorum Qui fructus
praediorum uxori reliquit, post mortem eius praedia
eum reditibus ad heredes suos redire voluit, imperi-
tia lapsus, nullum fideicommissum dominus 18 neque
proprietatis neque fructus ad eos reverti dedit 11 : et-
enim reditus futuri, non praeteriti temporis demon- is
strati videbantur.

28 Paulus libro decimo quaestionum Sempronius
Attalus ab herede suo fundum in Italiam Gaio post
decennium deducto usu fructu dari iussit; quaero,
cum medio hoc decennii spatio heres vita func-
tus sit, an post tempus decennii plenus fundus ad
legatarium pertineat, movet enim me, quod dies le-
gati huius sive fideicommissi cesserit ac per hoc et 20
ad heredem legatarii pertinere potuerit, et ideo quasi
circa debitum iam legatum mortuo herede usus fruc-
tus exstinctus sit nec ad heredem heredis pertinere
possit, respondi: dies quidem fideicommissi vel le-
gati cedit statim, eum post tempus certum heres dare
rogatur sive iubetur: sed usus fructus nondum est
heredis, nisi cum dominium deducto usu fructu prae-
stitit, et ideo capitis deminutione vel morte perire
non potest quod nondum habuit, idem evenit, si 25
proprietas deducto usu fructu sub condicione legata
sit et pendente condicione heres decesserit: tunc
enim ah heredis herede incipit usus fructus, qui 18 ex
persona eius finietur, sed his casibus de sententia
testatoris quaerendum est, qui utique de co usu fructu
detrahendo sensit, qui coniunetus esset heredis per-
sonae: quo extineto solidam proprietatem ad legata-
rium voluit pertinere nec plus transmitti ad succes-
sorem suum, qui 18 nondum habere coepit usum fruc- 3fl
1 tum, quam si iam habere coepisset. Si fundus
duobus, alii usus fructus legatus sit, non trientes in
usu fructu, sed semisses constituuntur: idemque. est
ex contrario, si duo sint fructuarii et alii proprietas
legata est. et inter eos tantum adcrescendi ius est.

(l) ex parte = 7, 1, 28 j iunge 8, 6, 7 (2) ' “ glossa (Kr.)

(3) <J lust. (Cuiacius, cf. Q-ai. 2, 2:5) (4) seqq. lust. ?

(Oradenwitz) (5) seqq, lust. ( Riccobono ) (6) sive

et permanet sive dum dei. Mo. (7) illi F (s) Mo-
destinus ius. F2 (9) omissa sunt talia: invitis here-
dibus praedia possedit et (Mo.) (10) specie A' (11) Seio

eiusdem fundi usum fructum lego ins. Lenel (12) quam
quod actum sit dett. (13) de ins. Mo. (14) nec
puto similiave ins. (Mo.: similiter Cuiacius) (15) consu-
binae F (ifl) nihilominus Mo. (17) dedit] re-
spondi Mo. (is) qui iueipit usus fructus Mo. (19) suutn
qui] si qui Mo. (20) seqq. lust. ( Ferrini )

£T REDITU

503

XXXIII 2

1)0^4 27 Scaevola, libro primo responsorum Uxori

35 maritus per fideicommissum usum fructum et alia et
dotem praelegavit1: heredes usum fructum ei con-
cesserunt11: post biennium illicitum matrimonium fuisse
pronuntiatum est: quaesitum est, an id, quod prae-
terito tempore possedit3, ab ea repeti possit, re-
spondit id, quod fructus nomine percepisset, repeti

posse.

28 Paulus libro tertio decimo responsorum Quae-
to ro, si usus fructus fundi legatus est et eidem fundo

indictiones temporariae indictae sint, quid iuris sit.
Paulus respondit idem iuris esse et iu his speeiebus
quae- postea indicuntur, quod in vectigalibus depen-
dendis responsum est: ideoque hoc onus ad fructua-
rium pertinet.

29 Gajus libro primo fideicommissorum Si quis
usum fructum legatum sibi alii restituere rogatus sit

45 euiuquc in fundum induxerit Ruendi causa: licet iure
civili morte et capitis deminutione ex persona lega-
li ](l tarii pereat usus4 fructus, quod huic ipso iure ad-
quisitus est, tamen praetor iurisdictione sua id agere
debet, ut idem servetur, quod futurum esset, si ei,
cui ex fideicommisso restitutus esset, legati iure ad-
quisitus fuisset.

SO Iavolenxjs libro secundo ex posterioribus La-
i bronis Cui usus fructus legatus esset, donec ei to-
tius dotis satisfieret, cum ei heres5 pro sua parte
satis dedisset, quamvis reliqui satis non darent, tamen
pro ea parte usum fructum desinere habere mulierem
, iit Labeo: idem fieri et si per mulierem mora fieret,
l quo minus satis acciperet. Colono suo dominus
usum fructum fundi, quem is colebat, legaverat: agat6
colonus cum herede ita, ut iudex cogat heredem ex
locationis actione eum liberare.

Hi 31 Labeo libro secundo posteriorum a lavolcno
epitomatorum Is qui fundum tecum communem ha-
bebat usum fructum fundi uxori legaverat: post mor-
tem eius tecum heres arbitrum communi dividundo
petierat. Blaesus ait Trebatium respondisse, si ar-
biter certis regionibus fundum divisisset, eius partis,
quae tibi optigerit, usum fructum mulieri nulla ex
parte deberi, sed cius, quod heredi optigisset, totius
ie usum fructum eam habituram, ego hoc falsum puto:
nam cum ante arbitram communi dividundo con-
ionetus pro indiviso ex parte dimidia totius fundi
usus fructus mulieris fuisset, non potuisse arbitrum
inter alios iudicando alterius ius mutare: quod et
receptum est.

32 Scaevola libro quinto decimo digestorum Ge-
nerali cupite praeposito quidam in testamento suo ita
adicc.it: ‘Felici, quem liberum esse iussi, usum fruc-
' 'fuin fundi Vcstigiani lego: cuius proprietatem pute
‘te consecuturum, 6i non contenderis cum lierede
‘meo, sed potius concordaveris: sed et tu, heres,
‘omnia fac, ut amici sitis: boc enim vobis expedit’;
quaesitum est, an vivente herede exigere possit Felix
tundi proprietatem, respondit nihil proponi, cur Fe-
1 lici proprietas fundi legata videretur. Filios ex
' '■ i0. filiam ex alio marito heredes instituit aequis
portionibus et matri ita legaverat: ‘Aeliae Dorcadi
'matri meae dan volo, quoad vivat’, usum fructum
nonorum meorum, ita ut post obitum eius ad liberos

Do^cl!^mdi1eUm1,-4qIU Cx, hls vivftfc. Pertineat’, filii
decesserant : quaesitum est

Zim ad Solar?T6tlte flha testatric!s «sus fructus
Ss n ertinere? ^ 'V? P™ Portione heredi-
proprietas esset' r,CrsJoucllt ad eos redire, apud quos

.em aviae inter ipsos datum, eo magis™ ftqSfe

[

2 partibus heredes erant scripti. Uxori usum fruc- 111,3?
tuin domnum et omnium rerum, quae in his domibus
erant, excepto argento legaverat, item usum fructum
fundorum et salinarum: quaesitum est, an lanae
cuiusque coloris mercis causa paratae9, item pur-
purae, quae in domibus erat‘J, usus fructus ei debe-
retur. respondit excepto argento et his, quae mercis
causa comparata 10 sunt, ceterorum omnium usum 35

3 fructum legatariam habere. Idem quaesiit, cura
iu salinis, quarum usus fructus legatus esset, salis
inventus sit non minimus modus, an ad uxorem ex
causa fideicommissi usus fractus pertineat, respondit
de his legandis, quae venalia ibi essent, non sensisse

4 testatorem. Idem quaesiit, eum eodem testamento
ita caverit: ‘a te peto, uxor, uti ex usu fractu, quem
‘tibi pra.estari volo iu annum quintum decimum, con-
‘tenta sis annuis quadringentis, quod amplius fuerit, lo-
cationibus heredis lieredumve meorum inferatur', an
recessum videatur a superiore capite ideoque nxor
non amplius habeat ex usu fractu, quam annuos
quadringentos, respondit satis id, quod quaereretur,

5 aperte verba quae proponerentur declarare. 11 Lu-
eius Titius testamento suo Pnblio Maevio fundum
Tusculanum reliquit eiusque fidei commisit, uti eius-
dem fundi partem dimidiam usus fructus 12 Titiae is
praestaret: Publius Maevius villam vetustate corrup-
tam cogendis et conservandis fructibus necessariam 112, i
aedificavit: quaero, an sumptus partem pro portione
usus fructus Titia adgnoseere debeat, respondit, si
prius, quam usum fructum praestaret, necessario ae-
dificavit, non alias cogendum restituere, quam eius

6 sumptus ratio habeatur. Duas filias et filium
mente captum heredes scripsit, filii portionis mente
capti datae13 usum fructum legavit in haec verba: s
‘hoc amplius Publia Clemcntiana praecipiet sibi quar-
‘tae partis hereditatis meae, ex qua Iulium Iustum
‘lilium meum heredem institui 14 : petnque a te, Publia
"Clementi an a, uti fratrem tuurn Iulium Justum alas
‘tuearis dependas pro eo: pro quo tibi usum fructum
‘portionis eius reliqui, donee mentis compos fiat et
‘convalescat’, quaesitum est, cum filius iu eodem
furore in diem mortis suae perseverans decesserit,
an usus fructus interciderit, respondit verbis quae io
proponerentur perseverare legatum, ‘nisi manifestis-

7 sime 15 probetur aliud testatorem sensisse' 10. Heredis
instituti fidei commisit filio suo annua decem prae-
stare aut ea praedia emere et adsignare, ut usum
fructum haberet, reditum efficientia annua decem:
filius fundos sibi ab lierede secundum matris volun-
tatem traditos locavit: et1’ quaesitum cet, defuncto
eo reliqua colonorum utrnmne ad heredem filii fruc-
tuarii an vero ad heredem Sciae testatricis pertine- 15
aut. respondit nihil proponi, cur ad heredem Sciae

8 pertineant 1S. Usum fructum tertiae partis honorum
suorum uni ex heredibus legaverat: quaesitum est,
an pecuniae, quae ex rebus divisis secundum aesti-
mationem effecta est, tertia praestanda sit. respondit
heredis esse electionem, utrum rerum an aestimatio-

9 nis usum fructum praestare vellet l8. Item quae-
situm est, tributa praeterea, quae vel pro praediis 20
aut moventibus deberi20 et reddi neccsse est, an ex-
imenda sint ex quantitate, ut reliquae dumtaxat pe-
cuniae, si hoc heres elegerit, reddi debeat, respon-
dit, reliquae pecuniae tertiam praestandam.

33 Idem libro septimo decimo digestorum ‘Scm-
pronio ea, quae vivus praestabam, dari volo’: is etiam
habitabat in testatoris domo, quae uni ex heredibus
praelegata erat: quaesitum est, an habitatio quoque -0
debeatur, respondit nihil proponi, cur non debeatur.

1 Ex his verbis testamenti: ‘libertis meis, quibus

(1) relegavit Hat,

13) percepit van de Water
parte Mo. (g) aget S <7) rivet £
causa paratae dei. Ma. (9) eLt F

* Sr B = 7, 1, B0 (Paul, ad Vitellium)
dimidiae usum fructum S cum 7, 1; B0

(2) in iure cesserunt Pernice
(5) ex
(8) mercis
(10) parata
(12) partis
(i 3) filio p.

m. capto datae F-, datae dei. AIc. (14) usum fruc-
tum ins. dett. (15) manifestissimi F (16) " ’ Just.
(Gradenmlz) (17) et dei. Mo. (16) pertineat F *
(19) velit F2 (20) tributa quaeve praeterea pro prae-
diis aut moventibus dari Mo.

60*

XXXIII 2. 3

504

DE USU ET USU FRUCTU

! 12, 2f;27 ‘nominatim nihil reliqui, quae vivus praestabam dari
‘volo' quaesitum est, ati libertis, qui cum patrono
suo in diem mortis habitabant, etiam habitatio re-
2 licta videatur, respondit videri. Codicillis ita
scripsit: ,Negidium Titium Dionem libertos meos se-
‘nes et infirmos peto in lucis, in quibus nuuc agunt,

3n ‘senescere patiamini' : quaero, au ex hoc capite liberti
supra scripti ex fideicommisso fructus locorum, qui-
bus morantur, recipere debeant, eum alia, quae eis
specialiter legata sunt, siue controversia consecuti
sunt, respondit verbis quae proponerentur id peti-
tum, ut ad eum modum paterentur heredes ibi cos
esse, ad quem modum ipsa patiebatur.

34 Idf.H libro octavo decimo digestorum Codi-
35 cillis fideicommissa in hacc verba dedit: ‘libertis
‘libertabusque meis et quos in codicillis manumisi
‘fundum, ubi me humari volui, dari volo, ut qui ab 1
‘his decesserit, portio eius reliquis adcrescat, ita ut
'ad novissimum pertineat: post cuius novissimi2 de-
cessum ad rem publicam Arelutcnsium pertinere
‘volo, lioc amplius libertis libertabusque meis habi- ]
‘tationes iu domo, quamdiu vivent1: Pactiae et.* 1
‘Trophimae diaetas omnes, quibus uti consuevit: lia-
to ‘bitet, quam domum3 * post mortem eorum ad rera
‘publicam pertinere volo’, quaesitum est, rei publi- [
cae fideicommissum utrum ab herede au a libertis
datum sit. respoudit secundum ea quae propone-
rentur posse ita verba accipi, ut eius legatarii, qui
novissimus decederet, fidei commissum videatur, idem
113,1 quaesiit defunctis quibusdam es libertis, quibus ha-
bitatio rclict.a erat, an portiones domus, iu quibus
hi habitaverant, iam ad rem publicam pertineant,
respoudit, quoad aliquis eorum vivat, fideicommissum
1 rei publicae non deberi. Qui Semproniam ex parte
decima et Maeviain ex parte decima, alumnum cx
reliquis partibus instituerat liered es, curatorem alumno
6 dedit, cum iure facere putaret: et curatoris fidei
commisit, ne pateretur fundum venire, sed cum Sem-
pronia et Maevia nutricibus suis frneretnr reditu eius:
et ima parte testamenti ita adiecit: ‘omnem volun-
tatem meam fidei heredum meorum committo’, quae-
situm est, an tertias partes usus fructus fundi nutri-
ces ex fideicommisso petere possint,, quamvis curator
ei receptus sit', quem iure dare non poterit 7 alumno. -
io respondit secundum ea quae proponerentur utiliter
fideicommisso voluntatem suam confirmasse: id 8 igi-
tur cuique dedisse, ut et nutrices una cum alumno
reditu fundi uterentur.

35 Idem libro vicesimo secundo digestorum Uxori
usum fructum villae legavit in quinquennium n die
mortis suae, deinde haec verba adiecit: ‘et peracto
'quinquennio, cum eius usus fructus esse desierit,
‘tunc eum fundum illi et illi libertis dari volo’, quae-

15 situm est, eum uxor ir.tra quinquennium decesserit,
an libertis, proprietatis petitio iam an vero impleto
quinquennio competat, quia ‘peracto quinquennio’
testator proprietatem legaverat. respondit post
completum quinquennium fundum ad libertos per-
tinere.

36 Idem libro quinto vicesimo digestorum Sticho
testamento manumisso fundi usus fructus erat lega-
tus et, cum is uti fruique desisset, fidei heredum

20 testator commisit, uti eum fundum darent Lucio
Titio: sed Stichus testamento suo eiusdem fundi pro-
prietatem nepotibus suis legavit et heredes Stichi ex
testamento eius legatariis nepotibus eum fundum
tradiderunt, quaesitura est, cum nepotes legatarii
ignoraverint condicionem fundi supra scripti priore
testamento datam et plus quam ‘tempore statuto1
possederint, an eum fundum sibi adquisierint. re-
spondit secundum ea quae proponerentur legatarios
as 1 sibi adquisisse. Idem quaesiit, si aliquo casu

legatariis auferri possit, an repetitionem ab heredi- 11S,m
bus Stichi eius nepotes habere possint, respoudit
supra quidem de adquisitione responsum: _ verum si
ex alia3 causa adquisitio cessasset, videri Stichum,
si post, mortem eorum, quibus proprietas legata esset,
testamentum fecisset, potius quod habere se crederet,
quam quod onerare heredes vellet, legasse.

37 Idem libro trigesimo tertio digestorum ‘Uxori 30
‘meae usum fructum lego bonorum meorum, usque
‘dum filia mea annos impleat octodecim’: quaesitum
est, an praediorum tam rusticorum quam urbanorum

et mancipiorum et supellectilis itemque calendarii
usus fructus ad uxorem pertineat, respondit secun-
dum ea quae proponerentur omnium pertinere.

38 Idem libro tertia responsorum ‘Fundi Aebu «
ti ani reditus uxori meae quoad vivat10 dari volo’:
quaero, an possit tutor heredis fundum vendere et
legatario offerre quantitatem annuam, quam vivo patre
familias11 ex locatione fundi redigere consueverat,
respondit posse, item quaero, an habitare impune
prohiberi possit, respondit non esse obstrictum he-
redem ad habitationem praestandam, item quaero,
an compellendus sit heres reficere praedium, respou- «
dit, si heredis facto minores reditus facti essent,
legatarium recte desiderare, quod oh eam rem de-
minuLuin sit. item quaero, quo distat hoc legatum
ah usu fructu, respondit ex his, quae supra responsa
essent, intellegi differentiam.

39 Idem libro sexto responsorum Filios heredes
instituit, uxori vestem mundum muliebrem lanam
linum et alias res legavit et adiecit: ‘proprietatem
‘autem eorum, quae supra scripta sunt, reverti volo is
‘ad filias meas quaeve ex his tunc vivent,’: quaesi-
tum est, utrum usus fructus an proprietas earum 114,1
rerum data sit. respondit proprietatem legatam
videri.

40 Alfenus Varvu libro octavo digestorum a
Paulo epitomatorum ‘Illi eum illo habitationem lego'
perinde est, ac si ita ‘illi et illi' legassct.

41 Iavodf.XVS libro secundo ex posterioribus La s
leonis Cum ita legatum esset: ‘fructus annuos fundi
Corneliani Publio Maevio do lego', perinde putat
accipiendum esse Labeo, ac si usus fructus fundi
similiter esset legatus, quia hacc mens fuisse testa-
toris videatur.

42 Tdem libro quinto ex posterioribus Labeonis
In fructu id esse intellegitur, quod ad usum hominis is
inductum est: neque enim maturitas naturalis hic
spectanda est, sed id tempus, quo magis colono
dominove eum fructum tollere expedit, itaque cum
olea immatura pina habeat reditus, quam si matura
legatur, non potest videri, si immatura lecta est, iu
fructu non esse.

43 Vexulejus libro decimo actionum Nihil inter-
est, utrum tonorum quis an rerum tertiae partis is
usum fructum legaverit: narn si bonorum usus fructus
legabitur, etiam aes alienum cx bonis deducetur, et17
quod in actionibus erit, computabitur, at si certa-
rum rerum usus fructus legatus erit, non idem ob-
servabitur.

III 15

DE SERVITUTE LEGATA.

1 Ivi.iASVS libro primo ex Minicia Qui duss 20
tabernas coniunctas habebat, eas singulas duobus
legavit: quaesitum est, si quid cx superiore taberna
in inferiorem inaedificatum esset, num inferior1*
oneri ferundo in superioris tabernae loco 15 con-

(l) de Alo. (2) novissimi dei. Mo. (3) vivant F’a

(4) et dei. Mo. (5) consuevit: quam doimim habitent

Mo. (6) quamvis curator nec receptus sit Aio.

(7) poterat Mo. (s) idem JlTo. (0) aliqua Mo.

(10) vivet T2 (11) vivus pater familias ddt. (12) ri
rerum itu. Noodt

(U) iS 'ab. 1; Ed. 7.. .4; Pap. 5...T. — Bas. 44, 6 (tl) in-
ferior] inferiorem servire Kr. (15) loco] legato edd.

de servitote legata

505

XXXII I 3. i

1!I, ^3 flueretur1. respondit servitutem impositam videri.

I cluxus notat: videamus, ne hoc ita verum sit, si aut
mjmiuatim haec servitus imposita est aut itu legatum ■
25 datum est: ‘tabernam ir. eam uti nunc est (lo lego .

2 Maucf.llus libro tertio decimo digestorum Fun-
dum communem habentibus legari potest via, cum
et communis servus recte viam stipulatur et, cum
duo ei cui ipse viam stipulatus fuerit .heredes ex-
stiterint, non corrumpitur stipulatio,

3 Idem libro vicesimo nono digestorum Si fun-
3;i dum Maevio et ad eum viam per alium fundum et

eundem fundum sine via Titio legasset, si uterque
fundum vindicassct, sine via legato2 fundum cessu-
rum, quia3 neque adqniri per partem servitus possit.
et1 si prius Maevius fundum vindicaret altero deli-
berante, posse dubitari , an, si postea Titius omi-
sisset, viae legatum salvum esset, et hoc magis vide-
batur: quamquam si sub condicione quis fundum
legasset, viam pure, aut pro parte fundum pure, pro
35 parte sub condicione et viam sine condicione, si
pendente, ea legati dies cessisset, interiturum fore
viae legatum: ut responsum est, cum alteri ex vici-
nis, qui fundum communem habebant, viam sub con-
dicione, alteri [ture legasset et5 pendente condicione
decessisset, quia alterius legatarii persona impedi-
mento esset, quo minus solidus fundus cum6 via
vindicaretur.

4 Iavolexus libro nono epistularum Si is qui
4i) duas aedes habebat unas milii, alteras tibi legavit et

medius paries, qui utrasque aedes distinguat, inter-
venit, eo iure cum communem nobis esse existimo,
quo, si paries tau tum duobus nobis communiter esset
115, i legatus, ideoque neque me neque te agere posse ius non
esse alteri ita immissas7 habere: nara quod commu-
niter socius habet, et in iure eum habere* constitit:
itaque de ea re arbiter communi dividuudo sumen-
dus est.

5 Papisiaxus libro sexto decimo quaestionum
5 Etsi maxime testamenti factio cum servis alienis ex

persona dominorum est, ea tamen quae servis relin-
quuntur ita valent, si liberis relictu possent valere:
sie ad fundum domini via servo frustra legatur.

6 J dem libro septimo responsorum Pater filiae
domum legavit eique per domus hereditarias ius
transeundi praestari voluit, si filia domum suam
habitet, viro quoque ius transeundi praestabitur:
alioquin filiae praestari nou videbitur, quod si quis

in non usum transeundi personae datum, sed legatum ■
servitutis esse plemini intellegat, tantuudem luria ad
heredem quoque transmittetur: quod hic nequaquam
admittendum est, ne, quod affectu filiae datum est,
hoc et ad exteros cius heredes transire videatur.

7 Paulus libro vicesimo primo quaestionum Cum
a pluribus heredibus institutis via legata est, quia
partem non recipit, singuli heredes in solidum con-
is veniuntur, quia” et uno ex heredibus adeuiite vindi-
cari potest.

mi 'o

DE DOTE PRAELEGATA".

. I- bxriAuus libro nono decimo ad Sabinum Cura
dos relegatur, verum est, id dotis legato inesse, quod
m et i,,-™* tlc 11016 lnerat- Et ideo si inter virum
S °0nVCl,er.at’ ut morte viri soluto matri-
ww C0-‘urnVil uderveniente dos apuil mariti
heredem remaneret, et maritus decedens dotem rele-

gaverit, stari pacto non debet ob lioc quod dos relc- 1 1
gata est. verum et citra relegationem hoc probari
debet: nam quod est admissura posse, deteriorem con-
dicionem dotis fieri intervenientibus liberis, totiens
locum habet, quotiens ‘ipsain matrimonio decedit vcP

2 divortium intervenit. 1:1 Et verum est commodum in ss
dote relegata esse repraesentationis, quamvis annua die

3 dos praestaretur: Est ct illud, quod ob res dona-
tas 14 hodie post senatus consultum nulla fit ‘exactio", si

4 modo voluntatem non mutavit testator. Impensae
autem ipso iure dotem minuunt, sed quod dixitnus
ipso iure dotem impensis minui, non ad singula cor-

5 pora, sed ad universitatem erit referendum. Adeo
autem 'dotis1 actionem continet dotis relegatio, ut, si
vivus eam uxori (scilicet quibus licet casibus) sol- 3«

6 verit, cesset legatum. Red et si mancipia fuerint
in dote non aestimata et lm.ee demortua sint, loga-

7 tum dotis in liis evanescit. Sed ct si dotem pro-
miserit mulier neque dederit et decedens maritus
uxori dotem praelegaverit15, mulier nihil amplius
quam liberationem habebit: nam et si quis ita lega-
verit ‘centum quae in area habeo' aut ‘quae ille
apud rue deposuit-’, si nulla sint, nihil deberi con-

8 stat, quia nulla corpora sint10. Si quis uxori 35
fundum Titianum his verbis legasset: ‘is enim fun-
dus propter illam ad me pervenit’, omnimodo debe-
tur fundus: nam quidquid demonstratae 17 rei additur

9 satis demonstratae, frustra est. Celsus libro vice-
simo digestorum scribit , si socer nurui dotem rele-
gavit, si quidem ins actionis ‘de dote1 voluit relegare,
nullius momenti esse logalum, quippe nupta est: sed
si voluit eam recipere dotalem pecuniam, inquit, utile
erit legatum, si tamen haec dotem receperit, nihilo 11
minus maritus dotis persecutionem habebit, sive heres
institutus esset, familiae herciscundae iudicio, sive
non, utili actione-, ego puto, quoniam non hoc vo-
luit socer, ut bis dotem heres praestet, mulierem
agentem ex testamento cavere debere defensu iri
heredem adversus maritum, ergo et maritus idem
debebit cavere adversus mulierem defensu iri, si prior 1

10 agat. Per contrarium apud lulianum libro tri-
gesimo septimo quaeritur, si socer iilio suo exhere-
dato dotem nurus legasset: et ait agi quidem cum
marito exheredato de dot.e non posse, yernmtamen
ipsum dotem persecuturum ex causa legati: sed 110:1
alias eum legatum consecuturum, quam si caverit
heredes adversus mulierem defensu iri. et differen-
tiam facit inter eum, cui dos relegata est, et orei- io
inirn libertum, cui peculium legatum est: namque
eum de peculio posse conveniri ait, heredem non
posse, quia peculium desiit penes se habere: at ‘do-
tis1 actio nihilo minus competit, etsi dotem desierit

11 habere. Idem Julianus quaerit, si dotem marito
relegaverit socer, an dote soluta mulieri legatum
mariti extinguatur. et dicit extingui, quia nihil esset

12 iam, quod marito posset praestari. Idem quaerit,

si dos alii legata esset eamque rogatus sit mulieri ts
restituere, an lex Falcidia in legato locum haberet
et dicit habere: sed quod minus est io fideicommisso,
mulierem ‘dotis1 actione18 consecuturam, ego quaero,
an commoda repraesentationis in hoc legato sic ob-
serventur atque si dos ipsi mulieri fuisset relegata.

13 et puto10 habere. Idem Iulianus quaerit, si
mulieri dos sit relegata eaqne rogata dotem resti-
tuero, an Falcidia locum habeat, et negat habere,
quoniam fideicommissum quoque negat valere, quod 20
si praeterea quid uxori legatum sit, putat ex50 re-

<0 continerentur F2 (2) legato] Maevio Mo (3)
r"!B legatam persona impedimento w 0„
solidus fundus cum via vindicaretur ■ u '

(1) et] sed Mo. M legisse rt fI V H" °V

Hdus fundus oum t-TlT (

Water <a\ • W trabea iws. t'(

-bi. m. (,|„r ...

, AI S:.'ifAsiSf-

(U) sic ante l. 10 (ufii miti:

petitur ) F, pcrlegata hoc loco F: debuit esse relegata (jVo.)
(12) ‘ 1 lust. (Czyhian) (13) iunge 23, 4, 2 (14) inter-

ciderunt talia: aliasve causas exceptis iis quae ipso
iure dotem minuunt dotis relegatae solulio non differ-
tur: ceterum ob res donatas {Mo.) (15) relegaverit

Mo. (ic) quia nulla corpora sint det. Mo. (n) de-
monstrandae Schulting (is) actionem F (19) loeutu
ius. Mo. (20) et F

i, 21 2:

XXX III 4

DE DOTE PRAELEGATA

50G

116, 21 sicilio fideicommissum praestari: quod utique habita
ratione Falcidiae mulieri praestabitur, sed et marito
ii parte heredi * instituto a socero dote praelegata2
legatum dotis Falci dium passurum, videlicet quia ad-
huc constante matrimonio indebita dos videtur rele-
gata, verum quod Falcidia reccidit, in familiae her-
ciscundac indicio maritum praecepturum, quemad-
25 modum totam dotem praeciperet, si non esset relegata.

14 Mela scripsit, si fundus in dote sit et specialiter
sit legatus, mox’ generaliter dos relegata, non bis,

15 sed semel deberi fundum. Ibidem Mela con-
jungit, si fundus in dote fuit locatus a marito ad
certum tempus, uxorem non alias fundum ex rele-
gatione consequi, quam si caverit se passuram colo-
num frui, dummodo ipsa pensiones percipiat.

3i' 2 Ulpianus libro quinto disputationum Cum quis

uxori suae dotem relegat fideique commissum ab ea
relinquit, hoc fideicommissum cx commodo, quod ex
relegatione mulier sentit, aestimabitur, et ita Celsus
quoque libro vicesimo digestorum scripsit, quod si
necessariae fuerunt impensae, quae, ipso iure dotem
minuunt, amplius dici potest, si tanta3 quantitas
dotis, quam maritus accepit, ei relegata est, oportere
35 dici etiam eam quantitatem posse fideicommissum ero-
gare1, quae ipso iure dotem minuit: esse enim mu-
lierem legatariam nemo est qui dubitet, sed et si
non dos, sed pro dote aliquid uxori fuerit legatum,
adhuc quasi dos relegata accipitur, hoc amplius
Iulianus scripsit, etsi non fuerit adicctum pro dote
esse legatura, hoc tamen animo relictum, adhuc eius
esse condicionis, uxor igitur si rogetur vel dotem
vel quod pro dote legatum est vel quod in vicem
dotis eis adseriptum est restituere, non cogetur nisi
eatenus, quatenus diximus, restituere: ct ideo heres
instituta rogataque quantitatem hereditatis restituere
id demum restituet, quod quantitatem dotis excedit id-
que quod ex repraesentationis commodo sentit, nam
et si quis, cum a nuru dotem accepisset, filium suum
heredem instituerit einnque rogaverit, quidquid ad
eum ex hereditate pervenisset, restituere, mox morte
ib uxoris0 dotem fuerit lucratus, id non restituet7 quod
ex dote percepit, quia matrimonii causa id lucratus
17. . : 1 est, non ex patris indicio. Mulier dotem promisit
quadringentorum et dedit fundos duos in ducenta,
praeterea nomina debitorum in residua ducenta: ;
mox maritus eius decedens pro dote fundos ei duos
non eos, quos in dotem acceperat, reliquit et prae-
terea duos. illos dotales, quos aestimatos acceperat,
reliquit8 fideique eius commisit, ut, quidquid ad ee
6 ex hereditate eius pervenisset, id restitueret Seio cum
moreretur:. quaerebatur, quantum esset in fideicom-
misso muliere defuncta, dicebam uxorem hanc, quae
rogata est, quidquid ad se. pervenerit ex testamento,
restituere, in ea esse condieioDe, ut id demum resti-
tuere rogetur, quod deducta dotis quantitate ad eam
pervenit: dotem enim recepisse eam magis quam
accepisse, salvo eo, quod ex commodo repraesenta-
tionis ab ea fideicommitti potuit, proinde id qui-
ni dem, quod pro dote maritus ei reliquit, non cogetur
restituere, nisi plus fuit in eo quam in quantitate
dotis: residuum vero, quod praeterea illi relictum
est, cum fructibus cogetur restituere, habebit igitur
praecipuam dotem eum suis fructibus: id vero, quod
extrinsecus ei relictum est, cum fructibus, qui ad !
eam pervenerint, restituet.

3 I u liantis libro trigesimo quarto digestorum
15 Qui ita legat uxori suae: ‘Titiae amplius quam do-
tem aureos tot heres meus damnas esto dare’, ma-
nifestus est dotem quoque relegasse.

4 Africanus libro quinto quaestionum Cum volgari
modo dies legatorum profertur, nihil eam rem ad dotis
relegationem pertinere ait, quia suum diem habeat.

5 Ma ner anus libro tertio regularum Dote relc- m,
gata non est heres audiendus, si velit ob donationes w
in mulierem factas solutionem differre vel ob impen-
sas alias, quam quae ipso iure dotem minuunt: aliud

est enim minorem esse faciam dotem., quod per ne-
cessarias impensas accidit, aliud pignoris nomine
retineri dotem ob ea, quae mulierem invicem prae-
stare aequum est.

6 Labeo libro secundo posteriorum a Iavoleno
epitomatorum Cum scriptum esset-: ‘quae pecunia as
‘propter uxorem meam ad me venit quinquaginta,
‘tautnndem pro ea dote heres meus dato’, quamvis
quadraginta dotis fnissent, tamen quinquaginta de-
bere Alfenus Varus Servium respondisse scribit, quia

1 proposita summa quinquaginta adiecta sit. Item
ei, quae dotem nullam habebat, vir sic legaverat:
‘quanta pecunia dotis nomine’ et reliqua, ‘pro ea quin-
quaginta heres dato', deberi ei legatum Ofiiius Cas-
cellius, item et Servii auditures rettulerunt: perinde 2 i
habendum esse ac si servus alicui mortuus aut pro
eo centum legata essent, quod verum est, quia his ver-
bis non dos ipsa, sed pro dote pecunia legata videtur.

7 Papinianus libro octavo decimo quaestionum
Pater dotem a nuru acceptam filio exheredato lega-
vit: heres patris opposita doli exceptione non ante
solvere legatum cogendus est, quam ei cautum fuerit »

1 de indemnitate soluto matrimonio. Sed si, prius-
quam legatum filio solveretur, mulier dotem suam

2 reciperavit, frustra filius de legato aget. Sed si
lex Falcidia locum in legato dotis adversus filium
exheredatum habuerit et mulier solutionem ratam
fecerit, propter eam quantitatem, quam heres reti-
nuerit, utilis actio 'dotis” ei dabitur, quod si ratum
non habeat, defendi quidem debebit heres a viro,
qui se defensurum promisit: sed si totam litem vir en
solus subierit, actio indicati, si cautum non erit, pro
ea quantitate, quae iure Falcidiae petenda u est, ad-

3 versus heredem dabitur. Sed si, priusquam lega-
tum filio solveretur, mulier divertit, quamquam ipsa
nondum praecipere 10 dotem possit, non ideo tamen
actio filii differtur: quia tunc isdem diebus filio solvi
dotem responsum est, cum patri pro parte heres ex-
stitit ct ad praeceptionem dotis soluto matrimonio,

4 postquam heres exstitit, admissus est. Si forte 45
per errorem cautio defensionis omissa sit et ex causa 118,
fideicommissi filius dotem acceperit, ut indebitum
fideicommissum non repeteretur: cautionis enim prae-
standae necessitas solutionem moratur, non indebi-
tum facit quod fuit debitum: sed non erit iniquum

5 heredi subveniri. Quid ergo si patris heres sol-
vendo nou sit? nonne juste mulieri dabitur ad-
versus virum utilis actio 'dotis”? cui dos perire non 5
debet, quia non interposuit per errorem heres can-
tionem.

8 Idem libro septimo responsorum Vir uxori,
quae dotem in mancipiis habebat, pecuniam pro dote
legaverat: vivo viro mancipiis mortuis uxor post
virum vita decessit, ad heredem eius actio legati
recte transmittitur, quoniam mariti voluntas ser-
vanda est.

9 Idem Ulmo octavo responsorum ‘Uxori meae
‘fundum Cornelianum et11 quae nuptura optulit aesti- 10
‘mata in speciebus restitui volo’, respondi non aesti-
matum praedium in dotem datum exceptum non videri,
sed universa dote praelegata 12 rerum aestimata nim
pretium non relictum, verum 'ipsas res, quales in-
venirentur.

10 libro octavo quaestionum Si Sciae
pro dote centum fundus'3 legatus sit idemque Mae-
vio; quod Maevio Falcidia aufert, pro eo quasi con-
cursus non fuerit, mulier plus vindicet, quia amplius is
sit in dote mulieris.

(j) heredi requirunt B: herede F (2) Ulpianus

scripsit herede instituto a socero dote relegata ( sic
Haloander) (3) tota cum B scr. (4) fideicommisso
erogari Sal. (5) si F (6) is ins. Mo. {i) re-

stitueret F (8) reliquit dei. dett. (9) retenta

Cuiacius (l 0) percipere S (11) fundum Cornelia-

num et dcl. Mo. {12) relegata Mo. (13) quinqua-
ginta ins. Mcnt/c

de optione

507

XXXIII 4. 5

118 16 11 Paulus libro septimo responsorum Scia cura i

nuberet Lucio Titio, dedit ci otis uomiue centum aureos
ei adi ilbuit Quintum llucium, qui nihil numeravit, .
sed dotem stipulatus est, si morte mulieris solutum
fuerit matrimonium. Seia moriens testamento suo ita
cavit: 'Lucio Titio marito meo, cui maximas gratias
ii, dari volo super dotem, quam ei dedi, tot aureos .
quaero, cum instituit Lucium Titium convenire Quin-
tus Mucius ex stipulatu actione au repellere eum
maritus possit ex verbis testamenti, respondit, si
Quintus Mucius mandante Seia non donationis causa
stipulatus est, heredibus mulieris eum teneri et ideo
Quintum Mucium exceptione repellendum esse, quod
si donationis causa Seia stipulari permisisset, videri
eum iu eum casum, qui morte mulieris exstitit3, naor-
25 tis causa stipulatum : ct ideo fidei eius committi po-
tuisse in eum casum dicendum fore,

.12 Scaevola libro tertio responsorum Qui dotem
iu pecunia numerata et aestimatis rebus acceperat,
uxori ita legavit: ‘Seiae uxori meae, si omnes res,
‘quae tabulis dotalibus contineantur, heredi meo ex-
hibuerit et tradiderit, summam dotis, quam mihi
‘pro ea pater eius intulit, dari volo: hoe amplius
3« ‘denarios decem’ \ quaesitum est, cum res in detem
datae plures ipso usu finitae essent nec moriente
marito fuerant4, an quasi sub impossibili condicione
legatum datura debeatur, respondi videri condicioni
paritum, si quod ex rebus in dotem datis supererat, I
in potestatem heredis pervenit.

13 Labeo libro primo pitkanorum a Paulo epito-
matorum Paulus: si filius familias, uxorem eum
haberet, dotem ab ea acceperat, deiude pater fami-

35 lias iactus dotem ei ut solet legavit: quamvis patri
heres non erit, tamen id legatum debebitur.

14 Scaevola libro quinto decimo digestorum
Theopompus testamento facto duas filias et filium
aequis partibus instituit heredes et codicillis ita cavit:

' ttjv &vya.Tsf a [ivv K ijiantttiT . fjv j[i%6fniv txoovvai,
w &v ul q i /.et puv x.al ai ovyysveZs fioxitiaoti/Q /,
jzooroqaei i.y.a oiirrtu TIt/)J.ia.vds eiSd/S pov tt]V y v to-
ti r. i i :z i 7alS icuts. f y ut- y.ai ti)v au li-jiv uvrrj s

io ‘/£iSoixa s. Pollianus® a’ marito puellae iuratus
scripsit voluisse patrem eandem quantitatem iu do-
tem accipere etiam minorem filiam, quam maior
accepisset, quaero, an eandem summam dotis no-
mine coheredes extra partem hereditatis minori filiae
praestare debeant, respondit cum cuius notio est
aestimaturum, ut eadem quautitaB ex communi prae-
cipua minori filiae dotis nomine detur.

usi tuicmih

H9, 1 1;> Gajus libro secundo de legatis ....

praetoris Licet placeat pigneratas res vel in publi-
cum obligatas heredem, qui dare iussus est, liberari
debere, tamen si is qui tales res iu dotem accepii
dotem praelegaverit-8, non cogetur heres liberare eas
'nisi aliud specialiter testator dixerit59.

5 16 P, iulus libro secundo ad Vitellium Qui dotcrr

a matre uxoris acceperat et stipulanti ei promiserat
testamento uxori dotem legavit, cum quaesitum esset
an uxor dotis summam consequi posset, respondi!
k.caeyola non videri dari uxori, quod necesse sit raatr.
reddi. alias sic respondit non videri, nisi manifesti
uxor docuisset eam testantis voluntatem fuisse, ul
onerare heredes duplici praestatione dotis vellet.

11 * Scaevola libro tertio responsorum Uxori it.i

m,'u- T'idqui<l ei comparavi et quut
n Slbl quaero, an do:

nenmhi^tirl respondit verbis quae propn-

ner-ntu. videri ct de dote legata loqui, 'nisi allui

.

1 testatorem voluisseprobarctur'9. ‘Titiae uxori meae,
‘quanta pecunia ad me inve stipulationem dotis eius
‘nemine pervenit, quae dos est dotalibus duobus con-
signatis instrumentis ceDtum " aureorum’, quaesitum
est, an utramque summam consequi possit, respon-
dit nihil proponi, eur non possit.

V"

DE OPTIONE VEL ELECTIONE LEGATA.

1 Ulpianus Ubro secundo ad Sabinum Divus Pius
Caeeilio Proculo reseripsit eum, cui servorum legata
sit electio, tres posse eligere.

2 Idem libro vicesimo ad Sabinum Quotiens servi
electio vel optio datur, legatarius optabit quem velit:

1 Sed et homine generaliter legato arbitrium eligendi

2 quem acciperet ad legatarium pertinet. 13 Data igi-
tur optione si quis optaverit alienum servum vel
hominem liberum, videndum est, au consumpserit
'6 optionem: et puto non consumi. Eum, cui cen-
tum amphorarum electio data sit, acetum eligentem
non consumere optionem, si id acetum elegerit, quod
vini numero pater familias non habuit: M

3 Idem libro vicesimo tertio ad Sabinum scilicet
si ante exhibitionem, hoc est ante degustationem
acetum elegerit.

4 Paulus libro tertio ad Sabinum Scyphi elec-
tione data si non omnibus scyphis exhibitis legata-
rius elegisset, integram ei optionem manere placet
(nisi ex his dumtaxat eligere voluisset, cum sciret el
alios esse):

5 Africanus libro quinto quaestionum nec solum
si fraude heredis, sed etiam si alia qualibet causa
id evenerit.

6 Pomponws libro sexto ad Sabinum Mancipio-
rum electio legata est. ne vc-nditio, quandoque eli-
gente legatario, interpelletur, decernere debet praetor,
nisi intra tempus ab ipso praefinitum elegisset, actio-
nem legatorum ei non competere, quid ergo si die
praeterito, sed antequam venderet Iieres, vindicare
legatarius velit? quia non est damnum subitum*
heres, propter quod decernere 15 praetor id solet, et
quid si die praeterito, quem finierit praetor, heres
aliquos ex servis vel omnes manumiserit? nonne
praetor eorum tuebitur libertatem? ergo totiens actio
denegenda non est, si omnia in integro sint, idem
est et si pignori aliquos ex his servis heres dederit
post diem vel vendiderit.

7 Paulus libro decimo quaestionum finmo et si
quosdam servos distraxit, quosdam retinuit, non est
audiendus legatarius, si velit optare ex retentis ab
herede, cum iam disposuerit familiam heres.

8 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si tibi
electio servi et mihi reliqui legati sunt, decernendum
est a praetore, nisi intra certum tempus optaveris,

1 petitionem tibi dou datu iri. Si ex quattuor vi-
riolis duae, quas elegissem, milii legatae sint, sive
duae solae relictae sint sive ab initio duae solae

2 fuerint, valet legatum. Unius hominis mihi et
tibi optio data est: cum ego optassem, si non
mutassem voluntatem, deinde, tu eundem optaveris,
utriusque nostrum servum futurum, quod si ante
decessissem vel furiosus factus essem , non futu-
rum Communem, quia non videor consentire, qui
sentire non possim: ‘"humanius autem erit, ut et iu
hoc casu quasi semel electione faeta fiat communis.

3 Si rerum depositarum electio milii relicta sit, et

f G) Permisisset in cum casum qui..
Mo ’ 1’ “, ‘V°- i3) denarium decem mili

essent

Cnspmae , quam collocari cupiebam viro anUchTcc
gnatisque probato, collocandae providebit Pollianus
voluntatem meam novit eadem pnnd* • }

— - "Srarsv*

dei. aut scr. a marito puellae interpellatus (No.)
(B) relegaverit J\fo. (*>) < > 2ust. (Gvadcnwibz) (10) re-
legata Mo. (ti) ceu tenorum No.

(12) Sab. 6, 8. ..12; Ed. 13. ..17; Pap. *7, IS. 10; App.

20.. .22, — Pas. l-i, 8 (13) iunge 30, 32 § 1 (l l) iintye

33, G, 1 (15) ita placuit, permittere ins. No* (IG) $ 2

fin. Just. (Lenel)

110,1?

is

20

25

3:)

35

40

45

120, j

XXXIII 5. 6

DE 0 ITIONE

508

120,7 ad exhibendum cum eo, apud quem depositae sint,
agere potero1 et cum Herede agere, ut is depositi
agendo facultatem milii eligendi praestet.

9 Iuliakus libro trigesimo secundo digestorum
io Cum ita legatur: ‘Titio Stichum (lo lego, si Pam-
philum non elegerit: eidem Titio Pamphilum, si
‘Stichum non elegerit'2, simile est, atque si ita lega-
tum fuisset: ‘Titio Stichum aut Pamphilum, utrum

1 ‘eorum volet, do lego’. Quaesitum est, si Stichus
sub condicione liber esse iussus sit et mihi optio
servi data esset vel servus generaliter legatus esset;
quid iuris esset, dixi commodius constitui eum, qui
sub condicione libertatem Sticho det et optionem

is servorum, non cogitare de Sticho, eicuti constat non
cogitare eum de eo, cui praesentem libertatem de-
derit: secundum quod si Stichum optavero vel ele-
gero, nihil agam et ex ceteris nihilo minus optabo.

2 In eodem casu quaesitum est, si optione servorum
data, antequam optarem, condicio statutae libertatis
defecisset, an Stichum optare possim3 *, puto Mu-
cianae sententiae adsentiendum, qua placet ipsa liber-
tate legatum peremi, non datione statutae libertatis :

2i) quare sive vivo testatore sive post mortem eius et
ante aditura hereditatem condicio statutae libertatis
defecerit, legatura erit utile: nara sicut pura libertas,
ita statuta libertas sditae hereditatis tempore vires
accipit, ideoque Stichum optare possum.

10 Tdeu libro trigesimo quarto digestorum Si
Pamphilo servo Lucii Titii servus generaliter legatus
sit, deinde dominus Pamphili, postquam dies legati

25 cesserit, eum manumisisset: si quidem Titius ser-
vum vindicaverit, exstinguitur Pamphili legatum, quia
non esset in hereditate qui possit optari, si vero
Titius legatum a se repudiasset, Pamphilum optare
posse legatum 1 constat: licet cuim manumissione
Pamphili duae personae constituerentur Titii et Pam-
phili, unius tamen rei legatum inter eas vertitur et
Titio vindicante optio exstinguitur, repudiante Pam-
philus optare potest.

sa 11 Tdeu libro trigesimo sexto digestorum Si
Ei ■os Scio legatus sit et Eroti fuudus, deinde optio
servi Maevio data fuerit isque Erotem optaverit, fun-
dus ad solum Seium pertinebit, quoniam aditae here-
ditatis tempore is solus erit, ad quem posset legatum
pertinere. . nam et cum servo communi alter ex sociis
legat, idcirco ad solum socium totum legatum per-
tinet, quoniam die legati cedente solus est, qui5 * per
35 eum servum possit adquircre.

1 2 Ibesi libro primo ex Minimo Servo generaliter
legato verius est omnes heredes, si eis electio data
est, eundem dare debere: “si non consentiant here-
des, ex testamento eos teneri.

13 Paulus libro octavo ad Plautium Si optio
io servi data mihi fuerit ct Sticho aliquid testator sine

libertate iegasset, tunc sequens legatum consistit,
cum tota familia ad unum, id est Stichum rncciderit,
ut quasi pure legato utiliter sit legatum, nec ad-
versatur Catoniana, si voluntarius heres institutus
sit, quia potest ante aditum hereditatem, etiamsi sta- !
tira decesserit, familia minui: quod si necessarius 1
121, i heres institutus sit, sequens legatum propter Cato-
1 uianam inutile est. Pomponius scribit emptore
hereditatis postulante, ut is, cui servi optio legata
sit, optet, videndum esse, an praetor ut id faciat
cogere debeat legatarium, quemadmodum si heres !
institutus id postularet, quia potest per heredem id
emptor7 consequi: ct quare non possit, non video.

5 14 I avolemus libro secundo ex Cassio Si, cum

optio servi ex universa familia legata esset, heres
aliquem priusquam optaretur manumisit, ad liber-

tatem eum interii» non perducit, servum tamen quem 121,81?
ita manumiserit amittit, quia is aut electus legato
cedit aut relictus tunc liber ostenditur.

15 Ideu libro secundo epistularum Servo sine
libertate legavi, deinde optionem servorum Maevio io
dedi: is* eundem servum optavit: quaero, an id quo-
que quod legatum est ei deberetur, respondit: non
puto legatum huius servi nomine ad dominum per-
tinere.

16 Terentius Clemens libro quinto decimo ad
legem Iuliam et Papiam Optione legata placet non
posse ante aditum hereditatem optari et nihil agi, si
optaretur.

1 7 Idem libro septimo decimo ad legem Tuitam

et Papiam Cum optio duorum servorum Titio data u
sit, reliqui Maevio legati sint, cessante primo in ejec-
tione ‘reliquorum’ appellatione omnes ad Maevium
pertinent.

18 Scaevola libro tertio decimo quaestionum
Homine legat, o Neratius ait uiliil agi repudiato Pam-
philo itaque eum ipsum eligi posse.

19 Paulus libro tertio sententiarum ‘Illud aut
‘illud, utrum elegerit legatarius': milio a legatario 2&
electo decedente eo post diem legati cedentem ad
heredem transmitti3 placuit.

20 Labeo libro secundo posteriorum a Iavoleno
epitomatorum Apud Aufidium libro primo rescrip-
tum10 est, cura ita legatum est: ‘vestimenta quae
volet triclinaria sumito sibique habeto’, si is dixisset
quae vellet, deinde, antequam ea sumeret, alia se
velle dixisset, mutare voluntatem cum non posse, ut 25
alia sumeret, quia omne ius legati prima testatione,
qua sumere se dixisset, consumpsit, “quoniam res
continuo eius fit, simul ae si'2 dixerit eam sumere.

21 Scaevola libro vicesimo secundo digestorum
Filium et uxorem heredes scripsit,, filiam exheredavit
ct ci legatum dedit, cum in familia nuberet13, cen-
tum ct, cum in familia nupserit, his verbis: ‘insuper a»
‘arbitratu Semproniae matris eius mancipia decem,

‘quae confesfim post aditum hereditatem ineam a
‘Sempronia uxore mea eligi volo: quae mancipia,

‘cum in familiam14 nupserit, dari volo, et si ante-
quam nupserit16, aliquod ex mancipiis decesserit,

‘tunc in locum eius arbitratu Semproniae matris eius
‘dari volo16, dum ad eam plenus numerus perveniat.

‘quod si Sempronia mater eius non elegerit, tunc
‘ipsa sibi quae volet eligat’, quaesitum est, cum 35
mater elegerit, an ea, quae ex his mancipiis ante
nuptias adgnata sunt, ad puellam supra numerum
decem mancipi orum pertineant, respondit, cum man-
cipiorum legatum in tempus nuptiarum testator trans-
tulit, id quod medio tempore ancillae enixae sunt _ad
filiam non pertinere, idem quaesiit, ante nuptias
eorundem mancipiorum fructus ct usus an ad Sem-
proniam matrem pertineant, respondit nihil pro-
poni, cur ad matrem pro solido pertineant. *o

22 Scaevola 17 libro septimo decimo digestorum
Maritus uxori suae codicillis per fideicommissum de-
dit praedia, item lances quas elegerit quattuor: quae-
situm est, an ex his lancibus, quae mortis tempore
sint, eligere possit, respondit posse.

VI 19 122, t

DE TRITICO VINO VEL OLEO LEGATO.

1 '^Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Vino le-
gato acetum quoque continetur, quod pater familias
vini numero habuit.

2 Pomponius libre sexto ad Sabinum Cum alii »
penum, alii vinum legatum esset, excepto vino omne

Ol insere 111,4,4 (2) eidem ... elegerit S, om. F

(3) possit F* (4) legatum dcl. Mo. (5) cui F

(sj et in.t. F* (7) sic S, tempus F (s) dedifs F

(9) sic lusi., cf. Cod. 6, 43, 3, non transmitti Paulus

(|fi) libro primo responsorum scriptum Mo. (n ) seqq.

Iust.1 (Brevier) (12) se Hal. (13) eum in familia

nuberet dcl. Stcphanus (14) familia S (15) dari
volo... nupserit S, om. F (ifi) aliud ins. Mo.

(17) idem F'1

(IS) Sab. i....*5. *7. b. 11. ..14; Ed. *G. 15; Pap. * 10; App.
*S. 16. — 1*1?. 44, 9 (11)] iunge 33, 5, 2 § 3

DE TRITICO

XXXIII 6

509

ii i [ penum ad alium legatarium pertiuebit,15 Si centum

' amphorae quas velles tibi legatae, sint, ex testamento
agendo consequi potes, ut degustare tibi liceat, aut,
quanti interfuerit licere tibi degustare, ad exhiben-
dum agere potes. , . ...

3 Ulpianus libro vicesimo tertio ad oaoinum ni

10 cui vinum sit legatum centum amphorarum , cum
nullum vinum reliquisset, vinum heredem empturum
et praestatunun, non acetum, _ quod vini numero fuit.
1 Si vinum legatum sit ^ videamus, an cum vasis
debeatur, et Celsus inquit vino legato, etiamsi non
sit legatum cum vasis, vasa quoque legata videri,
non quia pars sunt vini vasa, quemadmodum emble-
mata argeuti (scyphorum forte vel speculi), sed quia
credibile est mentem testantis eam esse, ut voluerit

11 accessioni esse viuo amphoras: et sic, inquit. Icqui-
mur habere nos amphoras mille, ad mensuram vini
referentes, in doliis non puto verum, ut vino legato
et dolia debeantur, maxime si depressa in cella vi-
naria fuerint aut ea sunt, quae per magnitudinem
difficile moventur, in cuppis autem sive cuppulis
puto admittendum et 1 ea deberi, nisi pari modo im-
mobiles in agro velut instrumentum agri erant, vino

20 legato utres non debebuntur: nec culleos quidem
deberi dico.

4 Paulus libro quarto ad Sabinum Cum certum
pondus olei non adiecta qualitate legatur, non solet
quaeri, cuius generis oleo uti solitus fuerit testator
aut cuius generis oleum istius regionis homines in
nsu habeant: et ideo liberum est lieredi, cuius vellet
generis oleum legatario solvere.

25 5 5 luLiANUN libro quinto decimo digestorum Cum

certus numerus amphorarum vini legatus esset ex eo,
quod in fundo Semproniano natum esset, et minus
natum esset, non amplius deberi placuit et quasi
taxationis vieem optinere haec verba ‘quod natum
erit'.

6 Proculus libro quinto epistularum Cui vinum
heres dare damnatus est, 3 quod in amphoris et cadis
diffusum est dari debet, etiamsi vasorum mentio facta

sii non est. item quamvis cum vasis cadis legatum est,
tamen id quoque, quod in doliis, legatum esse vide-
tur, siculi, si servos omnes eum peculio cuiusque
eorum legasset, etiam eos, quibus peculii nihil esset,
legasse videretur.

7 Iayolenus libro secundo ex posterioribus La-
beonis Quidam heredem damnaverat dare uxori suae
vinum oleum frumentum acetum mella salsamenta.

35 Trebatius aiebat ex singulis rebus non amplius de-
beri^ quam quantum heres mulieri dare voluisset,
quoniam non adieetum esset, quantum ex quaque re
daretur. Ofilius Cascellius Tubero omne, quantum
pater familias reliquisset, legatum putant: Labeo id
1 . probat idque verum est. ‘Lucio Titio tritici mo-
dios centum, qui singuli pondo centum pendeant,
‘heres dato.’ Ofilius nihil legatum esse, quod et
Labeo probat, quoniam eiusmodi triticum in rerum

40 natura non esset: quod verum puto.

8 Pomponius libro sexto epistularum Si heros
damnatus* sit dare_ vinum , quod in doliis esset, et

, fcr Rgatanum stetit, quo minus accipiat, periculose

■■i heredem facturum, si id viuum effundet: sed legata-
num petentem vicum ab herede doli mali exceptione

mnr?1! S1 110IJ pvrreiite i, id, quod propter

mmam eius damnum passus sit heres ^

imis vhmml7'5 Ubro vk'eshno terti° <’ d Sabinum Si
quis Vinum legarent, omne continetur, quot! ex vmea
na-um vinum permansit, sed si mulsum 3 sit hetum

6 pXr‘l km liaret"0" ?u“ncWtar Proprie, nisi forte
paur laminas etiam de hoc sensit certe

Seo vel SS.„Prf?Teii8 “ triti5° ve* « ‘ lior’
modo neo carnum “°D*‘clturi !10u continebitur: simili
mouo neo camum nec eervesia continebitur nec hv-

(1) est ~ (2) iunge 18 i r ,

ito. (4) datus F V| ’ V „ (3) etiam

C (7) glossa ( Lcnel ) (g) fit jLfo. |a|

dromeli. quid conditum? nec hoc puto, nisi alia 123, 1/9
mens testantis fuit, oenomeli plane (id est dulcissi-
mum vinum)’7 continebitur: et passum, nisi contraria
sit mens, continebitur: defrutum non continebitur,
quod potius conditurae loco fuit*, acinaticium plane 10
vino continebitur, cydoneum et si qua alia sunt,
quae non ex vinea fiunt, vini appellatione non con-
tinebuntur. item acetum vini appellatione non con-
tinebitur. haec omnin ita demum vini nomine non
continentur, si modo vini numero a testatore non
sunt habita: alioquin Sabinus scribit omnia vini_ ap-
pellatione contineri, quae vini numero pater familias
habuit: igitur et acetum, quod vini numero pater 15
familias habuit, ct zythum et camum ct cetera, quae
pro hominum affectione atque usu vini numero habe-
buntur. quod 6i totum vinum, quod pater familias

1 habuit, coacuit, non exstinguitur legatum. Si
acetum quis legaverit, non continebitur legato ace-
tum quod vini numero testator habuit: embamma

2 autem continebitur, quia aceti numero fuit. Item
si qnis viuum quod habuit legavit, deinde hoc coa-
cuit, licet postea in aceti locum translatum sit a m
patre familias, vino legato continebitur, quia id, quod
testamenti facti tempore vinum fuit, demonstratum
est; et est hoc verum, nisi voluntas adversetur,

3 Viuo autem paterno legato id demum legatum
videtur, quod testator vini numero habuit, non quod
pater, item si peculiare vinilin legatum sit, id con-
tinebitur, quod servi habuerunt, cur tam diverse?
quod paternum vinum iam coepit usus ipsius testa-
toris esse, at peculiare in usu servorum remansit. 23

4 Item si vinum vetus sit legatum,

10 HBSUOGSrnAlfPS libro secundo 0 iuris epitoma-
rum ex nsu testatoris legatum aestimabitur, id est
quot annorum vino pro vetere utebatur, quod si
non appareat,

11 Ulpianus libro vicesimo tertio ad Sabinum
vetus accipietur, quod non est novum : id est et anni
prioris vinum appellatione veteris continebitur:

12 Paulus libro quarto ad Sabinum nam aliter 30
observantibus quis finis aut quod initium veteris vini
sumeretur?

13 Ulpianus libro vicesimo tertio ad Sabinum
‘Ex eo vino quod in illo fundo nascetur, heres meus
‘amphoras decem quotannis in annos singulos dato’,
quo anno natum non fuisset, ex superiore anno eius
fundi eum numerum amphorarum heredem daturum
Sabinus existimat, quae sententia, si voluntas non 35
adversetur, milh quoque placet.

14 Pomponius libro sexto ad Sabinum Vino le-
gato ea demum 10 vasa sequuntur, quae ita diffusa
sunt, ut non ad perpetuum usum vasa reservarentur,
veluti amphorae et cadi.

1 fi Proculus libro secundo epistularum Vinum
cum vasis legavit, negat Trebatius quod in doliis 40
sit deberi et sensum testatoris alium putat esse, ver-
borum alimn: ceterum dolia in vasis vinariis non
essent", ego et si dolia in vasis vinariis non sunt,
tamen non concederem Trebatio vicum quod iu do-
liis esset, id est quod iu vasis non esset, non esse
legatum, illud verum esse puto, cui viuum cum vasis
legatum erit, ei amphoras cadus, in quibus vina diffusa
servamus, legatus esse: vinum enim in amphoras et «
cados hac mente diffundimus, ut in his sit, donec
usus causa probetur’7, et scilicet id vendimus cum
his amphoris ct cadis: in dolia autem alia mente
cilicinius, scilicet ut ex his postea vel in amphoras
et cados diffundamus 13 vel sine ipsis doliis veneat.

16 Idem 11 hbro tertio ex posterioribus Labeonis 124,!
Qui vinum Surrentinum in urnalibus habebat diffu-
sum, is tibi vinum legaverat in amplioris omne, illud
quoque vinum, quod in urnalibus fuisset, legatum
1 esse Labeo et Trebatius responderunt. Cui dulcia

(tenef) (10) vina ins. Mo. (li) esse edd. (12) prome-
tur Cniar.lus (13) diffiniamus F (U) I avolenus
Lahitte (15) cf. 33, 9, i § s

G1

XXXIII 6. 7

DE INSTR.UC1

510

124, 4 legata essent, si nihil aliud testamento significetur,
5 omnia haec esse legata: mulsum passum defrutum'
et similes potiones, item uvas ficos palmas carinas.
2 Quod si ita esset legatum: ‘vinum amphorarium
'Aminaeum Graecum et dulcia omnia’, nihil inter
dulcia, nisi quod potionis fuisset, legatura putat l.abeo
ex collatione vini amphorarii: quod non improbo.

vn(l) 2 * * 5

DE INSTRUCTO VEL INSTRUMENTO LEGATO,

io 1 J’aulvs libro quarto ad Sabinum Sive cum
instrumento fundus legatus est sive instructus, duo
L legata intelleguntur. Fundo cura instrumento le-
gato et alienato instrumentum non vindicabitur ex
sententia defuncti.3

2 Papinianus libro septimo responsorum Cum
pater pluribus filiis heredibus scriptis duobus prae-
ceptionem bonorum aviae praeter partes hereditarias

S5 dedisset, pro partibus coheredum viriles habituros
1 legatarios placuit. Dotes praediorum, quae Graeco ]
vocalmlo ivttijxtu appellantur, eum non instructa le-
gantur, legatario non praestantur.

3 Idem libro octavo responsorum Fundum in-
structum libertis patronus testameuto legavit: postea
codicillis petit, ut morieutes partes suas fundi super- j
stitibus restituerent, nec instructi meationem habuit. :
talem in causain fideicommissi deductum videri pla-
no cuit, qualis fuerat legatus: sed4 medii temporis aug-
menta fetuum et partuum, item detrimenta fatalium

1 fideicommisso couti neri. Minor viginti annis in-
structa praedia consobrinae suae, dari voluit et quos-
dam servos praediorum vivus manumisit, non idcirco
servi manumissi5 praestabuntur, quod ad libertatem
pervenire nou possunt, idem iuris est, cum ex qua-
vis alia causa libertas non competit.

■25 4 Tavolenus libro secundo ex posterioribus Labeo-

nis Cum quidam duos fundos iunctos haberet et ex
altero boves, cum opus fecissent, in alterutri reverte-
rentur, utrumque fundum cura instrumento legaverat.
Labeo Trebatius boves ei fundo cessuros putant, ubi i
opus fecissent, non ubi manere consuevissent: Cas-
cellius contra, Labeonis sententiam probo,
so 5 Labeo libro primo ruttavan' a Paulo epitoma-
tonnn Si cui fundum et instrumentum eius legare
vis, uihil interest, quomodo leges ‘fundum cum in-
strumento’ an ‘fumlum et instrumentum’ an ‘fundum
instinctum’. Paulus, jmnio contra: nam inter ea
legata hoc iuterest, quod, si fundo alienato mortuus
fuerit qui ita legavit, ex hae scriptura ‘fundum cum
instrumento’ nihil erit legatum, ex ceteris poterit in-
35 strumenium esse legatum.

6 Scaevola libro sexto decimo digestorum. Ne-
poti legaverat quae certa regione praedia habuerat
ut instructa sunt, cum vino grano calendario, et ad-
jecerat haec verba: ‘quidquid erit eum moriar in illa
‘regione, et quidquid5 in quacumque specie erit in
‘illa regione, vel’ quod meum erit', viva testatrice8
4» unus ex debitoribus condemnatus vivente testatrice
satis non fecit: quaesitum est, an quod ex sententia
indicis deberetur ad nepotem perlineret, respondit
uihil proponi, cur non deberetur.

25, i 7 Idem libro vicesimo secundo digestorum Ta-
bernam cum caenaculo Pardnlaes manumisso testa- '
mento legaverat cum mercibus et instrumentis et
suppelleetili quae ibi esset, item horreum vinarium
cum vino ct vasis et instrumento et institoribus, quos i
secura habere consueverat, quaesitum est i0, enra vivo j
5 testature insula, in qua caenacnlurn fuit quod ei le- ;
gatum erat, exusta sit, et post biennium eodem loco i

constituta nova, et horreum , quod eidem legatum 125, s/«
erat, a testatore venierit, vini autem venditio dilata
sit, ut ex eo commodo venirent", an universa legata
Parduia 15 consequi possit, respondit ea, ia quibus
voluntas mutata esset, non deberi.

8 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Tn in-
strumento fundi ea esse, quae fructus quaerendi eo- n>
gendi conservandi gratia parata sunt, Sabinti" libris
ad Vitellium evidenter enumerat, quaerendi, vei uti
homines qui agrum colunt, et qui eos exercent prae-
positive sunt is, quorum in numero sunt, vilici et
monitores: praeterea boves domiti, et pecora ster-
corandi causa parata, vasaque utilia culturae, quae
sunt aratra ligones sarculi falces putatoriae bidentes
et si qua similia diei possunt, cogendi, quemadmo-
dum torcularia corbes faleesqne messoriae falces fe- 15
nariae quali vindemiatorii exceptnriiqne, in quibus
uvae comportantur, conservandi, quasi dolia, licet

1 defossa uon sint, ct cuppae. Quibusdam in regi-
onibus accedunt, instrumento, si vilia cultior est, vol-
uti atrienses scoparii, si etiam virdiaria sint, topiarii,
si fundus saltus pastionesque liabet greges pecorum
pastores saltuarii.

9 Paulus libro quarto ad Sabinum I)e grege
ovium ita distinguendum est, Ut, si ideo comparatus 20
sit, ut ex eo fructus caperetur, nou debeatur: si vero
ideo, quia non aliter ex saltu fructus percipi poterit,
contra erit, quia per greges fructus ex saltu perci-
piuntur.

10 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Si redi-
tus etiam ex melie constat, alvei apesque conti-
nentur.

11 Ja volemus libro secundo cx Cassio Eadeui 25
ratio est in avibus, quae ia insulis maritimis aluntur.

12 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Quae-
situm est., au frumentum, quod cibariis cultorum pa-
ratum foret, instrumento cederet, et plurimis non
placet, quia consumeretur: quippe instrumentum est
apparatus rerum diutius mansurarum , sim: quibus
exerceri nequiret possessio: accedit eo, quod cibaria 30
victus magis quam colendi causa pararentur, sed ego
puto et frumentum et vinum ad ciliaria paratum in-
strumento contineri: et ita Servium respondisse au-
ditores eius referunt, item nonnullis visutn est fru-
mentum, quod serendi causa sepositura est, instru-
mento contineri, puto quia et instar culturae esset

et ita consumitur, ut semper reponeretur: sed 13 causa

1 seminis uihil a cibariis differt. Conservandi fruc- 35
tus causa, vefuti granaria, quia in his fructus custo-
diuntur, urceos capsellas, in quibus fructus compo-
nuntur: sed et ea, quae exportandorum fructuum
causa parantur, instrumenti esse constat, veluti iu-
menta et vehicula ct naves et cuppae et culei.

2 Alfenus autem, si quosdam ex hominibus aliis le-
gaverit, ceterus, qui iu fundo Lierunt , non contineri
instrumento ait, quia nihil animulis instrumenti esse
opinabatur; quod oon est verum: constat enim eos, 40

3 qui agri gratia ibi suot, instrumento contineri. Quae-
ritur, an servus, qui quasi colonus in agro erat , in-
strumento legato contineatur, ct Labeo et 1’egasus
recte negaverunt, quia nou pro instrumento in fundo
fuerat, etiamsi solitus fuerat et familiae imperare.

4 Saltuarium autem Labeo quidem putat eum demum
contineri, qui fructuum servandorum gratia paratus
sit, eum non, qui finium custodiendorum causa: sed
Neratiiis etiam hunc, et hoc iure utimur, ut omnes 15

5 saltuarii contineantur. Trebatius amplius etiam
pistorem et tonsorem, qui familiae rusticae causa pa- 12tt, t
rati sunt, putat contineri, item fabrum, qui villae re-
ficiendae causa paratus sit, et mulieres quae panem
coquant quaeque villam servent: item molitores, si ad

(l) defructum F

(2) Sab. 1. *4; Pap. 2. 3; App. 5. ..7; Sab. 8...10. 12. 13.

15.. .17. *25. *26; Ed. *11. *14. 18; Pap, 19. ..24; App. 27.. ,29.—

Baa. 44, 10 (3) iunge 33, 8, 1. 3. 30, 62 pr. (4) et

ins. Mo. (5) eum praediis ex causa fideicommissi

itis. S (e) et quidquid de.l. Mo. (7) in illa regione
vel dei. Mo. (8) viva testatrice dei Mo. (9) l'»r-
dalae Mo. (10) et ins. F (11) ut ex commodo
veniret Mo. (12) Pardala Mo. (13) et scr , si
quidem, antea ego puto vere sic posuit Ulpianus (Mo.)

VEL EiSTEUMENTO LEGATO

511

XXXIII 7

120 3 usum rusticum parati sunt: item focariam et vilieam,
’ si mudo aliquo officio virum adjuret: item lanificas
quae familiam rusticam vestiunt, et quae pulmcutana
5 0 rusticis coquant. Sed an instrumenti instrumentum
legato instrumento continetur, quaeritur, haec eumi,
quae rusticorum causa parantur, lanificae et lanae
et tonsores et fulloues et focariae 1 non agn sunt
instrumentum, sed instrumenti, puto igitur etiam fo-
carium contineri: sed ct lanificas et ceteros, qui supra
enumerati sunt: et ita Servium respondisse auditores
7 eius referunt. Uxores quoque ot infantes eorum,
io qui supra enumerati sunt, credendum est in eadem
villa agentes voluisse testatorem legato contineri:
neque enim duram separatiunem iniunxisse ere.-
S demius est. Si aliqua parte anni'1 iu fundo
pascamur pecora, aliqua parte his pabulum con-
ducitur, vel servi, si aiiqna parte anui per eos
;r*er colitur, aliqua parte iu mercedum mittuntur,
9° nihilo miniis instrumento continentur. Cellararium
quoque, id est ideo praepositum, ut rationes salvae
u sint, item ostiarium imiliuuemque instrumenti esse

10 constat. Et molas et machinas, fenum stipulas,
asinum machinarium, machinam frumentarium . vas
aeneum, in quo sapa coqueretur et defrutum fiat et
aqua ad bibendum lavandam que familiam paratur,
instrumenti esse, et cribra, et plaustra, quibus ster-

1 1 cus evehatur. Ea vero, quae solo continentur,
instrumenti fundi non esse Cassius scribit, veluti ha-
Tundineta et salicta, antequam caesa sint, quia fun-

20 diis fundi instrumentum esse non potest: sed si caesa
sint, puto contineri, quia quaerendo fructui deser-

12 viunt. idem et in palis erit dicendum. Si in
agro venationes sint, pute venatores quoque ct vesti-
gatores et canes ct cetera quae ad venationem sunt
necessaria instrumento contineri, maxime si ager et
1$ ex hoc reditum habuit. Et si ab aucupio redi-
Ins fuit, aucupes et plagae et huius rei instrumentum
agri instrumento continebitur: nec miram, eum et

25 aves instrumento exemplo apium contineri Sabinus
U et Cassius putaverunt. Si quis eodem instru-
mento in plurimis agris utatur, cuius agri sit instru-
mentum, quaeritur, et ego arbitror, si quidem apparet
voluntas patris familiae, cui potius agro destinaverat,
eius esse instrumentum : ceteri enim agri ab hoc agro
veluti mutuantur: si non appareat, nullius instru-
mento cedet: neque enim pro parte dividemus instru-
is mentum. Supellex ceteraque, si qua in agro
so fuerunt, quo instructior esset pater familias, instru-
10 mento fundi non continentur. Si domus sit in-

strumentum legatum, videndum quid contineatur, et
Pegasus ait instrumentum domus id esse, quod tem-
pestatis arcendae aut incendii causa paratur, non
quod voluptatis gratia: itaque neque specularia neque
vela, quae frigoris causa vel umbrae in domo sunt,
deberi, quae sententia Cassii fuit, qui dicebat inter
instrumentum et ornamentum multum interesse: in-
Sa stramenti enim ea esse, quae ad tutelam domus per-
tinent, ornamenti, quae ad voluptatem, sienti tabulas
V pmtas. Vela autem Cilicia instrumenti esse Cas-
sius, quae ideo parantur, ne aedificia vento vel plu-
is via laborent. Acetum quoque, quod exstinguendi
incendii causa paratur, item centones sifones, perticae
quoque et scalae3, ct formiones et spongias ct amas
KCOpaS contineri plerique et Pegasus aiunt. Te-
«I rarapnof™ tlf?nu.m eius rei causa paratum in-
51 &d huins“^i causam habeat
AJ. P* ‘V1 UBUS non deservientia nrnimle

;A'l • ‘ . a , UB)1S non deservientia, proinde

a " o oabel'at lmic rei necessaria, etiam

-J ea munimento domus continebuntur De velis
quae m hypaethris extenduntur, item dc his o o
sunt circa columnas, Celsus scribit ma-is sunnelle^tili
adnumeranda et ita Sabinum 2P _le.CUl1

I

I

i

21 Canales autem et harpagones et amas instrumento I2G, u

22 contineri constat. Item perticae, quibus araneae 45
detergantur, item spongiae, quibus columnae pavimenta
podia extergantur, scalae, quae ad lacunaria admo-
veantur, instrumenti sunt, quia mundiorem domum 127,1

23 reddunt. Papinianus quoque libro septimo re-
sponsorum ait: sigilla et statuae adfixae instrumento
dumus non continentur, sed domus portio sunt: quae
vero non sunt aclfixa, instrumento non4 continentur,
inquit: snppellectili euim adinimenintur, excepto ho-
rologio aereo, quod non est adfixum: nam et5 hoc
instrumento domus putat- contineri, sicut prothyrum 5
domus, si velamen est, inquit, instrumento domus

24 continetur. Fistulae autem et canales et crateres
et si qua sunt, alia ad aquas salientes necessaria, item
serae et claves magis domus portio quam domus in-

25 stramentum sunt. Specularia quoque adfixu magis
puto dumus esse partem: eam et in emptione dumus
et specularia et pegmata cedere, sive in aedificio snut
posita sive ad tempus detracta, sed si non sint, re-
posita ad hoc tarnen sint, ut suppleantur, si qua dc- ic-
tui sint, instrumento potius continebuntur. Cancel-

27 los qucqne instrumento contineri puto. Sed si
fundus non sit cum instrumento legatus, sed ita ut
instructus sit, quaesitum est, an plus contineatur, quam
si cum instrumento legatus esset, ct Sabinus libris ad
Vitellium scribit fatendum esse plus esse, cum instruc-
tus fundus legetur, quam si cum instrumento: quam
sententiam cotlidie increscere et invalescere videmus,
quanto igitur hoc legatum uberius est, videndum est. t&
et Sabinus definit et Cassius apud Vitellium notat:
omnia quae eo collocata sunt, ut instructior esset
pater familias, instructo, inquit, continebuntur, 'id
est quae ibi habuit, ut instructior esset* °. hoc ergo
legato non agri instrumentum , sed proprium suum

28 instrumentum reliquisse videtur. Proinde si fun-
dus sit instructus legatus, et snppellex continebitur,
quae illic fuit usus ipsius gratia, ct vestis non solum
stragula, sed et qua ibi uti solebat: mensae quoque 2»
eboreae, vel si quae aliae, item vitrea et aurum ct
argentum: vina quoque, si qua ibi fuerint usus
ipsius causa, continentur, et si quid aliud utensilium.

2(J Sed si qua eo congesserat non usus ipsius7 causa,
sed custodiae gratia, non continebuntur: vina etiam,
quae in apothecis sunt, non cedent: et hoc iurc uti-
mur, ut quae ibi pater familias quasi in horreo lia-

30 buit, haec non contineantur. Celsus quoque libro 25
nono decimo digestorum scribit fractus ibiB repositos,

ut venirent vel Id alium usum quam fundi eonverte-

31 rentnr, instructo fundo non contineri. Idem Cel-
sus eodem libro ait etiam suppeilecticarios et ceteros
huc genus servos contineri, id est ministeria, quibus
instructus erat in co fundo (extra ea quae libertatem

32 acceperant), ct qui rure morari solebant. Si in-
structum fundum legasset, ea. paedagogia, quae ibi
habebat, ut, cum ibi venisset, praesto essent in tri- 30

33 clinio, legato continentur. Contubernales quoque
servorum, Td est. uxores’ ", et natos, instructo fundo
31 contineri verum est. Instructo autem fundo et
bibliothecam et libros, qui illic erant, ut quotiens
venisset, uteretur, contineri constat, sed si quasi
apotheca librorum utebatur, contra erit dicendum,

35 Neratius quoque libro quarto epistularum Rufi no
respondit instructo fundo et snppellectilem et vina

et mancipia non solum ad cultum custodiainve villae. 35
sed etiam quae ut ipsi patri fainiliaB in ministerio10 ibi

36 essent, legato cedere. Imagines quoque hae solae
legatae videntur, quae in aliquo ornatu villae fuerunt.

37 Papinianus quoque praediis instructis legatis man-
cipia non contineri, quae temporis causa illic fuerunt
ac non eo auinio transtulit pater familias, ut aut fundi

38 aut suum instrumentum faceret. Idem respondit

(2) an F r3) n0n ®un< Ulpiani (Mo.) ! (s) sibi F

snut ex § 22 (Vo 1 Ijl ^ oflue et scalae huc illata in.?. Mo.

% 22 (Mo.) <4) magia ,n, Mo. (b) et deL (

(6) < * glossa (Le.net) {7)

(*) < * glossa {Schultinff)

61*

XXXIII 7

512

DE INSTRUCTO

S27, m praediis instruetis legatis actorem ex his in provin-
■40 ciam missum, ut ordinatis negotiis ad pristinum ac-
tum rediret, legato praediorum cedere, quamvis non-
39 dum redierit, idem respondit instructis hortis
legatis etiam vina, quae ibi fuerunt, quo dominus
esset instructior, contineri: aliud esse, si horrea ibi
habuit, unde instruebatur vel in urbe vel in aliis prae-
lo diis. Idem respondit domo per fideicommissum
relicta cum supellectili Claudio Hierouymiano 1 cla-
rissimo viro ab Umbrio Primo et mensas et ceteram
128,i snppcilectilem, quam in hortis 2 pater familias in pro-
consulatum profecturus contulerat, ut tutiore loco
11 essent, contineri. Idem respondit theriacam quo-
que et cetera medicamenta, quae- secessus causa do-
minus ibi habuit, et vestem propter secessum ibi de-

42 positam instructo fundo legato inesse. Idem re-
spondit domo ita, ut instructa est, eum omni iure

5 suo legata urbanam familiam, item artifices, quorum
operae ceteris quoque praediis exhibebantur, legato
non contineri: ostiarii autem, inquit, vel topiarii diae-
tarii aquarii domui tantum deservientes continebun-
tur, sed quod de artificibus ait, falsum est, si eius
domus causa parati sunt, licet aliis quoque praediis

43 commodabantur. Idem respondit domo instructa
legata mensas eboreas et libros non contineri: sed et
boc falsum est: nam omne, quidquid in domo fuit,

i<> quo instructior ibi esset pater familias, continebitur,
suppellectiiem autem patris familiae3 instrumentum
esse nemo dubitat, denique Neratius libro quarto
epistularum Marcello fratri suo respondit et vestem
domus instructae legato contineri: maxime, inquit, in
propositu specie: proponebatur enim, qui legaverat,
argentum etrationesexcepis.se: nam qui haec, inquit,
excepit, non potest non videri de ceteris rebus, quae
is in ea essent, sensisse, sed et ipse Papinianus eodem
libro responsorum ait patrem mercatorem ac faene-
ratorem, qui duos filios totidemque filius heredes in-
stituerat, ita legasse4: ‘filiis nmrilms domum meam
‘instructam do lego dnrique iubco' : merees et piguora
au contineantur, quaeri posse: sed facilem iudiei vo-
luntatis eoniecturam fore ceteris patris facultatibus

44 examinatis. Celsus scribit servis qui in fundo
morarentur legatis, vicarios eorum non contineri, nisi

20 45 appareat et de vicariis eum sensisse. Papinianus
quoque libro septimo responsorum uxori, cui vir om-
nia, quae in domo erant, ab herede filia praestari
voluit, cautiones debitorum emptiouesque servorum
non videri legatas respondit, nisi, inquit, ex alia parte
et de servis eum cogitasse apparuerit, scilicet nt eo-
rum servorum ei legasse videatur emptiones, quos et
4(i ipsos voluit ad eam pertinere. Si quis fundum
25 ita ut instructus est legaverit ct adiecerifc eum supel-
lectili vel mancipiis vel uua aliqua re, quae nomi-
narim expressa non erat5, utrum minuit legatum
adiciondo speciem an vero nou, quaeritur. et
Papinianus respondit6 non videri minutum, sed
47 potius ex abundanti adiectum. Idem Papini-
anus libro septimo responsorum ait: instructis hortis
filio legatis mater argentum muliebre filiae lega-
verat: respondit etiam id argentum muliebre, quod
30 iu hortis habuit, ut ibi7 esset instructior, ad filiam
pertinere.

13 Paulus libro quarto ad Sabinum Tabernae
cauponiae instrumento legato etiam institores conti-
neri Neratius existimat: sed videndum, ne inter in-
strumentum tabernae cauponiae et instrumentum
cauponae sit discrimen, ut tabernae non nisi loci in-
strumenta sint, ut dolia vasa ancones8 calices trullae,
35 quae._ circa cenam solent traici, item urnae aereae et
congiaria sextaria et similia: cauponae autem, cum
1 negotiationis nomen sit, etiam institores. Instru-

mento balneario legato etiam balneatorem contineri 128,
Neratius respondit:

14 Jdkm libro secundo ad Vitellium continetur
autem et fornicator9.

15 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si ita tes-
tamento scriptum sit: ‘quae tabernarum exercendarum
‘instruendarum pistrini cauponae causa facta parata-
‘que sunt, do lego’, his verbis Servius_ respondit et io
caballos, qui in pistrinis essent, et pistores, et in
cauponio 10 institores et focariam, mercesque, quae in

1 his tabernis essent, legatas videri. Domo instructa 11
responsum et suppellectiiem legatam , _ non etiam
vina, quia domus vinis instructa intellegi non potest.

2 Mulier villae custos perpct.ua 12 fundo qui cum instru-
mento legatus esset 13 aut instructo continebitur, sieuti 129,
saltuarius: par enim ratio est: nam desiderant tam
villae quam agri 14 custodiam, illic, ue quid vicini aut
agri aut fructuum occupent, hic, ne quid ceterarum
rerum quae in villa continentur: villa autem sine
ulla dubitatione pars fundi habetur.

16 Alfenus libro secundo digestorum a Paulo s
epitomatorum Villae instrumento legato supellecti-

1 lem non contineri verius est. Vinea et instru-
mento eius legato instrumentum vineae nihil esse
Servius respondit: qui eum cousulebat, Cornelium re-
spondisse aiebat palos perticas rastros ligones instrn-

2 menti vineae esse: quod verius est. Quidam uxori
fundum, uti instructus esset, in quo ipse habitabat,
legavit, consultus de mulieribus lanificis an iustm- io
mento continerentur, re spe iniit non quidem esse in-
strumenti fundi, sed quoniam ipse pater familias, qui
legasset, in eo fundo habitasse!, dubitari non opor-
tere, quin et ancillae et ceterae res, quibus pater
familias in eo fuudo esset instructus, onuies legatae
viderentur.

17 Marcianus libro septimo institutionum Item
pictoris instrumento legato cerae colores similiaque ib
horum legato cedunt, item peniculi et cauteria et

1 conchae, instrumento piscatorio contineri Aristo
ait uaueellas, quae piscium capiendorum causa com-
paratae sunt, sed et piscatores contineri verius est.

2 Instrumento balneatorio legato dictum est balnea-

torem sic instrumento contineri balneario, quomodo
instrumento fundi saltuarium et topiarios, et instru-
mento cauponio institorem, eum baluea.e sine balnea-
toribus usum suum praebere non possint. _ 20

18 Paulus libro secundo ad Vitellium Cum de
lanionis instrumento quaeritur, semota carne mensas
pondera ferra mentaque laniandae carnis causa prae-
parata, item 15 trutinas cultros dolabras instrumento

1 relinquimus. ‘'Instrumento legato aliquando etiam
personas legantium nccesse est inspici, ut ecce pis-
torio instrumento legato41 ita ipsi pistores inesse 25
videri possunt, si pater familias pistrinum exercuit:
uam plurimum iuterest, instrumentum pistoribus an

2 pistrino paratum sit. Asinam molendariam et
molam negat Neratius instrumento fundi contineri.

3 Item caccabos et patinas in instrumento fundi
esse dicimus, quia sine ilis pulmentarium coqui non
potest, nec multum refert 18 inter caccabos et aenum,
quod supra focum pendet: hic aqua ad potandum
calefit, iu illis pulmentarium coquitur, quod si aenum 30
instrumento continetur, urcei quoque, quibus aqua
in aenum infunditur, in idem genus rediguntur, ac
deiuceps in infinitum primis quibusque proxima copu-
lata procedunt, optimum ergo esse Pedius ait non
propriam verborum significationem scrutari, sed in
primis quid testator demonstrare voluerit, deinde in
qua praesumptione sunt qui iu quaque regione com-

4 morantur. Cum de vilico quaereretur et an in-
strumento inesset et19 dubitaretur, Scaevola consultus 35

(1) bieroniano Fl (2) horreis dett. (3) familias

F1 (4) legasset F (5) uel una aliqua re nomi-

narim expressa, quae inerat Mo. (0) 33, 10, 9 pr.

(7) tibi F (8) et in$. P2 (9) fornacator edd.

(10) instrumento ins. Kuehler (11) legata in 3. edd.

(12) in ins. F1 (13) est F'1 (14) tam agri quam

villae Mo. (15) itemj id est Mo. (10) in ins. Mo.
(17) legato] legato aliquando etiam personas Fa, delet
omnia F" (is) differt Mo. (19) et dei. dett.

VEL INSTRUMENTO LEGATO

513

XXXIII 7

2 9 35 respondit si non pensionis certa quantitate, sed fide

5 dominica coleretur, deberi. Idem .consultus dc
meta molendaria respondit, si rusticis eius fundi ope-
rariis moleretur, eam quoque deberi. . est autem meta

6 inferior pars molae, catillus superior. De bubulco
quoque ita respondit, sive de eo, qui bubus ibi araret,
sive de eo, qui boves eius fundi aratores pasceret,

40 7 quaereretur, deberi. De putatoribus quoque ita
respondit, si eius fundi causa haberentur, i nesse:
i 1 'ustores quoque et fossores ad legatarium per-
9 tinere. Item cum fundus ita legatus esset: ‘Mae-
vio fundum Sciarum, ita ut optimus maximusque est,
‘cum onmi instrumento rustico et urbano et mancipiis
‘quae ibi sunt' et quaereretur, a a semina deberen-
tur respondit verius esse deberi, ‘nisi aliud testatorem
sensisse heres probaret”2, idem respondit de frumento
J30, 1 10 reposito ad mancipiorum exhibitionem. Tn in-
strumento medici esse collyria et emplastra et cetera

11 cius generis Cassius scribit. Cui fundum instruc-
tum legaverat, nominatio mancipia legavit: quae-
situm est, an reliqua mancipia, quae non uomiuassct,
instrumento cederent. Cassius ait responsum esse,
tametsi mancipia instructi fundi sint, tamen videri

6 eos solos legatos esse, qui nominati essent, quod ap-
pareret non intellexisse patrem familias instrumento

12 quoque servos adnumeratos esse. Sabinus: Cui
fundus quaeque ibi sint legata sunt, ei fundus et
omnia, quae in eo solita sunt esse quaeque ibi ma-
iore parte anni morari et hi, qui i:i eum manendi
causa recipere sc consueverant, legati videntur: at si
qua consulto in fundo congesta contractave 3 sunt,
quo legatum cumularetur-, ca non videntur legata

ia 12 esse. Quidam cum ita legasset: ‘villam meam
'ita ut ipse possedi cum suppellcctile mensis manci-
piis, quae ibi deputabuntur4, urbanis et rusticis3,
‘vinis, quae in diem mortis meae ibi erunt, et decem
‘aureis, ct quaereretur, eum in diem mortis ibi libros
et vitreamina1’ et vesticulam habuerit, an eadem om-
nia legato cederent, quoniam quaedam enumerassct:
Scaevola respondit specialiter expressa, quae legato
!4 cederent. Domum instructam legavit cum orn-
is nibus adfixis : quaeritur dc instrume.nl is debitorum, an
ea legatarius habere potest, respondit secundum ea
quae proponerentur non posse.

19 Paulus libro tertio decimo responsorum Si
mancipia quae7, post testamentum factum in fundum
Sciae relictum a testatore inducta, fundi colendi
gratia in eodem fundo fuerint, ea quoque instrumento
fundi contineri respondi: quamvis enim ea mancipia
Vi testator demonstrasset, quae tunc ibi essent cum le-
garet, tamen non minuendi legati, sed augendi causa
mancipiorum quoque fecit mentionem, ceterum in-
strumento fundi. mancipia quoque colendi agri causa
l inducta contineri non ambigitur. Paulus respon-
di: villae Instrumento neque fructus repositos neque
equitium contineri, suppellcctile" autem legato cedere:
servum vero arte fabrica peritum, qui annuam mer-
25 eedem praestabat, instrumento villae non contineri.

”0 &caktoea libro tertio responsorum Sciae ex
parte heredi2 institutae, si heres erit, fundos per
praeceptionem dederat instructos cum suis vilicis et
reliquis colonorum, et codicillis ita scripsit: ‘postea
mini venit in mentem: Sciae fundos quos relicui
ita ut sunt instructi rustico instrumento suppeliectilc
- T;’.1'! et,v!1,cls reliquis colonorum et apotheca
luhtre volo . quaesitum est, an etiam ea, quae pa-
tiis familias usus cottidiani causa in fundis fuerunt,
legato continerentur « respondit testamento mddem

ut pioponerctnr Seiae., insuper fundum legatum ve

rurn non amplius deberi, quam in codici His Lm I
sane post oblivionem testamentariae serturae feris |

set) instructi appellatione contineri velle, se manifeste 130,33/31

1 ostendisset. Liberto suo quidam praedia legavit
his verbis: ‘Seio liberto meo fundos illum et illum 35
‘do lego ita ut instructi sunt cum dotibus et reliquis
‘colonorum et saltuariis cum contubernalibus suis et
‘filiis et filiabus’, "quaesitum est, an Stichus servus,
qui praedium unum ex his coluit et reliquatus est
amplam summam, ex causa fideicommissi Seio debe-
atur. respondit, si non fide dominica, sed mercede,
ut extranei coloni solent, fumluin coluisset, non de-

2 heri. ‘Gaio Seio alumuo meo fundos meos illum 40
‘et illum, ita ut instructi sunt, et donmra superiorem
‘dari volo': quaesitum est, an etiam domum instruc-
tam dari voluerit, respondit secundum ca quae,
proponerentur ita videri dedisse, ‘nisi is, a quo petere-
tur. aliud testatorem sensisse manifeste doceret”2: I2at

si habitationis, id est aedificii instrumentum legasset..

3 non cedere servos operae ali i ve rei paratos. Prae- 131, t
dia ut instructa sunt cum dotibus et reliquis colono-
rum et viticorum et mancipiis ct pecore omni legavit

e.t peculiis et cum actore: quaesitum est, an reliqua
colonorum, qui finita conductione interposita cautione
dc colonia discesserant, ex verbis supra scriptis le-
gato cedant, respondit non videri de his reliquis esse

4 cogitatum. Idem quaesiit in actore legato, an uxor 5
et filia legato cedant, cum actor non in praediis, sed
in civitate moratus sit. respondit nihil proponi, cur

5 cedant. Idem quaesiit, cum testator facto testa-
mento in provinciam sit profectus, an ea mancipia,
quae post profectionem eius aut mortem sine cuius-
quam auctoritate sponte sua ad parentes et notos
sibi homines in fundos fegatos transiere, legato ce-
dant. respondit non legatos e,os , qui forte voluti io

6 commeantes transissent. ‘Pani philae libertae, meae
‘dari volo fundum Titianum cimi instrumento et his
‘quae in eodem erunt cum moriar.1 13 quaesitum est,
si Stichus servus, ex eo fundo ante annum mortis
testatoris abductus et in disciplinam traditus, postea
in eum fundum non reversus sit., an debeatur, re-
spondit, si studendi causa misisset, non quo a fuudo

7 eum aliorsum transferat, deberi. ‘Tyrannae sorori
‘meae fundum meum Graecianumeum stabulo et instru- 15
‘mento rustico omni relinquo.’ quaeritur, an fundi
appellatione etiam pascua, quae ad eum simul cum
fundo pervenerint et quae semper in usibus huius pos-
sessionis habuerat, legato cederent, respondit, si
prata fuudo Graeciano ita conjunxisset, uti sub una
fundi appellatione haberentur, ea quoque deberi.

8 Instructis domibus legatis crabattus argento in-
aurato tectus mortis Titiae tempore in domibus non 20
est repertus, sed in horreis tantisper conditus: quaero,
an is quoque praestandus sit. respondit, si in domo
esse soleret et quo tutiore loco haberetur, interim in
horreo allatus esset, nihilo minus praestandum.

9 Quod ailiecit testator ‘uti possedi an hoc significet
‘sicut instructa in diem mortis habuit', id est eum
mancipiis pecoribus instrumento rustico? respondit:
uon de inre quaeritur.

21 PQiiroxiVS libro primo /IdcicoiinniMonun Cum 25
fundus sine instrumento legatus sit, dolia molae oli-
variae ct praelum e.t quaecumque infixa inaedifieata-
que sunt fundo legato continentur, milia autem ex
his rebus quae moveri possunt paucis exceptis fundi
appellatione continentur, de molis tum quaeri solet,
cum 14 ita adfixae itave inaedificatae sint, ut partes
aedificiorum esse videantur.

22 Paulus libro tertio sententiarum ,sFundo Ic- 36
gato ‘luut optimus maximusque esi’ ret.ia apraria et
cetera venationis instrumenta continebuntur: quod
etiam ad instrumenta pertinet '7, si quaestus fundi ex

1 maxima parte in venationibus consistat. ‘"Fundo

trectave V " \t) deJutaWur

(8, supellectilem dett. (9) herede V (m) coatin^

tur F (11) ad § 2 fin. cf. I. I» f 4 fi. t. (12) nonnulla
videntur intercidisse ( Kr .) (13) § C /tn. = 32, 78 pr.

[Paul.) (H) nrnn Mo. (15) Paul. 3, 6, 45 (ifi) ita
ins. Paulus (17) quae etiam ad instrumentum per-
tinent Paulus (IS) Pani. 3, 6, 47

XXXIII 7. 8

DE INSTRUCTO

514

J.'S1,33 legato cum mancipiis et pecoribus et omni instru-
mento rustico et urbano peculium actoris ante testa-
torein defuncti, si ex eodem fundo fuerit, magis pia-
sti cet ad legatarium pertinere.

23 Nbratius Hbru secundo responsorum Cum
quaeratur, quod sit tabernae instrumentum, inter-
cesse, quod genus negotiationis in ea exerceri soli-
tum sit.

24 Paulus libro tertio ad Neralium Fuiulns, qui
locatus erat, legcatus est enni instrumento: instrumen-
tum, quod colonus in eo liabuit, legato cedit. Paulus:

uj an quod coloni fuit an tantum id quod testatoris
fuit? et hoc magis dicendum est, nisi nullum domini
fuit.

25 I ATOLKtUJS libro secundo ex posterioribus La-
beonis Fundi instrumento legato id pecus cedere pu-
tabat Tubero, quod is fundus sustinere potuisset:
Labeo contra, quid enim fiet, inquit, si, cum mille
oves fundus sustinere potuisset, duo milia ovium iu

45 eo fundo fuerint? quas oves potissimum Legato ces-
suras existimabimus? nec quaerendum esse, quid de-
buisset parari pecoris instrumenti fundi causa, sed
quid paratum esset: non enim ex numero aut mul-
titudine legata aestimandum esse. Labeonis senten-
132,1 1 tiain probo. Quidam cum in fundo figlinas ha-
beret, figulorum opera maiore parte anni ad opus
rusticum utebatur, deinde eius fuudi instrumentum
legaverat. Labeo Trebatius non videri figulos1 in
2 instrumento fundi esse. Item eum instrumentum
omne legatum esset excepto pecore, pastores ovilio-
nes, oriiia quoque legato contineri Ofilius non recte
putat.

b 26 Ideai libro quinto ex posterioribus Labeonis
Dolia fictilia, item plumbea, quibus terra adgesta
est, et in bis viridiaria posita aedium esse Labeo
Trebatius putant, ita id verum puto, si ita illigata
1 sint aedibus, ut ibi perpetuo posita sint. Molas
manuarias quidem suppollectilis, jumentarias autem
instrumenti esse Ofilius ait. Labeo Cascellius Tre-
batius neutras suppelleetilis, sed potius instrumenti
putant esse, quod verum puto.

io 27 Scaevola libro sexto 2 digestorum Praedia
maritima eum servis qui ibi erunt et omni instru-
mento et fructibus qui ibi erunt et reliquis colonorum
nutritori suo legavit, quaesitum est, an servi pisca-
tores, qui solebant in ministerio testatoris esse et ubi-
cumque eum sequi et urbicis3 * rationibus expungeban-
tur nec mortis testatoris tempore in praediis legatis
deprehensi fuerant *, legati esse videantur, respondit

15 secundum ea quae proponerentur non esse legatos.

1 Adfini suo ita legavit: ‘fundum Cornelianum Titio
‘ita ut est instructus cum omnibus rebus et manci-
‘piis et reliquis colonorum dari volo’. 5 * haec testatrix
Itomae litis causa ex Africa veniens mancipia quae-
dam ex fundo supra scripto, quo citius per hiemem
operam degeret0, secum abduxit: quaesitum est, au
ea mancipia fideicommisso cedant, eum quaedam ex

20 his rusticis officiis ad tempus peregrinationis abducta
sunt relictis conservabas7 et filiis suis ct quaedam
matribus et patribus, respondit mancipia, de quilms
quaereretur, secundum ea quae proponerentur ex

2 causa fideicommissi deberi. Idem quaesiit, an
fructus eiusdem fundi, qui ibi in diem mortis coacti
manserint, fideicommisso cedant, cum plenissima tes-
tatoris erga adfinem voluntas ab eo quoque manifes-
tetur, quo8 reliqua colonorum eiusdem possessionis

25 ad enm pertinere voluerit, respondit in hniusmodi
scriptura posse responderi boe solum quaerendum, an
manifeste appareat defuncta id, de quo quaereretur,

3 dari noluisse. Liberto, quem heredem in parte

rescripsit0, fundum per praeceptionem dedit iu haec 132,
verba: ‘Pamphile liberte, praecipito tibique habeto
‘fundum meum Titianum et agellum Sempronianum
‘cum instrumento et his, quae in eodem erunt cum
‘moriar, familiaque, quae iu co fundo moratur, ex- 30
‘cepi, is quos manumisero', quaesitum est,, cum testa-
tor in eo fundo aliquantum vini iu doliis habuerit,
quod vivus totum vendiderat et partem tertiam pretii
pro eo acceperat, an vinum in doliis remanens ad
libertum ex causa praeceptionis pertineat, respondit10
verbis quae proponerentur contineri, 'nisi manifeste
contrariam voluntatem coheredes approbant’ H. in eo
fundo iustrumenta calendarii et nummos reliquit,
responsum est de nummis quoque ut supra respon- 33

4 sum. Ita legatura est: ‘Septimae sorori meae
‘fundi paterni mei Seiani partem dari volo sic ut est,

‘et alteram partem ita, ut in diem mortis fuerit’:
quaesitum est, an ex verbis supra scriptis aggeres 15
et praela iam posita parataque, ut immittantur 13
aedilicio, item instrumentum urbanum et rusti-
cum cum mancipiis, quae fundi causa erant, ad le-
gatarios pertineant, respondit: potest1* haec verba

5 ‘sic ut est’ ad instructum referri. Fundos legavit io
in haec verba; ‘Sempronio fratri meo hoc amplius
‘fundos meos ita, ut instructi sunt, Cassianum Noni-
‘anum cum suis salictis et silvis’, quaesitum est, eum 133.
silvae et salicta non in fundis supra scriptis ls, sed in
adiectis agellis et quos simul testator comparavit nec
sine bis fundi coli possint, an legato cederent, re-
spondit id tantum cedere legato, quod verbis com-
prehendisset.

28 10 Scaevola 17 libro vicesimo tertio digestorum
Lucius Titius fumlum, uti erat instructus, legaverat, s
quaesitum est, fundus instructus quemadmodum dari
debeat, utrum sic ut instructus fuit mortis patris fa-
miliae 18 tempore, ut quae medio tempore adgnata aut
in fundum illata sunt heredis sint? an vero instruc-
tus fundus eo tempore inspici debeat, quo factum
est testamentum? an vero eo tempore, quo fundus
peti coeperit, ut quidquid eo tempore instrumenti de-
prehendatur, legatario proficiat? respondit ea quibus 1?
instructus sit fundus18 secundum verba legati quae
sint in eadem causa, euin dies legati cedat, instrumento
contineri.

29 TjABKo libro primo Tuthnmn Si navem cum
instrumento emisti, praestari tibi debet scapha navis.
Paulus: immo contra, etenim scapha navis non est
instrumentum navis: etenim mediocritate, non genere,
ab ea diifert, instrumentum autem cuiusque rei ne- is
cesse est alterius generis esse atque ea quaequae
sit: quod Pomponio libro septimo epistularum placuit.

VTO50

DE PECULIO LEGATO.

1 51 Paulus libro quarto ad. Sabinum Servo legato
cum peculio ct alienato vel manumisso vel mortuo le- 20
gatum etiam peculii exstinguitur.

2 Gajus libro octavo decimo ad edictum provin-
ciale Nam quae accessionum locum optinent, ex-
stinguuntur, cutn principales res peremptae fuerint.

3 Paulus libro quarto ad Sabinum At si ancilla

cum suis natis legata sit, etiam mortua ea vel alie-
nata vel manumissa nati ad legatarium pertinebunt,
quia duo legata sunt separata.22 25

4 Gajus libro octavo decimo ad edictum provin-
ciale Sed et si cum vicariis suis legatus sit servus,
durat vicariorum legatum et mortuo eo aut alienato
aut manumisso.

(1) figulas F (2) decimo ins. Lcnel (3) sequitur-

vieis F (4) fuerit b’ (5) post ins. Mo. (s) operam

elegeret] iter perageret Mo. (7) contubernalibus Mo.

(S) quod S (») scripsit S (10) id ins. Mo.

(il) ‘ * Iust. (Gradenmtz) (12) asseres Hal. (13) im-

mittentur F (14) posse Mo. (15) sint ins. Hal.

(16) cf. 30, 2, 28 (17) seaevola) idem E2 (18) fami-
lias gs {12) ea q. i. s. fundus dei. Mo.

(20) Sab. 1. +2. 3. *4...I2. 11.. .10. 18. *20. *24; Pap. 19. 21.
*2f, ; App. 22. 23 ; Ed. *13. *17. *25. — Bas. 44, 11 (2l) iunge
33, 7, 1 (22) iunge 30, 52 pr.

DE PECULIO LEGATO

515

XXXIII S

133 2S 5 Paultjs libro quarto ad Sabinum Peculio legato
constat heredem nomina peculiaria persequi posse,
et insuper ipsum 1 si quid debeat servo, reddere le-
gatario debere. ,

30 0 Ulpianus libro vicesimo quinto ad Sabinum

Si peculium legetur et sit in corporibus, puta fuudi
vel aedes, si quidem nihil sit, quod servus domino
vel couservis liberisve domini debeat, integra corpora
vindicabuntur: sin vero sit, quod domino vel supra
scriptis personis debeatur, deminui singula corpora
pro rata debebunt, et ita et Julianus et Celsus pu-

1 taut. Et si fuerit legatum peculium non deducto
3r. aere alieno, verendum, ne inutile legatum sit, quia

quod adicitur contra naturam legati sit2, sed puto
verum “hanc adiectionem uon vitiare legatum, sed
nihil ei adioere: nec enim potest crescere vindicatio
peculii per bauc adiectione.m. plane si proponas le-
gatarium n actum possessionem rerum, exceptione doli
adversus heredem vindicantem uti potest: habet enim
iu solidis rebus voluntatem acris alieni non deducendi.
40 sed et si dominus remittere se servo quod debet vel nihil
sibi servum debere significaverit, valet bacc adiectio,
quia nuda voluntate potest dominus servo remittere

2 quod ei debet. Vicario autem meo milii legato
an et- vicarii mei peculium ad me pertineat, quaeritur,
et putamus contineri legato vicarii eius peculium, nisi

3 adversa sit voluntas testatoris. Si servus et vi-
134, t carius eius liberi esse iussi sint eisque peculia sua le-
gata sint, verba secundum voluntatem testatoris ex-
audienda, tamquam de duobus separatisque peculiis
testatore locuto: et secundum haec vicarius vicarii

non communicabitur, nisi haec mens fuit testantis.

4 Sicut autem aes alienum, hoc est quod debetur
domino, minuit legatum peculium, ita per contrarium

6 id quod dominus debet servo augere debet, sed huic
sententiae adversatur rescriptum imperatoris nostri
et patris eius', quod ita est; ‘Cum peculium servo Ic-
‘gatur, non etiam id conceditur, ut petitionem habeat
'pecuniae, quam se in rationem domini impendisse
‘dicit’, quid tamen si tiaee voluutas fuit testatoris?
cur non possit consequi? certe compensari debet hoc
quod impendit cum eo quod domino debetur, an et

io quod dominus scripsisset se, servo debere, peculio
legato cederet? Pegasus negat: idem Nerva: et cum
Gnaeus Domitius filiae suae peculium quod eius esset
legasset, ct annuum, quod ei solitus erat dare, bien-
nio non dedisset, sed in rationibus suis rettulisset
filiae se debere quinquaginta, Atilicinus existimavit
legato non cedere, quod verum est, quia consonat

5 rescripto. Non solum autem quod domino debe-
tur peculio legato deducitur, sed et si quid heredi
debitum fuit.

7 Pomponius libro septimo ad Sabinum Si quis
creditori suo adrogaudnrn se dederit et agetur de pe-
culio cum adrogatore, idem puto dicendum, quod de
herede dicitur

8 Ulpianus libro vicesimo quinto ad Sabinum

20 Denique Pegasus respondit, si statulibero, cui pecu-
lium legatum sit, heres interim crediderit, id ipso
mrc detrahi et corpora singula etiam per hoc aes
1 alienum deminui. Proinde si pure libertatem ac-
cipiet et heres vel vivo domino vel ar.te ad: tam he-
rei ititem servo crediderit, legatum peculii minuetur
secundum Iuliani sententiam, licet dominus servi num-
t /ucnt' Qui Stichum et Pamphilum servos

habebat, testamento eos manumisit et unicuique pe-
f} l"“ 6 il?1lm.lc&,mt. placet, quod alter» alteri debet,
de pccul o eius decedere et alterius accedere legato,

f -uaei:tur> 51 servo Ubertas data sit, si decem

Sn ‘ais ta ci ^

quae dedisset heredi, debeant de peculio decedere

4 necuC'1^ ?kcuit’ ^ "unus eS

4 peculio legato. Pl„8 ait Sabinus, si statuliber

I

I

■

servum heredi vendiderit, perinde desinere eum in 134,
5 peculio esse, atque si extraneo vendidisset. His 30
consequenter quaeritur, si servus cum domino de li-
bertate pactus fuerit et partem pecuniae dederit et
ante quam residuum dederit dominUB decesserit libc-
rumque esse testamento iusserit eum peculio legato,
an quod domino dederit in peculio sit imputandum,
et ait Labeo de peculio decedere, plane si nondum
dederat, sed, donec totum traderet, pro deposito apud
fi eum fuerit, id in peculio esse placuit. Item si
servo peculium sit legatum ct a debitore eius pecti 33
liari heres vetitus sit petere, verum est hoc minus
esse i:i legato peculio, hoc est detrahendum id quod

7 debitori legatum est. Interdum etsi non sit lega-
tum peculium, vellit legatum sic accipitur, id est i:i
huiusmodi specie: quidam servo libertatem, si ratio-
nes reddidisset, dederat, et si heredibus centum in-
tulisset. imperatur igitur noster eum patre rescripsit,
peculium quidera non nisi legatum deberi: ‘verum’, w
inquit, ‘si condicionibus praescriptis paruit servus,
‘testatorem voluisse eum retinere peculium interpre-
‘tamur’: videlicet ex eo, quod ex peculio eum ius-

8 serat centum inferre. Utrmn autem id demum
peculium accipimus, quod mortis tempore fuit? an
vero et quod postea accessit applicamus vel quod
decessit detrahimus? ct Iulianus aiias accipiendum
legatum peculii ait, si ipsi servo legetur, alias, si alii : is
nam si ipsi, id tempus iu legato spectandum, quo
dies legati cedit: si vero extraneo, mortis tempus, sie
tamen, ut incrementa ex rebus peculiaribus ad eum
perveniant, ut puta partus ancillarum vel fetus pe-
corum: quod autem ex operis suis vel es alia re ac-
cedit, id, si alii quam ipsi legetur peculium, non de-
bebitur. hoc utrumque Iulianus secundum volunta- 135.
te m G testatoris scribit: eum enim ipsi suum peculium
legatur, verisimile est cum omue augmentum ad ipsum
pertinere voluisse, cui patrimonium manumisso futu-
rum est, cum alii, non: sic tamen, ut1, si in alterius
persona hoc eum sensisse appareat, idem dicas.

9 Paultjs libro quarto ad Sabinum Id quod servo, 5
qui in ipsius peculio est, debetur, non deducitur ex

1 legal.o peculio, quamvis conservus eius sit. Si con-
servum suum vulneraverit servus et viliorem fecerit,
Marceilus_ non esse dubitandum deduci ex peculio,
quod domino iuteressot (nam quid iuterest, conservum
vulneret an scindat aliquid vel frangat au subripiat?
quo casu sine dubio minuitur peculium), sed non

2 ultra simplum. Sed si se vulneravit vel etiam m
occidit, nihil est deducendum hoc nomine: alioquin
dicemus et si fugerit, deducendum i(l, quanto vilior
sit factus propter fugam.

10 Pomponius libro septimo ad Sabinum Si pe-
culium servo vel filio praelegare velis, ne deducatur
id quod tibi debebitur, specialiter ea quae in peculio
erunt leganda siuit.

11 ,UlpiaXus libro vicesimo nono ad edictum Ei :5
quoque, qui nihil in peculio habet, potest peculium
legari: non enim tantum praesens, sed etiam futurum
peculium legari potest.

12 Iulianus libro trigesimo septimo digestorum

Tunc inutile legatum peculii fit, cum servus vivo tes-
tatore decedit: ceterum si mortis tempore servus vi-
xerit, peculium legato4 5 ecdet: 20

13 Celsus libro nono decimo digestorum aliter
atque ei servus vestitus legatus foret.

14 /1 1, fenus Yapus libro quinto digestorum Qui-
dam in testamento ita scripserat: ‘Pamphilus servus
‘meus peculium suum cum moriar sibi habeto liher-
‘que esto’, consulebatur, rectene Pamphilo peculium 23
legatum videretur, quod prius quam liber esset pe-
culium sibi habere iussns esset, respondit in con-
iunctionibus ordinem nullum esse neque quicquara
interesse, utrum eorum primum diceretur aut scribc-

« insuper ipsum) SC(j quClj ita .,
ipse Mo. (0 bit F*, vit F», fit (l

* (4) Inst. 2, 20, 20 (5) alter S, am. F J

luritate F Q) et i na. F 1
(») legatario ilo.

!

(3) iunge 15, t, 30 pr.

XXXIII 8. 9

516

DE PECULIO LEGATO

i 3 5, 27 '26 ret.ur: quare recte peculium legatura videri, ac si
prius liber esse, deinde peculium sibi habere iussus
est.

15 Idem libro secundo digestorum a Faulo epito-
so mutorum Servo manumisso peculium legatum erat;

alio capite omnes ancillas suas uxori legaverat; ili
peculio servi aneilla fuit, servi eam esse respondit
neque referre, utri prius legatum esset.

16 Africanus libro quinto quaestionum Stichus
habet in peculio Pamphilum; hunc dominus noxali
judicio defendit et damnatus litis aestimationem sol-
vit: deinde Stichum testamento manumisit eique pe-
culium legavit: quaesitum est, an quod Pamphili no-

35 mine praestitum sit, ex peculio vel ipsius Pamphili
vel Stichi deducendum sit. respondit Pamphili qui-
dem de peculio utique deducendum, quautaeumque
ca summa esset1, id est etiam si eum noxae dedere
expedisset: quidquid enim pro capite servi praestitum
sit, in eo debitorem eum domini constitui, quod si
Pamphili peculium non sufficiat, tunc ex peculio Stichi
1 non ultra pretium Pamphili deduci debere. Qnae-
<ti situm est, si ex alia qua causa Pamphilus pecuniam
domino debuisset nec ea ex peculio eius servari pos-
set, au usque ad pretium eius ex peculio Stichi pos-
sit deducere, negavit; ueque enim simile id superiori
esse, ibi enim propterea pretium vicarii deducendum.,
quod eo nomine ipse Stichus oh defensionem vicarii
sui domino debitor constituatur, at in proposito quia
Stichus nihil debeat, ex eius peculio nihil esse dedu-
cendum, sed ex Pamphili dumtaxat, qui certe ipse
«5 in suo peculio esse intellegi non potest.

17 Ia voler us libro secundo cx Cassio Qui pe-
culium servi legaverat, indicium eo nomine acceperat,
deinde decesserat, placuit non aliter peculium cx
causa legari praestari, quam si de accepto indicio
heredi caveretur.

136, i 18 Marcianus libro sexto institutionum Si servo
manumisso peculium legatum fuerit, in eum sine du-
bio creditoribus peculiariis actiones non competunt:
sed uou alias heres peculium praestare debet, nisi
ei caveatur defensu iri adversus creditores pecu-
liarios.

19 Fannianus libro septimo responsorum Cum
6 dominus servum vellet manumittere, professionem edi

sibi peculii iussit atque ita servus libertatem accepit,
res peculii professioni subtractas Don videri manumisso
1 tacite concessas apparuit. Testamento data li-
bertate peculium legaverat eundem que postea manu-
miserat: libertus, ut et nominum peculii actiones ei
‘1 praestarentur, ex testamento consequetur. Filius
familias, cui pater peculium legavit, servum peculii
in vivo patre manumisit: servus communis omnium he-
redum est exemptus peculio propter filii destinationem,
quia id peculium ad legatarium pertinet, quod iu ea
causa monente patre inveniatur:

20 Marcianus libro septimo institutionum nihil-
que interest, ante legatus, deinde inutiliter manumis-
sus sit an contra.

21 Scaevola libro octavo quaestionum Si Sticho
is manumisso peculium legatum sit et Titio servus pe-
culiaris, quantum peculio detractum erit oh id quod
domino debetur, tantum ei accedere, cui vicarius le-
gatus est, Iuliauus ait.

22 Labeo libro secundo posteriorum a luvoleno
epitomatorum Dominus servum testamento manumi-
serat et ei peculium legaverat: is servus mille num-
mos domino debuerat et eos heredi solvit, respondi
omnes eas res deberi orcino, si pecuniam orcinus

20 1 quam debuerat solvisset. Dominus servum, qui
cum eo vicarium communem habebat, testamento
manumiserat et peculium ei legaverat, deinde ipsum
vicarium, qui communis erat, nominarim et ipsi et
libertae suae legaverat, respondi partem quartam

libertae, reliquam partem quartam2 liberti futuram: 13G,
quod et Trebatius.

28 Scaevola libro quinto deavio digestorum Do-
minus Sticlm servo suo, qui bona liberti eius gessit, 25
cui pro parte dimidia testamento heres exstiterat, in
quibus negotiis gestis et kalendaria, fuerunt3, testa-
mento suo libertatem dederat, si rationem reddidisset,
eique peculium suum per fideicommissum dedit: Sti-
chus summas, quibus reliquatus erat tam ex ka Icti dario
quam ex variis causis, reddidit manentibus debitori-
bus, pro quibus ipse pecuniam heredibus patroni re-
fuderat, libertatemque adeptus decessit, quaesitum
est, an heredibus Stichi adversus nomina debitorum, 30
pro quibus Stichus pecuniam heredibus patroni in-
tulit, heredes patroni ex causa fideicommissi compel-
lendi sint actiones praestare, cum nihil aliud a Sticho
patrono debitum luerit. respondit praestandum.

1 Testamento codiciliisve servos manumisit et pe-
culia legavit et de Sticho ita cavit: ‘Stichum servum
‘meum liberum esse volo eique volo dari decem aureos
‘et quidquid ex ratione loculorum meorum liabet: 35
‘rationes autem heredibus meis dari volo, his onmi-
‘buSj quos hoc testamento manumisi, peculia sua con-
cedi volo’, quaesitum est, an, quod amplius rationi
loculorum in diem mortis erogavit Stichus ex peculio
suo, ab heredibus recipere debeat, cum ex consuetu-
dine domus esset, ut quidquid amplius ex suo iu ra-
tione loculorum crogasset. dominica ratio ei deberet
atque exsolveret, respondit secundum ea. quae prop-
ter consuetudinem proponerentur, id quoque peculio 4»
legato contineri, quod et4 dominica ratio deberet

2 et solita erat reddere. Servis libertates legata que
dederat et condiciouem ita scripserat: ^fioore xarih-

nov di- no l Hat t d Xrjyuxa cloxvIs, xovrvvG Hoi' l.u-

1 nat f/rai ivfPftAnrars 5. quaesitum est, an peculia
quoque legata his videbuntur, respondit secundum

3 ea quae proponerentur non videri legata. Item
quaesitum est, an ex isdem verbis reliqua rationum
quasi legata retinere possint, aut6 si res dominicas 45
apud sc habuerint, aut, si qui eorum coloni prae-
diorum fuerunt, pensiones. respondit supra re-
sponsum.

2'1 7 ULPIANUS libro quadragesimo tertio ad Sabi-
num Si legatus fuerit servus, peculium excipere non
est necesse, quia non sequitur, nisi legetur.

25 Celsus libro nono decimo digestorum Si ser- 137.
vus liber esse iussus sit eique peculium legatum sit,
vicariorum eius vicarii legato continentur.

26 Scaevola libro tertio responsorum ‘Titi fili,

‘e medio praecipito sumito tibique habeto domum
‘illam, item aureos centum’: alio deinde capite pecu-
lia filiis praelegavit, quaesitum est, an peculio prae- 5
legato et centum aurei et usurae eorum debentur,
cum rationibus breviariis in aere alieno et sortem et
usuras inter ceteros creditores complexus sit. re-
spondit, si id laenus nomine filii exercuisset ct usuras
ita, ut proponeretur, filio adseripsisset, id quoque pe-
culio legato deberi.

IX*

DE PEXU LEGATA, io

1 Ulpianus libro vicesimo quarto ad Sabinum
Uxori suae in annos singulos penoris aliquid heres
dare iussus est. si non dedisset, nummos dare dam-
natus est: quaeritur, an penus legata peti possit an
vero solummodo sit iu praestatione et, si non prae-
stetur, tunc quantitas petatur, et si quidem semel
penus sit legata, non per singulos annos, certo iurc is
utimur, ut et Marcellus libro trigesimo nono diges-
torum apud Iulianuin notat, in praestatione esse
dumtaxat penum, quantitatem vero et9 peti posse.

(o) et

(i) esse F (2) quartam dei. Kr. (3) fuerant F'1 i; (7) iunge 18, 1, 29

(4) ei Mo. (5) id est: quos liberos reliqui quibusque (S) Sab. *i. *o. 3...C; Pap. T. — Bas. 14, 12

legata dedi, ab iis rationes exigi nolo (e) aut dei. Mo. j dei Kr.

DE PENU LEGATA

51?

XXXIII 9

17 habebit igitur heres oblationem tarodiu, qnamdiu lis
’ eum eo de, pecunia con teste tui' , 'nisi forte unud tem-
pus vel mente vel verbis testator praestituit . quod
si in annos singulos penus legata sit, per singulos
annos penus adhuc poterit praestari, si minus, sum-

M rnae per singulos annos petentur, quid ergo, si una
summa legata sit et primo penus non sit praestita?
utrum tota summa debeatur, quasi toto penoris legato
transfuso, an vero quantitas primi anni aestimationis
sola sit translata, dubitari potest, ‘puto tamen sic
voluntatem sequendam testatoris, ut tota summa ilico,
nostqnam cessaverit heres dare penum uxori, prae-
stetur, heredis indevotione coercenda.

25 2 Marcianus libro tertio regularum Penu certa

cum vasis certis legata et consumpta ne vasa quidem
cedant legato exemplo peculii.

3 Ulpianus libro vkesimo secundo ad Sabinum
Qui penum legat quid legato complectatur, videamus,
et Quintus Mucius1 scribit libro secundo inris civilis
penu legata contineri, quae esui potuique sunt3, idem

30 Sabinus 2 libris ad Vitellium scribit. 24 quae harum, in-
quit, patris familiae uxoris4 liberorumve eius vel fa-
miliae, quae circa eos esse solet, item iumentorum,
t quae dominici usus causa parata sunt5. Sed
Aristo notat etiam quae esui potnique non sunt con-
tineri legato, ut puta ea, in quibus esse solemus,
oleum forte, garum muriam* mei ceteraque his si- ]

2 milia. Plane inquit, si penus esculenta legetur,
Labeo libro nono posteriorum scribit nihil eorum ce- jj

B5 dere, quia non haec esse, sed per ca solemus. Tre-
batius in meile contra scribit, merito, quia mei esse
solemus, sed Proculus omnia haec contineri recte
scribit, nisi contraria meus testatoris appareat.

3 'Esculenta, utrum ea quae esse, an et ea per
quae esse solemus, legaverit? et ea quoque legato con-
tineri credendum, nisi contraria mens patris familias
doceatur, mella certe semper esculentae peuui cc-

4« dere, lacertas quoque cum muria sua contineri nec

4 Labeo negavit. Poculenta8 penu ea, quae vini
loco pater familias habuit, continebuntur, supra scripta

5 vero non continebuntur3. Penori acetum quoque
138, i eedere nemo dubitat, nisi exstinguendi ignis causa

fuit paratum: tunc enim esui potuique non fuit: et

6 ita Ofilius libro sexto decimo actionum scribit. Sed
quod diximus ‘usus sui gratia paratum' accipiendum
erit et amicorum eius et clientium ct universorum,
quos circa se habet, non etiam eius familiae, quam
neque circa _ se neque circa suos habet: puta si qui

e sunt in villis deputati, quos Quintus Mucius 2 sic de-
finiebat, ut eorum cibaria contineri putet, qui opus
uon facerent: sed materiam praebuit Servio notandi,
ut textorum et textricum cibaria diceret contineri:
sed Mucius eos voluit significare, qui circa patrem
"t familias_ sunt. Simili modo et iumentorum cibaria
peuui continentur, sed eorum iumentorum, quae usi-
bus ipsius et amicorum deserviunt: ceterum si qua

1« lumenta agris deserviebant vel locabantur, legato non
S cedere cibaria eorum. Sive autem frumentum
sive quid leguminis in cella penuaria habuit, penori
legato continebitur, sed et hordeum sive familiae sive
iumentorum gratia: et '° Ofilius scribit libro sexto de- 1

9 cimo actionum. -Ligna et carbones ceteraque, per 138, t2/i3
quae penus conficeretur, an penori legato continean-
tur, quaeritur ll. et Quintus Mucius et Ofilius nega-
verunt: non magis quum molae, inquiunt, continentur.

idem et tus et ceras 12 contineri negaverunt, sed Eu- 15
tilius et ligna et carbones, quae non vendendi causa
parata sunt, contineri ait. Sextus autem Caecilius13
etiam tus et cereos in domesticum usum paratos con-

10 tiiieri legato scribit11. Servius apud Melam et
unguentum et chartas epistulares penoris esse scribit,
et est verius haec omnia, odores quoque contineri:
sed et chartas ad ratiunculam vel ad logarium pa-
li ratas contineri. Vasa quoque penuaria quin 20
contineantur, nulla dubitatio est. Aristo autem scri-
bit dolia uon contineri, et est verum secundum illam
distinctionem, quam supra in vino fecimus, nec fru-
menti nec leguminum thecae (arculae forte vel spor-
tae) vel si qua alia sunt, quae horrei penuarii vel
cellae penuariae instruendae gratia habentur, non.
continebuntur, sed ea sola continentur, sine quibus
penus haberi non recte potest.

4 Paulus libro quarto ad Sabinum Nam quod 2S
liquidae materiae sit, quia per Be esse non potest, ra-
pit secum in accessionis locum id, sine quo esse non
potest, vasa autem accessio legatae penus, non legata
sunt: denique penu consumpta vasa non debentur,
sed et si penum cum vasis specialiter sit legatum,
vasa non debebuntur vel consumpta penu vel ad-

1 empta. Si cui quae in promptuario sint legata

2 fuerint, non omnis penus legata est. 15 Item Bi quis 30
solitus fructus suos vendere penum legaverit, non
omnia, quae et promercii 16 causa habuit, leg'asse vi-
detur, sed ea sola, quae in penum sibi separabat,
quod si promiscue uti solebat, tunc quantum ad an-
nuum usum ei 17 sufficeret familiaeque eius ecterorum-
que, qui circa eum sunt, legato cedet18: quod fere,
inquit Sabinus, evenit in personis mercatorum 19 aut
quotiens cella est olei et vini, quae venire solebant., in 35

3 hereditate relicta. Nomen autem penus mihi tra-

4 ditum est omnibus generibus dictum. Si ita lege-
tur ‘penum, quae Romae sit’, utrum quae est intra
continentia, legata videtur an vero ea sola, quae est
intra murum? et quidem urbes fere omnes muro te-
nus finiri, Romam continentibus, et urbem Romam

5 aeque continentibus. Quod si urbana penus sit 139, 1
legata, omnem, quae ubique est, legatam videri Labeo
ait29, etiam si in villis agrisve sit, si21 illa sit urbico

usui destinata, sicuti urbica ministeria dicimus et
quae extra urbem nobis ministrare consueverunt, si
autem extra urbem, Romae tamen sit, sed et si in

6 hortis sit urbi innetis, idem erit dicendum. Si
eui penus legata sit praeter vinum, omnis penus Ic- s
gata videtur excepto vino: sed si ita scriptum sit
‘omnem penum praeter vinum quod Romae erit', sola
penus quae Romae est legata videtur: et ita et Pom-
ponius libro sexto ad Sabinum scribit15.

5 Paulus 12 libro quarto ad Sabinum Non omne
quod bibetur in penu habetur: alioqni necesse est,
ut omnia medicamenta quae biberentur contineantur,
itaque ea demum penoris esse, quae alendi causa 10
biberentur, quo in numero antidotum non est. et

(') s*qq- IusL (Fulcr) (2) cf. Gellius 4, 1 (3) (Quin

tus benevola) Penus eat, inquit, quod esculentum au
poeulentum est, quod ipsius patris familias aut matri
familias (aut matris familias om. libri) aut liberun
patris familias aut familiae (aut familiae om. libri ) eius
quae (quam libri) circum eos aut liberos eius est e
opus non facit, causa paratum est Gellius (4) uxoris

Itiam^nnof- f”"" Sabinua in civilis secund,
etiam quod iumentorum causa apparatum esset uui

MmurTaT aU^butl1111 dicit Gclliu.

■ to&Wi fere interciderunt: quaeriton

legavit(ilf0-) (*) posculenta Mo. ^ s«pri

£0 dtlVT °.ontiaeb)mtllr om. (10) ita L

W S Sa^mis “ i™ civilis secunde

ligna quoque et virgas et carbones, quibus conficere

tur penus, quibusdam ait videri in penu esse Gellius
(12) cereos Orctius (13) Aelius Ant. Augustinus

(14) Servium Sulpicium in reprehensis Scaevolae capiti-
bus scripsisse Cato Aelio placuisse non quae esui et
potui forent, sed thus quoque et cereos in penu esse,
quod esset eius familiae (sic Canneyicter , cius ferine
rei libri) causa comparatum Gellius (15) ad § 2 cf.
Gellius 4, 1, 23 (IC) ct usus ins. Mo. (17) eius Mo.
(18) Ex bis quae promercalia et usuaria isdem in locis
essent (essent om. libri), esse ea sola penoris putat
(Masurius Sabinus in iuris civilis Becundo), quae satis
sint usu annuo Gellius (10) mercatarum F (20) cf.
33, 10, 12 (21) sic sec. B, villis agrisve sit si om. F

(22) idem F- (23) lust. (Risci.-) (2i) nonnulla
desiderantur (Kr.) (25) 33, <1, 3 pr.

62

XXXIII 9. 10

518

DE SUPPELLECTILE LEGATA

139,li 1 sane vere Cassius sensit. Sed quod quidam ne-
caverunt piper et ligusticum et careum et laser et
cetera hujusmodi in penu uon esse improbatum
est.

6 Idem libro decimo ad Sabinum. Instrumentum
pistrini, item universa vasa coeitatorift pcuu non con-
tinentur.

m 7 Scaevola libra tertie responsorum Temnnmcam
‘omnem ad matrem liberosque meos, qui cum matre
‘sunt, pertinere volo', quaero, si tutores pupilli eam
solummodo penum deberi, quae in caenuculo esset1,
dicant, sint autem et in horreis amphorae, an hac
quoque deberentur, respondit, quidquid penoris usus
rausa ubicumque habuisset, deberi.

20 X2

DE SUPPELLECTILE LEGATA.

1 Pomponius libro sexto ad Sabinum Supellex
est domesticum patris familiae instrumentum, quod
neque argento aurove factu vel vesti adnnmeretur,

2 Florentinus libro undecimo institutionum id

25 est res moventes non animales.

3 Paulus libro quarto ad Sabinum Suppellectili
legata haec continentur: mensae, trapezophora, del-
ficae, subsellia3, scamna, lecti etiam inargentati, cul-
citae, toralia, imperia4, vasa aquaria, pelves, aqai-
i urinalia s, candelabra, lucernae, trulla0, Item vasa
aenea vulgaria, id est quae nou proprie essent loco

80 'i adtributa: Praeterea capsae, armaria, sed sunt
qui 'mite>,,! putant capsas et armaria, si librorum aut
140,i vestium aut armamentorum gratia parata sint, non
esse in suppellectili, quia ne hae quidem ipsae re6,
quibus ad tributae essent, suppcllectilis instrumento

3 cederent. Vitrea escaria et potoria in supellectili
sunt sic ut fictilia, nec solum vulgaria, sed etiam .
quae in pretio magno sunt: nara et pelves argenteas i
ct aquiminalia1 argeutea et mensas et lectos inar-

s gentatos vel inauratos atque geminatos in supellectili
esse non dubitatur, usque adeo, ut idem iuris sit et

4 si tota argentea vel aurea sint. De murrinis ct
crystallinis dubitari potest an debeant adnumerari su-
pellectili propter eximium usum et pretium: sed et <le

5 his idem dicendum est. Nec interest, cuius mate-
riae sunt res, quae sunt in suppellectili. sed Cra-
terem argenteum non esse in supellectili nec ullum
vas argenteum secundum saeculi severitatem nondum

io admittentis supellectilem argenteam8 hodie, propter
usum imperitorum si in argento relatum sit cande-
labrum argenteum, argenti esse videtur, et error ius
facit.

4 Idem libro singulari de instrumenti significatione
Redae et sedularia suppellectili adnumerari solent.

5 Idem libro quarto ad Sabinum De tapetis

15 quaeri potest, subsellia cathedraria quibus insterni

soleat utrum in veste sint, sicut stragula, an in
suppellectili, sicut toralia, quae propria" stragulorum
non sunt, et hoc magis placuit ea suppellectili con-
1 tiueri. De tapetis autem vel linteis, quibus inster-
nuntur vehicula, dubitari potest, an sint in suppcl-
lectili. sed dicendum est potius instrumenti viatorii
ea esse, sicut pelles, quibus involvuntur vestimenta,
lora quoque, quibus hae pelles constringi solent.

20 6 Alfenus libro tertio digestorum a Paulo epi-

tomatorum Supellectilis eas esse res puto, quae
ad usum communem patris familias paratae essent,
quae nomen sui generis separatim non haberent:
quare quae ad artificii genus aliquod pertinerent ne-
que ad communem usum patris familias aecommo-
1 datae essent, supellectilis non esse,. Sed nec
pugillares et codices in supellectili sunt.

7 Celsus libro nono decimo digestorum Labeo 140,2»
ait originem fuisse supellectilis, quod olim his, qui

in legationem proficiscerentur, lucari solerent, quae

1 sub pellibus usui furent. Tubero hoc modo de-
monstrare supellectilem temptat: instrumentum quud-
dam patris familiae rerum ad cottidianum usum
paratarum, quod in aliam speciem non caderet, ut
verbi gratia penum argentum vestem ornamenta in-
strumenta agri aut dumus, nec mirum est muribus 30
civitatis et usu rerum appellationem eius mutatam
esse: nam fictili 10 aut lignea aut vitrea alit aerea
denique suppellectili utebantur, nunc ex ebore atque
testudine et argento, iam ex auro etiam atque gem-
mis 11 supellectili utuntur, quare speciem putius rerum
quam materiam intueri oportet, suppcllectilis putius

2 an argenti, an vestis sint. Servius fatetur sen-
tentiam eius qui legaverit aspici oportere, in quam
ratiou^m ea solitus sit referre: verum si ea, de qui- 35
bus nun ambigeretur, quin in alieno genere essent,
ut puta escarium argentum aut paenulas et togas,
supellectili quis adseribere solitus sit, 11011 idcirco
existimari oportere supellectili legata ea quoque con-
tineri: non enim ex opinionibus singulorum, sed ex
communi usu nomina exaudiri debere, id Tubero
parum sibi liquere ait: nam quorsum nomina, inquit,
nisi nt demonstrarent voluntatem dicentis; equidem
non arbitror quemquam dicere, quod non sentiret, 40
ut maxime nomine usus sit, quo id appellari solet:
nam vocis ministerio utimur: ceterum nemo existi-
mandus est dixisse, quod nou mente agitaverit, sed
etsi magnopere me Tuberonis et ratio et auctoritas
movet, non tamen a Servio dissentio non videri quem-
quam dixisse, cuius nou suo nomine usus sit. nam
etsi prior atque potentior est quam vox meus dicen-
tis, tamen nemo sine voce dixisse existimatur: nisi 141, 1
forte et cos, qui loqui non possunt, conato ipso et
sono quodam xai rp irdodpo) yinrf,vi dicere existi-
mamus.

8 Modestinus libro nono responsorum Cura qui-
dam uxori suae legaverat domum cum iure suo omni
et instrumento et supellectili, quaerebatur, an videre-
tur et argentum escale et potorium legato contineri, s
respondit, si quid in supellectili argentum est, deberi,
escale autem vel potorium argentum uou deberi, nisi
hoc quoque testatorem sensisse legatarius doceat.

9 Papinianus libro septimo responsorum 13 Legata
supellectili cum species ex abundanti per imperitiam
enumerentur, generali legato non derogatur: si tamen
species certi numeri demonstratae fuerint, modus 10
generi datus in bis speciebus intellegitur, idem ser-
vabitur instructo praedio legato, si quaedam species

1 numerum certum acceperint. Supellectilis mensas
esse euiuscumque materiae, scilicet vel argenteas vel
argento inclusas placet: nam et argenteos lectos,
item argentea candelabra supellectili cedere posterior
aetas recepit: eum 14 et Ulixem ex auro et argento
lectum viventis arboris truncis aedificatum ornasse, 15
quem Penelopa recognoscendi viri signum accepit, ut 14

2 voluit Homerus10. Supellectili sua omni legata
acceptum argentum pignori non continebitur, quia
supellectilem suam legavit, utique si non ili usu cre-
ditoris id argentum voluntate debitoris fuit, sed pro-
positum 11 propter contractus fidem ac. restituendae
rei vinculum.

10 Ia TOLENUS libro tertio ex posterioribus La
beonix Qui vestem omnem et res plurium generum 20
supellectilis expenso ferre solitus erat, is uxori supel-
lectilem legaverat, recte negabant vestem legato ces-
suram Labeo Olilius Cascellius, quia non posset videri
vestis appellatione supellectilis contineri.

11 Idem libro decimo ex posterioribus I -absonis

(l) esse F

(2) Sab. 1...3. 5. 5. *1«. *11; Ed. 7. S. *13. *14; Pap. *4.

9; App. *12. — Bas. 44, 13 (3) sursellia F (4) im-

pilia Cuiacius (5) aquimiim-io F2 (fi) trullea

,Vo. (7) aquiminaria F (8) interciderunt quaedam

ad hoc exemplum Sex. Aelius statuit, sed in argento;
etiam (J/b.) (9) proprie S (10) fictilia F (ll) facto

ins. Kr. (12) id est: voce inarticulata ‘ (13) ad pr.
cf. 33, 7, 12 § 40 (14) quin Mo (15) ut det. Afo. (10) Odyss-
23, 190 sq. (17) repositum S (18) ' J Iust. (Cuiacius)

DE ALIMENTIS

519

XXXIII 10 XXXIV

141 Z3/24 Vasa aenea salientis aquae posita, item Bi quid aliud
' magis deliciarum quam usus causa paratum esset,

26 doti esse supellectilis Labeo Trebatius putant., murrea
autem vasa et vitrea, quae ad usum edendi et bibendi
causa parata essent, in supellectili dicuntur esse.

12 1 La beo libro quarto pithanon a Paulo epito-
matorum Quemadmodum urbanus servus et rusticus
distinguitur non loco, sed genere usus, ita urbana
penus et supellex ad usum urbanum , non ad locum ;
urbanum aut peregrinum dirigenda est, multumquc :
so intercst, penus et supellex ea quae in urbe sit an ■
urbana legetur vel promittatur.

13 Modestinus lihro nano responsorum Respon- 141,31
dit: numquam ex eo, quod supellectilem legavit
maritus testamento, habitationem, in qua supellex

luit, legasse videtur, quare contra defuncti volun-
tatem habitationem sibi mulierem vindicare procul
dubio est..

14 Callistratus libro tertio de cogmnonibus
Fundo legato instrumentum eius non aliter legato 35
cedit, nisi specialiter id expressum sit: nara et domo
legata neque instrumeutuin eius neque supellex aliter
legato cedit, quam si id " ipsum nominatim expressum

a testatore luerit.

LIBER TRIGESIMUS QUARTUS.

p

DE ALIMENTIS VEL CIBARIIS LEGATIS

1 Ulpianus libro quinto de omnibus tribunalibus
fi Si alimenta fuerint legata, diei potest etiam aquam

legato inesse, si in ea regione luerint legata, ubi
venumdari aqua solet.

2 Marcianus libro octavo institutionum Si quis
libertis alimenta reliquerit, et si legati fuerint servi
et rogati legatarii manumittere, ad fideicommissum
admittuntur, ut et divi quoque Severus et Antoninus
1 rescripserunt. Et licet ad fiscum bona fuerint

io devoluta, ex quibus alimenta debeantur, praestanda
sunt, sicuti si ad quemlibet successorem transissent.

3 Ulpianus libro secundo de of/lcio consulis So-
lent 'indices’ ex causa alimentorum libertos dividere,
quotiens plurcs sunt lieredes, ne a singulis heredibus
minutatim alimenta petentes distringantur: quam di-
visionem perinde tueri oportet atque si pater fami-

ib lias ipse libertos divisisset, solent et unum eligere,
per quem alimenta praestentur, aut ex voluntate de-
functi aut arbitrio suo, ut rescripta subiecta osten-
dunt: ‘Exemplum libelli dati mihi a libertis Silii misi
‘vobis, sciens ad exemplum istam rem pertinere, quia
‘multi testamentis suis praestari libertis iubent ne-
cessaria, quae quia minimi acris sunt, ad nihilum
‘ perducuntur, _ cum plures heredes coeperunt per sue-
w ‘cessiones existere. qua dc causa puto vos recte
‘facturos, si convocatis Favillae heredibus procura-
toribusve eorum constitueritis, cui a ceteris dari
‘debeat pecunia, ex cuius usuris alimenta praesten-
tur. debebit autem is qui accipiet cavere eis qui
'dabunt redditurum se, ut quisque ex libertis deces-
serit aliove quo moilo in civitate esse desierit, tan-
tum ex sorte, quantum efficiet pro portione com-
mutatio’. Divus Pius Rubrio cuidam Telesphoro
2:1 rescripsit-: ‘Consules vocatis his, a quibus vobis ali-
menta deberi ex causa fideicommissi constiterit., vel
omnes ab uno vel facta pro rata4 distributione quis
a quibus percipiatis, decernent, fiscus enim,
,6i eo nomine quid ab eo vobis deberetur, exemplum
<™met'Ur' lilr? ”Unr' fiatis partes eorum, qui sol-

■Tq ™ ^eSnUt’ non *erti— *U-

30 Uhr° dfcimo responsorum Tois re

Tf £ rc rui xo,Swtliv kevvLnma f,

iXtv&ffwom, SoPifmti /3ov).of,ac ra tv Xlo.e iov v
P ’ T‘“ *al 8aft iUuftavov CrowlaOau

airols xiftitpiov r.al fianiaoiov dvdpai i 8. quaero, 142,33
quam habeant significationem, utrum ut ex praediis
alimenta ipsi capiant an vero ut praeter praedia et
cibaria et vestiaria ab herede percipiant? et utrum
proprietas an usus fructus relictus est? et si pro-
prietas relicta sit, aliquid tamen superfluum invenia- 35
tur in reditibus, quam e ut in quantitate cibariorum
et vestiariorum, an ad heredem patronae pertinet?
et si mortui aliqui ex libertis siut, an pars eorum
ad fideicommissarios superstites pertinet? et an die
cedente7 fideicommissi morientium libertorum por- 143,1
t-iones ad heredes eorum an testatoris decurrant?
Modestinus respondit: videntur mihi ipsa praedia
esse libertis relicta, ut pleno dominio haec habeant
et non per solum usum fructum: et ideo et si quid
superfluum in reditibus quam in cibariis erit, hoc
ad libertos pertineat, sed et si decesserit fideicom-
missarius ante diem fideicommissi cedentem , pars
eius ad ceteros fideicommissarios pertinet: post diem 5
autem cedentem si qui mortui sint, ad suos heredes
1 haee transmittent. Lucius Titius testamento suo
libertis libertabusque cibaria et vestiaria a liberis
suis eisdemqne heredibus praestari iussit nulla con-
dicione addita; quaero, an, si sine patroni liberis
idem liberti agant,, cibaria ct vestiaria accipere pos-
. sint. Modestinus respondit nihil proponi, propter
] quod petitio eorum , quae testamento pure legata io
sunt, non competat.

5 Idem libro undecimo responsorum Verha testa-
menti: ‘omuihus libertis nostris cibaria praestabitis
‘pro arbitrio vestro, non ignorantes, quot8 ex his
‘caros habuerim’ item alio loco: ‘Prothymmn Poly-
‘ehronium Hypafium commendo: ut et,0 vobiscum
‘sint et cibaria praestetis, peto’, quaero, an omnibus
cibaria debent dari an his quos commendavit et cum
heredibus esse iussit? Modestinus respondit omnibus 15
libertis cibaria relicta proponi, quorum modum viri
boni arbitrio statuendum esse.

6 Iavot.enus libro secundo ex Cassio Legatis ali-
mentis cibaria et vestitus et habitatio debebitur, quia
sine his ali corpus non potest: cetera quae au dis-
ciplinam pertinent legato non continentur,

7 Paulus libro quarto decimo responsorum "nisi 20
aliud testatorem sensisse probetur’10.

8 Papinianus libro septimo responsorum Peen-
niac sortem alimentis libertorum destinatam UDUin
ex heredibus secuudum voluntatem defuncti prae-
cipientem cavere non esse cogendum ex persona de-

i ficientium partes coheredibus restitui placuit: oh eam

(1) cf. 33, 3, i § 5 (2) ad F

aS - Fn 3aaS: Pai'- *7’ 8”’“’ *“• **. ‘22. *2.1;

det. Mo': ■ ^ Lib(lnrata F (5) et

’>“» «•i-.—jfs: JSEara^a

manumiserove, dari volo praedia in Chio, ut quanta
viva me accipiebant suppetant iia cibarii et vestiarii
nomine (7) an ante diem cedentem ito. (g) quos
S (9) et ut ito, (10) * ’ tus!. ? ( Gradenwits )

62*

XXXIV i

520

DE ALIMENTIS

U3, 25 icitur speciem post mortem omnium libertorum in-
debiti non competit actio nec utilis dabitur, diversa
causa est eius, cui legatorum divisio mandatur: nam
ea res praesentem ac1 momentanam curam inungit,
alimentorum vero praebendorum necessitas oneribus
menstruis atque annuis verecundiam quoque pulsan-
tibus adstriugitur.

*J Idem libro octavo responsorum Alio herede
30 instituto ita scripsit: ‘a te peto, Gai Sci, quidquid
‘ex hereditate mea redegeris, illis alumnis meis des
‘singulis denos aureos eandernque summam penes te
‘esse volo, cuius ex incremento eos alere te volo:
‘reliquum restitues Numerio conlibcrto nostro’, re-
spondi, quamvis distrahere bona Gaius Scius alio
scripto herede non possit, tamen eum, alumnis re-
lictam pecuniam ut servet ac restituat, iutra Falci-
diam recte petiturum: quod de superfluo probari non
35 1 potest. Eum quoque libertum inter eos, quibus
cibaria, item vestiarium patrona, quae viva praesta-
bat, reliquit, recte fideicommissum petiturum existi-
mavi, qui annuos vigiuti aureos et menstruum fru-
mentum atque vinum acceptavit.

10 Idem libro nono responsorum Cum unus ex
heredibus certam pecuniam praecipere iussus esset,
de cuius sorte2 libertis alimenta praestaret, heredem

io quoque heredis ad praeccpilionem admitti placuit, si
tamen plures heredes heres haberet, intentionem qui-
dem defuncti prima facie refragari, sed aliud probari
non oportere: quid enim, si ceteros heredes suos
evitavit et quietam ac verecundam atque etiam ido-
neam, libertis consulens, domum sequi maluit? et
ideo ab omnibus heredibus heredis alimenta praesta-
1 buntur. Verbis fideicommissi pure manumisso prae-
lo teriti quoque temporis alimenta reddenda sunt, quam-
vis tardius libertatem reeiperaverit nec heres moram
libertati fecerit:_ tunc enim explorari moram oportet,
cum de usuris fideicommissi quaeritur, non de ipsis
14t,i 2 fideicommissis. Alimentis viri boni arbitratu filiae
relictis ab herede filio pro modo legatae dotis, quum
solam pater exheredatae filiae nubenti dari voluit,
atque pro incrementis aetatis eam exhibendam esse
respondi, non pro viribus hereditatis.

11 Paulus libro decimo quaestionum Is, cui an-
is nua alimenta relicta fuerant, in metallum damnatus

indulgentia principis restitutus est. respondi eum et
praecedentium annorum recte cepisse alimenta et
sequentium deberi ei.

12 Idem libro quarto decimo responsorum Lucius
Titius libertis suis cibaria et vestiaria amma certo-
rum nummorum reliquit et posteriore parte testa-
menti ita cavit: ‘obligatos cis3 * ob causam fideicom-
missi fundos meos illum et illum, ut ex reditu eorum

io ‘alimenta supra scripta percipiant’, quaesitum est,
an, si quando* minores reditus pervenerint, quam
est quantitas cibariorum et vestiariorum, heredes ad
supplendam eam onerari non debeant, vel, si alio
anno excesserint, an supplendum sit, quod superiore
anno minus perceperint. Paulus respondit cibaria et
vestiaria libertis defuncti integra deberi, neque ex
eo,_ quod postea praedia liis pignoris iure testator
is obligare voluit, ut ex reditu eorum alimenta perci-
perent, minuisse eum vel auxisse ea quae reliquerat
videri.

13 Scaevola libro quarto responsorum Gaio Seio
trecentos aureos legavit, ut ex usuris cius summae
libertis cibaria et vestiaria praestaret, quae statuerat:
codicillis autem eandem summam vetuit dari Gaio
Seio, sed dari Publio Maevio voluit: quaero, an liber-
tis fideicommissum debeat Maevius, respondi Mae-

20 vium, nisi aliud, de quo non deliberaretur5, doceat
sibi a testatore iniunetum, videri secundum volun-
tatem testatoris recepisse ea onera, quae adseripta

erant ei summae, quae in eum codicillis transfere- 1-14,»

1 batur. “‘Imperator Antoninus Pius libertis Sex-
‘tiae Easiliae. Quamvis verba testamenti ita se ha-
beant, ut, quoad eum Claudio Insto morati essetis,
‘alimenta7 et vestiarium legata sint, tamen liauc
‘fuisse defunctae cogitationem interpretor, ut et post
‘mortem iusti eadem vobis praestari voluerit.’ re- 25
spondit eiusmodi scripturam ita accipi, ut necessitas

2 alimentis praestandis perpetuo maneat. Item con-
sultus de tali scriptura ‘et teeum sint semper volo’_:
quaero, cum manumissi ab herede cum co morati
diu sint, sed ob graviorem servitutem ab eo disces-
serint, an alimenta bis debeantur, quae negat se
praestare, nisi vice servitutis is uteretur, respondit
secundum ea quae proponerentur deberi.

14 Ulpiaei-s libro secundo fideicommissorum Mela 3«
ait, si puero vel puellae alimenta relinquantur, us-
que ad pubertatem deberi, sed hoc verum non est:
tamdiu euim debebitur, donec testator voluit, aut, si
non paret quid sentiat, per totum tempus vitae de-

1 bebuntur. Certe si usque ad pubertatem alimenta
relinquantur, si quis exemplum alimentorum, quae
(ludum pueris ct puellis dabantur, velit sequi, sciat
Hadrianum constituisse, ut pueri usque ad decimum 85
octavum, puellae usque ad quartum decimum annum
alantur, et hanc formam ab Hadriano datam obser-
vandam esse imperator noster rescripsit. 6 sed etsi
generaliter pubertas non sic definitur, tamen pietatis
intnitu in sola specie alimentorum hoc tempus aetatis

2 esse observandum non est incivile. Sed si ali-
menta, quae vivus praestabat, reliquerit, ea demum
praestabuntur, quae mortis tempore praestare solitus 43
erat: quare si forte varie praestiterit, eius tamen
temporis praestatio spectabitur, quod proximum mor-
tis9 eius fuit, quid ergo, si, cum testaretur, minus
praestabat, plus mortis tempore, vel contra? adbue
erit dicendum eam praestationem sequendam, quae

3 novissima fuit. Quidam libertis suis ut alimenta,
ita aquam quoque per fideicommissum reliquerat:
consulebar10 de fideicommisso, cum in ea regione
Africae ‘vel forte Aegypti’11 res agi proponebatur, ubi H5, 1
aqua venalis est, dicebam igitur 12 esse emolumentum
fideicommissi, sive quis habens cisternas id reli-
querit sive non, ut sit in fideicommisso, quanto quis
aquam sibi esset comparaturus, nec videri inutile

esse fideicommissum quasi servitute praedii non pos-
sessori vicinae possessionis relicta: biam et haustus
‘aquae ut pecoris ad aquam adpulsus est servitus, s
‘personae, tamen ei, qui vicinus non est13, inutiliter
■relinquitur: in eadem causa erunt gestandi vel iu
'tuo uvas premendi vel areae tuae ad frumenta ce-
‘teraque legumina exprimenda utendi/14 haec enim
aqua personae relinquitur.

15 Scaevola libro septimo decimo digestorum A
filio herede codicillis Sfiiae decem reliquit et alumuo
his verbis: ‘Maevio infanti alumno meo quadringenta
‘dari volo, quae peto a te, Seia, suscipias et usuras i»

‘ei quincunces in annum usque vicesimum aetatis
‘praestes eumque suscipias et tuearis’, quaesitum
est, au Seia, postquam legatum suum acceperit, si
nolit pecuniam alumno relictam suscipere vel ia sus-
cipienda ea cessaverit, onus alimentorum ex die
mortis testatoris compellenda sit adguoscere. re-
spondit secundum ca quae proponerentur compellen-
dam praestare, cum fideicommissum sit. idem quae-
siit, an heres quoque Sciae in annos viginti alimenta is
1 praestare debeat, respondit debere. Testator con-
cubinae mancipia rustica numero octo legavit et liis
cibaria praestari iussit in haec verba; ‘eisque mau-

. ‘cipiis, quae supra legavi, cibarii nomine ab here-
dibus meis praestari volo, quae me vivo accipiebant’,
quaesitum est, cum vivo testatore semper mancipia

(l) ao F (2) sorte] usuris Mo. (3) esse volo itis.

Mo. (4) quanto F (5) dubitaretur dett. (g) God,

6, 37, 1 (7) vobis ins. Cod. lust. (s) § 1 fin. lust.

(H. Krueger) (9) morti edd. (10) oonsulabar F

(ll) ‘ ’ lust. (Eisek) (12) aut igitur dei. aut eum

(Mo.) (13) ut pecoris ad aquam adpulsus et servitus

pascendi el qui vicinus non est Mo. contra B
(14) ” glossa ( Seialoja )

VEL CIBARIIS LEGATIS

521

XXXIV t

<45 i» rustica tempore messium et areanuu delegata fuerint
'20 et eo tempore cibaria ex ratione domini sui num-
quam acceperint excepto custode praedii, au heres
eius quoque temporis, id est messis ct arearum, et1
cibaria concubinae pro mancipiis rusticis praestare
deberet4, respondit eum, cuius notio est, aestima-
turum. Claudius: mc.rito: nam si eodem modo, quo
apud testatorem fuerunt, et apud concubinam futura
legavit, non debebantur3 eius temporis, de quo quae-
situm est, cibaria: verum si velut in ministerium
05 2 urbanum ab his transferentur, debebuntur. Titia
decedens testamento ita cavit : ‘omnibus libertis liber-
‘tabusque meis cibaria et vestiaria'1, quae viva prae-
stabam, dari praestarique volo’: quaesitum est, cum
tribus solis eo tempore, quo ca vixit, sicut rationi-
bus continebatur, cibaria et vestiaria praestiterit, an
heres eius a ceteris quoque libertis conveniri possit,
an vero tribus tantum sit obnoxius, qui rationibus
s.) ipsius cibaria ct vestiaria accepisse reperiuntur? re-
spondit ab omnibus,

16 Idem libro octavo decimo digestorum Alimenta
et vestiaria libertis suis dedit: quaesitum est, an;
quia nomiuat-im a Moderato uno ex heredibus dan
iussit testator, solus Moderatus debeat, non etiam
post mortem Moderati heredes cius, respondit et

1 heredes teneri. Libertis libertabusque, item quos
as quasque, testamento codicillisve manumiserat, alimenta

commoda5, quae viva praestabat, dari iusserat: item
omnibus libertis libertabusque fundos: quaesitum est,
an ad ea legata admitteretur liberti paterni libertus,
cui scribere solebat ita: and 'Puvgivr,s tfueTipy Ane-
hv(Ho<p u : epistula etiam emissa ad ordinem civi-
tatis, unde oriunda erat, petierat, uti publice (quod
medicus erat) salaria ei praestarentur, manifestando
litteris suis eum suum esse libertum, respondit eum,
{■46,1 cuius notio est, aestimaturum, ut, si quidem viva ea
et ci praestabat, nihilo minus ad fideicommissum ad-

2 mitteretur, aliter vero non. Basilice libertae decem
dedit, qv.am apud Epictetum et Callistum libertos
esse voluit, ut, cum fuerit Basilice annorum viginti
quinque, cum usuris quincuncibus restituerentur ita,
ut ex usuris aleretur, prout aetatem ampliaverit:

r. quaesitum est, an ex alio capite, quo generaliter
libertis libertabusque cibaria et vestiaria et habita-
tionem reliquit, etiam Basilice deberentur7, respondit
secundum ea quae proponerentur non deberi, 'nisi
hoc quoque ei datum probaretur’ *. Claudius: quia
destinaverat alimentis eius usuras pecuniae, quas*

3 specialiter ei praelegaverat. Qui societatem om-
nium bonorum suorum cum uxore sua per aenos
amplius quadraginta habuit, testamento eandem 11x0-

•so rem ct nepotem ex filio aequis partibus heredes re
quit ct ita cavit: ‘item libertis meis, quos vivus m
‘numisi, ea quae praeslabam’, quaesitum est, an
qui eo tempore, quo societas inter eos permans
manumissi ab utrisque et, communes liberti facti sui
ea_ quae a vivente percipiebant solida ex fideieoi
misso petere possint, respondit nun amplius qua
quod vir pro sua parte praestabat, deberi. ’
lo 1 ( Idem libro nono decimo digestorum Serv
atl custodiam templi reliquerat ct his ab herede leg
ve.<;t Ius verbis: ‘pet.o fideiqne tuae committo,

, 8 Praqgtes m memoriam meam pedisequis me
quos _ ad curam templi reliqui, singulis menstr
rot +Lm annua vestiaria certa’, quaesitum e
t s an rcr cvn0nvUra esaet est,rllctuw, ex dic mc
20 luerit npr-ini>e° tttnifi0Jei quo templum explicitr
offick,’ 'imbr^ h BC,m df*eant legatum, respont

pr^tare donec ,redT comPell™<l«m servis relic
prae.tare donec templum exstrueretur.

18 1 libro vicesimo digestorum Libertis, qu

testamento manumiserat, alimentorum nomine men- 146,22/23
struos decem legaverat, deinde codicillis generaliter
omnibus libertis menstruos septem et annuos vestiarii
nomine denos legavit: quaesitum est, au et ex testa- 25
mento et ex codicillis libertis fidei commissum heredes
praestare debeant, respondit nihil proponi, cur non
ea, quae codicillis data proponerentur, praestari de-
berent: nam ab his, quae testamento cibaliorum
nomine legata essent, recessum est propter ea, quae

1 codicillis relicta sunt. Manumissis testamento. ciba-
ria 10 annua, si cum matre morabuntur, per fideicom-
missum dedit: mater filio triennio supervixit neque
cibaria neque vestiaria eis praestitit, cum in petitione 39
fideicommissi liberti cessarent: sed et. filia postea-
quam matri heres exstitit, quoad vixit annis quattuor-
decim interpellata dc isdem solvendis uon est. quae-
situm est, an post mortem filiae a novissimo herede
petere possint ct tam praeteriti temporis quam faturi
id, quod cibariorum nomine et vestiarii relictum est.
respondit, si condicio exstitisset, nihil proponi, cur

2 non possent. Ab heredibus Stichum manumitti J5
voluit cique, si cum Seio moraretur", cibaria et
vestiaria praestari a Seio : deinde haec verba adiecit:

14‘te autem, Sei, peto, ut, cum ad annum vicesimum
‘quintum perveneris, militiam ei compares, si tamen
‘te ante non reliquerit’, quaesitum est, Sticho sta-
tim libertatem consecuto, prius autem defuncto Seio
quam ad annum vicesimum quintum perveniret, an
ab his, ad quos bona Seii pervenerunt, militia Sticho
comparari debet? et si placet deberi, ntrum statim to
militia comparanda sit an eo tempore, quo Scius an-
num vicesimum quintum expleturus fuisset, si super-
vixisset? respondit, cum placeat comparandam, non

3 ante deberi, quam id tempus cessisset. Postumis
heredibus institutis et patre et matre_, et substitu-
tione facta actores manumisit et peculia cis legavit
et annua et certis 13 libertis suis legata et aliis ex-
teris plura: deinde post testamentum factum nata
filia codicillis it.a cavit: ‘si quid testamen tc, quod 45
‘ante boc tempus feci, legavi cui 11 dari volui, peto 147, 1
‘ab bis, uti tertiam partem 1‘aetinac filiae meae red-
‘dant’: secundis autem tabulis facta pupillari sub-
stitutione impuberibus libertis, quibus a parentibus
libertates dedit, eo amplius alterum tantum, quan-
tum 11 in nummo praeter 16 cibaria et vestiaria dari
voluit, quaesitum est, cum supervixisset filia testa-
mento aperto ct codicillis, postea autem decesserit

et fideicommissum datum ei de restituenda parte 5
tertia ad heredes suos transmiserat, an etiam ciba-
riorum et vestiariorum tertiae partes ei per fidei-
commissum datae esse videantur, respondit non yi-

4 deri. Idem quaesiit, an eorum, quae codicillis
per fideicommissum relicta sunt, tertiae partes ad
filiam pertinere deberent, respondit non deberi, idem
quaesiit, an alterum tantum a substitutione legatum
deducta tertia parte quantitatis legatorum testamento
datorum computari debeat, ut duae partes quanti- 10
tatis debeantur, praeter17 codieillos, quibus tertiam
partem codicillis18 legatorum ad filiam suam pertinere
voluit, respondit integrum ex tabulis substitutionis

5 deberi. Cibaria et vestiaria per lideieommissum
dederat et ita adiecerat: ‘quos libertos meos, ubi
‘corpus meum positum fuerit, ibi eos19 morari iubeo,

‘ut per absentiam filiarum mearum ad sarcofagum
‘meuin memoriam meam quotannis celebrent’, quae,- is
situm est, uni ex libertis, qui a die mortis neque ad
heredes accesserit neque ad sepulehrum morari vo-
luerit, an alimenta praestanda sint, respondit non
praestanda.

19 Idem libro vicesimo secundo digestorum Tes-
tamento ita caut.um fuit: ‘libertis meis cibaria quae-

ri) vestriap' 00 W df^er“t F (3) debebuntur

“ FSZfJgl Tfi, , («> .

(8) 7> lust. (Gradentcilz) (9) quam iJ deb«retur

-trua et «9. VuTTreretur

ins. edd. (13) et certia] et his et ceteria Mo.

(H) cuiTe Mo. (15) in singulis ins. F* (16) propter
Mo. (17) propter Hal. (18) Codicillis dei. Mal.
(19) eos dei. Mo.

XXXIV 1. 2

522

DE ALIMENTIS LEGATIS

UT, i!i ‘que alia praestabam ab heredibus meis praestari volo :
20 unus ex libertis ex voluntate patroni negotii sui gra-
tia quadriennio ante diem mortis afuit; ex hac causa
cibaria, quae ante acceperat, mortis tempore non
accepit: cui tamen liberto eodem testamento patro-
nus, sicut et aliis, quos vivus manumiserat, legatum
quinque dederat, quaesitum .est, an isti quoque ci-
baria et reliqua, quae ceteris libertis legata sunt,
debeantur, respondit: cur non?

25 20 Iden libro tertio responsorum ‘Stichus nutri-

‘cie meae nepos liber esto: cui decem aureos annuos
‘dari volo’, qui 1 deinde interpositis nominibus eidem
Sticho contubernalem eius et liberos legavit hisque,
quae vivus praestabat: deinde alio capite libertis
omnibus quae vivus praestabat dari iussit. quaero,
an Stichus praeter suum legatura et alimenta per-
cipere possit, respondit secundum ea quae propo-
no 1 nerentur non posse. Item cum alimenta libertis
utriusque sexus reliquerit a rc publica et ex prae-
diis, quae ei legavit, dari voluisset, quaero, Stichi
contubernali et 'liberis utrum ab herede instituto an
a re publica diaria et vestiaria, quae, vivus dabat,
praestari deberent, respondit posse benigna volun-
tatis interpretatione dici his quoque a re publica
2 praestanda. sTitia usum fructum fundi legavit
Maevio eiusqne fidei commisit, ut ex reditu hindi
35 praestaret Paraphilae ct Sticlio annuos centenos num-
mos quoad vivent,; qnaoro, an mortuo Maevio heres
alimenta debeat, respondit nihil proponi, cur de-
beant3 * praestari ab herede Titiae: sed nec ab he-
rede legatarii, 2nisi id testator manifeste probetur
voluisse etiam finito usu fructu praestari, si modo
id, quod ex usu fructu receptum esset, ei rei prae-
ii standae sufficeret. Mater filio herede instituto
per fideicommissum libertatem Pamphilo servo dedit-:
4c eidem cibariorum nomine legavit quinos aureos et
vestiarii in singulos annos quinquagenos, si cum filio
eius moretur: quaero, filio defuncto an alimenta de-
bentur. respondit, si condicioni paruisset, deberi et
post mortem.

21 Ulpianus libro secundo fideicommissorum Dia-
148, i riis vel cibariis relictis neque habitationem neque

vestiarium neque caldarium deberi palam est, quon-
iam dc cibo tantum testator sensit.

22 Valens libro primo fideicommissorum Cum ali-
menta per fideicommissum relicta sunt non adiecta
quantitate, ante ormiia inspiciendum est, quae dc-

b functus solitus fuerat ei praestare, deinde quid ce-
teris eiusdem ordinis reliquerit: si neutrum apparuerit,
tum ex facultatibus defuncti et caritate eius, cui fidei-
1 commissum datum erit, modus statui debebit. Qui
fratris sui libertis alimenta debebat, his testamento
vineas cum hac, adiectione. reliquerat ‘ut habeant,
unde se pascant’, si pro alimentis vineas reliquisset,
non aliter eis ex fideicommissi causa eas praestari
io debere, quam si testamenti obligatione heredes jlibe-
rassent: aut, si id omissum fuisset et postea ex tes-
tamento agerent, doli mali exceptione tutum heredem
futurum , scilicet si non minus valent vineae quam
alimentorum aestimatio, illam aut.eni adicctionem
‘ut habeant, unde se pascant’ magis ad causam prae-
legandi5 quam ad usum fructum constituendum per-
tinere.

23 Paulus libro quarto ad Ner alium Rogatus
is es, ut quondam educes: ad victum necessaria ei prae-
stare cogendus es. Paulus: cur plenius est r' alimen-
torum legatum, ubi dictum est et vestiarium et
habitationem contineri? immo ambo exaequanda
sunt.

I

i

[

i

i'

t

E

f

II’ 148,1?

DE 4.URO ARGENTO MUNDO ORNAMENTIS UN-
GUENTIS VESTE VELYESTIMENHSET STATUIS
LEGATIS.

1 Pomponius libro sexto ad Sabinum Si alii ves- 20
timenta, alii vestis muliebris separatim legata sit, de-
tractis muliebribus et ei adsignat.is, cui specialiter
legata sunt, reliquum alteri debetur, idem est, cura
alteri mundus muliebris, alteri argentum omne lega-
tum esset, dc argento quod in mundo esset, item si
duae statuae marmoreae tibi et deinde omne marmor
legatum esset, praeter duas nulla statua marmorea
legata est tibi, idem urbanis servis tibi legatis, si 25
1 mihi dispensator legatus sit. Cui certum pondus
argenti dare heres iussus sit, ei pecuniam numeratam
dando iure ipso liberatur, si ili ea pecunia eadem
aestimatio fuerit: quod ita verum est, si non certum
gemis argenti legatum sit.

2 Africanus libro secundo quaestionum Qui tibi
mandaverat, ut ornamenta in usum uxoris suae eme-
res. eidem uxori liti adsolet legavit 'quae eius causa
parata erunt’: tu deinde post mortem mandatoris igno- 30
rnns cum deeessissc emisti, non debebuntur mu-
lierij quoniam ea verba ad mortis tempus referuntur,
at 51 vivente testature, muliere autem mortua emeris,
non ineleganter dicetur inefficax hoc legatum esse,
quando non possit vere dici eius causa paratum vi-
deri, quae prius decessit, eadem dicenda erunt et

si vivat quidem mulier, sed diverterit et quaeratur,
an post empta ei debeantur, quasi non videantur
uxoris causa parata. 35

3 Celsus libro nono decimo digestorum Uxori le-
gavit quae eius causa parata sunt et ante mortem
divortit. non deberi, quia adempta videantur, Pro-
culus ait. nimirum facti quaestio est: nam potest
nec repudiatae adimere voluisse.

4 Paulus libro quinquagesimo quarto ad edictum
Cum quidam libertum suum in Asiam misisset ad 10
purpuras emendas et testamento uxori suae lanam
purpuream legasset, pertinere ad eam, si quam pur-
puram vivo eo libertus emisset, Servius respondit.

5 Africanus libro secundo quaestionum Apud
Fufidium quaestionum libro secundo ita scriptum est:
si mulier mandaverit tibi, ut sibi uniones usus sui
causa emeres, si tu post mortem eius, cum putares 45
eam vivere, emeris, Atilieinns negat esse legatos

ei, cui mulier ita legaverit: ‘ornamenta, quae mea 113, 1
causa parata sunt enintve’: non enim eius causa
videri parata esse, quae iam mortua ea empta
fuerint,.

6 Marcellus libro singulari responsorum Seia
ab herede Publio Maevio ita legavit: ‘Antoniae Tcr-
‘tnllae 9lego auri pondo tot ct unionem cum hyacin-
‘this’: postea unionem solvit neque ullum mortis tem- 5
pore inter ornamenta sua unionem reliquit, quaero,
an heres ex causa fideicommissi aestimationem rei.
quae in hereditate non est, praestare debeat. Mar-

1 collus respondit non debere. Item quaero, si pro-
bari possit Seiaro uniones et hyacinthos quosdam in
aliam speciem ornamenti, quod postea pretiosius fe-
cit additis aliis gemmis et margaritis, convertisse, an
lios uniones vel hyacinthos petere possit et heres
compellatur ornamento posteriori eximere et prae- 10
stare. Marcellus respondit petere non posse: nani
quid10 fieri potest, ut legatum vel fideicommissum du-
rare existimetur, ciun id, quod testamento dabatur,
in sua specie non permanserit, nam" quodammodo
extinctum sit? 12 ut interim omittam, quod etiam disso-
lutione ac permutatione tali voluntas quoque videatur

2 mutata. Lucius Titius testamento13 scripsit: ‘he-

(1) qui] quibusdam Mo. (2) = 33, 1, 10 pr. App. 13. 15. 16. is; Sab. 19...30. *39; Ed. 32...34; App. *8l.

(3) debeat F (4) § 2 fin. lust. ( Gradenwitz ) 40. — Bas. 44,15 (s) cum F"1 (9) do ins. F2

(5) praelegandi] praedii legandi Mo. (G) ergo (10) qui Mo. (11) nam] immo Mo. (12) § 1 fin. B‘st.

in s. F2 j (Scgre) (13) ita ins. F2

(7) Sab. 1. 2. K, C. *U. *1T, Ed. *3. *4. 7...11 ; Pop. 12; |

DE AURO ARGENTO

XXXIV 2

i io 14/15 ‘rednn meum volo fideique eius committo, ut in pa-
u>’ ' ‘triaui meam faciat porticum publicam, in qua poni
volo imagines argenteas, item marmoreas': quaero,
an legatum valeat. Marcellus respondit valere et
operis ceteronimque, quae ibi testator poni voluerit,
legatum ad patriam pertinere intellegi: 'enim potuit
aliquod civitati accedere ornamentum.

7 Paulus libro octavo ad Piantium Si ita esset
-,i legatum: ‘vestem meam, argentum meum damnas esto

liare’ id legatum videtur, quod testamenti tempore
inisset, quia, praesens tempus scirper intellegeretur,
si iilitid comprehensum nuu esset: nam eum dicit
•vestem meam’, ‘argentum meum’, hac demonstratione
‘meum' praesens, liou futurum tempus ostendit, idem
est ct si quis ita legaverit ‘servos meos*.

8 J.T)F,n libro nono ad Plautium Plautius: Mu-
23 lier ita legavit: ‘quisquis milii heres erit, Titiae ves-

■teni meam - nniuduui ornamentaque muliebria damnas
‘esto dare’. Cassius ait, si non appareret quid sen-
sisset, omnem vestem secundum verba testamenti le-
gatam videri. Paulus: idem Iav olenus scribit, quia
verisimile est, inquit, testatricem tantum ornamento-
rum universitati derogasse, quibus significationem
muliebrium accommodasse!,: accedere, eo, quod illa
demonstratio ‘muliebria’ neque vesti neque mundo
3" applicari salva ratione recti sermonis potest.

9 Modestinus libro nono regularum Cum certum
auri vel argenti pondus legatum est, si non species
designata sit, non materia, sed pretium praesentis
tempuris praestari debet.

10 Pomponius libro quinto ad Quintum Mucium
3: Quintus Mucius ait: si pater familias uxori vas aut

vestimentum aut quippiam aliud ita legavit ‘quod eius
causa emptum paratumvc esset1, id videtur legasse,
quod magis illius quam communis usus causa para-
tum esset. Pomponius: sed3 hoc verum est non
solum, si ipsius vivi et uxoris commuuis usus, sed
etiam si liberorum eius aut alterius alicuius com-

munis usus fuerit:

enim videtur demonstrasse.

quod proprio usui uxoris comparatum sit. sed quod
4) Quintus Mucius demonstrat ‘vas aut vestimentum aut
quid aliud', officit, ut falsa sint quae subjecimus
multum enim interest, generaliter au specialiter le
genlur haec, nara si generaliter, velati ita ‘quae
uxoris causa comparata sunt/, vera est illius defini
tin: si vero ita scriptum fuerit ‘vestem illam pur-
puram’, ut certa demonstraret4, licet adiectum sii
‘quae cius causa empta paratave essent’5, licet neque
empta neque parata neque iu usum ei data sint.5
legatum omnimodo valet, quia certo corpore legate
demonstratio falsa posita7 non peremit legatum, vel
uti si ita sit scriptum : ‘Stichiun, quem ex venditione
150, i Titii emi': nam si ueque emit aut ex alia venditione
emit, legatum uiliilo minus valet, plane si ita lega-
tum fuerit ‘vas aut vestimenta aut quae8 uxorie
causa parata sunt’, tunc aeque erit vera Quinti Muci
sententia: "quo casu sciendum est, etiam si alienae
res hac fuerint, quas putavit testator suas esse, here-
dem teneri, ut eas det.

6 . . 1 1 . Ppoculvs libro quinto epistularum Si quis
legaverit aurum gemmas margaritas quae in co aure
essent, etiam id aurum, cui neque geminae neque
margaritae luesscnt, legasse videtur.

d avinianus libro septimo deamo quaestionum,
., legatam heres derasit et tabulam solvit

11 f '■ ^ Ala. actionem cx testamento durare quia le°-a-
tum, magnus, non tabulae fuit. 1

anis -5*?1 10 de,cimo digestorum Uxor:

‘ornamenta et Y<jrins. mundum muliebrem omnem

. «* ... *, a «mt sysf r&rss

S5 » r ■«- -'

■ causa habita esset, deberi, idem quaesiit-, an ex ea- 'cu
dem clausula vestis, quam ancillis vel lecticariis eius-
dem uxoris suae comparaverat vel fecerat, praestanda

esset, respondit praestandam.

14 Pomponius libro quinto ad Sabinum Si sta-
tuam legavero ct postea ex alia statua brachium ei
adiecero, omnimodo statua a legatario vindicari potest.

1 5 Scaevola, libro quinto decimo digestorum Spe-

i cies auri ct argenti Seiae legavit et ab ea petit in co
I haec verba: ‘a te, Seia, peto, ut quidquid tibi spe-
\ ‘cialiter in amo argento legavi, id cum morieris red-

■ ‘das restituas illi et illi vernis meis: quarum rerum
‘usus fructus dum vives tibi sufficiet’: quaesitum est,
au usus fructus auri et argenti soliis legatariae de-
beatur. respondit verbis quae proponerentur proprie-
tatem legatam addito onere fideicommissi.

1(5 Jpnm libro octavo decimo digestorum Filiam 25
in potestate patris manentem mater scripsit heredem
eique, patrem Maevium substituit et ita scripsit: ‘quis-
quis milii heres erit, fidei eius committo, uti orua-
‘incnta mea omnia aumui argentum vestimenta, qui-
bus ego usa sum, ne veneant et filiae meae reser-
ventur’: quaesitum est, eum filia recusante pater ex
substitutione heres exstitisset et intestato decessisset,
filia autem bouis eius abstinuerat, au fideicommissum 30
! petere possit, respondit secundum ea quae propone-
1 reutur videri patris utiliter fidei commissum. Clau-
, pius: quoniam verbo servandi, quod scriptum est,

“videri in id tempus dilatum fideicommissum, quo
sui iuris futurus esset is cui dabatur.

17 Ulpianus libro vicesimo primo ad Sabinum Si
gemma ex anulo legetur vel aliae materiae iunctae vel 35
emblemata, recte legantur ct separantur et prae-
standa sunt.

18 Scanvola libro vicesimo secundo digestorum
Qui uxori suae legaverat bonorum suorum decimam
et mancipia et species argenti quas expresserat, ei-
dem anulos et vestem reddi ab heredibus petit, quasi
propria uxoris fuissent: quaesitum est, si uxoris non
fuerint, an praestari ex causa legati deberent, re-
spondit legandi animo dedisse, ca videri, ‘nisi contra- 40
1 rium an herede, approbetur’ ;0. Idem testator fidei
commisit uxoris, ut quidquid ad eam ex testamento
eius pervenisset, alumno communi restitueret: quae-
situm est, an etiam eas res, quas proprias 11 uxoris

| suae fuisse testator sciat eique reddi praecepit, alumno
’ praestare debeat, respondit, si propriae fuissent, non
! 2 debere, si legato ad quin -reutur, debere. 12Mulier tes-
. tamento et postea codicillis multas species vestis
, argenti, quas vel ipsa se confecisse vel iiabere signi- 44
ficavit, specialiter per fideicommissum reliquit: quae-
situm est, an non aliae legatariis cederent, quam quae
iu hereditate inventae essent, respondit eas cedere,

; quae inventae essent.

19 Ulpianus libro vicesimo ad Sabinum Cum 151, 1
aurum vel argentum legatum est, quidquid auri ar-
gentique relictum sit, legato continetur sive factum

sive infectum: pecuniam autem signatam placet co

1 legato non contineri. Proinde si certum pondus
auri sit legatum vel argenti, magis quantitas legata

2 videtur, nec ex vasis tanget. Sed si argenti facti 5
pondo centum sint legata, ex facto argento debebitur
legatum, unde est quaesitum apud Celsum, an et
vascula possit separare: ct scripsit vascula non se-

3 paraturum, licet ei optio fuerit relicta. Idem Cel-
sus libro nono decimo 13 quaestionum quaerit, si cen-
tum pondo argenti fuerint relicta, an replumbari de-
beant, ut sic appendantur, et Proculus et Celsus
aiunt exempto plumbo appendi debere: nam et emp-
toribus replumbatae adsignautur et iu rationes argenti 10
pondus sic defertur: quae sententia habet rationem.

4 Plane si cui vascula argentea, iit puta lances
quadratae sint legatae, etiam plumbum, quo conti-

] 00 potest in s . Mo. (10) 4 ’ lust. (Gradtiniuitz) (11) pro-
I pria F (12) § 2 = l, 3S pr. (13) diges orum, decimo (?j
| iits. AJo. (14) seqq. lust. {Fer vini)

XXXIV 2

524

DE AURO ARGENTO

Is!, 12 5 nentur, eum sequetur. Siuiili morio quaeritur, si
eui argentum legetur, au emblemata aurea quae in ,
eo sunt eum sequantur, et Pomponius libro quinto1
ex Sabino distinguit multum interesse, certum pon-
dus ci argenti lacti legetur an roro argentum factum:

15 si pondus, non contineri, si argentum factum, conti-
neri, quoniam argento cedit, quod ad speciem argenti
in netum est, quemadmodum clavi aurei et purpurae
pars sunt vestimentorum, idem Pomponius libris
epistularum, etsi non sunt clavi vestimentis consuti,

(i tamen veste legata contineri. Idem Celsus libro
nono decimo digestorum, commentari orum septimo
scribit auro legato ea, quae inaurata sunt, non de-

2« lieri, nec aurea emblemata, quae in absidibus argen-

7 tois sint. An autem auri appellatione anuli aurei
contineantur, quaeritur: et Quintus Saturninus libro

8 decimo ad edictum scribit contineri. Lectum
plane argenteum vel si qua alia supellex argentea
fuit, argenti appellatione non continetur, si numero
argenti habita non est, ut in iunctura argentea scio
me dixisse, quod non in argentario pater familias
reponebat, sed ucc candelabra nec lucernae argeu-

25 terte vel sigilla, quae in domo reposita* suut, vel ima-
gines argenteae argenti appellatione continebuntur, uec
speculum vel parieti adfixum vel etiam quod mulier
mundi causa habuit, si modo non in argenti numero
'I habita sunt. Argento facto legato Quintus Mu-
cius ait vasa argentea contineri, v eluti parapsides
acetabula trullas pelves ct his similia, non tamen quae

10 supellectilis sunt. Sed3 cui vasa sint legata, non
solum ea contincutur, quae aliquid in se recipiant

*o edendi bibendique causa paratum, sed et quae ali-
quid sustineant4: et ideo scutellas ve! promulsidaria
contineri, repositoria quoque continebuntur: nam
vasorum appellatio generalis est, s dicimus vasa vi-

1 1 navia et navalia. Infecti autem argenti appellatio
rudem materiam continet, id est non factam, quid
ergo si coeptum sit argentum fabricari? nondum per-
fectum utrum facti an infecti appellatione continea-

bc* tur, dubitari potest: sed puto magis facti, certe si
iam erat factum, sed caelabatur, facti appellatione
continebitur, an et caelati continebitur, quod caelari
coepit? et puto contineri, si cui forte caelatum sit

12 argentum legatum. Si cui escarium argentum
legatum sit, id solum debebitur, quod ad epulandum
in ministerio habuit, ‘id est ad esum et potum>c. unde
de aquiminario dubitatum est: et puto contineri, nam
ct hoc propter escam paratur, certe si caccabos ar- i

40 genteos habebat vel miliarium argenteum vel sarta-
ginem vel aliud vas ad coquendum, dubitari poterit
au eseario continentur, et haec rangis cocinaforii

13 instrumenti sunt. Perveniamus ct ad gemmas
inclusas argento auroque. et ait Sabinus auro ar-
gentove cedere: ei enim cedit, cuius maior est species. "
quod recte expressit7: semper enim eum quaerimus,
quid cui cedat, illud spectamus, quid cuius rei ornan- "
dae causa adhibetur, ut accessio cedat principali.

45 cedent igitur gemmae, fidis vel lancibus inclusae,

14 auro argeutove. Sed et. in coronis mensarum
152, i 15 geminae coronis cedent et hae mensis. In mar-
garitis quoque et auro idem est: nam si margaritae
auri ornandi gratia adhibitae sunt, auro cedunt, si
1G contra, aurum margaritis cedet. Idem et in gem-

17 _ mis anulis inclusis. Gemmae autem sunt per-
lucidae materiae8, quas, ut refert Sabinus libris ad
\iteliium, Servius a lapillis eo distinguebat, quod

e gemmae essent perlucidae materiae, velut smaragdi
chrysolithi amethysti, lapilli autem contrariae superi-

18 oribus naturae, ut obsidiani veientani °. Margaritas
autem nec gemmis nec lapillis contineri satis eonsti- !

fisse ibidem Sabinus ait, quia concha apud rubrum 152,

19 mare et crescit et coalescit10. Murrina autem

20 vasa in gemmis non esse Cassius scribit. Auro
legato vasa aurea continentur ct gemmis . gemmea
vasa, “secundum haec sive gemmae sint in aureis io
vasis sive in argenteis, auro argentove cedent, quo-
niam hoc spectamus, quae res cuius rei ornandae
causa fuerit adhibita, non quae sit pretiosior.

20 Paulus libro tertio ad Sabinum 11 Si ut ha-
biliter gemmae geri possint, inclusae auro fuerint,
tum aurum gemmis dicimus ecdere.

21 Pomponius libro sexto ad Sabinum In argento
potorio utrum id dumtaxat sit-, in quo bibi possit, an id
etiam id, quod ad praeparationem bibendi compara-
tum est, voluti culum nivarium Ct urceoli, dubitari
potest, sed propius est, ut haec quoque insint.

1 Unguentis legatis non tantum ea legata videntur,
quibus unguimur voluptatis causa, sed et valetudinis,
qualia sunt commagcna glaucina crina rosa mura-
eolum12 nardum purum: hoc quidem etiam quo ele-
gantiores sint et mundiores, unguuntur feminae.

2 Sed de aquiminario Cassius ait consultum se re- se
spciudisse, cum alteri argentum potorium, alteri esca-
rium legatum esset, escario cedere.

22 Ulpianus libro vicesimo secundo ad Sabinum

Vestimentum id est quod detextum est, etsi desec-
tum non sit, id est si sit consummatum, quod in
tela est nondum pertextum vel detextum, contextum
appellatur, quisquis igitur vestem legaverit, neque
stamen neque subtemen legato continebitur. k

23 Ideii libro quadragesimo quarto ad Sabinum

1 Vestis an vestimenta legentur, nihil refert. Ves-
timentorum sunt omnia lanea Jineaqne vel serica vel
bombycina, quae induendi praecingendi amiciendi in-
sternendi illiciendi incubandive 13 causa parata snnt
et quae his accessionis vice cedunt, quae sunt insitae14

2 picturae clavique qui vestibus insuuntur. Vesti- 3t
menta omnia aut virilia sunt aut puerilia aut rnulie-

! bria aut communia aut familiarica, virilia sunt, quae
ipsius patris familiae causa parata snnt, veluti togae,
tunicae palliola vestimenta stragula amfitapa et 15 saga
reliquaque similia, puerilia sunt, quae ad nullum
. alium usum pertinent nisi puerilem, veluti togae prae-
. textae aliculae chlamydes pallia quae filiis nostris
1 comparamus, muliebria sunt, quae matris familiae
causa eunt comparata, quibus vir non facile uti po- 35
t.est sine vituperatione, veluti stolae pallia tunicae-15
capitia zonae mitrae, quae magis capitis tegendi quam
ornandi causa sunt comparata, plagulae paenulae,
communia sunt, quibus promiscue utitur mulier eum
viro, veluti si eiusrcodi paenula palliumve est et re-
liqua huiusmodi, quibus sine reprehensione vel vir
vel uxor utatur, familiarica sunt, quae, ad familiam
vestiendam parata sunt, sieuti saga tunicae paenulae

3 lintea vestimenta stragula et consimilia. Vestis 40
etiam ex pellibus constabit,

24 Paulus libro undecimo ad Sabinum eum et
tunicas et stragula pellicia nonnulli habeant.

25 Ulpianus libro quadragesimo quarto ad Sabi- 153
num Argumento sunt etiam nationes quaedam, vel-

1 uti Sarmatarum, quae pellibus teguntur. Aristo
i etiam coaetiiia vesti cedere ait et tegimenta siipsel-

2 liorum huic legato cedere. Vittae margaritarum,
item fibulae ornamentorum magis quam vestis sunt.

3 Tapeta vesti cedunt, quae aut sterni aut inici so- 5
lent: sed stragulas et habylonica, quae equis insterni

4 solent, non puto vestis esse. Fasciae crurales pe-
dulesque et inpiiia vestis loco sunt, quia partem cor-
poris vestiunt, alia causa est udonum 17, quia usum

5 ealeiamentorum praestant. Cervicalia quoque ves-

(j) sexto Lenel (2) exposita Mo. (3) sedi si Mo.
(4) sustineat F (5) unde ins. Mo. (6) ‘ > glossa
{ Cuiacius ) (7) expressim F (s) gemmae autem

sunt perlucidae materiae dei. Mo. (8) ut obsiani

venientani F (10) quia concha apud rubrum mare
ereseit et ei coalescit 'Mo. (11) l. 20 fortasse incipit

a voc. Secundum: Ulpianus enim eadem fere discit l. 19
$ 13 (Mo.) (12) murracopum Mo. (13) incumbandive

F (14) insutae Mo. (15) amplii tapae Mo. (io) pallae
tunicae (sic P. Faber) vel palliotimieae scr. (Mo.)
(17) donum F

ORNAMENTIS UNGUENTIS

525

XXXIV 2

153 g 6 tis nomine continentur. Si quis addiderit ‘vestem
* ’ suam’, apparet de ea eum sensisse, quam ipse iu

7 usus buos habuit. Culcitae etiam vestis erant.

8 Item pelles caprinae et agninae vestis erant.

jo 8 Muliebri veste legata et infantilem contineri et

puellarum et virginum Pomponius libro vicesimo se-
cundo’ ad Sabinum recte, scribit: mulieres eDim omnes

10 dici, quaecumque sexus feminini sunt. Orna-
menta muliebria sunt, quibus mulier ornatur, vol-
uti inaures armillae viriolae anuli praeter signa-
torios et omnia, quae ad aliam rem nullam paran-
tur, nisi corporis ornandi causa: quo ex numero
etiam haec sunt: aurum gemmae lapilli, quia aliam

iu nullam in sc utilitatem liahent. mundus mulieris1 * * * 5 *
est, quo mulier mundior fit: continentur eo specula
matulae unguenta vasa unguentaria et si qua similia
dici possunt, veluti lavatio riscus, ornamentorum
liaec: vittae mitrae semimitrae calautica aeus cum
margarita, quam mulieres habere solent, reticula cro-
cyiantia. 3sicut et mulier potest esse munda, non ,
tamen ornata, ut solet contingere in his, quae se |

20 emundaverint lotae in balneo neque se ornaverint: et j
contra est aliqua ex somuo slatim ornata, non tamen :

11 conmundata. Margarita si non soluta sunt vel
qui alii lapides (ei quidem exemptiles sint>! dicendum
est ornamentorum loco haberi: sed et si in hoc sint
resoluti, ut componantur, ornamentorum loco sunt,
quod si adhuc sint rudes lapilli vel margaritae vel
gemmae, ornamentorum loco non erunt, nisi alia
mens fuit testautis, qui haec quoque, quae ad orna-

2s menta paraverat, ornamentorum loco et appellatione

12 comprehendi voluit. Unguenta, quibus valetudi-
nis causa unguimur, mundo non continentur.

26 Paulus libro undecimo ad Sabinum Quamvis
quaedam ex veste magis ornatus gratia, quam quo
corpus tegant, comparentur, tamen quod eo nomine
sint reperta, potius habenda esse vestis numero quam
ornamentorum, similiter ornamentorum esse constat,

8o quibus uti mvdiercs venustatis et ornatus causa eoe- :
penint, neque referre, si quaedam eorum alium quo-
que usum praebeant, sicuti mitrae et anademata:
quamvis enim corpus tegant, tamen ornamentorum,
non vestis esse.

27 Ulpianus libro quadragesimo quarto ad Sabi-
num Quintus Munius libro secundo iuris civilis ita

definit argentum factum vas argenteum videri esse.

ss 1 An cui argentum omne legatum est, ei nummi
quoque legati esse videantur, quaeritur, et ego puto
non contineri: nem facite ecirr. qnisquam argenti nu-
mero nummos computat, item argento facto legato
puto, ‘nisi evidenter contra sensisse testatorem appa-

2 reat> 4, nummos non contineri. Argento omni legato,
quod suum esset, sine dubio non debetur id, quod
in credito esset-^ hoc, ideo, quia non videtur suum

3 esse, quod vindicari non possit. Cui aurum vel
argentum factum legatum est, si fractum aut colli-
sura sit, non continetur : Servius enim existimat aurum
vei argentum factum id videri, quo commode uti pos-
sumus, argentum autem fractum et collisum non in-
cidcre_ 111 eam definitionem, sed infecto contineri.

4 Cm legatum est aurum omne, quod suum esset5
u, , Cll7n moreretur, cius omne aurum fiet, quod tunc

i pater iaimhaa, cum moreretur B, vindicare potuit suum
esse, sed si qua distributio eius rei facta est, tunc
mterest, quomodo sit legatum. ei factura auram le-
gatum est, omne ad eum pertinet cui legatum est, cx
quo auro aliquid est effectum, sive id suae sive alte-
rnis umoius ?‘-usa paratum esset, veluti vasa aurea
emblemata signa aurum muliebre et cetera, quae his

'

rebus sunt similia, sed si infectum legatum est, quod 154,6
eius ita factum est, ut eo, quod7 ad rem comparatum
est, non possis uti sine refectione, quodque ab eo
patre familias infecti numero® fuerat, id videtur le-
gatum esse, si autem aurum vel argentum signatum
legatum est, id pater familias videtur testamento le-
gasse, quod eius aliqua forma est expressum: veluti

5 quae filippi sunt, itemque nomismata et similia. Ar-
gento legato non puto ventris causa habita scafia 10

6 contineri, quia argeuti numero non habentur. Ar
gentum factum recte quis ita definierit, quod neque
in massa neque in lamna neque in signato neque in
supellectili neque in mundo neque in ornamentis insit.

28 “A lfentis V A n us libro septimo digestorum Cum
in testamento alicui argentum , quod usus sui causa
paratum esset, legaretur, itemque 10 vestis auteupellex,
quaesitum est, quid cuiusque usus causa videretur ir.
paratum esse, ntrumne id argentum, quod victus sui
causa paratum 11 pater familias ad cotidianum usura
parasset an et si eas mensas argenteas et eius geue-
ris argentum haberet, quo ipse non temere uteretur,
sed commodare ad ludos et ad ceteras apparationes
soleret, et magis placet, quod victus sui causa pa-
ratum est, tantum contineri.

29 Florentinus libro undecimo institutionum Si ™
quando alterius generis materia auro argentove iu-
iecta15 sit, si factum auram vel argentum legetur, et.

1 id quod inicetum 13 est debetur. Utra autem utrius
materiae sit accessio, visu atque usu rei, consuetu-
dinis patris familias 14 aestimandum est,,

30 Paulus libro singulari de ad signatione Uber-
torum Si quis ita legaverit: ‘uxori meae mundum 26
ornamenta seu quae eius causa paravi, do lege’,
placet omnia deberi, sicuti cum ita legatur: ‘Titio
vina, quae in urbe habeo seu in portu, do lego’,
omnia deberi: hoc enim verbum ‘seu’ ampliandi le-
gati gratia positum est.

31 Labeo libro secundo posteriorum a 15 lavoleno
epitomatorum Qui lancem maximam minorem mini-
mam relinquebat, ita legaverat: ‘lancem minorem illi
lego’, mediae magnitudinis videri legatam lancem 30
responsum est, si non appareret, quam laricem ex his
pater familias demonstrare voluisset.

82 Paulus libro secundo ad Vitellium Pediculis
argenteis adiuneta sigilla aenea ceteraque omnia, quae
ad eandem similitudinem redigi possunt, argento facto

1 cedunt. Auro facto adnumerautur gemmae anulis
inclusae, quippe- anulorum sunt, cymbia argentea
crustis aureis illigata, margaritae, quae ita ornamen- ss
tis muliebribus contextae sunt, ut in his aspectus auri
potentior sit, auro facto adnumerantur. aurea em-
blemata, quae in lapidibus 15 apsidibus argenteis es-
sent et replumbari possent, deberi Gallus ait: sed
Labeo improbat. Tubero autem , quod testator auri
numero habuisset, legatum deberi ait: alioquin aurata

et inclusa vasa17 alterius materiae auri numero non

2 habenda. Argento potorio vel escario legato in his, «
quae dubium est cuius generis sint-, consuetudinem
patris familias spectandam, non etiam in his, quae

3 certum est eius generis non esse. Quidam primi-
pilaris uxori suae argentum escarium legaverat: quae-
situra est, cum pater familias in argento suo vasa
habuerat, quibus et potabat et edebat, an legato haec
quoque vasa continerentur. Scaevola respondit eon-

4 tiueri. Idem, eum quaereretur de tali legato:

‘hoc amplius filia mea dulcissima e medio sumito 155, l
‘tibi que 13 habeto ornamentum omne meum muliebre-
‘cum auro et si qua alia muliebria apparuerint’ 18,
cum testatrix negotiatrix fuerit, an non solum a.r-

(1) tertio Lend (2) muliebris Ba l. fal s in

perturbata eet. aliquem ordinem restitues cavit

transpositu sic: Sicut mulier... ornaverint coni'

...conmundata. Mundus ... riscus. ornamenta hal

ornamentorum... croeypbantia (Ma ) o\"<h>

(Xniep) (3) esse F (6) eius omne \

habent S, obi. F (?) quam D Goihofrtdu»

bitum ins. Mo. (9) iunge 50, 16, 203 (in) alii in e. Mv.
(11) victus sui causa paratum dei. Mo. (12) intecta
Mo. (13) intectum Mo. (14) visu rei atque usu
patris familiae Mo. (15) a om. F (10) lapidibus
dei, Cuiacivs (17) vasis Mo. (is) sibique Mo.

(19) apparuerit F

63

XXXIV 2

526

UE AURO ARGENTO MUNDO

155.3 gentnm, quod in domo rei intra liorrenin usibus eius
fuit, legato cedit, sed etiam quod in basilica fuit mu-
liebre: respondit’ ei testatrix habuit proprium argen-
5 tum ad usum suum paratum, non videri id legatum,
quod negotiandi causa veuale proponi soleret, 'misi
5 de eo quoque sensisse is qui petat probet’ h Ne -
ratius Proculum refert ita respondisse vasis electri-
nis legatis niiiil interesse, quantum ea vasa, de qui-
bus quaeritur, argenti aut electri habebant2, sed
utrum argentum electro an electrum argento cedat:
id ex’ aspectu vasorum facilius intellegi posse: quod
si in obscuro sit, inspiciendum est, in utro numero
io 6 ea vasa is, qui testamentum fecit, habuerit. La-
beo testamento suo Neratiae uxori suae nominatim
legavit 'vestem mundum muliebrem onuiem ornarrieu-
‘taque muliebria omnia lanam linum purpuram versi-
coloria facta iufeetaque omnia' et cetera, sed dou
mutat substantiam rerum non necessaria verborum
multiplicatio, quia Labeo testamento lanam ac deinde
versicoloria scripsit, quasi desit3 lana tincta laDa
esse, detractoquc verbo ‘versicolorio’'1 nihilo mimis
is etiam versicoloria debebuntur, si non appareat aliaiu
1 defuncti voluntatem fuisse. Titia muudum mulie-
brem Septiciae legavit: ea putabat sibi legata et or-
namenta et monilia, ia quibus gemmae, et margaritae
insunt, et anulos et vestem tam coloriam5: quaesi-
tum est, an haec omnia mundo continentur. Scae-
vola respondit ex his quae proponerentur dumtaxat

8 argentum balneare mundo muliebri contineri. Item
20 cum inaures, in quibus duae margaritae elenchi et

smaragdi duo, legasset et postea elenchos eisdem de-
traxisset et quaereretur, an nihilo minus detractis
elenchis inaures deberentur: respondit deberi, si ma-
neant inaures, quamvis margarita cis detracta sint.

9 De alio idem respondit, cum quaedam ornamen-
tum mp.millahm 6 ex cylindris triginta quattuor et
tympanis margaritis trigiuta quattuor legasset et
postea. quattuor ex cylindris, etiam sex de margaritis
detraxisset.

25 33 PoMPOKms libro quarto ad Quintum Mucium

Inter vestem virilem et vestimenta virilia nihil inter-
es!: sed difficultatem facit mens legantis, si et ipse
solitus fuerit uti quadam veste, quae etiam mulie-
ribus conveniens est. itaque ante omnia dicendum
est eam legatam esse, de qua senserit testator, non
quae re vera aut muliebris aut virilis sit. nam et
Quintus Titius1 ait scire se quendam senatorem r.ru-
30 liebribus cenatoriis uti solitum, qui si legaret mulie-
brem vestem, non videretur de ea sensisse, qua ipse
quasi virili utebatur. 8

34 Ideai libro nono ad Quintum Mucium Scribit
Quintus Mucius: si aurum suum omne pater familias
uxori suae legasset, id aurum, quod aurifici faciun-
diun dedisset aut quod ei deberetur-, si ab aurifice
ei repensum non e3set, mulieri non debetur. Pou -
35 pomus: hoc ex parte verum est, ex parte falsum,
nam de eo, quod debetur, sine dubio8: ut puta si
auri libras stipulatus fuerit, hoc aurum, quod ei de-
beretur- ex stipulatu, non pertinet ad uxorem, cum
illius factum adirac non sit: id enim, quod suum es-
set, non quod jn actione haberet, legavit, iu aurifice
falsum est, si aurum dederit ita, ut ex eo auro ali-
quid sibi faceret: nam tunc, licet apud aurificem sit
40 aurum, dominium tamen non mutavit manet tamen
eius qui dedit et tantum videtur mercedem praesta-
156, i turus pro opera aurifici: per quod eo perducimur,
ut nihilo minus uxori debeatur, quod si aurum de-
dit aurifici, ut non tamen 11 ex eo auro fieret sibi ali-
quod corpusculum, sed ex alio, tunc, quatenus do-
minium transit eius auri ad aurificem (quippe quasi

(l) ° lust. ( Lene I) (2) habeant Jio. (3) desierit

Sal. (4) versicoloria dett. (5) tam coloriam quam
versicoriam F2, tam aliam quam coloriam Jio. (6) ma-
millarum Sal., tic vel mamillarium Mo. (7) Mucius
S (8) iunge 45, 1, 110 § 1 (9) verum est ins. Mo.

(10) dominium tamen non mutavit dei. Mo. (11) tam

permutationem fecisse videatur), et hoc aurum non 156,

1 transibit ad uxorem. Item scribit Quinius Mucius,
si maritus uxori, cum haberet quinque pondo auri, 5
legasset ita: ‘aurum quodeumque uxoris causa para-
tum esset’, uti heres uxori daret, etiamsi libra auri
inde venisset et mortis tempore amplius quam quat-
tuor librae non deprehendentur, in totis quinque libris
heredem esse obligatum, quoniam articulus ‘est’ prae-
sentis temporis demonstrationem iu.se continens12,
quod ipsum quantum ad ipsam iuris obligationem
pertineat, recte dicetur, id est ut ipso iure heres sit
obligatus, verum sciendum , si iu hoc alienaverit 10
testator inde libram, quod deminuere vellet ex legato
uxoris suae, tunc mutata voluntas defuncti locum
faciet doli mali exceptioni, ‘ut, si perseveraverit mu-
lier iu petendis quinque libris, exceptione doli mali
‘submoveatur’ 13. sed si ex necessitate aliqua compulsus
testator14, non quod vellet deminuere ex Jegato, tunc
mulieri ipso iure quinque librae auri debebuntur nec

2 doli mali exceptio nocebit adversus petentem. Quod is
si ita legasset uxori ‘aurum quod eius causa paratum
erit’, tunc rectissime scribit Quintus Mucius, ut liacc
scriptura iiabeat in se et demonstrationem legati et
argumentum15: ideoqr.e ipso iure alienata libra auri
amplius quattuor pondo non remanebunt iu obliga-
tione, nec erit utendum distinctione, qua ex causa
alienaverit testator.

35 Paulus libro quarto decimo responsorum
‘Titiae amicae meae, cum qua sine mendacio vixi, 20
‘auri pondo quinque dari volo’: quaero, aa heredes
ad praestationem integrae materiae auri an ad pre-
tium et quantum praestandum compellendi sint. Pau-
lus respondit aut aurum ei, de qua quaeritur, prae-
stari oportere, aut pretium auri, quanti comparari

1 potest. Item quaero, si lite contestata praetor
ita pronuntiavit, ut materia praestetur , an tutores
audiendi siut ab hac sententia pupillum, adversus
quem pronuntiatum est, apud successorem eius iu 25
integrum restituere voleutes. Paulus respondit prae-
torem, qui auro legato certi ponderis materiam prae-
stari iussit, reete pronuntiasse videri,

36 .ScAJ^roi.r libro tertio responsorum ‘Sciae
‘dulcissimae poculum aureum quod elegerit fidei he-
‘redum committo ut darent’, quaero, cum. in here-
ditate nou sint nisi truellae scyphi modioli phialae,
an Scia de his spcciebue eligere possit, respondit,
cum cmnia petui parata pocula dicuntur, posse eam ao
ex his eligere.

37 Paulus libro vicesimo primo responsorum
Ornamentorum appellatione vestem muliebrem non.
contineri nec errorem heredis Ius mutasse respondi.

38 Scaevola libro tertio responsorum lcTitia tes-
tamento, item codicillis multas species tam argenti
quam vestis specialiter per fideicommissum reliquit:
quaero, an non aliae species legato cedant, quam quae 35
in hereditate inventae essent, respondit eas cedere,
quae inventae essent: de ceteris cavendum, ut., si in-

1 ventae 11 essent, praestentur. ‘Semproniae Piae
‘hoc amplius coopertoria 18 Taviana et tunicas tres
‘eum palliolis quae elegerit dari volo’ : quaero., an ex
universa veste, id est an cx synthesi tunicas singulas
et palliola Sempronia eligere possit, respondit, si
essent tunicae singulares cum palliolis relictae, ex
his dumtaxat eligi posse: quod si non eet10, heredem 48
vel tunicas et palliola set 50 ex synthesi praesta turum

2 vel veram aestimationem earum. Seia testamento
ita cavit: ‘si mihi per condicionem humanam conti-
gerit, ipsa faciam; sin autem21, ab heredibus meis
‘Fieri volo: iubcoque signum dei ex libris centum in
‘illa sacra aede et in patria statui subscriptione no-

Mo. (12) continet Gradenvntz (13) “ glossa ? (Fr.)
(14) compulsus testator dei. Mo, (15) et deminutionem
legati et augmentum Cuiaciue (16) pr. == l. IS § 2 h. t.
(17) inventa F1 (ig) copertoria F (19) essent F2
(20) set] sex Mo. (21) autem) aliter Menge

ORNAMENTIS UNGUENTIS

XXXIV 2. it

52?

,rjB u ‘minis mei', quaesitum est: cum in eo templo non
’ nisi aut aerea5 aut argentea tantum sint dona, he-
157 i redes Seiac utrum ex argento an ex auro2 signum
’ ponere compellendi sunt an aereum? respondit se-
cundum ea quae proponerentur argenteum _p emendum.

yi) Iavolknus libro secundo ex posterioribus La-
beonis Si uxori mundus muliebris legatus esset, ea
tautumniodo deberi Ofilius Labeo responderunt, quae
5 ex his tradita utendi causa uxori 3 viro fuissent: aliter
enim interpretantibus summam fore captionem, si
vascularius aut faber argentarius uxori ita legasset.

) Cum ita legatum esset: ‘argentum , quod domo
mea4 erit cum moriar', Ofilius nec quod depositura
a se, nec quod commodatum reliquisset nrgentum le-
gatum videri respondit, idem Cascellius de commo-
dato. Labeo, quod depositum esset, ita deberi, _si
praesentis custodiae causa, non perpetuae